Vestur-Íslendingar í Kanada

Kanadískir Íslendingar eða Kanada-Íslendingar (enska: Icelandic Canadians; franska: Canadiens islandais) eru kanadískir ríkisborgarar af íslenskum ættum og Íslendingar sem flutt hafa til Kanada.

Fyrir utan Ísland sjálft býr flest fólk af íslenskum uppruna Í Kanada, samkvæmt kanadíska manntalinu árið 2021 voru 101.795 einstaklingar af meira eða mina af íslenskum uppruna.  Stærsti hópurinn býr í Winnipeg, eða 15,870 samkvæmt manntalinu 2021. En hlutfall fólks af íslenskum uppruna er þó stærst í Gimli í Manitoba eða  28.4% af íbúum.

Söguágrip
1870-1914

Vesturferðir Íslendinga voru mestar á tímabilinu 1870-1914 þegar um 15.000 manns settust að í Norður-Ameríku, eða um tuttugu prósent íslensku þjóðarinnar.  Ástæður vesturferðanna voru margar, svo sem fátækt, þröngbýli, ófrelsi og jafnvel hungur.  Jarðhræringar og veðurskilyrði á 19. öld voru veigamiklir þættir í vesturfarasögunni. Hörð lífskjör og fábrotin atvinnutækifæri ýtti undir að menn freistuðu gæfunnar annars staðar. Fregnir um möguleika á betra lífi í Norður-Ameríku og hvatning umboðsmanna erlendra skipafélaga bauð upp á augljósan valkost. 

Vesturfarir Íslendiga voru hluti af stórfelldum þjóðflutningum frá Evrópu til Ameríku frá 1846 til 1914, en talið er að um 52 milljónir hafi flust vestur á þessum tíma. Langflestir aðrir Evrópubúar fluttu til Bandaríkjanna en Íslendingarnir fluttu flestir til Kanada.

Síðustu þrjá áratugi 19. aldar fluttu fjöldi Íslendinga til Norður-Ameríku. Fyrsti Íslendingurinn sem flutti til  Kanada var Sigtryggur Jónasson, sem þá var 22 ára gamall, en hann kom til Quebec-borgar 12. september 1872. Hann átti eftir að hafa mikil áhrif á vesturfarir á næstu áratugum þar sem hann fékk umboð fyrir flutningum til Kanada á Íslandi í lok árs 1872. Reyndist það hafa mikil áhrif á vesturferðir því það var upphafið á skipulegum hópflutningum til Kanada og upplýsingar um vesturferðir fóru að birtast frá skipafélögum og kanadíska innflytjendaráðinu. Þá höfðu kanadísk stjórnvöld nýlega farin að bjóða upp á ókeypis land til að lokka innflytjendur til sín. 

Árið 1873 komu um 150 Íslendingar til Quebec. Kanadíska ríkisstjórnin veitti þeim ókeypis flutninga til Ontario, sem og boð um ókeypis land. Fyrstu árin í Ontaríó voru innflytjendunum erfið og samþykktu stjórnvöld í Ontaríó sumarið 1875 að styðja íslenska innflytjendur í leit að öðru landsvæði. Fyrir valinu var landsvæði vestan við Winnipegvatn í Manitóba og 21. október árið 1875 flutti fyrsti hópur íslenskra innflytjenda þangað, um 250 manns. Íslendingarnir fengu leyfi kanadískra yfirvalda að stofna þar eins konar sjálfstjórnarnýlendu sem þeir kölluðu Nýja-Ísland,  þrátt fyrir að hafa áður eyrnamerkt það Cree indíánum.

Eldgos í Öskju árið 1875 varð til þess að vesturförum fjölgaði mjög árið eftir. Árið 1876 bættust 1200 í hópinn á Nýja-Íslandi. Fimmtíu innflytjendur höfðu dvalið í Winnipeg fyrsta árið og 200 það síðara, og þannig skapað grunninn að fyrstu varanlegu þéttbýlisbyggð Íslendinga í Kanada. 

Nýlendan Nýja Ísland samanstóð af byggðarlögunum Víðinesbyggð, Árnesbyggð, Fljótsbyggð og Mikleyjarbyggð. Á Nýja-Íslandi settu landnemarnir sín eigin lög, héldu uppi eigin skólum og stjórnuðu almennt sínum málum. Í upphafi bjuggu í nýlendunni einungis Íslendingar og Indíánar af Ojibwa (Chippewa, Anishinabi) og Cree þjóðerni. Seinna fluttu þangað innflytjendur frá Úkraínu og Póllandi sem lögðu sitt í það samfélag sem í dag byggir Nýja Ísland.

