Þilskipaútgerð

Þilskipin – oft kölluð skútur – voru seglskip með þilfari, mun stærri en árabátarnir og gátu siglt lengra út á miðin. Seglskipin þoldu mun verri veður en árábátarnir og hver veiðiferð gat staðið miklu lengur en á árabátunum og aflinn margfaldaðist. Elsta heimildin um orðið þilskip er í tímaritinu:  Ármann á Alþingi í 3 árgangi 1831.

Allt fram á seinni hluta 19. aldar stunduðu Íslendingar fiskveiðar nánast eingöngu á árabátum og aðallega á minni bátum og einu veiðarfærin voru handfæri. Þilskipaöldin sem einnig er nefnd skútuöld var stórbreyting á atvinnulífi á Íslandi sem stóð yfir frá síðustu áratugum 18. aldar  og fram á fyrstu áratugi 20. aldar. 

 Árabátaöldin 
Sjósókn á árabátum hófst á Íslandi þegar við landnám, heimildir eru um eftirbáta, sem knerrir landnámsmanna höfðu í togi á ferðinni yfir hafið. Sennilega hafa eftirbátarnir verið fyrstu bátar sem róið var á til fiskjar á Íslandi. Stærð íslenskra árabátanna var miðuð við árafjölda samanber  sexæringur, áttæringur, teinæringur og tólfæringur.

Árar voru sennilega lengi vel nánast einu tækin til að knýja bátana áfram. Það er ekki fyrr en um aldamótin 1700, sem farið er að nota segl á fiskibátum, en þau voru víðast lítið notuð fyrr en í byrjun 19. aldar og í mörgum verstöðvum alls ekki. Á 19. öldinni jókst hins vegar seglanotkun mjög, og undir lok árabátatímabilsins var hún orðin algeng um allt land. Svo virðist sem segl hafi sjaldan verið notuð á smærri báta en sexæringa. 

 Skútuöldin 
Einungis er vitað um tvær tilraunir til að gera út þilskip á Ísland fyrir 1750, öll fiskveiði var annars stunduð á opnum árabátum.

Á síðari hluta 16. aldar jókst mjög sókn útlendra veiðiskipa í hafsvæðið umhverfis Ísland. Þar voru einkum á ferðinni Hollendingar og Frakkar frá Normandí auk Baska. Íslenskir sjómenn fylgdust vitaskuld vel með veiðum þessara seglskipa og sennilega dáðst að duggunum og húkkortunum og sumir hafa sennilega óskað þess að geta sótt sjó á slíkum skipum. 

 Frumherjarnir 
alt=Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)|thumb|Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir Willem van de Velde yngri (1633-1707)
Fyrstur til að gera tilraun til þilskipaútgerðar á Íslandi er sagður hafa verið sr. Páll Björnsson, prófastur í Selárdal. Hann er sagður hafa látið smíða duggu að hollenskri fyrirmynd um og haldið henni til veiða um nokkurra ára skeið. Engar öruggar heimildir eru um útgerðina en hún er talin hafa verið stafrækti í kringum miðja 17. öld.

Eyvindur Jónsson, sem kallaður hefur verið Duggu-Eyvindur, frá Upsaströnd í Eyjafirði vsr næstur til þilskipaútgerðar. Hann smíðaði duggu, einnig að hollenskri fyrirmynd, um 1716. Skipið fórst í ofsaveðri á Skagafirði vorið 1717. 

