Þórunn Þórðardóttir

Þórunn Þórðardóttir mag.scient. (15. maí 1925 - 11. des­em­ber 2007) var frumkvöðull í rannsóknum á svifþörungum og frumframleiðni í hafinu í kringum Ísland. Þórunn vann allan sinn starfsaldur hjá Hafrannsóknastofnun.

 Menntun 
Þórunn lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1944. Að því loknu hóf hún nám í líffræði við Lundarháskóla í Svíþjóð, en færði sig svo til Oslóar og skráði sig í sérnám í sjávarlíffræði hjá Trygve Braarud prófessor við Háskólann í Osló, með áherslu á svifþörunga. Rannsóknaverkefni og lokaritgerð Þórunnar fjallaði um rannsóknir á svifþörungagróðri á hafsvæðinu úti fyrir Norðurlandi. Á árunum 1950 og 1953 fór Þórunn í leiðangra með varðskipinu Maríu Júlíu og safnaði sýnum fyrir lokaverkefni sitt. Þórunn hlaut mag.scient. gráðu í sjávarlíffræði með svifþörunga sem sérgrein frá háskólanum í Osló árið 1955.

Þórunn var fyrst íslenskra kvenna til að mennta sig á sviði sjávarlíffræði og braut þannig blað í sögu hafrannsókna við Ísland.

 Starfsferill 

Árið 1956 hóf Þórunn starf hjá Hafrannsóknastofnun sem þá hét Atvinnudeild Háskóla Íslands, fiskideild. Þórunn vann mest allan sinn starfsaldur sem deildarstjóri hjá Hafrannsóknastofnun, þar sem hún bæði hóf og stýrði íslenskum svifþörungarannsóknum um 40 ára skeið.

Rannsóknir á hafinu við Ísland voru oft frumstæðar á hennar fyrstu starfsárum þegar notast var við varðskipið Maríu Júlíu, sem ásamt því að vera varðskip var útbúið til rannsókna. Einungis var hægt að stunda rannsóknir þegar skipið var tiltækt, þá mældi Þórunn og safnaði gögnum. Niðurstöður um ársframleiðni svifþörunga á hafsvæðinu birti hún svo í vísindagreinum ásamt upplýsingum um framvindu gróðurs.Þórunn Þórðardóttir (1977) Primary production in north Icelandic waters in relation to recent climatic changes. In M. J. Dunbar ed. Polar oceans, proc. SCOR/SCAR conf. 655-665.Þórunn Þórðardóttir (1976) The spring primary production in Icelandic waters 1970-1975. ICES C. M. 1976/l:31 21 pp.

Þórunn var frumkvöðull í rannsóknum á svifþörungum og frumframleiðni í hafinu kringum Ísland. Snemma á ferlinum kynntist hún danska vísindamanninum Steemann Nielsen, sem hvatti hana til að nota nýja aðferð, sem hann hafði þróað, til rannsókna á frumframleiðni svifþörunga, svokallaða geislakolsaðferð.  Þórunn tileinkaði sér þá aðferð og aðlagaði að íslenskum aðstæðum. Þessar rannsóknir hennar urðu grundvöllur þekkingar á neðsta þrepi fæðukeðjunnar í hafinu við Ísland. Hún kynnti þessar niðurstöður sínar, sem sýndi miklar frjósemi Íslandsmiða,Þórunn Þórðardóttir (1976) Preliminary assessment of the annual production in the shelf areas around Iceland. ICES C. M. 1976/l:32, 4 pp.Þórunn Þórðardóttir (1977) Framleiðni þörungasvifsins í sjónum við Ísland. Fæðubúskapurinn. In Vilhjálmur Lúðvíksson (ed.), Rit Landverndar 5, 33-42.Þórunn Þórðardóttir (1994). Plöntusvif og framleiðni í sjónum við Ísland. Í: Unnsteinn Stefánsson (ritstj.) Íslendingar, hafið og auðlindir þess. Vísindafélag Íslendinga. Ráðstefnurit, 4, 65-88. bæði í ræðum og ritum.  