Landsvæðið, sem Íslendingarnir höfðu valið sér sjálfir, reyndist erfitt til ræktunar og margvíslegir aðrir erfiðleikar gerðu mönnum lífið leitt fyrstu árin. Slæm landgæði, flóð og bólusóttarfaraldur 1876-1877 urðu til þess að mikill fólksflótti hófst til Winnipeg og Norður-Dakóta árið 1878. Árið 1881 hafði íbúafjöldi á Nýja-Íslandssvæðinu minnkað niður í um 250 manns.

Árið 1887 varð Nýja-Ísland hluti af Manitobafylki og lauk þar með sjálfstæði byggðarinnar. Bærinn Gimli var og er höfuðstaður Nýja-Íslands og þar er enn í dag haldin árleg Íslendingahátíð.

Erfiður harðindakafli á Íslandi á 9. áratug 19. aldar leiddi til mestu búferlaflutninga tímabilsins en þá fóru tæplega sjö þúsund Íslendingar til Ameríku. Þetta var fyrsti hluti stórrar bylgju Íslenskra innflytjenda sem settust að á kanadísku sléttunum, en meirihluti þeirra kom til að setjast að í þéttbýlum í Manitoba.  Árið 1914 höfðu yfir 14.000 Íslendingar, eða um það bil 20% af þáverandi 75.000 íbúum Íslands, sest að í Norður-Ameríku. Vísbendingar benda til þess að um 17.000 Íslendingar hafi flust úr landi en að um það bil 2.000 hafi snúið aftur til Íslands.

Eftir 1890 dró verulega úr vesturferðunum þó þær væru enn töluverðar. Íslendingar héldu áfram að flytja til Kanada síðustu áratugi 19. aldar og þeirra fyrstu á 20. öld. Seinna voru byggðir stofnaðar í dreifbýli Saskatchewan og Alberta, en þær voru að mestu leyti byggðar af fjölskyldum og einstaklingum sem fluttu frá Manitoba og frá Íslendingabyggðum í Bandaríkjunum. Með tímanum settust flestir Vestur-Íslendingar að í Winnipegborg. 

1914 

Strangari kröfur um ríkisborgararétt í Kanada voru settar 1914.  Þessi breyting ásamt fyrri heimsstyrjöldinni gerði að það fækkaði mjög  Íslendingum sem settust að í Kanada.

Upphaf seinni heimstyrjaldarinnar hafði mikil áhrif og olli miklum deilum meðal Íslendinga í Kanada. Heit þjóðernisstefna blossaði upp í Kanada á fyrstu dögum og vikum heimstyrjaldarinnar. Margir innflytjendur, þar á meðal Íslendingar, vildu sanna hollustu sína við Kanada og skráðu sig í herinn. En Vestur-Íslendingar voru ekki einhuga um þátttöku í stríðinu. Skáldið Stephan G. Stephansson, var til dæmis mjög andvígur þátttöku í stríðinu og deildi hart á stríðsæsingar landa sinna. Aðrir litu á það sem sjálfsagða skyldu Vestur-Íslendinga að berjast fyrir hið nýja föðurland. 

Vitað er að 1.245 Vestur-Íslendingar voru skráðir sem hermenn í stríðinu. Af þeim voru 989 börðust fyrir Kanada en 256 börðust fyrir Bandaríkin. Af þessum 1.245 hermönnum fæddust 456 í Kanada, 391 á Íslandi og 304 í Bandaríkjunum. Af þessum létust að minnsta kosti 144 hermenn  í fyrri heimsstyrjöldinni (96 í bardaga, 19 af sárum sem þeir hlutu í bardögum, 2 af slysum og 27 af sjúkdómum). Þar að auki hafa fundist rúmlega hundrað íslensk nöfn á herskrám sem lítið eða ekkert er vitað um. 10 konur af íslenskum uppruna og 4 konur fæddar á Íslandi þjónuðu sem hjúkrunarfræðingar í fyrri heimsstyrjöldinni. Ein kona er talin meðal vestur-íslenskra fórnarlamba stríðsins, Christine Fredericksen (Kristín Friðriksdóttir) hjúkrunarkona. Tíu vestur-íslenskir hermenn voru teknir til fanga af Þjóðverjum og dvöldu um lengri eða skemmri tíma í fangabúðum í Þýskalandi. 

Menningarmál
Mataræði
Íslendingarnir höfðu með sér og héldu við sumum matarhefðum sínum til Kanada. Þar á meðal hangikjöt og harðfiskur. Eins eru enn vinsælar kleinur, rúgbrauð og pönnukökur. En það sem er sennilegast táknrænast fyir samfélag Vestur-Íslendinga er vínarterta. Enginn samkoma Vest-Íslendinga er fullkominn án þess að að minnsta kosti ein af þessum tertum séu í boði ásamt líflegum umræðum um rétta uppskrift og gerð kræsingarinnar.

