Hagfræðingaálitið 1946

Hagfræðinganefndin, eins og hún var nefnd, var skipuð fjórum hagfræðingum, Gylfi Þ. Gíslasyni, Jónasi H. Haralz, Klemens Tryggvasyni og Ólafur Björnssyni.Guðmundur Jónsson, Smáþjóð á heimsmarkaði. Tímabilið 1914-2010 (Skrudda, 2017.) Bls. 256-259.  Nefndin var skipuð 23. október 1946 og skilað áliti sínu 16. nóvember 1946. Hagfræðingarnir voru allt ungir menn og tiltölulega nýútskrifaðir úr hagfræðinámi, Gylfi útskrifaðist árið 1938 og síðast útskrifaðist Jónas árið 1944. Allir urðu þeir þjóðþekktir menn. Gylfi varð alþingismaður og ráðherra á tímabili og Ólafur varð einnig alþingismaður á tímabili, og báðir urðu þeir síðar prófessorar við Háskóla Íslands. Jónas varð bankastjóri Landsbankans og Klemens Tryggvason varð Hagstofustóri.

Álitið var gefið út á bók í byrjun árs 1947, undir heitinu "Álit hagfræðinganefndar, sem starfaði á vegum tólf manna nefndar þingflokkanna frá 24. október til 16. nóvember 1946". Í álitinu er ýtarleg úttekt á ástandi og horfum í gjaldeyrismálum, fjárfestingamálum og ástandi og horfum í afkomu sjávarútvegsins, yfirlit um leiðir, og greinargerð um æskilegar ráðstafanir.

 Aðdragandi 
Efnahagur Ísland stóð með miklum blóma að lokinni seinni heimsstyrjöld og var eitt einkenni þessa mikil gjaldeyriseign í erlendum bönkum. Að loknu stríði varð breyting þar á, útflutningstekjur minnkuðu og minna kom inn af gjaldeyri, en hins vegar var kaupmáttur og þar með innflutningur enn mikill. Gengi íslensku krónunnar var hátt skráð, og gekk hratt á gjaldeyriseign þjóðarinnar á árinu 1946 vegna mikils innflutnings, svo hratt að gjaldeyriseignin var við það að hverfa. Horfur í efnahagsmálunum voru því ekki góðar. Ekki bætti úr skák að í lok október 1946 tók við stjórnarkreppa þegar Nýsköpunarstjórnin lét af völdum vegna ágreinings um utanríkismál.Jónas Haralz, Hagfræðingaálitið 1946, í Frá kreppu til viðreisnar. Þættir um hagstjórn á Íslandi á árunum 1930-1960, ritstóri Jónas Haralz, (Hið íslenska bókmenntafélag 2002), 305-311.  

Til að bregðast við hófust á Alþingi viðræður tólf fulltrúa frá öllum stjórnmálaflokkum um möguleika á víðtæku samstarfi flokka um myndun ríkisstjórnar, þar sem úrbætur í efnahagsmálum voru brýnustu málin. Tólfmannanefndin, eins og hún var kölluð, skipaði nefnd fjögurra hagfræðinga sem í sátu fulltrúar allra flokka til að skoða ástand og horfur í efnahagsmálum og koma með tillögur til úrbóta.

 Verkefni nefndarinnar 
Hagfræðinganefndin fékk það verkefni frá tólfmannanefndinni að athuga ástand og horfur í þremur megingreinum efnahagsmála; gjaldeyrisstöðu, fjárfestingamálum, einkum með tilliti til nýsköpunarframkvæmda, og svo að skoða afkomu og markaðsmál atvinnuveganna, einkum sjávarútvegs. 

Nefndinni var ætlað að benda á leiðir til að ná markmiðum sem tólfmannanefndin var búin að skilgreina. Þau markmið voru þríþætt:

 að koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum við útlönd, þannig að ekki væri gengið meira á erlendu gjaldeyrisinnstæðurnar, utan nýbyggingareiknings, en orðið var, og að útflutningsatvinnuvegirnir væru reknir á arðbærum grundvelli;
 að tryggja skjóta og góða framkvæmd nýsköpunar á sviði atvinnulífsins, nauðsynlegustu opinberra framkvæmda að öðru tagi og nauðsynlegustu íbúðahúsabygginga; og
 að fullri atvinnu verði viðhaldið, en eftirspurninni eftir vinnuafli þó haldið í því horfi, að ekki væri veruleg hætta á kaupgjaldsskrúfu.

