Dúna (skáldsaga)

Dúna (enska: Dune) er vísindaskáldsaga eftir bandaríska rithöfundinn Frank Herbert. Hún kom upphaflega út sem framhaldssaga í tveimur hlutum (sem 'Dune World' árin 1963-64 og 'Prophet of Dune' árið 1965 ) í tímaritinu Analog. 

Bókin deildi Hugo-verðlaununum fyrir bestu skáldsöguna með bókinni This Immortal eftir Roger Zelazny og vann til Nebula-verðlaunanna sem besta skáldsagan við fyrstu veitingu þeirra árið 1966. Dúna er ein söluhæsta vísindaskáldsaga bókmenntasögunnar.

Sögusvið Dúnu er í fjarlægðri framtíð í lénssamfélagi þar sem voldugar aðalsættir stjórna heilum plánetum sem lénum. Aðalpersóna bókarinnar er hertogasonurinn Páll af Atreifsætt (e. Paul Atreides), sem flytur til plánetunnar Arrakis eftir að fjölskylda hans hlýtur umboð til að ráða yfir henni sem léni. Plánetan er hrjóstrug og strjálbýl eyðimörk en hún er jafnframt eina uppspretta svokallaðs melans, eða „krydds“, sem er lyf sem lengir lífið og styrkir hugarafl fólks. Melans er jafnframt nauðsynlegt við geimferðir, sem útheimta fjölvíddarvitund og fyrirhyggju sem er aðeins möguleg með lyfinu. Þar sem aðeins er hægt að vinna melans á Arrakis er stjórn plánetunnar bæði eftirsóknarverð og víðsjárverð. Í sögunni er fjallað um flókið samspil stjórnmála, trúarbragða, vistfræði, tækni og mannlegra tilfinninga á meðan fylkingar innan keisaradæmisins heyja valdabaráttu um stjórn yfir Arrakis og kryddinu.

Íslensk þýðing
Dúna kom út í íslenskri þýðingu Kára Emils Helgasonar og Dýrleifar Bjarnadóttur árið 2022 hjá bókaútgáfunni Partusi. Þótt orðið dune útleggist venjulega á íslensku sem „sandalda“ eða „sandskafl“ ákváðu þýðendurnir að þýða titil bókarinnar sem Dúnu. Ástæðan fyrir valinu var sú að titillinn vísar meðal annars til viðurnefnis á plánetunni Arrakis, þar sem ekkert vatn er að finna. Þýðendum þótti órökrétt að láta íbúa plánetunnar nota orð sem vísa í vatn eða snjó til að lýsa grundvallarþáttum í eyðimerkurlandslaginu. Var því ákveðið að nota orðið dúnu sem tökuorð.

Kvikmyndir
Dúna hefur nokkrum sinnum verið kvikmynduð. Fyrsta myndin sem byggð var á bókinni kom út árið 1984. David Lynch leikstýrði henni og Kyle MacLachlan fór með aðalhlutverkið sem Páll Atreifur. Ný kvikmyndaútfærsla sögunnar kom út í tveimur hlutum á þriðja áratugi 21. aldar í leikstjórn Denis Villeneuve þar sem Timothée Chalamet fór með aðalhlutverkið. Fyrri hlutinn kom út árið 2021 og sá seinni árið 2024.

Tilvísanir

Flokkur:Bandarískar skáldsögur
Flokkur:Bókaárið 1965
Flokkur:Vísindaskáldsögur