Eitt af megin rannsóknaverkefnum Þórunnar var að fylgjast með vorkomu svifþörunga á rannsóknasvæðinu, skoða breytileikann frá ári til árs og leita skýringa á hugsanlegum orsökum hans.Þórunn Þórðardóttir (1976) The spring primary production in Icelandic waters 1970-1975. ICES C. M. 1976/l:31 21 pp.Þórunn Þórðardóttir (1986) Timing and duration of spring blooming south and southwest of Iceland. In S. Skreslet ed. The role of Freshwater Outflow in Coastal Marine Ecosystems. NATO, ASI Series 7, 345-360. 

Auk rannsókna á frjósemi hafsins og vorkomu svifþörunganna, tók hún þátt í rannsóknum tengdum hrygningu og afkomu nytjastofna.Þórunn Þórðardóttir (1975) Svifþörungar, undirstaða fiskaflans á Íslandsmiðum. Fjármálatíðindi 22, 174-176. Þórunn Þórðardóttir (1970) Rannsóknir á þörungasvifi fyrir norðan og norðaustan Ísland 1969. Hafrannsóknir 2, 37-44.Þórunn Þórðardóttir (1980) Breytingar á frumframleiðni í hafinu norðan íslands 1970 - 1979. Sjávarfréttir 8, 18-25.Eyjólfur Friðgeirsson, Sólmundur Tr. Einarsson, Erlingur Hauksson, Jón Ólafsson, Þórunn Þórðardóttir (1979) Environmental conditions and spring spawning off south and southwest Iceland 1976-1978. ICES/ELH Symposium, 1979/DA:5.

Þórunn hafði ávallt brennandi áhuga á faginu og tilbúin að ræða málin, hlusta og grúska. Hún var mikill kennari og uppfræðari og eftir hana liggja skrif sem nýtast bæði til kennslu og almennrar uppfræðslu um hafið við Ísland og frjósemi þess.Þórunn Þórðardóttir (1957) Um plöntusvifið í sjónum. Náttúrufræðingurinn, 27, 1-14.Þórunn Þórðardóttir (1994). Plöntusvif og framleiðni í sjónum við Ísland. Í: Unnsteinn Stefánsson (ritstj.) Íslendingar, hafið og auðlindir þess. Vísindafélag Íslendinga. Ráðstefnurit, 4, 65-88.Þórunn Þórðardóttir, Kristinn Guðmundsson (1998) Plöntusvif. Lífríki sjávar. Námsgagnastofnun, Hafrannsóknastofnunin 12 s.  

Þórunn fylgdist vel með vísindalegum framförum í sínu fagi. Þegar farið var að rækta skelfisk við Ísland og selja til neyslu sótti Þórunn námskeið fyrir lengra komna þörungafræðinga í Napólí á Ítalíu í greiningu á tegundum svifþörunga, m.a. þá sem flokkaðir eru sem eiturþörungar. Tók hún virkan þátt í mótun vöktunar á ræktunar- og veiðisvæðum skeldýra við Íslandsstrendur svo tryggja mætti öryggi neytenda.Guðrún G. Þórarinsdóttir, Þórunn Þórðardóttir (1997) Vágestir í plöntusvifinu. Náttúrufræðingurinn 67, 67-76.  

Margt starfsfólk Hafrannsóknastofnunar hóf sinn starfsferil undir leiðsögn Þórunnar. Þar kynntist fólk brennandi áhuga hennar á faginu, því hún var alla tíð vakin og sofin yfir verkefnunum, og þessi mikli áhugi hennar hreif fólk með sér.

 Fjölskylda 
Þórunn Þórðardóttir fæddist á Einarsstöðum á Grímsstaðaholti í Reykjavík 15. maí 1925. Hún var dóttir Katrínar Pálsdóttur (1889-1952), húsfreyju og bæjarfulltrúa í Reykjavík og Þórðar Þórðarsonar (1882-1925), bónda og síðar gestgjafa í Tryggvaskála á Selfossi . Þórunn var yngst í 12 systkina hópi.

Eiginmaður Þórunnar var Odd Didriksen (1927-1995), framhaldsskólakennari. Börn þeirra eru Katrín Didriksen gullsmiður, hönnuður og kennari og Einar Oddsson líffræðingur og tónlistarmaður.