 Innréttingarnar 
alt=Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók  Denis Diderot , Encyclopédie frá 1751|thumb|Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók  Denis Diderot , Encyclopédie frá 1751
Fyrsta stórtæka tilraunin til úrbóta á útgerð á Ísland var þilskipaútgerð Innréttinganna. Í samþykkt konungs um Innréttinganna er m.a. tekið fram, “að það skyldi kaupa tvær húkkortur og kenna Íslendingum að nota segl og stýri og ráða iðnaðarmenn, er kennt gætu landsmönnum þær iðnir, er að útgerðinni lytu.”  Skipin komu til Íslands um vorið 1752 og fóru til veiða við Snæfellsnes. Yfirmenn á skipunum voru danskir, en sex Íslendingar voru hásetar á hvoru þeirra. Þau stunduðu veiðar á hverju sumri fram til 1758, en eftir það voru þau eingöngu höfð í flutningum.
alt=Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]|thumb|Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]
Á árunum 1753 – 1756 smíðuðu Innréttingarnar 12 stórlesta jakt í Örfirisey. Jaktin var notuð veiða á sumrin fram til 1766, en þá var hún seld til Skotlands.

Útgerð Innréttinganna gekk heldur illa. Aflinn var tregur og lengst af var mikið tap á fiskveiðunum. Útgerðunum var þó haldið áfram þangað til að Innréttingarnar voru sameinaðar Almenna verslunarfélaginu árið 1764. Félagið hætti verslun á Íslandi árið 1772, en við tók Konungsverslunin síðari. 

Konungsverslunin síðari hét á á dönsku Direktionen for Den islandske, finmarkske og færøske Handel og Fiskefangst og hafði mikil áform um þilskipaútgerð frá Íslandi, Finnmörku og Færeyjum. Árið 1775 var ákveðið að senda 50 húkkortur og 50 duggur til þessara þriggja landa. Áttu húkkorturnar að stunda fiskveiðar á sumrin en annars vöruflutninga á milli landa og, en duggurnar áttu einnig að vera að fiskveiðum yfir sumartímann og annast auk þess lítilsháttar vöruflutninga á milli hafna innanlands. Skipin voru tíu á Íslandi árið 1776, fjölgaði svo fram til 1780 þega þau voru orðin 42. Tveimur árum síðar voru skipin 23, en aðeins 11 árið 1783.  Eftir það fækkaði þeim ár frá ári, og þegar einokunarverslunin var afnumin 1787, var útgerð konungsverslunarinnar lögð niður.

 Skútuöldin 
Skútuöldin er talin hafa staðið í um það bil 130 ár. Blómaskeið tímabilsins var á seinnihluta 19. aldar og fór svo að minnka á fyrri hluta 20. aldar og voru síðustu skipin gerð út á árunum 1926-1927.

Íslensku þilskipin voru af margvíslegum gerðum. Í upphafi skútualdar voru mörg þeirra smíðuð á Íslandi, en seinna meir voru flest skipin keypt erlendis, ný eða notuð. Í fyrstu flest keypt í Danmörku eða Noregi, en undir lok skútualdar varð algengara að útvegsmenn keyptu skip á Bretlandseyjum. Átti það ekki síst við um útvegsmenn í Reykjavík.
alt=Franskur kútter byggður 1998|thumb|Franskur kútter byggður 1998
Skipin, sem smíðuð voru á Íslandi eða keypt í Danmörku eða Noregi, voru flest lítil, og flest þeirra töldust jaktir, slúppur, skonnortur eða galíasar. Stór hluti þeirra sem smíðuð voru á Íslandi voru gerð úr rekaviði. Nokkur voru kölluð þiljubátar, og var þá um að ræða áraskip, sem þiljur höfðu verið settar í. Það voru hins vegar flest kútterar sem fluttir voru inn frá Bretlandi.

Saga þilskipaútgerðarinnar á Íslandi á 19. öldinni, skiftist í þrjú meginskeið. Fyrsta skeiðið, frumherjaskeiðið, hófst um aldamótin 1800 og stóð fram um 1830. Hákarlaveiðar einkenna tímabilið fram að 1870, var það hákarlalýsi sem var unnið úr lifrinni sem var verðmætið. Á síðasta tímabilinu voru þorskveiðar lang mikilvægasti hluti útgerðarinnar.

