Þórólfur Kveld-Úlfsson

Þórólfur Kveld-Úlfsson eða Þórólfur Úlfsson er ein aðalsögupersónan í fyrsta hluta Egils sögu. Þórólfur var eldri bróðir Skalla-Gríms, foreldrar þeirra voru Kveld-Úlfur Bjálfsson og Salbjörg Káradóttir.  Hallbera, móðir Kveld-Úlfs, var systir Hallbjarnar hálftrölls sem talin hafa verið að hluta af samískum ættum. Hermann Pálsson, Úr landnorðri. Samar og ystu rætur íslenskrar menningar (Studica Islandica 54: Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands (1997). Bls 16
 hálftröll: "viðurnefni Hallbjarnar sýnir ótvírætt að móðir hans hafi verið samísk". Úlfur, faðir þeirra bræðra, fékk viðurnefnið af því að á kvöldin rann á hann styggð og var hann kveldsvæfur.

Þórólfur er einnig nefndur í Landnámabók í samband við landnám Skalla-Gríms.

Bræðrasamanburður
Eitt af þemum Egils sögu eru andstæðir eiginleikar bræðra. Þórólfur Kveld-Úlfsson er sagður vera manna vænstur og gerfilegur og gleðimaður mikill, bróðir hans, Skalla-Grímur, er hins vegar sagður svartur maður og ljótur, líkur föður sínum bæði yfirlits og að skaplyndi. Svipaðar andstæðir eiginleikar endurteka sig hjá Agli og bróður Þórólfi, og síðan hjá börnum Egils. Enda eru sagan jafn mikið skáldskapur og sögulegar frásögn.

Söguþráður
Þeir bræður, Skalla-Grímur og Þórólfur, voru hávaxnir og  sterkir eins og faðir þeira þegar þeir uxu upp. 
Þegar Þórólfur var á tvítugs aldri, lagðist hann í víking á langskipi með hópi manna þar á meðal móðurbræðrum sínum, Ölvi hnúfu og Eyvindi lambi. Þeir lágu í víking nokkur sumur og öfluðu mikils fjár en voru heima á vetrum með feðrum sínum. Þá var Kveld-Úlfur orðinn nokkuð aldraður.

Viðskipti við Harald konung
Haraldur, sonur Hálfdans svarta, hafði á þessum tíma erft föður sinn sem konungur yfir Vestfold. Haraldur hafði strengt heiti að ekki skera hár sitt né kemba, fyrr en hann væri orðinn einvaldskonungur yfir Noregi. Þess vegna var hann var kallaður Haraldur lúfa. Þegar hann hefur hann náð undir sig landinu, klippir hár hann sitt og fær viðurnefnið Haraldur hárfagri . https://is.wikisource.org/wiki/Heimskringla/Haraldar_saga_hárfagra Upphafskaflar Egils sögu segja mest frá samskiptum þeirra feðga, Kveld-Úlfs og Þórólfs við Harald. Spáði Kveld-Úlfur að þau viðskipti yrðu ætt sinni ekki til góðs. 
Haraldi tókst að sigra þá konunga, sem næstir voru og eignaðist síðan Upplönd. Þaðan fór hann norður í Þrándheim og varð einvaldur yfir öllum Þrændalögum og síðar öllu Vestlandinu.

Haraldur krafðist hollustu og þjónustu allra stórbænda og leiðtoga í þeim fylkjum sem hann hafði lagt undir sig. Hann setti öllum þeim sem hann grunaði um andstöðu eða uppreisn  harða kosti, annað hvort að gerast þjónustumenn hans eða fara af landi brott. Haraldur konungur eignaði sér allt land, byggt og óbyggt, einnig sjó og vötn. Gegn betri vitund og þrátt fyrir að hafa spáð því að Haraldur myndi ekki færa fjölskyldu sinni gæfu, sendi Kveld-Úlfur Þórólf son sinn til að þjóna konungi ásamt Ölvi hnúfu, frænda sínum. Ölvir hafði hætt í víkingaferðum og varð hirðskáld konungs. Sem hirðmaður Haralds barðist Þórólfur á skipi konungs í orrustunni við Hafursfjörð. Haraldur gerði síðar Þórólf lendan mann (landstjóra) sinn hans  Berglund, Birgitta (2016), "Understandings - burial practice, identity and social ties: The Horvnes Iron Age burials, a peephole into the farming society of Helgeland, North-Norway", The Farm as a Social Arena, Waxmann Verlag, pp. 80–81, ISBN 9783830985525 yfir Hálogalandi og bar ábyrgð á að innheimta finnaskattinn Andersen, Oddmund: finnskatten i Store norske leksikon på snl.no.  frá Samum í norðri. 