 Annað 

alt=Dæmi um svifþörunga í hafinu kringum Ísland|thumb|Svifþörungar
Þórunn starfaði í vinnunefndum Alþjóða hafrannsóknaráðsins, var í góðu samstarfi við erlenda og innlenda kollega, sótti fundi og námskeið víða til að viðhalda og auka þekkingu sína og flutti fyrirlestra um fræðin. Þórunn þótti afar nákvæm og vandvirk vísindakona í öllum sínum störfum. Á ferli sínum birti hún greinar og skýrslur um rannsóknir sínar og skilaði þannig góðu ævistarfi í þágu íslenskra hafrannsókna.

Árið 1997 hlaut Þórunn heiðursviðurkenningu Lýðveldissjóðs Alþingis fyrir framlag sitt til rannsókna á hafinu við Ísland.

Nýtt rannsóknaskip Hafrannsóknastofnunar, rannsókna- og ráðgjafastofnunar hafs og vatna, hlaut nafnið Þórunn Þórðardóttir HF 300 til heiðurs Þórunni.

 Ritalisti 
Þórunn birti fjölda vísinda og yfirlitsgreina og gaf út kennsluefni um svifþörunga: 

Calkins J, Þórunn Þórðardóttir (1980) The ecological significance of solar UV-radiation on aquatic organisms. Nature, 283, 563-566.

Eyjólfur Friðgeirsson, Sólmundur Tr. Einarsson, Erlingur Hauksson, Jón Ólafsson, Þórunn Þórðardóttir (1979) Environmental conditions and spring spawning off south and southwest Iceland 1976-1978. ICES/ELH Symposium, 1979/DA:5.

Eyjólfur Friðgeirsson, Sólmundur Tr. Einarsson, Erlingur Hauksson, Jón Ólafsson, Þórunn Þórðardóttir (1981) Environmental conditions and spring spawning off south and southwest Iceland 1976-1978. Rapports et Procès-Verbaux, 178, 244-245.

Guðrún G. Þórarinsdóttir, Þórunn Þórðardóttir (1997) Vágestir í plöntusvifinu. Náttúrufræðingurinn 67, 67-76.

Jónas Bjarnason, Ólafur Karvel Pálsson, Unnsteinn Stefánsson, Þórunn Þórðardóttir (1977). Lesarkir Landverndar (2. bindi). Vistfræði hafsins. Reykjavík: Landvernd.

Kristinn Guðmundsson, Þórunn Þórðardóttir, Garðar Jóhannesson (1996) Estimation of assimilation numbers in Icelandic waters. ICES C.M. 1996/L:30, 25 s.

Kristinn Guðmundsson, Þórunn Þórðardóttir, Gunnar Pétursson (2004) Computation of daily primary production in Icelandic waters; a comparison of two different approaches. Hafrannsóknastofnunin. Fjölrit 106, 24 s.

Svend-Aage Malmberg, Þórunn Þórðardóttir, Hjálmar Vilhjálmsson (1966) Report on the joint meeting on the Atlanto-Scandian herring distribution, held at Akureyri, June 12-14, 1966. ICES C.M. 1966/H:18.

Svend-Aage Malmberg, Þórunn Þórðardóttir, Jakob Jakobsson (1972) Environmental variations and herring migration in North Icelandic waters in recent years. Iceland. A human environment sensitive to climatic changes. A contribution to the U.N. Conference on the Human Environment. Stockholm, June 9-12.

Unnsteinn Stefánsson, Þórunn Þórðardóttir (1965) Nutrient-productivity relations in Icelandic waters in June 1964. ICES C. M. 1965/170.

Unnsteinn Stefánsson, Þórunn Þórðardóttir, Jón Ólafsson (1987) Comparison of seasonal oxygen cycles and primary production in the Faxaflói region Southwest Iceland. Deep-Sea Research, 34: 725-739.

Þórunn Þórðardóttir (1956) Undersökelser av fytoplankton-forholdene i fire snitt ut fra Islands nordkyst, 31/7 - 9/8 1950. Mag. sci. thesis Oslo Universitet.