Þrátt fyrir að nafngiftin skútuöld  sé oft notað yfir 19. öldina í íslenskri sagnaritun, þá má einnig segja að hún hafi hafist með útgerð Konungsverslunarinnar síðari 1776. Það var hins vega ekki fyrr en tólf árum eftir að sú útgerð var lögð niður að Bjarni Sívertsen kaupmaður í Hafnarfirði eignaðist þilskipið Johanne Charlotte.  Það er hins vega óvíst hvort það var notað til veiða. Árið 1799 eignaðist Bjarni jaktina Foraaret, sem gerð var út til fiskveiða. Bjarni lét smíða jaktina Havnefjords Pröven í Hafnarfirði og hófst útgerð hennar vorið 1804. Það var fyrsta þilskipið, ef frá eru talin skip þeirra sr. Páls í Selárdal og Duggu-Eyvindar, sem smíðað var á Íslandi. Bjarni var einnig fyrstur íslendinga til að selja fisk beint til Spánar og Ítalíu með skipum sínum. Sala á saltfiski til landa við Miðjarðarhaf, einkum til Spánar, varð mikilvægur þáttur íslenskrar utanríkisverslunar á 19. öld.

Guðmundur Scheving í Flatey og Ólafur Thorlacius í Bíldudal hófu, hver í sínu lagi, þilskipaútgerð þremur árum eftir Bjarna, og varð þilskipaútgerð mikil alla 19. öldina á Vestljörðum, aðallega litlar jagtir.  Þilskipum fjölgaði fljótlega á Vestfjörðum, og á árabilinu 1806 -1831 voru þar sextán skip. Á fyrstu þremur áratugum 19. aldar stunduðu vestfirsku þilskipin handfæraveiðar og aflinn var þurrkaður í skreið eða blautsaltaður til útflutnings í heimahöfnum. Upp úr 1820 hófust hákarlaveiðar á Vestfjörðum fyrir alvöru. Öll útgerðin á Vestfjörðum var í höndum kaupmanna.

Þilskipaútgerð á Norðurlandi hófst þegar Christian D. Thaae, kaupmaður á Raufarhöfn, fór að gera út skútur þar  á 5. áratug 19. aldar. Langflest norðlensku þilskipin voru gerð út frá Eyjarfirði og stunduðu nær eingöngu hákarlaveiðar fram um miðjan 8. áratug 19. aldar. Utgerðin á Norðurlandi í höndum bænda en ekki kaupmanna öfugt við Vestfirði. 
alt=Þilskip á Dýrafirði árið 1900|thumb|Þilskip á Dýrafirði árið 1900
Verulega dró úr hákarlaveiðum og útflutningi hákarlalýsis á síðara helmingi 8. áratugar 19. aldar og vestfirsku og norðlensku þilskipin snéru sér í auknum mæli að þorskveiðum. Samtímis hófst þilskipaútgerð fyrir alvöru í Reykjavík, og jókst fljótlega mikið á næstu árum eins og annarsstaðar við Faxaflóa. Árið 1886 voru 11 skútur gerðar út í Reykjvík, og árið 1895 voru skipin orðin 16. Árið 1900 voru voru seglskipin við Faxaflóa 46 og fimm árum síðar voru þau orðin 61. En á næstu áratugum fór seglskipunum hraðfækkandi, voru þau 43 árið 1910 og 18 árið 1915.  Reykjavík var á áratugunum kringum aldamótin stærsti þilskipaútgerðarbær landsins, þó að mikil þilskipaútgerð hafi einnig verið í Hafnarfirði og á Akranesi.

Á Austfjörðum var þilskipaútgerð mun minni en í öðrum landshlutum. Christian D. Thaae, kaupmaður á Djúpavogi, fór að gera út seglskútu til fiskveiða árið 1845, og er það elsta dæmi um þilskipaútgerð á Austfjörðum. Á  Djúpavogi var þilskipaútgerð frá 1850 fram til um það bil 1870. Lítil þilskipaútgerð var annars á Austurlandi þó að nokkur skip væru gerð út frá Eskifirði, Seyðisfirði og Fáskrúðsfirði.

