Abolhassan Banisadr

Abolhassan Banisadr (persneska: ; 22. mars 1933 – 9. október 2021) var íranskur stjórnmálamaður, rithöfundur og andófsmaður. Hann var fyrsti forseti Írans eftir að íranska keisaradæmið var leyst upp í írönsku byltingunni 1979. Hann gegndi forsetaembættinu frá febrúar 1980 þar til íranska þingið leysti hann úr embætti í júní 1981. Áður en hann varð forseti var hann utanríkisráðherra í bráðabirgðastjórn Írans eftir byltinguna.

Eftir að Banisadr var hrakinn úr embætti flúði hann frá Íran og hlaut pólitískt hæli í Frakklandi, þar sem hann tók þátt í stofnun Þjóðarandspyrnuráðs Írans. Banisadr einbeitti sér síðar að pólitískum skrifum um byltingarstörf sín og gagnrýni sína gegn ríkisstjórn Írans. Hann varð ötull gagnrýnandi æðsta leiðtogans Ali Khamenei og meðhöndlunar landsins á forsetakosningunum 2009.

Æviágrip
Banisadr fæddist í Hamadan í vesturhluta Írans og var sonur erkiklerks (ajatolla). Hann nam hagfræði og guðfræði við Háskólann í Teheran og tók þátt í hreyfingum stúdenta sem voru á móti írönsku keisarastjórninni. Árið 1963 slasaðist Banisadr í miklum óeirðum gegn stjórninni sem hófust að áeggjan Ruhollah Khomeini erkiklerks og sat síðan í fangelsi í fjóra mánuði.

Árið 1964 flúði Banisadr í útlegð til Frakklands og hélt þar áfram námi. Hann skrifaði þar um hugmyndir sínar um framtíðarstjórnskipan Írans og hallmælti keisarastjórninni, sem hann sagði gjörspillt leppríki Bandaríkjanna. Að námi loknu kenndi Banisadr við Parísarháskóla og ritstýrði blaði sem var andsnúið keisaranum og gefið út á persnesku í Frakklandi.

Khomeini erkiklerkur kom til Frakklands árið 1978 eftir að honum hafði verið vísað burt frá Írak. Banisadr varð á þessum tíma náinn samstarfsmaður Khomeini. Á þessum tíma stóðu yfir fjöldamótmæli í Íran og keisarastjórnin riðaði til falls. Eftir að keisarinn flúði land í írönsku byltingunni sneri Banisadr aftur til Írans ásamt Khomeini í janúar 1979. Banisadr varð meðlimur í leyniráði Írans sem fór fyrir stjórn landsins fyrstu mánuðina eftir byltinguna.

Eftir upphaf gíslatökunnar í bandaríska sendiráðinu í Teheran um mitt árið 1979 sagði Mehdi Bazargan forsætisráðherra af sér. Banisadr varð utanríkisráðherra og fjármálaráðherra í nýrri bráðabirgðastjórn Írans. Hann sagðist vilja semja við Bandaríkjamenn um lausn gíslanna en með ummælum sínum fékk hann marga írönsku stúdentanna sem stóðu fyrir gíslatökunni upp á móti sér. Stuttu síðar var Banisadr leystur úr embætti utanríkisráðherra og var það talið vera fyrir atbeini Khomeini.

Þrátt fyrir ágreininginn studdi Khomeini Banisadr þegar hann bauð sig fram til nýs embættis forseta Írans árið 1980. Banisadr var kjörinn fyrsti forseti landsins með um 75 prósentum atkvæða. Í kosningabaráttunni sakaði Banisadr hóp háklerka sem höfðu staðið fyrir framboði Hassans Habibi menntamálaráðherra um tilhneigingar til afturhalds og fasisma. Eftir sigurinn lýsti Banisadr yfir stríði á hendur afturhaldsseggjum, einkum erkiklerknum Ali Khamenei og hópum sem réðu yfir ríkisfjölmiðlum Írans. Banisadr sagðist jafnframt vilja leysa úr gíslatökumálinu, styðja Afgani gegn innrás Sovétmanna og leysa upp íslamska byltingarvarðliðið.

Samband Banisadr við íranska klerka hélt áfram að versna eftir kjör hans til forseta. Róttækir klerkar komu í veg fyrir að Banisadr fengi leyst úr gíslatökumálinu með málamiðlunum og Khomenei tók afstöðu gegn honum í málinu. Í kosningum á íranska þingið beitti Banisadr sér ekki sérstaklega fyrir kjöri sinna stuðningsmanna en Íslamski lýðveldisflokkurinn, flokkur klerkasinna, náði hins vegar miklu fylgi. Vegna sigurs klerkanna í þingkosningunum neyddist Banisadr til að samþykkja að andstæðingur sinn, Mohammad-Ali Rajai, yrði skipaður forsætisráðherra, en lýsti því yfir um leið að hann teldi Rajai óhæfan til stjórnarforystu. Í mars 1980 hélt Banisadr ræðu þar sem hann sagði ofstækismenn vera að breyta Íran í einræðisríki á ný þar sem spilling og úrkynjun væri allsráðandi.

Klerkarnir gagnrýndu Banisadr harkalega fyrir lélega herstjórn í upphafi stríðs Írans og Íraks. Khomeini tók afstöðu með þeim og lýsti því yfir að Banisadr væri ekki lengur æðsti yfirmaður hersins. Í júní 1981 fór svo að íranska þingið kaus að lýsa Banisadr óhæfan til að gegna forsetaembættinu. Khomeini svipti Banisadr öllum völdum og dómsvöld skipuðu handtöku hans.

Eftir að Banisadr missti völdin flúði hann frá Íran og fór aftur í útlegð til Frakklands. Banisadr lést á spítala í París þann 9. október árið 2021, 88 ára gamall. Hann hafði þá lengi glímt við veikindi.

Tilvísanir

Flokkur:Forsetar Írans
Flokkur:Íranskir byltingarmenn
Flokkur:Íranskir rithöfundar