Leyndardómar Snæfellsjökuls

Leyndardómar Snæfellsjökuls: för í iður jarðar, eða Ferðin að miðju jarðar í nýrri þýðingum (franska: Voyage au centre de la Terre), er sígild vísindaskáldsaga eftir franska rithöfundinn Jules Verne. Hún kom fyrst út á frönsku árið 1864 og var síðan gefin út aftur í lengri og endurskoðaðri útgáfu árið 1867. Aðalpersóna bókarinnar er Otto Lidenbrock prófessor, sérvitur þýskur vísindamaður sem heldur að til séu hraunhellar sem ná alla leið niður að miðju jarðar. Hann fer ásamt frænda sínum, Axel, og íslenskum leiðsögumanni þeirra, Hans, að Snæfellsjökli og þeir halda ofan í jörðina með því að láta sig síga niður op í jöklinum. Þeir lenda í ýmsum hættum og komast í tæri við lifandi forsögulegar skepnur frá miðlífsöld og nýlífsöld (endurútgáfan frá 1867 bætti við meira forsögulegu efni). Í lokin er þríeykinu blásið aftur upp á yfirborð jarðar með eldgosi sem brýst út í eldfjallinu Stromboli í suðurhluta Ítalíu.

Sögur um dulda neðanjarðarheima voru til löngu fyrir bók Verne. Bókin skar sig hins vegar úr hópnum vegna þess hve vel Verne var að sér um nýjustu vísindi Viktoríutímabilsins. Einnig var hugmynd Verne um forsögulegan heim sem enn væri til í dag nýlunda sem ekki hafði áður birst í vísindaskáldsögum um tímaflakk.

Leyndardómar Snæfellsjökuls höfðu áhrif á mörg síðari ritverk, meðal annars Týnda heiminn eftir Arthur Conan Doyle, Pellucidar-bækurnar eftir Edgar Rice Burroughs og Hobbitann eftir J. R. R. Tolkien. Halldór Laxness vísar einnig ítrekað til sögunnar í bókinni Kristnihald undir Jökli.

Söguþráður
Sagan hefst í maí árið 1863, heima hjá Otto Lidenbrock prófessor í Hamborg í Þýskalandi. Þegar Lidenbrock og frændi hans, Axel, eru að blaða í gegnum fornhandrit af Íslendingasögu rekast þeir á skilaboð í rúnaletri eftir íslenskan gullgerðarmann frá 16. öld, Arne Saknussemm. Eftir að ráðið hefur verið úr rúnunum stendur í þeim:

Lidenbrock leggur strax af stað til Íslands og dregur Axel með sér. Eftir hraðferð gegnum Kíl og Kaupmannahöfn koma þeir til Reykjavíkur. Þar ráða þeir íslenskan leiðsögumann, dönskumælandi æðarveiðimann að nafni Hans Bjelke, og fara svo með honum að rótum Snæfellsjökuls.

Í lok júní koma þremenningarnir að eldfjallinu og leggja af stað ofan í jörðina, þar sem þeir komast ítrekað í hann krappan og uppgötva ýmis furðuleg fyrirbæri. Eftir að þeir taka ranga beygju verða þeir uppiskroppa með vatn og Axel deyr næstum úr þorsta en Hans bjargar þeim öllum þegar hann uppgötvar neðanjarðará. Lidenbrock og Axel nefna ána „Hansbach“ til heiðurs leiðsögumanninum.thumb|Myndlýsing Édouards Riou af hvaleðlu að berjast við svaneðlu.

Könnuðirnir fylgja straumi Hansbach marga kílómetra niður á við og koma að heilli veröld neðanjarðar. Á niðurleiðinni lendir Axel aftur í háska þegar hann verður viðskila við Lidenbrock og Hans og slasast illa við að finna þá, en hann kemst lífs af er þeir bjarga honum. Ferðalangarnir smíða sér fleka úr hálfsteingerðum viði og halda til hafs. Á siglingu á neðanjarðarhafinu verða á vegi þeirra forsögulegir fiskar og risavaxin sjávarskriðdýr frá öld risaeðlanna. Flekanum er næstum grandað í þrumuveðri en í staðinn rekur hann í land við gríðarmikla breiðu af steingerðum beinum. Þar finna þeir meðal annars bein úr flugeðlu, risaletidýri, frumfíl og líkamsleifar úr manni.