Frá fyrstu áratugum 19.aldar eru engar öruggar tölur um fjölda seglskipa á Íslandi. Hins vegar eru mun öruggari heimildir frá síðara helmingi aldarinnar. Langflest skip voru á Vestfjörðum árið 1853 en á áratugnum eftir fjölgaði mikið skipum á Norðurlandi, sérstaklega í Eyjafirði. Fjölgaði þeim lítið fram að 1880 þegar skipum fjölgaði aftur hratt. Munaði þar mest um skip sem gerð voru út við Faxaflóa, einkum í Reykjavík. 

Fjöldi þilskipa á Íslandi náði hámarki árið 1906, en þá voru 167 seglknúin þilskip skráð. Á næstu áratugum fækkaði þeim hratt, þau voru 126 árið 1911 en einungis 33 árið 1921. Síðasta seglknúða seglskipið var skráð 1927.  Í síðari heimsstyrjöld voru svo þrjú seglskip flutt inn til Íslands, þar sem ekki fengust leyfi til útflutnings á vélskipum vegna stríðsins. Þetta voru sænska þrímastra skonnortan Arctic, kanadíska bermúdaskonnortan Hamona, og breska barkantínan Capitana. Arctic strandaði á Snæfellsnesi 1943, Hamona rak á land á Þingeyri 1945, og Capitana var seld til Danmerkur 1946.

Fyrsti gufuknúni íslenski togarinn kom til landsins 1905 og fáum árum síðar hófst útgerð vélknúinna þilfarsbáta. Torgararnir tóku fljótlega við af þilskipunum við Faxaflóa, en annars staðar á landinu voru í fyrstu aðallega vélbátar sem tóku við af seglskipunum. 

Skútuöldinni var þá lokið en við tók togara og vélbátaöldin.

 Tilvísanir 

 Heimildir 

 Bergsteinn Jónsson (1974): „Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ Reykjavík í 1100 ár . Sögufélagið.
 Christensen, S.R: (1978): „Det kgl. Oktroyerede Islandske Handelskompagni 1743-1758. Opbygning og virksomhed i København“. Erhvervshistorisk Årbog - Rigsarkivet.

 Feldbæk, O. (1986): „Danish Trading Companies of the 17th and 18th Centuries“ Scandinavian Economic History Review. Scandinavian Society for Economic and Social History

 Gils Guðmundsson (1944-46). Skútuöldin I-II. 2. útg. í fimm bindum 1977. Örn og Örlygur.
 Gísli Gunnarsson (1987): Upp er boðið Ísaland . Örn og Örlygur.
 Guðmundur Scheving (1832): „Nokkrar hugleiðíngar um þilskipaveiðar á Íslandi“ Ármann á alþingi .
 Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Ísland. Ritstjórar:Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon. Hagstofa Íslands. 1997. ISBN 10: 9979817410
 Jón Kr. Margeirsson (1978): „Et Bidrag til Det Islandske Kompagnis historie 1743-1758“, Historiske Meddelelser om København. Selskabet for Københavns Historie.
 Jón Þ. Þór (1997): Ránargull. Yfirlit yfir sögu fiskveiða á Íslandi frá landnáms öld til skuttogaraaldar. Skerpla, ISBN 9789979928317
 Jón Þ. Þór, Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi i. Bindi. Árabáta og skútuöld, Bókaútgáfan Hólar 2002 ISBN 9979-776-01-3
 Lúðvík Kristjánsson (1980-1986): Íslenzkir sjávarhættir I-V. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. ISBN 978997932474
 Lýður Björnsson (1998): Íslands hlutafélag. Hið islenzka bókmenntafélag. ISBN 99-0917397-2
 Sigurður Skúlason (1933): Saga Hafnarfjarðar . Félagsprentsmiðjan
 Valdimar U. Valdimarsson (1997): Saltfiskur í sögu þjóðar I. Meðhöfundur og ritstjóri Halldór Bjarnason. Hið íslenska bókmenntafélag ISBN 9979804580.

Flokkur: Fiskveiðar
Flokkur: Saga sjávarútvegs
Flokkur:Seglskútur