Kumlbúa þáttur

Kumlbúa þáttur er stuttur Íslendingaþáttur  skráður á 13. öld. Sagan gerist við Breiðafjörð á Vesturlandi á 12. öld og fjallar um bóndann Þorsteinn Þorvarðsson.

Söguþráður
Eins og í Bergbúa þætti hittir aðalpersónan veru sem flytur honum vísu. Sagan segir frá yfirnáttúrulegum atburði sem átti sér stað við Breiðafjörð einhvern tímann seint á 12. öld eða snemma á 13. öld. Aðalpersónan er samkvæmt sögunni Þorsteinn Þorvarðsson, en kona hans, Helga, var systir Þorfinns Þorgeirssonar sem var ábóti í Helgafellsklaustri frá 1187 til dauðadags árið 1216. Líklegt er að það hafi verið á Helgafelli sem sagan var fyrst skráð. Janus Jónsson (1887), Um klaustrin á Íslandi, Flateyjar- og Helgafellsklaustur, s.228.

Þorsteinn hafði barnað mágkonu sína og var eitt sinn á heimleið „í órum þessum“ og gekk hann í dalverpi lítið og fann þar kuml manns. Þar lágu mannsbein og sverð. Þorsteinn snerti ekki beinin heldur tók sverðið með sér heim. Þegar hann var sofnaður dreymdi hann að maður mikill kæmi til hans. Hann bar mikla silfurslegna bolöxi í hendi sér og hótaði Þorsteini dauða ef hann skilaði ekki sverðinu. Þorsteinn lét illa í svefni svo að kona hans vakti hann og spurði hví hann léti svo illa. Hann svaraði ekki heldur sofnaði strax aftur. Þá kom sami maðurinn aftur í draumnum og kvað dróttkvætt erindi í þar sem hann skoraði á Þorstein til bardaga. Í fyrstu sjö línunum státar hann af eigin afrekum og í þeirri áttundu hótar hann að „leika sama leikinn við þig, nafni“. Maðurinn hét því Þorsteinn og gæti hafa verið forfaðir, þar sem nöfn erfðust oft innan fjölskyldunnar. Þorsteinn, sá lifandi, tekur áskoruninni í draumnum og segist hann muni ekki forðast neina bardaga og kvað vísu sem  endar með orðunum „Fyrr skal eg högg við höggi, hjaldrstærir, þér gjalda.“ Draumamaðurinn játaði þá sigraðan og fór.

Daginn eftir sagði Þorsteinn frá draumum sínum. Hann leitaði lengi að kumlinu þar sem hann hafði fundið sverðið, en það var horfið.

Þetta er nokkuð dæmigert þegar kveðist er á í íslenskrum þjóðsögum. Þorsteinn, sem lifir, hefur yfirburði yfir nafna sínum með því að hann hefur fleiri kenningar og þar sem sá látni hefur notað skothendingar, hefur sá lifandi aðalhendingar á samsvarandi stöðum, og þess vegna endar hver vísupartur á alrími.

Tekist á með kveðskap
Eins konar einvígi kraftaskálda eða ákvæðaskálda  er þema í mörgum munnmælasögnum, sem fjalla um yfirnáttúrleg áhrif vísna eða kvæða. Yfirnáttúruleg vera – tröll, draugur eða djöfullinn sjálfur – skorar á skáldið með vísu sem skáldið svarar á viðeigandi hátt. Á 19. öld var þessi tegund sagna algeng, eins og Þjóðsögur Jóns Árnasonar sýna,Jón Árnason (1862), Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Galdrasögur/Kraftaskáld (inngangur).] og tilvist hennar á 13. öld er augljós af Kumlbúa þætti. Snorri Sturlasson segir frá svipuðum kveðskaparmálum í Skáldskaparmálum, kafla 54:

Þegar skáldið Bragi hinn gamli Boddason, samkvæmt Snorra, ferðaðist um skóg eitt kvöldið hitti hann tröllkonu sem ávarpaði hann með vísu ort í þeirri grein af dróttkvæðum sem nefnd eru toglags háttur. „Tröll kalla mig,“ hefst erind tröllkonunnar, og síðan fylgja sex kenningar fyrir „tröll“. Erindið endar á spurningunni „hvað er tröll nema það?“

Svar Braga er ort með sama hætti. „Skáld kalla mig,“ byrjar hann, telur síðan upp sex kenningar á „skáldi“ og lýkur með „hvað er skáld nema það?“ Anthony Faulkes 2007, (1998), Snorri Sturluson, Edda: Skáldskaparmál, Introduction, text and Notes, Viking Society for Northern Research,  s.206. 

Kenningar tröllkonunar lýsa eðli hennar að tortíma og hræða, en Bragi leggur áherslu á jákvæða og skapandi þætti persónuleika skáldsins. Braga tekst einnig að fella þrjú Óðinsheiti (Víður, Gaut og Yggr) inn í persónulýsingu sína. Gera má ráð fyrir að Bragi hafi farið með sigur af hólmi í þessari vísukeppni, en Snorri fer ekki nánar út í það, hann nefnir ekki heldur hvað var í húfi. En í flestum sögum af þessu tagi liggur líf við.  Þennig er það einnig í Kumlbúa þætti. Áður en draumapersónan fer, gefur hann í skyn að Þorsteinn hefði ekki lifað af ef hann hefði ekki tekið áskoruninni. Nú var það í staðinn kumlbúinn sem neyddist til að hverfa, og það svo rækilega að hann tók kumlið með sér.

Textinn hefur varðveist í brotum í AM 564a 4to og AM 426 fol. Gervi-Vatnshyrnu og í pappírsafritum sem Árni Magnússon gerði árið 1686 úr handritinu Vatnshyrnu sem var frá síðari hluta fjórtándu aldar, og eyðilagðist í Kaupmannahafnarbrunanum árið 1728. Það er sameiginlegt með Bergbúa þætti sem hefur svipað þema að sagan er ekki varðveitt hvorki sem hluti af Flateyjarbók né Morkinskinnu, handritum konungasagna.

 Útgáfur 
 Útgáfa Guðni Jónsson á heimskringla.no
 Nútíma útgáfa á snerpa.is
Tilvísanir

Flokkur: Íslendingaþættir