Þórunn Þórðardóttir (1957) Um plöntusvifið í sjónum. Náttúrufræðingurinn, 27, 1-14.

Þórunn Þórðardóttir (1960) Measurements of primary production in Icelandic waters. Ann. Biol. 15, 50-52.

Þórunn Þórðardóttir (1963) Primary productivity in Icelandic waters in May-June 1959. ICES C. M. no 131, 15pp.

Þórunn Þórðardóttir (1963). Þörungasvifið í sjónum. Í: Úr ríki Ránar. Rv. Ferskfiskeftirlitið, s. 1-7.

Þórunn Þórðardóttir (1969) Vorrannsóknir á þörungasvifi norðan lands og vestan. Hafrannsóknir 1, 20-50.

Þórunn Þórðardóttir (1970) Rannsóknir á þörungasvifi fyrir norðan og norðaustan Ísland 1969. Hafrannsóknir 2, 37-44.

Þórunn Þórðardóttir (1973) Successive measurements of primary production and composition of phytoplankton at two stations west of Iceland. Norw. Jour. Bot. 20, 257-270.

Þórunn Þórðardóttir (1976) Preliminary assessment of the annual production in the shelf areas around Iceland. ICES C. M. 1976/l:32, 4 pp.

Þórunn Þórðardóttir (1976) The spring primary production in Icelandic waters 1970-1975. ICES C. M. 1976/l:31 21 pp.

Þórunn Þórðardóttir (1977) Framleiðni þörungasvifsins í sjónum við Ísland. Fæðubúskapurinn. In Vilhjálmur Lúðvíksson (ed.), Rit Landverndar 5, 33-42.

Þórunn Þórðardóttir (1977) Primary production in north Icelandic waters in relation to recent climatic changes. In M. J. Dunbar ed. Polar oceans, proc. SCOR/SCAR conf. 655-665.

Þórunn Þórðardóttir (1980) Breytingar á frumframleiðni í hafinu norðan íslands 1970 - 1979. Sjávarfréttir 8, 18-25.

Þórunn Þórðardóttir (1980) Phytoplankton investigations during spring in Icelandic waters. Nordic Council for Ecology. Newsletter 12, 12-13.

Þórunn Þórðardóttir (1984) Primary production north of Iceland in relation to water masses in May-June 1970 - 1980. ICES C.M. 1984/L:20.

Þórunn Þórðardóttir (1986) Timing and duration of spring blooming south and southwest of Iceland. In S. Skreslet ed. The role of Freshwater Outflow in Coastal Marine Ecosystems. NATO, ASI Series 7, 345-360.

Þórunn Þórðardóttir (1994). Plöntusvif og framleiðni í sjónum við Ísland. Í: Unnsteinn Stefánsson (ritstj.) Íslendingar, hafið og auðlindir þess. Vísindafélag Íslendinga. Ráðstefnurit, 4, 65-88.

Þórunn Þórðardóttir, Agnes Eydal (1994) Phytoplankton at the ocean quahog harvesting areas Off the southwest coast of Iceland 1994. Svifþörungar á kúfiskmiðum út af norðvesturströnd Íslands 1994. Hafrannsóknastofnun. Fjölrit 51, 28 s.

Þórunn Þórðardóttir, Kristinn Guðmundsson (1998) Plöntusvif. Lífríki sjávar. Námsgagnastofnun, Hafrannsóknastofnunin 12 s.

Þórunn Þórðardóttir, Kristinn Guðmundsson, Gunnar Pétursson (1991) Computations for estimating daily primary production from incubator measurements of 14C uptake at light saturation. ICES C.M. 1991/L:64.

Þórunn Þórðardóttir, Ólafur S Ástþórsson (1986) Chlorophyll a and zooplankton distribution in Icelandic waters in spring 1982, 1983 and 1984. Ann. Biol. 41, 63-66.

Þórunn Þórðardóttir, Unnsteinn Stefánsson (1977) Productivity in relation to environmental variables in the Faxaflói region 1966-1967. ICES C. M. 1977/l 34, 1-25.

 Tilvísanir 

Flokkur:Íslenskir vísindamenn