Síldareinkasala Íslands

Síldareinkasala Íslands – oft nefnd Síldareinkasala ríkisins – var ríkisfyrirtæki sem starfaði frá 1. maí 1928 til loka ársins 1931 þegar fyrirtækið varð gjaldþrota.„Síldareinkasalan gjaldþrota.“ Verkamaðurinn, 12. desember 1931. bls. 1. Hlutverk einkasölunnar var að annast sölu og útflutning frá Íslandi á allri saltaðri, kryddaðri og verkaðri síld. Markmið einkasölunnar var að koma skipulagi á framleiðsluna og forðast verðsveiflur á mörkuðum m.a. vegna á stundum ólíkra hagsmuna framleiðenda og síldarspekúlanta. Einnig átti að tryggja að framleiðsla yrði ekki meiri en markaðir gætu borið.Helgi Skúli Kjartansson (2010). Ísland á 20. öld. Sögufélag. bls. 88. 

 Aðdragandi 
Síldveiðar og síldarsöltun voru önnur veigamesta stoðin í útflutningi Íslands á þessum tíma á eftir saltfiski sem seldur var til Spánar og Ítalíu. Saltsíldin var seld til landanna við Eystrasalt og mest til Svíþjóðar.Helgi Skúli Kjartansson (2010). Ísland á 20. öld. Sögufélag. bls. 88. Verð á mörkuðum sveiflaðist mikið og var það m.a. rakið til þess að lítil stýring var á veiðum og því magni sem var saltað og í framhaldinu reynt að selja á erlendum mörkuðum.Alþingistíðindi 1928. Frumvarp til laga um sölu síld o.fl., þskj. 424, 38. löggjafarþing. Sótt 9. febrúar 2026.  

Þegar ríkisstjórn Tryggva Þórhallssonar tók við stjórnartaumunum eftir kosningarnar 1927 varð meiri áhersla á ríkisafskipti en verið hafði í tíð ríkisstjórna Jóns Magnússonar, Magnúsar Guðmundssonar og Jóns Þorlákssonar árin á undan. Var markmiðið m.a. að draga úr fólksflutningum úr sveitinni á mölina. Ríkisstjórnin var skipuð ráðherrum Framsóknarflokksins en Alþýðuflokkurinn varði hana vantrausti.Helgi Skúli Kjartansson (2010). Ísland á 20. öld. Sögufélag. bls. 126 og 134.

 Stofnun og stjórn 
11. apríl 1928 samþykkti efri deild Alþingis lög um Síldareinkasölu Íslands og hóf hún starfsemi sína þann 1. maí sama ár. Frá þeim tíma var einkasala á allri verkaðri síld sem ætluð var til útflutnings og voru framleiðendur háðir leyfum einkasölunnar.Alþingistíðindi 1928. Lög um einkasölu á útfluttri síld, þskj. 737, 40. löggjafarþing. Sótt 9. febrúar 2026. Í greinargerð með frumvarpinu kom fram að því væri ætlað að koma á lögformlegu samvinnufélagi þar sem stjórnendur væru kosnir í sameiningu af Alþingi, atvinnurekendum og verkalýðshreyfingunni.Alþingistíðindi 1928. Frumvarp til laga um einkasölu á útfluttri síld, þskj. 113, 38. löggjafarþing. Sótt 8. febrúar 2026.

Fimm manna útflutningsnefnd fór með stjórn og framkvæmd einkasölunnar. Alþingi kaus þrjá þessara fulltrúa, einn var tilnefndur af Verkalýðssambandi Norðurlands og annar kosinn af þeim útgerðarmönnum sem gerðu út báta á komandi vertíð. Fékk hver bátur eitt atkvæði.Helgi Skúli Kjartansson (2010). Ísland á 20. öld. Sögufélag. bls. 89. Erlingur Friðjónsson var skipaður formaður nefndarinnar og Steinþór Guðmundsson starfsmaður.„Síldareinkasalan.“ Verkamaðurinn, 19. maí 1928. bls. 3.

 Starfsemi 
Aðsetur Síldareinkasölu Ísland var ákveðið með lögum að skyldi vera við Siglufjörð og Eyjafjörð enda bróðurpartur söltunar og síldarverkunar á svæðinu. Útflutningsnefnd skipaði þrjá framkvæmdastjóra, tveir tilnefndir af Alþingi og einn úr röðum síldarframleiðenda. Framkvæmdastjórarnir þrír voru þeir Pjetur A. Ólafsson, kaupmaður, útgerðarmaður og konsúll, Ingvar Pálmason alþingismaður og Einar Olgeirsson. Ingvar var fulltrúi Framsóknarflokksins en Einar fulltrúi Alþýðuflokksins.

