Bülent Ecevit

Mustafa Bülent Ecevit (28. maí 1925 – 5. nóvember 2006) var tyrkneskur stjórnmálamaður, skáld, rithöfundur, fræðimaður og blaðamaður. Hann var fjórum sinnum forsætisráðherra Tyrklands frá 1974 til 2002; árin 1974, 1977, 1978–1979 og 1999–2002. Ecevit var formaður Lýðveldisflokks alþýðunnar (CHP) frá 1972 til 1980 og Lýðræðislega vinstriflokksins (DSP) frá árinu 1987.

Stjórnartímabil Ecevits einkenndust meðal annars af innrás Tyrkja á Kýpur árið 1974, upphafi aðildarviðræðna Tyrkja við Evrópusambandið og af handtöku kúrdíska uppreisnarforingjans Abdullah Öcalan árið 1999.

Æviágrip
Bülent Ecevit hóf feril sinn sem blaðamaður og vann sem blaðafulltrúi hjá tyrkneska sendiráðinu í London stuttu eftir seinna stríð. Hann stundaði nám í Bandaríkjunum og sótti meðal annars tíma hjá Henry Kissinger. Ecevit var jafnframt ljóðskáld og þýddi ljóð eftir T. S. Eliot á tyrknesku. Ecevit hafði lítinn áhuga á stjórnmálum fyrr en árið 1957, þegar hann var fenginn til að bjóða sig fram á þing fyrir Lýðveldisflokk alþýðunnar (CHP). Hann varð verkamálaráðherra í ríkisstjórnum İsmet İnönü frá 1961 til 1965 og var kjörinn ritari CHP árið 1971.

Ecevit átti þátt í því að stefna CHP varð vinstrisinnaðri en hún hafði verið. Árið 1972 bauð Ecevit sig fram gegn İnönü í formannskjöri flokksins og vann sigur.

Innrásin á Kýpur
Ecevit leiddi Lýðveldisflokkinn til óvænts sigurs í þingkosningum Tyrklands árið 1973 og myndaði ríkisstjórn með Hjálpræðisflokknum, flokki íslamista, næsta ár. Stuttu eftir að Ecevit varð forsætisráðherra var forseta Kýpur, Makaríos 3., steypt af stóli í valdaráni kýpur-grískra herforingja sem vildu að Kýpur sameinaðist Grikklandi. 

Þann 20. júní 1974 skipaði Ecevit tyrkneska hernum að gera innrás á Kýpur til að verja hagsmuni Kýpur-Tyrkja á eynni. Innrásin bar þann árangur að Níkos Sampson, sem herforingjarnir höfðu sett á valdastól á Kýpur, var hrakinn frá völdum og herforingjastjórnin í Grikklandi hrundi. Tyrkir gerðu stuttu síðar vopnahlé með milligöngu Breta sem tryggði tyrkneska hernum fótfestu á eynni og yfirráð yfir hafnarbænum Kýreníu. Stjórn Ecevit hélt áfram að flytja tyrkneska hermenn til Kýpur eftir að vopnahléið var samþykkt. Í ágúst 1974 voru um 40.000 tyrkneskir hermenn staðsettir á eynni með um 300 skriðdreka. Vegna innrásarinnar er Norður-Kýpur enn þann dag í dag aðskilið frá Kýpur.

Ecevit varð mjög vinsæll vegna framgöngu sinnar í Kýpurmálinu og var hylltur sem þjóðhetja í kjölfarið. Ágreiningsmál innan stjórnarinnar urðu honum hins vegar erfið. Necmettin Erbakan, leiðtogi Hjálpræðisflokksins, taldi sjálfan sig eiga mestan heiður af innrásinni á Kýpur þar sem hann hefði knúið Ecevit til að fyrirskipa hana, en að Ecevit hefði eignað sér hana eftir á. Erbakan vildi að Kýpur yrði skipt í tvö ríki en Ecevit vildi að Kýpur yrði sambandsríki þar sem þjóðarbrotin hlytu aukna sjálfsstjórn. Helmingur þingmanna Hjálpræðisflokksins snerist jafnframt gegn frumvarpi Ecevits um sakaruppgjöf fyrir vinstrisinnaða stjórnmálamenn sem höfðu verið handteknir á valdatíma tyrkneska hersins á sjöunda áratugnum. Að endingu sagði Ecevit af sér þann 18. september og efndi til nýrra kosninga. Eftir kosningarnar tókst keppinauti Ecevit, Süleyman Demirel, að mynda fjögurra flokka ríkisstjórn.

