Vilhelm Buhl

Vilhelm Buhl (16. október 1881 – 18. desember 1954) var danskur stjórnmálamaður sem var tvisvar forsætisráðherra Danmerkur, frá maí til nóvember árið 1942 á tíma hernáms Þjóðverja og aftur eftir frelsun Danmerkur frá maí til nóvember árið 1945.

Eftir að Buhl lauk námi og starfaði sem skattheimtumaður í Kaupmannahöfn á þriðja áratugnum gekk hann í Jafnaðarmannaflokkinn og var kjörinn á þing árið 1932. Sama ár varð hann fjármálaráðherra í ríkisstjórn Thorvalds Stauning. Þegar Danmörk var hernumin í seinni heimsstyrjöldinni var Buhl svarinn andstæðingur þvingaðrar aðildar Danmerkur að bandalaginu gegn Komintern með Öxulveldunum árið 1941. Buhl hóf fyrsta tímabil sitt sem forsætisráðherra eftir andlát Staunings árið 1942 og gegndi embættinu í um sex mánuði en sagði síðan af sér vegna slæms sambands við þýska hernámsliðið.

Buhl varð aftur forsætisráðherra eftir frelsun Danmerkur þann 5. maí 1945. Hann fór fyrir fyrstu ríkisstjórn Danmerkur eftir stríðið, sem var nefnd „frelsisráðuneytið“ (danska: Befrielsesregeringen). Ríkisstjórnin entist í um sex mánuði þar til hann sagði af sér þann 7. nóvember sama ár. Í minnihlutastjórn Jafnaðarmanna undir forsæti Hans Hedtoft varð Buhl efnahagsráðherra frá 1947 til 1950 og jafnframt dómsmálaráðherra frá mars til september 1950. Buhl hætti í stjórnmálum vegna heilsuleysis eftir þingkosningar árið 1953. Hann lést 18. desember 1954, þá 73 ára gamall.

 Æska og menntun 
Buhl fæddist 16. október 1881 í Fredericia í Danmörku. Foreldrar hans voru Magdalene Augusta (f. Johanne; 1860–1891) og bóndinn Hans Peter Buhl (1853–1894). Buhl var einn fimm systkina. Á námsárum sínum stofnaði Buhl  árið 1903. Fimm árum síðar útskrifaðist hann frá Kaupmannahafnarháskóla með mastersgráðu í lögfræði.

Þann 20. nóvember 1908 kvæntist Buhl Thyru Thygesen Schmidt (29. janúar 1880 – 11. mars 1959). Þau eignuðust fjögur börn: Søren Peder Thygesen (1910–1975), Knud (1911–1991), Gerda Martha Magdalene (1914–1993) og Jens (1915–1986).

 Stjórnmálaferill 
Buhl gekk í Jafnaðarmannaflokkinn þegar hann var laganemi við Kaupmannahafnarháskóla. Hann var kjörinn á landsþingið árið 1933 og á þjóðarþingið árið 1939. Buhl var fjármálaráðherra í ríkisstjórn Thorvalds Stauning frá 20. júlí 1937 til 3. maí 1942.

Eftir að Þjóðverjar hertóku Danmörku í byrjun seinni heimsstyrjaldarinnar stofnuðu Danir ekki útlegðarstjórn í Bretlandi líkt og Noregur og ýmis önnur ríki. Þess í stað var Kristján 10. konungur áfram í Danmörku og Stauning stofnaði þjóðstjórn sem fékk að athafna sig með tiltölulegu sjálfstæði fram í ágúst 1942. 

Þegar Thorvald Stauning lést 3. maí 1942 tók Buhl við af honum sem forsætisráðherra. Ríkisstjórn Buhls entist aðeins sex mánuði vegna deilu við þýska hernámsliðið sem snerist um stuttaralegt svarskeyti sem Kristján konungur sendi til Adolfs Hitler eftir að Hitler hafði sent honum langt heillaóskaskeyti á afmælisdegi hans. Hitler varð bálreiður og sendi nýjan hernámsforingja, Werner Best, til Danmerkur. Buhl átti í slæmum samskiptum við Þjóðverja og sagði því af sér þann 7. nóvember sama ár. Erik Scavenius tók við sem forsætisráðherra.

Þann 5. maí 1945, aðeins þremur dögum fyrir sigurdaginn í Evrópu, komu danskir stjórnmálamenn og andspyrnumenn saman og mynduðu svokallað „frelsisráðuneyti“, sem var upphaf ríkisstjórnar eftirstríðsáranna eftir dauða Hitlers 30. apríl. Meðlimir í andspyrnuhreyfingunni fengu að vera með þar sem margir Danir voru óánægðir með hvernig stjórnmálamenn höfðu reynt að vinna með Þjóðverjum í byrjun hernámsins. Meðal meðlima í ríkisstjórn Buhl voru kommúnistaleiðtoginn Aksel Larsen og verðandi forsætisráðherrarnir Hans Hedtoft, H. C. Hansen og Knud Kristensen. Ríkisstjórn Buhls stóð meðal annars fyrir breytingum á húsnæðislögum í ágúst 1945 sem tryggðu að auðum íbúðum var úthlutað til tekjulágs fólks og leiguþak var sett á íbúðaleiguverð. Danska ríkisstjórnin lét jafnframt rétta yfir Dönum sem höfðu starfað með Þjóðverjum, sem leiddi til þess að 45 manns voru teknir af lífi. Eftir þingkosningar í október 1945 sagði Buhl af sér 7. nóvember og Knud Kristensen tók við sem forsætisráðherra.

Buhl varð síðar efnahagsráðherra í ríkisstjórn Hans Hedtoft frá 1947 til 1950 og var um leið dómsmálaráðherra frá mars til september 1950.

Buhl dró sig til hlés úr dönskum stjórnmálum í aðdraganda kosninga árið 1953 vegna slæmrar heilsu.

Dauði
Buhl lést úr hjartaáfalli á heimili sínu í Kaupmannahöfn þann 18. desember 1954, þá 73 ára gamall. Hann var grafinn í Vestre-kirkjugarðinum í borginni.

Heimildir
Kristian Hvidt, Statsministre i Danmark fra 1913 til 1995 (1995)
 Growth to Limits: The Western European Welfare States Since World War II, 4. bindi, Peter Flora ritstj.

Tilvísanir

Flokkur:Forsætisráðherrar Danmerkur
Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni