Stóra málið 1894

„Stóra málið“ fjallar um frumvarp um samgöngubætur sem lagt var fram á Alþingi árið 1894. Málið var einnig oft kallað járnbrautarmálið og jafnan kennt við Valtý Guðmundsson, sem varð fljótt helsti baráttumaður málsins á þingi. Líta má á málið sem dæmi um stórhug Íslendinga sem voru fyrir alvöru farnir að skoða möguleika á að fá erlenda fjárfesta til samvinnu í framsýnum framkvæmdum.Guðmundur Jónsson, „Þjóðernisstefna, hagþróun og sjálfstæðisbarátta.“ Skírnir, tímarit hins íslenska bókmenntafélags, 169. ár (vor 1995), 65-93. 

 Saga málsins sumarið 1894 
Alþingi kom saman 1. ágúst árið 1894 og meðal verkefna þess var að afgreiða frumvarp um stofnun hlutafélagsAlþingistíðindi 1894 C, 17-24. Sótt febrúar 2026.  sem átti að hafa fullt leyfi til að: 

 leggja járnbraut frá Reykjavík um Suðurland til Rangárvallasýslu
 leggja járnbraut um frá Reykjavík um Vesturland til Eyjafjarðarsýslu
 leggja járnbrautateina innan sýslnanna
 kaupa eða láta gufuskip og seglskip til ferða milli Íslands og útlanda
 útvega hvers konar skip, ferjur og báta til samgöngunota á flóum, fjörðum, víkum, höfnum, stöðuvötnum og ám.

Upphafsmaður að málinu var Vestur-Íslendingurinn Sigtryggur Jónasson. Hann flutti frá Íslandi til Vesturheims árið 1872 og gerðist einn af forvígismönnum Íslendinga þar. Hann starfaði um tíma sem Vesturfara „agent“ og tókst að kveikja áhuga hjá skipafélagi frá Englandi á að taka þátt í fjármögnun samgöngubóta á Íslandi. Sigtryggur kom til Íslands árið 1894 og fékk til liðs við sig tvo þingmenn, þá séra Jens Pálsson og Jón Þórarinsson, sem lögðu frumvarpið fram á Alþingi.

Allan ágústmánuð var mikið fjallað um málið í blöðum sem út komu á Íslandi á þessum tíma eins og Ísafold, Þjóðólfi, Þjóðviljanum og Fjallkonunni. Það þótti miklum tíðundum sæta að menn væru svo metnaðarfullir, enda fór málið strax að ganga undir nafninu „Stóra málið“. Í flestum blaðagreinum sem um málið voru skrifaðar og í umræðum á Alþingi kom fram að mönnum þótti málið lítt undirbúið. Engin kostnaðaráætlun fylgdi frumvarpinu og mjög óljóst var með fjármögnun fyrir utan það sem farið var fram á að Landssjóður Íslands myndi greiða. Auk þess var fátt vitað um Englendinginn sem nefndur var í frumvarpinu og engar skriflegar yfirlýsingar lágu fyrir um þátttöku hans. Því þótti mönnum erfitt að samþykkja jafnmiklar skuldbindingar fyrir þjóðina til allt að 30 ára nema kanna málið betur.Jón Þ. Þór. „Samgöngur og flokksmyndun“, Lesbók Morgunblaðsins, 12. nóvember 1994. Sótt febrúar 2026.

 Afdrif málsins 
Mikill tími fór í umræður um málið á Alþingi og nefndir voru skipaðar til að fjalla um það bæði í neðri og efri deild. Eftir fyrstu umræðu var Valtýr Guðmundsson orðinn framsögumaður málsins. Svo fór að neðri deild samþykkti málið naumlega með mörgum breytingatillögum.Alþingistíðindi 1894 B, d. 710. Sótt febrúar 2026. Nefnd efri deildar lagði til að samþykkja frumvarpið með nokkrum breytingum og vísa því til annarrar umræðu.Alþingistíðindi 1894 A, d. 268, d. 276. Sótt febrúar 2026. Á lokadegi þingsins var því hafnað að taka frumvarpið til frekari umræðu í efri deild og Alþingi síðan slitið.Alþingistíðindi 1894 C, IV. Sótt febrúar 2026.  

Sennilega má þakka Valtý það að frumvarpið náði framgangi á Alþingi þetta sumar. En eftir allar breytingarnar sem gerðar höfðu verið og þá gagnrýni sem fram kom, höfðu ensku fjárfestarnir ekki áhuga á að halda málinu áfram.Valtýr Guðmundsson, „Járnbrautarmálið“, Ísafold, 51:14 (1926): Bls. 1-2. Sótt febrúar 2026. Valtýr hélt þó áfram að berjast fyrir lagningu járnbrauta á Íslandi. Ári síðar stofnaði hann tímaritið Eimreiðina og fjallaði fyrsta grein þess um járnbrautir og stórhuga framfarasýn hans í samgöngumálum.Valtýr Guðmundsson. „Járnbrautir og akbrautir“, Eimreiðin I:1 (1895). Bls. 4-14.. Sótt febrúar 2026.
 Tilvísanir