Þriðja ráðuneyti Jóns Magnússonar

Þriðja ráðuneyti Jóns Magnússonar starfaði frá 22. mars 1924 til 8. júlí 1926. Forsætisráðherra var Jón Magnússon. Með honum í ráðuneytinu sátu Jón Þorláksson sem fjármálaráðherra og Magnús Guðmundsson sem atvinnumálaráðherra. Ráðuneytið var þriggja manna stjórn, líkt og tíðkaðist á þessum tíma.

Starfstími ráðuneytisins féll á tímabil mikilla efnahagslegra umbreytinga. Eftir lok fyrri heimsstyrjaldar höfðu verðbólga, gengissveiflur og ójafnvægi í utanríkisviðskiptum haft djúpstæð áhrif á íslenskt efnahagslíf. Stjórnmálaleg umræða snerist að verulegu leyti um hvernig tryggja mætti stöðugleika í ríkisfjármálum.

 Myndun ráðuneytisins og stjórnmálalegur bakgrunnur 
Ráðuneytið var myndað í kjölfar alþingiskosninga 1923 og naut stuðnings 20 þingmanna Íhaldsflokksins, sem þá var nýstofnaður, auk hlutleysisstuðnings þingmanna úr Sjálfstæðisflokknum. Ágreiningur um efnahagsstefnu hafði verið áberandi á fyrstu árum þriðja áratugarins, einkum um hvernig bregðast skyldi við veikingu krónunnar og sveiflum í utanríkisverslun.

Íslenskt efnahagslíf hafði á stríðsárunum orðið fyrir mikilli verðbólgu og óstöðugleika. Þegar leið á þriðja áratuginn varð ljóst að stjórnvöld stæðu frammi fyrir því verkefni að endurreisa traust á gjaldmiðlinum og ná jafnvægi í ríkisrekstri.Magnús Sveinn Helgason, „Hin heiðarlega króna“, í: Frá Kreppu til Viðreisnar, bls. 81–134.

 Efnahagsmál og gengisstefna 
Efnahagsstefna þriðja ráðuneytis Jóns Magnússonar mótaðist af þeim miklu sveiflum sem einkenndu íslenskt efnahagslíf á árunum eftir fyrri heimsstyrjöld. Stríðsárin höfðu leitt til mikillar verðbólgu og röskunar á viðskiptajöfnuði. Á þessum árum veikist gengi íslensku krónunnar verulega og varð gengismálið eitt helsta deilumál stjórnmálanna. Umræðan um svonefnda „heiðarlega krónu“ snerist um hvort og með hvaða hætti ætti að endurreisa traust á gjaldmiðlinum með því að festa gengi hans og tryggja stöðugleika gagnvart erlendum gjaldmiðlum.Magnús Sveinn Helgason. Hin heiðarlega króna, í: Frá Kreppu til Viðreisnar. bls. 81–134.

Í fræðilegri umfjöllun hefur verið bent á að stefna stjórnvalda á miðjum þriðja áratugnum hafi einkennst af auknu aðhaldi í ríkisrekstri og viðleitni til að ná jafnvægi í utanríkisviðskiptum, enda var litið svo á að slíkt væri forsenda stöðugs gengis.Bjarni Bragi Jónsson. Hafta- og styrkjakerfi á Íslandi, í: Frá Kreppu til Viðreisnar. bls.143–162. Þessi nálgun var í samræmi við alþjóðlega þróun, þar sem mörg Evrópuríki stefndu að endurreisn fastgengiskerfa og auknum aga í fjármálum eftir óstöðugleika stríðsáranna.Bjarni Bragi Jónsson. Hafta- og styrkjakerfi á Íslandi, í: Frá Kreppu til Viðreisnar. bls. 143–162.

Umræðan um gengisfestingu tengdist einnig stöðu bankakerfisins og möguleikum stjórnvalda til að hafa áhrif á lánsfjárframboð og gjaldeyrismál.Magnús Sveinn Helgason. Hin heiðarlega króna, í: Frá Kreppu til Viðreisnar. bls. 81–134. Þótt aðgerðir þessara ára hafi ekki falið í sér fullkomna festingu gengis að alþjóðlegum gullfótarkröfum, markaði tímabilið skýra stefnumótun í átt að auknum stöðugleika í fjármálum.

Landsverslunin var líka umdeilt mál sem kom á hendur ráðuneytisins. Landsverslunin var í eign ríkisins og hafði einkasölu á vörum eins og víni, tóbaki, hveiti, sykri og steinolíu til þess að stjórna betur innflutningsvörum í landinu. Það reyndist mjög óvinsælt meðal kaupsýslumanna sem oft gagnrýndu þessa stefnu þar sem þeir töldu að minni afskipti hjá ríkinu væri betra fyrir verslun. Þegar nýja ráðuneytið kom til valda var landsverslunin lögð niður ári seinna 1925 þar sem andstaða landsversluninar var eitt af sameinandi þáttum íhaldsmanna. 