Síldareinkasalan starfaði í rúmlega þrjú og hálft ár. Hún annaðist sölu afurða til helstu markaðslanda við Eystrasalt, en leitaði jafnframt nýrra markaða vestan hafs og Austur-Evrópu.P. A. Ólafsson (1930). Skýrsla um Síldareinkasölu Íslands og framkvæmdir á öðru reikningsári hennar. Reykjavík: Félagsprentsmiðjan. bls. 29–31. Auk þess útvegaði stofnunin framleiðendum nauðsynjar eins og tunnur og salt.P. A. Ólafsson (1930). Skýrsla um Síldareinkasölu Íslands og framkvæmdir á öðru reikningsári hennar. Reykjavík: Félagsprentsmiðjan. bls. 8. Jafnframt stóð einkasalan fyrir umfangsmiklum tilraunum og rannsóknum til að efla atvinnuveginn, svo sem síldarleit úr lofti með flugvélum og rannsóknum Árna Friðrikssonar á lífsháttum síldarinnar.P. A. Ólafsson (1930). Skýrsla um Síldareinkasölu Íslands og framkvæmdir á öðru reikningsári hennar. Reykjavík: Félagsprentsmiðjan. bls. 31–32.Árni Friðriksson (1930). Áta íslenskrar síldar. Leiðbeiningar handa sjómönnum gefin út af Síldareinkasölu Íslands. Kaupmannahöfn: Bókhlaða C. A. Reitzels. bls. 3–4. Á sama tíma þurfti reksturinn að mæta erfiðri samkeppni frá norskum veiðiskipum og sveiflum í gæðum og magni aflans.

 Deilur 
Starfsemi Síldareinkasölunnar var allan starfstíma hennar lituð af hörðum pólitískum átökum þeirra sem aðhylltust afskipti ríkisins af atvinnulífinu og þeirra sem aðhylltust einkaframkvæmd. 

Aðkoma sósíalistans Einars Olgeirssonar, sem framkvæmdastjóri Síldareinkasölunnar fyrir Alþýðuflokkinn, var umdeild og fór þannig að Einari var sagt upp störfum á fundi framkvæmdastjórnar í desember 1930.„Einar Olgeirsson rekinn úr stjórn Síldareinkasölunnar.“ Morgunblaðið, 21. desember 1930. bls. 4.  Einar hafði þá um sumarið, í nafni Síldareinkasölunnar, leigt síldarplan Kveldúlfs á Siglufirði og réði þangað aðeins yfirlýsta kommúnista. Var þetta síldarplan kallað Rauða planið.  Í lok nóvember 1930 klauf hópur fólks sig úr Alþýðuflokknum og stofnaði Kommúnistaflokk Íslands.„Kommúnistaflokkur stofnaður.“ Vísir, 6. desember 1930. bls. 3. Einar Olgeirsson var einn af stofnfélögunum og varð þetta ekki til að draga úr togstreitunni í kringum störf hans fyrir einkasöluna og starfsemina almennt.„Yfirlýsing um vantraust á stjórn Alþýðusambands Íslands og nauðsyn kommúnistaflokks.“ Verkalýðsblaðið, 6. desember 1930. bls. 2. 

 Heimskreppa og gjaldþrot 
Heimskreppan í kjölfar hrunsins á Wall Street í október 1929 skall ekki með fullum þunga á Íslandi fyrr en undir lok árs 1930.Guðmundur Jónsson (2017). „Heimskreppan og hrun alþjóðaverslunar.“ Í Sumarliði R. Ísleifsson (ritstj.). Líftaug landsins: Saga íslenskrar utanlandsverslunar 1900–2010. II. bindi. Reykjavík: Skrudda. bls. 187. Hvort sem það var fyrirkomulag rekstrar Síldareinkasölunnar, heimskreppan, vanhæfni stjórnenda eða blanda af þessu öllu þá fór reksturinn í þrot í lok árs 1931. Kristján 10. skrifaði undir bráðabirgðalög um skiptameðferð búsins þann 9. desember 1931 og skipuð var skilanefnd í stað stjórnar einkasölunnar. Þar gjörði Kristján 10. kunnugt:

Atvinnu- og samgöngumálaráðherra Vor hefir tjáð Oss, að Síldareinkasala Íslands hafi orðið fyrir svo miklum óhöppum og tapi á yfirstandandi ári, að hagur hennar standi nú þannig, að eigi sé annað fyrirsjáanlegt, en að bú hennar hlyti bráðlega að verða að takast til gjaldþrotaskipta, ef eigi er önnur skipun gerð á um meðferð hennar.Alþingistíðindi 1932. Frumvarp til laga um skiptameðferð á búi Síldareinkasölu Íslands, þskj. 11, 45. löggjafarþing. Sótt 8. febrúar 2026. 

 Tilvísanir