 Niðurstöður nefndarinnar 
Hagfræðinganefndin komst að sameiginlegri niðurstöðu, þrátt fyrir ólík pólitísk viðhorf, og rakti í áliti sínu þær helstu leiðir, tíu að tölu, sem hún sá fyrir sér að kæmu til greina til að ná ofangreindum markmiðum, öllum í senn eða einstökum þeirra. 

Í aðalatriðum taldi nefndin að um þrjár leiðir væri að ræða til að ná markmiðum tólfmannanefndarinnar:

 stóra gengisfellingu, sem leiddi til verðhækkunar á erlendum vörum og þar af leiðandi minni eftirspurnar eftir þeim;
 skerðingu kaupmáttar t.d. með auknum sköttum eða skerðingu kaupgjaldsvísitölu;
 víðtæka hafta- og aðhaldsstefnu sem miðaði að því að takmarka innflutning með tollum og höftum til að draga úr eftirspurn og þar með gjaldeyrisnotkun.

 Tillögur nefndarinnar 
Nefndin mælti með síðastnefndu leiðinni,

 að tollar yrðu hækkaðir;
 að hert yrði á innflutnings- og gjaldeyrishöftum;
 að skattur yrði lagður á gjaldeyri annan en þann sem notaður væri til vöruinnflutnings; og
 að ráðstafanir yrðu gerðar til að stöðva „fjárflótta, skattsvik og verðlagsbrot í sambandi við innflutningsverslunina."

Nefndin taldi að meginvandinn væri ofnotkun á erlendum gjaldeyri, og því þyrfti að stinga niður fæti og gera róttækar ráðstafanir til að bæta gjaldeyrisstöðuna. Meginkjarni þeirra ráðstafana hlyti að vera að spara gjaldeyri sem notaður væri til neyslu, til þess að meiri gjaldeyrir væri til ráðstöfunar til nauðsynlegra framkvæmda til að tryggja afkomu þjóðarinnar til framtíðar.
 Aðrar tillögur nefndarinnar 
Að auki lagði hagfræðinganefndin fram ítarlegar og róttækar tillögur um skipan ýmissa greina íslenskra efnahagsmála, sem voru um stjórn fjárfestingamála, um skattamál og um skipulag innflutningsverslunar. Nefndin taldi að úrbætur í þessum efnum væru forsenda fyrir því að samkomulag gæti tekist um þá lausn efnahagsvandans sem hún mælti með.

 Framkvæmd 
Ný ríkisstjórn undir stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar var mynduð 4. febrúar 1947, að henni stóðu Sjálfstæðisflokkur, Alþýðuflokkur og Framsóknarflokkur. Hún hrinti í framkvæmd stefnu í efnahagsmálum sem var að mestu byggð á tillögum hagfræðinganefndarinnar. Viðskiptahöft voru hert til muna og gripið var til niðurfærslu á kaupgjaldi og verðlagi. Að áliti Jónasar H. Haralz náðist með þessu hemill á verðbólgu og viðskiptahalla sem greiddi fyrir því að taka mætti á málum með öðrum hætti síðar.

En hins vegar varð þetta var grunnurinn að efnahagsstefnu næstu 13 ára.

Samkvæmt Jónasi H. Haralz hefur hagfræðinganefndin í umfjöllun síðari tíma legið undir ámæli fyrir að hafa ekki lagt fram tillögur um lagfæringu gengis og frjálsa verslun og fyrir að hafa með tillögum sínum fest í sessi haftakerfi kreppuáranna. Jónas leggur áherslu á að líta verði á álit nefndarinnar í ljósi þeirra aðstæðna sem þá voru uppi og markmiða sem nefndinni voru sett, að reyna að ná pólitískri samstöðu um aðkallandi lausn mikils efnahagsvanda.

Tilvísanir

Flokkur:1946