Einveldissamþykktin

Einveldissamþykktin er samkomulag þjóða Danaveldis um einveldi í Danmörku. Árið 1660 framdi Friðrik 3. valdarán  sem að gerði konungin að erfðakonungi og veitti jafnframt konungi bókstaflega allt ríkisvald í sínar hendur, löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald, og var þar með einveldi hafið í Danmörku og Noregi og öllum „hjálendum“ (danska: Biland) og skattlendum þeirra. 

Stjórnarfyrirkomulag fyrir einveldi

Stjórnarfyrirkomulagið í danska konungsríkinu fyrir einveldi hefur oft verið kallað aðalsveldi.  Fyrirkomulagið fyrir 1660 var af samtímamönnum í Danmörku kallað „frit valgrige“, eða kjörfurstadæmi. Aðallinn, í gegnum ríkisráðið, kaus konung úr sínum hópi. En í reynd hafði ríkið verið erfðaríki því danska ríkisráðið hafði öldum saman kosið erfingja konungsins á undan, líkt og í öðrum konungsríkjum í Evrópu.  Aðalsveldið þýddi hins vegar að konungsvaldinu voru sett takmörk, meðal annars  hafði konungur ekki frjálst val um embættismenn og ráðgjafa, heldur urðu þeir að koma úr röðum aðalsmanna. Hann varð einnig að deila völdum með ríkisráðinu og þurfti samþykki þess um yfirlýsingu stríðs og friðarsamninga. 

Stéttaþingið, en þar sátu fulltrúar aðalsins, presta og biskupa og borgara tóku hins vegar mikilvægar ákvarðanir um löggjöf og skatta. Aðallinn sem réði miklu á stéttaþinginu greiddi ekki skatt en átti í stað þess að halda uppi landvörnum ríkisins.

Aðdragandi

Við þetta tók við mikli valdabarátt milli aðalsins og borgaranna. Fjárhagur ríkisins var mjög illa staddur eftir stríðin og þótti mörgum tímabært að aðallinn tæki á sig skattbyrði. Friðrik 3. kallaði þá saman stéttaþing í september að nýju þar sem borgarar og fulltrúar kirkjunnar snérust saman gegn aðalsmönnum sem reyndu að verja hefðbundin skattafríðindi sín. Endalokin á þessum deilum voru að konungur og borgarar Kaupmannahafnar tóku höndum saman gegn aðlinum og knúðu það fram að tekið var upp einveldi í landinu árið 1661 og var þá ríkisráðið og stéttaþingið svipt völdum en bókstaflega allt ríkisvaldið var falið í hendur konungi. 


Alls skrifuðu  2.297 nafngreindra einstaklingar undir einveldisskuldbindinguna. Meirihluti þeirra hefur bæði undirritað og sett innsigli sitt á skjalið. Frá Noregi voru það 18 aðalsmenn, 87 biskupar og prestar, 46 borgarar og 406 bændur. Frá Danmörku eru engir bændur, heldur 183 aðalsmenn, 987 biskupar og prestar og 419 borgarar. Frá Íslandi skrifuðu 109 manns undir, báðir biskuparnir, báðir lögmennirnir, 42 prestar og prófastar, 17 sýslumenn, 43 lögréttumenn og bændur, og einnig landþingsskrifarinn, klausturhaldarinn og bartskeri. Alls undirrituðu 41 frá Færeyjum.

Konungslögin

Kópavogsfundurinn 1662

Á Kópavogsfundinum 1662 gengu Íslendingar undir einveldi Danakonungs. Löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald hans jókst mjög, erfðaréttur konungsættarinnar var lögbundinn og viss réttindi aðalsins voru afnumin. Með Kópavogsfundinum minnkaði vald Alþingis og innlendra ráðamanna og styrkur embættismanna konungs á Bessastöðum jókst.

 Erfðahyllingin
Skjölin sem voru undirrituð í Danmörku, Færeyjum, Íslandi og Noregi voru því sem næst samhljóða.

Frumtexti erfðahyllingarinnar er svohljóðandi:

 Færeyjar, Ísland og Noregur í Danaveldi

 Noregur 

Með einveldinu var komið á stjórnarfari sem átti að gilda um allt hið svo nefnda Helstaten (Alríkið). Kaupmannahöfn varð miðstöð allrar stjórnunar í ríkinu og danska varð embættis og kirkjumál í Noregi. Norskan hélt áfram að lifa áfram sem talað mál, en gamla norska ritmálið var ekki lengur notað.