Lidenbrock og Axel fara inn í skóg þar sem er að finna gróður frá tertíertímabilinu. Djúpt inni í skóginum bregður þeim í brún þegar þeir koma auga á forsögulega mannskepnu sem er meira en tólf fet á hæð, að smala saman hjörð frumfíla. Frændurnir flýja umsvifalaust úr skóginum af ótta við að risinn verði þeim óvinveittur.

Könnuðirnir halda áfram að kanna strandlínuna og finna gratínplötu með upphafsstöfum Saknussemms sem vísar veginn í átt að miðju jarðar en leiðin reynist ófær þar sem hellisþakið hefur hrunið yfir göngin. Ferðalangarnir leggja á ráðin um að sprengja sér leið í gegn með sellulósanítrati og sigla flekanum út á haf til að forðast sprenginguna. Þegar þeir hrinda áætluninni í framkvæmd reynist vera botnlaust hyldýpi hinum megin við grjótið og sjórinn fleytir þeim niður í það þegar göngin opnast. Í margar klukkustundir æða þeir niður dýpið á ógnarhraða en skyndilega breytir flekinn um átt og stígur upp í gosrás eldfjalls sem blæs þeim upp á yfirborð jarðar. Þegar þremenningarnir ranka við sér komast þeir að því að eldgosið hefur blásið þeim upp á Stromboli, eldfjallaeyju norður af Sikiley.

Þríeykið snýr aftur til Þýskalands og þeim er þar fagnað sem hetjum. Lidenbrock prófessor er hylltur sem einn mesti vísindamaður samtímans, Axel kvænist æskuástinni Gräuben og Hans snýr aftur til rólyndislífs síns á Íslandi.

Innblástur
Stuttu áður en Leyndardómar Snæfellsjökuls kom út hafði breski náttúruvísindamaðurinn Charles Lyell gefið út vísindaritið Geological Evidences of the Antiquity of Man, þar sem hann setti fram kenningu um að ísaldir og hlýindaskeið skiptust á á jörðinni. Bókin átti þátt í að kynna hugmyndina og frumstæða steinaldarmenn og horfnar furðuskepnur fyrir almenningi á nítjándu öld og vekja áhuga fólks á forsögulegum tíma. Jules Verne vildi fanga þennan áhuga með sögu sinni um ævafornt lífríki sem hefði varðveist undir jörðunni og um risavaxna menn. Vesturlandabúar höfðu þá lengi velt fyrir sér fullyrðingu Biblíunnar um að risar hefðu gengið á jörðinni.

Enski stjörnu- og stærðfræðingurinn Edmond Halley hafði undir lok 17. aldar lagt fram hugmyndina um að undir ytri skorpu jarðarinnar væri holrými með andrúmslofti og gastegundum sem gæfu ljós og yl. Hann taldi ekki óhugsanlegt að einhvers konar líf og jafnvel manneskjur gætu þrifist þar. John Cleves Symmes Jr., yfirmaður í sjóher Bandaríkjanna, sannfærðist jafnframt á 19. öld um að jörðin væri hol að innan og að tiltölulega greið leið væri inn fyrir jarðarskelina.

Íslenskar þýðingar
Endursögn af bók Verne kom út á íslensku árið 1944 og hlaut þá titilinn Leyndardómar Snæfellsjökuls: för í iður jarðar. Þýðingin var byggð á enskri þýðingu sögunnar, þar sem nöfnum aðalpersónanna var breytt í „Hardwigg“ og „Harry“ og þeir gerðir breskir fremur en þýskir. Ný þýðing úr frumtextanum eftir Friðrik Rafnsson kom út undir titlinum Ferðin að miðju jarðar árið 2013.

Heimildir



Tilvísanir

Flokkur:Bókaárið 1864
Flokkur:Franskar skáldsögur
Flokkur:Neðanjarðarskáldskapur
Flokkur:Vísindaskáldsögur