Hafgufa

Hafgufa er skepna sem sögð var lifa í hafinu við Ísland og Grænland í Konungs skuggsjá og sögu Örvar-Odds. Frásögur um hana má einnig finna í íslenskum þjóðsögum.

 Konungs skuggsjá 
Í Konungs skuggsjá, fornnorskri kennslubók ætluð konungssonum sem skrifað var um miðja 13. öld, sagði konungur syni sínum frá hvölum í hafinu við Ísland. Meðal annars lýsir hann stórum hvali sem hann óttaðist sjálfur og nefndi hafgufa, en efaðist um að nokkur myndi trúa honum án þess að sjá hvalinn sjálfur. Hann lýsti skepnunni sem risastórum fiski sem líktist meira eyju en lifandi veru. Konungur sagði að hafgufa sjáist sjaldan, en alltaf á sömu tveimur stöðum. Hann komst að þeirri niðurstöðu að það hlytu að vera aðeins tvær hafgufur og væru ófrjóar, annars væri hafið fullt af þeim.

 Örvar-Odds saga 
Í lengri og yngri gerðinni af fornaldarsögunni um Örvar Odd er sagt frá tveimur sjóskrímslum. Örvar-Oddr og skipverjar hans voru á siglingu meðfram Grænlandsströnd suður og vestur í átt að Hellulandi. Í sögunni segir svo:

 Þjóðsögur 
Ein af íslensku þjóðsögunum um Hafgufuna segir svo frá:

 Kraki eða hafgufa 
Poul Egede lýsti í dagbók sinn furðuskepnu sem hann sá á siglingu norður vesturströnd Grænlands árið 1734: 

“Her lod sig tilsyne et usædvanligt forfærdeligt Havdyr, der reiste sig saa höit over Vandet, at Hoveded rakte over vores store Mers. Det hade en lang spids Snude og blæste som en Hvalfisk, havde brede, store, nedhængende Laller, och Kroppen syntes at være begroed med Skjæl och var meget runken og ujevn paa Huden.  … Hovedet var smalere end Kroppen, som syntes blæd och runken;  … Naar den dukkede under, kasted den sig bagover. Siden kom den lange Hale (da nedentil var skabt som en Orm) op bagefter, meer end ett Skibs Længde fra Kroppen.” Snarað úr dönsku: 

Hér birtist óvenjulega hræðileg sjóvera, sem reis svo hátt yfir hafinu að höfuð hennar náði upp fyrir sigluránna. Það hafði  langt  oddhvasst trýni og blés eins og hvalur, hafði breið, stór hangandi bægsli og líkamin virtist vera þakinn af skeljum og með grófa og ójafna húð. … Höfuðið var mjórra en líkaminn, sem virtist mjúkur og háll; … Þegar það kafaði kastaði  það sér aftur á bak. Þá kom langi halinn (sem var í laginu eins og snákur að neðan) upp fyrir aftan, lengri en skipslengd frá bolnum.

Langt fram eftir öldum töldu flestir Norður-Evrópubúar, jafnt lærðir sem leikmenn, að skepnur eins og krakinn og hafgufa væru alvörudýr. Seinnitíma náttúrufræðingar telja að margar þessar frásagnir hafi uppruna í risakolkröbbum. 

 Tengt efni 
 Sæskrímsli
 Kraki (óvættur)
 Lyngbakur

 Tenglar 
 Eru sjávarskrímsli til?; grein á Vísindavef
 Jón Árnason, Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, þriðja bindi. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1954.
 Jón Baldur Hlíðberg og Sigurður Ægisson. Íslenskar kynjaskepnur. Reykjavík: JPV útgáfa, 2008.
 Þorvaldur Friðriksson, 2023. Skrímsli í sjó og vötnum á Íslandi. Söguútgáfan, ISBN 9789935312099
 Nokkur furðudýr fornaldar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
 Sæslangan er meinlaus fiskur; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951

 Heimildir 

Flokkur:Íslenskar þjóðsögur
Flokkur:Sjávarskrímsli