 Færeyjar 
Færeyjar höfðu orðið norskt lén og skattland þegar árið 1035 en höfðu um tíma mikið sjálfstæði gagnvart konungsvaldinu. Árið 1274 samþykkti færeyska alþingið að taka upp landslög Magnúsar konungs lagabætis, eftir það var ekkert innlent löggjafarvald í Færeyjum en alþinginu breytt í dómþing. Þegar Noregur tengdist Danmörku í konungssambandi árið 1380 fylgdu Færeyjar inn í sambandið. Danskar og norskar heimildir benda til þess að Færeyjar hafi alltaf verið meðhöndlað sem pólitísk eining út af fyrir sig, bæði undir Noregskonungi og eftir að dansk-norski konungurinn varð einvaldur. Eftir að norska ríkisráðið var lagt niður 1536 urðu Færeyjar danskt hérað og danska varð embætismál. Með siðaskiptunum í Færeyjum árið 1538 var færeyska einnig bönnuð í skólum, kirkjum og opinberum skjölum; færeyska varð eingöngu talað mál fram á 19. öld.

 Ísland 


Miklar breytingar á stjórnsýslu konungs gagnvart Íslandi fylgdu einveldinu á árunum 1662–1683 og varð Ísland meðal annars amt eins og önnur fyrrum lén í ríkinu. Í  stað lénsherra skipaði konungur amtmenn um leið og lénin voru lögð niður. Ólíkt lénsmanni sem heyrði beint undir konung og bar ábyrgð á landvörnum og skattheimtu, bar amtmaður aðallega ábyrgð á löggæslu og dómsvaldi í héraði. Samhliða amtmanni var landfógeti skipaður. Hann var embættismaður sem sá um fjármál Danakonungs í hjálöndum eins og í Færeyjum og á Íslandi. Í kjölfar einveldis dró verulega úr völdum innlendra kirkjulegra yfirvalda á Íslandi eins og hjá þeim veraldlegu. Sterkara konungsvald einveldisins birtist í embættisskipan innanlands mjög fljótt eftir að einveldi var komið á. Biskupakjör innanlands féllu niður og konungur skipaði biskupa sem hann vildi algerlega án aðkomu klerkastéttarinnar eða innlends valds á nokkurn hátt andstætt því sem áður hafði tíðkast. Áhrif einveldisins á kosningu lögmanna komu einnig fram strax árið 1663 með nýjum eiðstaf og landfógeti fór fljótlega að hafa afskipti af kosningu lögmanna. Landfógeti fór einnig að taka sér dómsvald á prestastefnum.

Lok einveldis
Í Noregi giltu konungslögin og þar með einveldið þar til dansk-norska sambandinu var slitið árið 1814 þegar stjórnarskrá Noregs var samþykkt. Með stjórnarskrá Danmerkur 1849 var einveldið lagt niður í Danmörku og Færeyjum og frá því hafði danska þingið löggjafarvald. Staða Íslands var óljós þar til stöðulögin voru samþykkt 1871 en þau ákvörðuðu stöðu Íslands gagnvart Danmörku. Stöðulögunum fylgdi svo fyrsta stjórnarskrá Íslands árið 1874. 

 Heimildir 
Einar Laxness: Íslandssaga a – k, bls. 185, Reykjavík 1974. Bókaútgáfa Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins.
 Fabricius, Knud: „Frederik III", Danmarks Konger, bls. 293 – 311, København 1944. Jespersen & Pio
  Helgi Þorláksson: „Undir einveldi", Saga Íslands VII, bls. 150 – 168, Reykjavík 2004.
 Páll Eggert Ólason: Saga Íslendinga V – Seytjánda öld, bls. 154 – 161, Reykjavík 1942. Menntamálaráð and Þjóðvinafélag, 
 Sigurður Ólason: Yfir alda haf, Reykjavík 1964. Útgefandi: Hildur.
 Gunnar G. Schram (1997), Stjórnskipunarréttur, Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, s. 129.
 Sigurður Líndal (2007), Réttarsöguþættir'', Reykjavík: Háskólaútgáfan, s. 632-645.
 Knud Fabricius: Kongeloven. Dens tilblivelse og plads i samtidens Natur- og arveretlige udvikling. En historisk undersøgelse. Kopenhagen 1920. Reprografischer Nachdruck 1971. ISBN 87 7500 810 6.
 Thomas Lyngby, Søren Mentz og Sebastian Olden-Jørgensen (red.), Magt og pragt – Enevælde 1660-1848, Gads Forlag, 2010. ISBN 978-87-12-04482-6.
 Gunnar Marel Hinriksson (2022), Amtið Ísland 1662–1683 Henrik Bjelke og stjórnsýslubreytingar einveldisins, Sagnfræði- og heimspekideild, Hugvísindasvið Háskóla Íslands, https://skemman.is/bitstream/1946/40612/1/Gunnar%20Marel%20Hinriksson_Amtid_Island_1662_1683.pdf

 Sjá einnig 

 Einveldistímabilið á Íslandi
 Kópavogsfundurinn
 Dansk-norska ríkið 
 Hirðstjóri
 Amtmaður
 Landfógeti
 Stiftamtmaður

 Tilvísanir 

Flokkur:Saga Íslands
Flokkur:Saga Danmerkur
Flokkur:Saga Noregs
Flokkur:Saga Færeyja
Flokkur:Saga Norðurlanda