Þrátt fyrir að Þórólfur skilaði miklum skattatekjum til konungs fór Harald að gruna að hann sóttist eftir eigin völdum og frama. Hildiríðarsynir, þeir Hárekur og Hrærekur, töldu að Þórólfur hafi haft af þeim föðurarf sinn. Hildiríðarsynir voru í vinskap við Harald konung og rægðu þeir Þórólf við hann og sögðu meðal annars að Þórólfur stefndi sjálfur að konungsdómi. Af ótta við vaxandi völd Þórólfs fór Haraldur konungur með herliði og geriðist umsátur um bæ Þórólfs í Sandnesi. Þórólfur neitaði að gefast og upp lét þá Haraldur konungur kveikja í bænum. Þórólfur og menn hans gerðu útrás og varð þar bardagi og margir felldir. Þórólfur var særður bæði af sverðum og spjótum, en konungur sjálfur veitti honum banasár, og Þórólfur féll fram á fætur konungs. 

Ketill hængur Þorkelsson, dóttursonur Ketils hængs úr Hrafnistu, safnaði þá liði og felldi Hildiríðarsyni, en hélt síðan til Íslands og nam land mili Þjórsár og Markarfljóts.

Þeim feðgum Kveld-Úlfi og Skalla-Grími tókst að koma fram nokkrum fleiri hefndum fyrir dráp Þórólfs en töldu sér svo ekki líft lengur í Noregi. Þótti þeim fýsiligt at leita til Íslands, því að vel var sagt frá landkostum. Vinir þeira og kunningjar og fyrrum nágrannar þeirra feðga, Ingólfur Arnarson og förunautar hans, höfðu flutt þangað og máttu menn þar nema sér lönd ókeypis og velja bústaði. Bjuggu þeir tvo knerri til farar með búslóðina og höfðu þrjátíu liðfæra menn á hverju skipi auk kvenna og ungmenna. 

Kveld-Úlfur var orðinn aldraður og veiktist á leiðinni og lést áður en til Íslands kom. Hafði hann sagt fyrir að hann yrði lagður í kistu og henni kastað fyrir borð. Skyldi Skalla-Grímur taka sér þar bústað sem næst því þar sem kistuna ræki að landi. Skalla-Grímur kom að landi við Knarrarnes á Mýrum en fann síðan kistu föður síns í firði sunnar með ströndinni. Settist hann þar að og nefndi bæ sinn Borg og fjörðinn Borgarfjörð. 

Endar þar frásögn um Þórólf í Egils sögu. 

Finnaskatturinn
Finnaskatturinn eða finnskattur var skattur sem Samar (sem áður voru kallaðir „Finnar“) greiddu ýmsum valdhafum á Norðurlöndum frá járnöld og fram á 19. öld; annað hvort konungi eða þeim sem hafði rétt til að innheimta fyrir hans hönd. Håvard Dahl Bratrein. «Finneskatt»; I: Norsk historisk leksikon, 2004. Skatts var greiddur árlega í skinnum og húðum. Hugtakið kemur fyrir á allmörgum stöðum í Íslendingasögum. Orðið skattur var ekki notað í norskum lögum um gjöld sem Norðmenn áttu að greiða konungi fyrr en eftir 14. öld. Þau föstu gjöld sem konungur krafðist voru kölluð leiðangur, bændur á ákveðnu svæði báru sameiginlega ábyrgð á að útbúa og manna skip herskip. 