Valdaránið 1980 og pólitísk útlegð
Ecevit og Demirel skiptust að mestu á því að fara með stjórn Tyrklands næstu árin, en hvorugum þeirra tókst að mynda traustar stjórnir. Veikburða samsteypu- og minnihlutastjórnir skiptust á að fara með völd og á sama tíma versnaði efnahagur Tyrklands til muna og hryðjuverkaógn í landinu færðist í aukana. Svo fór að árið 1980 framdi tyrkneski herinn undir forystu Kenans Evren valdarán gegn stjórn Demirels og bannaði starfsemi stjórnmálaflokka. Bæði Ecevit og Demirel var jafnframt bannað að hafa afskipti af stjórnmálum í tíu ár. Ecevit gagnrýndi herforingjastjórn Evrens opinskátt og var því ákærður og nokkrum sinnum fangelsaður og sakaður um tengsl við kommúnisma.

Árið 1985 stofnaði Ecevit nýjan stjórnmálaflokk, Lýðræðislega vinstriflokkinn (DSP). Þar sem Ecevit sjálfum var enn bannað að taka þátt í stjórnmálum varð eiginkona hans, Rahşan, formaður flokksins í hans stað. Árið 1987 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í Tyrklandi um það hvort stjórnmálamönnum sem höfðu verið við völd fyrir herforingjabyltinguna, þar á meðal Ecevit og Demirel, skyldu færð full pólitísk réttindi á ný. Meirihluti landsmanna kaus með því að veita þeim réttindin. Eftir að Ecevit fékk pólitísk réttindi sín tók hann við stjórn Lýðræðislega vinstriflokksins og var loks kjörinn aftur á þing árið 1991 eftir tíu ára fjarveru.

Síðasta stjórnarseta Ecevit
Í janúar 1999 var Ecevit skipaður forsætisráðherra til bráðabirgða fram að þingkosningum sem haldnar voru síðar það ár. Stuttu eftir að Ecevit tók við völdum á ný var kúrdíski uppreisnarforinginn Abdullah Öcalan, leiðtogi Verkalýðsflokks Kúrdistan (PKK), handtekinn í Keníu og framseldur til Tyrklands. Handtaka Öcalans jók mjög við vinsældir Ecevits en leiddi einnig til hryðjuverkaöldu af hálfu skæruliða PKK. Flokkur Ecevits lenti í fyrsta sæti í þingkosningunum í apríl 1999 með um 22,1 prósent atkvæða. Ecevit myndaði í kjölfarið ríkisstjórn með Þjóðernissinnaða framtaksflokknum og Föðurlandsflokknum.

Síðasta tímabil Ecevits sem forsætisráðherra markaðist af ýmsum erfiðleikum. Árið 2001 hófst alvarleg efnahagskreppa í Tyrklandi sem margir landsmenn kenndu Ecevit um vegna deilna hans við Ahmet Necdet Sezer forseta. Ecevit brást við kreppunni með því að leyfa tyrknesku lírunni að falla á mörkuðum til að koma í veg fyrir alvarlegri kreppu og til að streitast gegn þrýstingi um að stokka upp í stjórn sinni. Undir lok kjörtímabilsins voru uppi háværar kröfur um að Ecevit segði af sér vegna heilsuleysis þar sem hann var löngum stundum fjarverandi í læknismeðferð. Í þingkosningum Tyrklands árið 2002 galt Lýðræðislegi vinstriflokkurinn afhroð og datt út af þingi en Réttlætis- og þróunarflokkurinn, nýr stjórnmálaflokkur íhaldssamra múslima, vann stórsigur. 

Ecevit lést þann 5. nóvember árið 2006. Um 80.000 manns fylgdu Ecevit til grafar þegar útför hans var haldin í Ankara. Margir viðstaddir hrópuðu slagorð til stuðnings áframhaldandi aðskilnaði ríkis og trúar í Tyrklandi, sem ríkisstjórn Receps Tayyip Erdoğan hafði verið vænd um að grafa undan.

Tilvísanir

Flokkur:Forsætisráðherrar Tyrklands
Flokkur:Tyrkneskir blaðamenn
Flokkur:Tyrknesk skáld