Vesturíslenska
Vesturíslenska er heiti á mállýsku íslenskra vesturfara og afkomenda þeirra í Norður-Ameríku sem þróaðist aðallega í Íslendingabyggðum í Manitoba og Norður-Dakóta og er eina gerð íslensku sem ekki er töluð á Íslandi. Ensk tökuorð í nýrri tækni og samfélagsfyirbærum urðu fljótlega einráða. Gamalla máleinkenna frá Íslandi gætir í hljóðkerfi og beygingum einstakra orða. Til dæmis er flámæli mjög algengt í vesturíslensku, einnig þágufallssýki og ýmsar algengar beygingarmyndir frá 19. öld. Vel fram yfir seinni heimsstyrjöld fóru messur fram á íslensku og málið var almennt samskiptamál á götum í þorpum og bæjum í Nýja-Íslandi og við fiskveiðar á Winnipegvatni. Í byrjun 21. aldar eru mjög fáir sem enn tala  vesturíslensku.

 Útgáfustarfsemi 
Vesturfararnir töldu nauðsynlegt að gefa út frumsamið efni á íslensku fyrir samfélag Íslendinga í Kanada. Fyrsta fréttablaðið sem gefið var út í Norður-Ameríku af innflytjendum frá Íslandi var handskrifað af Jóni Guðmundssyni árið 1876 og hét Nýi Þjóðólfur. Árið 1877 kom fyrsta útgáfa prentaðs dagblaðs, Framfari, út í Lundi í Manitoba og varð það gefið út á árunum 1877 til 1880.[32] Leifur, sem var jafn skammlífur, fylgdi í kjölfarið og kom út í Winnipeg frá 1883 til 1886. Í lok áratugarins komu út stærri og endingarbestu vikublöðina á íslensku í Kanada, Heimskringla árið 1886 og Lögberg árið 1888. Blöðin tvö, sem bæði voru gefin út í Winnipeg, voru sameinuð árið 1959 og mynduðu Lögberg-Heimskringlu, sem er gefið út en er nú næstum eingöngu á ensku.

Margir vesturfarar fengust við að yrkja og semja sögur á íslensku og eru þekktastir þeir Stephan G. Stephansson og Jóhann Magnús Bjarnason. Einnig má nefna Káinn, Jakobínu Johnson og Guttorm J. Guttormsson. Fjöldi afkomenda vesturfaranna hafa gerst ljóðskáld og rithöfundar á ensku en íslenskan hvarf sem bókmenntamáli vestan hafs með annarri og þriðju kynslóð Vestur-Íslendinga í Kanada. 

Íslendingadagurinn í Manitoba
Íslendingadagurinn í Manitoba er árleg hátíð sem haldin er í Gimli í Manitoba og er helstu hátíðarhöld á vegum fólks af íslenskum uppruna í Kanada. Hann er jafnan haldinn hátíðlegur fyrstu helgina í ágúst. Fyrsta íslendingahátíðin í Norður-Ameríku var haldin í Milwaukee árið 1874. Fyrsta íslendingahátíðin í Manitoba var haldin í Winnipeg árið 1890; hún var haldin þar árlega fram til 1931 en hefur verið haldin í Gimli frá 1932. Fjallkonan í Gimli var fyrst valin árið 1924, þessi hefð er því eldri en á Íslandi þar sem fjallkonan kom fyrst fram árið 1947. Mikil dagskrá er í tilefni dagsins en hápunktur er skrúðganga þar sem fjölmargir hópar Vestur-Íslendinga taka þátt. Fjallkona er útnefnd árlega og er þá kona valin sem hefur verið í tengslum við Ísland og frætt aðra um sögu forfeðranna á Íslandi og viðhaldið íslenskri menningu og þjóðararfi. Á hátíðinni situr fjallkonan á hásæti sínu, klædd í hvítum kjól og  grænum skikkju, gullbelti, háum höfuðfati og hvítum slæðum sem falla niður að mitti. Hvíti kjóllinn táknar jöklarna og græna skikkjan sveitina. Höfuðbúnaðurinn snæviþakin fjöllin og í kórónunni er skjaldarmerkið.

Söfn og minjastaðir
Minjasafn Nýja-Íslands (New Iceland Heritage Museum), í Gimli í Manitoba, var stofnað 1972. Safnið er tileinkað sögu þeirra Íslendinga sem fluttu til Interlake-héraðsins í Manitoba, þess svæðis sem er þekkt sem Nýja-Ísland. Safnið hýsir fjölda gripa frá tímabili landnámsins. Það hýsir einnig stafræna verkefnið „The Book of Life“ („Bók lífsins“), sem skráir fjölskyldusögur Vestur-Íslendinganna í Manitoba.[  "Book of Life". New Iceland Heritage Museum. Retrieved 2023-12-17.] Minjasafn Fljótsbyggðar við Íslendingafljót (Icelandic River Heritage Sites) í Bifröst í Manitoba var stofnað árið 2007, og stundar aðallega viðhald á stöðum og minjagripum tengdum svæðinu. Minjasafnið fjármagnar einnig uppákomur um Vestur-Íslendinga og atburði sem hafa sögulega þýðingu.