Í Egils sögu er sagt frá því að Þórólfur sem umboðsmaður kóngs hafi norður og austur til að krefja inn skattinn. Í einni ferðinni, sem hugsanlega hefur átt að vera farin um 880, er sagt frá ýmsum þjóðum í norðri:

„Þórólfur fór þann vetur enn á mörkina og hafði með sér nær hundraði manna. Fór hann enn sem hinn fyrra vetru, átti kaupstefnu við Finna og fór víða um mörkina.
En er hann sótti langt austur og þar spurðist til ferðar hans þá komu Kvenir til hans og sögðu að þeir voru sendir til hans og það hafði gert Faravið konungur af Kvenlandi, sögðu að Kirjálar herjuðu á land hans en hann sendi til þess orð að Þórólfur skyldi fara þangað og veita honum lið.“

Annarstaðar í Egils sögu segir:  
„Þórólfur gerði um veturinn ferð sína á fjall upp og hafði með sér lið mikið, eigi minna en níu tugi manna. … Hann hafði með sér kaupskap mikinn. Hann gerði brátt stefnulag við Finna og tók af þeim skatt og átti við þá kaupstefnu. Fór með þeim allt í makindum og í vinskap en sumt með hræðslugæði.“ Egils saga, 2018. bls 378

Í Egils sögu fylgir landlýsing Finnmörkur:   „Finnmörk er stórliga víð. Gengur haf fyrir vestan og þar af firðir stórir, svo og fyrir norðan og allt austur um, en fyrir sunnan er Noregur og tekur mörkin náliga allt hið efra suður svo sem Hálogaland hið ytra. En austur frá Naumudal er Jamtaland og þá Helsingjaland og þá Kvenland, þá Finnland, þá Kirjálaland en Finnmörk liggur fyrir ofan þessi öll lönd, og eru víða fjallabyggðir upp á mörkina, sumt í dali, en sumt með vötnum. Á Finnmörk eru vötn furðulega stór og þar með vötnunum marklönd stór en há fjöll liggja eftir endilangri mörkinni, og eru það kallaðir Kilir. “ Egils saga, 2018. bls 383

Viðskiptastarfsemi
Þórólfur Kveld-Úlfsson varð ríkur maðu og hafi mikil umsvif og sagt var að hann leitaði alls konar fanga til bús síns.  Hann hafði menn í skreiðfiski í Vágum norður við Lófóten en aðra við  síldveiðar, þar að auki mikil selalátur og fuglavarp.  Hann er fyrsti þekkti útflytjandinn á skreið frá Noregi. Egils saga segir að um 875 hafi hann útbúið skip mikið og látið húskarla sína bera um borð „skreið og húðir og vöru ljósa  Vara ljós er hér skinn af hvítum hreysiköttum eða svipuðum dýrum“. Þar lét hann líka fylgja með „grávöru Grávara er fornt orð yfir dýrmæta gráa loðskinnavöru mikla og aðra skinnavöru, sem hann hafði haft af fjalli, og var það fé stórmikið.“ 

Sendi hann Þorgils gjallanda með skipið vestur til Englands til „að kaupa sér klæði og önnur föng, þau er hann þurfti.“ Skipverjar gerðu góð kaup í Englandi og „hlóðu skipið með hveiti og hunangi, víni og klæðum“ og sigldu síðan heim. <bls>Egils saga, 2018. bls 386</ref>

 Heimildir 

 Tenglar 

 Egils saga, í Íslendingasögur og þættir, Fyrsta bindi. 2018, Svart á hvítu. ISBN: 9789935923165
 Egils saga Skalla-Grímssonar
 Egils saga
 Egils saga, ásamt þýðingum 
 Sverðin þrjú; grein í Morgunblaðinu 1993
 Sagan af Agli Skallagrímssyni gefin út í Hrappsey 1782
 Torfi Tulinius, Um margræðni í Egils sögu, Skírnir, 1. tölublað (01.04.1994), Blaðsíða 109 

Flokkur:Persónur Íslendingasagna