 Viðbrögð og umdeilur við gengisstefnuni 
Gengisstefnan var mjög umdeilt mál sem skapaði miklar deilur bæði á þingi og í blöðunum. Eftir að Krónan byrjaði að batna 1925 voru tvær hliðar að myndast um hvort verðlagið ætti að lækka og gengið að hækka eða hinsvegar að gengið myndi lækka og verðlagið hækka. 

Jón Þorláksson og styðjendur hans töldu að krónan þyrfti að ná aftur sama verðgildi og áður fyrr og að krónan kæmist aftur á gullfótakerfið. Ásamt því töldu þeir að verðlag og laun myndu lækka sjálkrafa eftir gengishækkun. Á hinni hliðinni voru "stýfingarmenn" sem töldu að gegnið ætti að laga sig að verðlaginu þar sem verðhjöðnun og launalækkanir væru of mikil átök fyrir þjóðfélagið til að þola og hækkun gengis myndi bitna sérstaklega á framleiðendum og útflytjendum. 

Það voru helst framsóknarmenn sem gagnrýndu gengisstefnuna og íhaldsmenn sem studdu stefnuna en þó var líka hækkun gengis studd af alþýðumönnum. Það var vegna þess hærra gengi myndi auka kaupmátt launa og að krónan væri á traustum grundvelli með gullfæti, samt studdi alþýðuflokkurinn ekki aðgerðirnar sem voru gerðar til að koma genginu á upprunalegt virði.

Gengisstefnan var líka mikilvægur þáttur í mynd Íslands til að verða sjálfstæð þjóð þar sem Jón Þorláksson og styðjendur hans töldu mikilvægt að Ísland myndi ná að fylgja fordæmi norðurlanda að koma krónuni á sama gildi og áður til þess að sýna að Ísland hefði getuna til að vera fullvöld þjóð. Það var talið að ef krónan væri fest á lægra virði myndi það gefa þau skilaboð að krónan myndi aðeins lækka þegar kreppa skellir á sem myndi láta önnur lönd missa trú á efnahagslífi landsins.

 Ytri efnahagslegar aðstæður 
Efnahagur Íslands á starfstíma ráðuneytisins var mjög háður utanríkisverslun, einkum útflutningi sjávarafurða. Sveiflur í heimsmarkaðsverði höfðu bein áhrif á þjóðartekjur, gjaldeyrisstöðu og þar með gengisþróun krónunnar.Sigurður Snævarr. Haglýsing Íslands, bls. 371–374.

Gögn um hagvöxt og framleiðslu sýna að árin eftir 1920 einkenndust af verulegum sveiflum, bæði í landsframleiðslu og útflutningstekjum.Sigurður Snævarr. Haglýsing Íslands, bls. 371–374. Slíkar sveiflur gerðu stjórnvöldum erfitt fyrir að halda stöðugu gengi nema með markvissum aðhaldsaðgerðum í ríkisfjármálum.

Alþjóðlegt samhengi skipti einnig miklu máli. Eftir stríð reyndu mörg ríki að snúa aftur til stöðugra gengiskerfa og draga úr verðbólgu með aðhaldsstefnu.Bjarni Bragi Jónsson. Frá Kreppu til Viðreisnar. bls. 143–162. Ísland, sem lítið og opið hagkerfi, varð að taka mið af þessari þróun. Viðskiptajöfnuður, aðgengi að erlendu lánsfé og traust á íslenskum gjaldmiðli voru lykilatriði í stefnumótun stjórnvalda á þessum árum.

Ágreiningur um efnahagsstefnu og pólitískur stuðningur á Alþingi höfðu áhrif á stöðu stjórnarinnar. Þótt gengismál og ríkisfjármál hefðu verið í brennidepli á starfstíma hennar, hélt umræðan um fjármál og efnahagsstefnu áfram að marka íslensk stjórnmál næstu ár.

 Lok ráðuneytisins 
Þann 23. júní 1926 lést Jón Magnússon, forsætisráðherra úr hjartaslagi. Magnús Guðmundsson fór með störf forsætisráðherra fram að myndun nýrrar bráðabirgðarstjórnar 8. júlí.

 Ráðherrar 
Í ráðuneytinu sátu:

Jón Magnússon, forsætisráðherra

Jón Þorláksson, fjármálaráðherra

Magnús Guðmundsson, atvinnumálaráðherra 

Tilvísanir

Flokkur:Íslensk ráðuneyti (Stjórnarráð Íslands)