Sögustaðurinn Stephansson House í Markerville í Alberta er helgður ljóðskáldinu Stephan G. Stephansson, þekktan sem „Skáld Klettafjallanna“ („Poet of the Rocky Mountains“), sem fæddist á Íslandi árið 1853 og flutti til Norður-Ameríku árið 1873.[ About". stephanssonhouse.ca. ] Reynsla Stephans G. af að nema land og byggja bú er á margan hátt dæmigerð fyrir sögu Íslendingabyggðarinnar í Alberta, Kanada og allri Norður-Ameríku. Hús Sephans og safnið er í eigu og rekið sem sögustaður héraðsins af Alberta Culture and Community Spirit.

Vesturfarasetrið er safn og ættfræðimiðstöð á Hofsósi á Íslandi sem var upphaflega stofnað 1996 en var breytt í sjálfseignastofnun 2006. Tilgangur Vesturfarasetursins er að veita grundvöll fyrir ræktun tengsla afkomenda vesturfaranna og Íslendinga  og varðveita sameiginlega menningararf þeirra. Miðstöðin veitir þjónustu og hýsir sýningar sem tengjast sögu Íslenskra innflytjenda til Kanada, Bandaríkjanna og Brasilíu. 

Vesturfaramiðstöð Austurlands er staðsett í menningarmiðstöðinni Kaupvangur á Vopnafirði. Vesturfarinn er félag áhugasamra um að efla samband við afkomendur vesturfara sem fóru frá Austur- og Norðausturlandi, sérstaklega frá Vopnafirði og öðrum stöðum í Múlasýslum og Þistilfirði eftir Öskjugosið 1875. Líkt og setrið á Hofsósi býður setrið á Vopnafirði upp á ættfræðiþjónustu og heldur sýningar.

 Nokkrir þekktir Kanada-Íslendingar 
David Arnason, rithöfundur
Sturla Gunnarsson, kvikmynda leikstjóri
Guttormur J. Guttormsson skáld
Haldor Halderson, íshokkíleikari
Jakobína Johnson skáld
Jóhann Magnús Bjarnason
Káinn skáld
Konnie Johannesson, íshokkíleikari
Gordon Sigurjonsson, íshokkíþjálfari.
Vilhjálmur Stefansson,  landkönnuður og mannfræðingur 
Stephan G. Stephansson, ljóðskáld
William Stephenson, leyniþjónistumaður
Charles Thorson, skopmyndateiknari
Joseph Thorarinn Thorson, stjónmálamaður 
Torfhildur Þorsteinsdóttir, rithöfundur
Bjarni Tryggvason, geimfari 

Tengt efni
 Vesturfarar

 Tilvísanir 

Heimildir og ítarefni
Bækur








Greinar í blöðum og tímaritum
 Deilur magnast um vesturferðir; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998
 Þættir úr sögu Vesturheimsferða; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1975
 Íslendingarnir og árið þeirra í Ontario; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1975
 Í sólskini Nýja Íslands; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976
 Annað land, annað líf; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997
 Íslenskir frumbyggjar í Ameríku; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927
 Föðurland þitt og mitt; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949
 Fór til Ameríku fyrir forvitnissakir; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
 Ræða Gunnars Björnssonar á degi Vestur-Íslendinga 1940; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965
 Ameríku-farganið; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
 Við vildum vera sjálfbjarga; bréf frá gömlum vesturfara; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1943
Brasilíufararnir; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1998
Vesturferðir 1874-1900, Tjaldbúðin - 1. tölublað (01.01.1902)

 Tenglar 

 Heimasíða Vesturfarasetursins á Hofsósi
 Sérvefur RÚV: Vesturfararnir 
 Upptaka af fyrirlestri Dr. Ágústu Edwald: Vesturfarar í deiglu ólíkra þjóða - Hefðir, nýbreytni og sjálfsmynd. 






 Borgfirskir sagnaþættir frá 19. öld; Kristleifur Þorsteinsson, Akranes október 1957, bls. 229–236 og 243.
 Ágrip af landnámssögu Vestur-Íslendinga, Almanak Ólafs S. Thorgeirssonar - 1. Tölublað (01.01.1896)

Flokkur:Saga Kanada
Flokkur:Saga Íslands
Flokkur:Fólksflutningar
Flokkur:Dreifing Íslendinga