Sandrækja

Sandrækja (latína: crangon crangon) er af hrossarækjuætt (). Hún er fremur lítil og nær að jafnaði 6-9 cm lengd og lifir í 1-2 ár. Litur hennar er breytilegur og getur verið frá gráum yfir í brúnan, sem gerir henni kleift að falla vel að umhverfi sínu á sand- eða leirbotni.Sharawy, Z. Z. (2012). Investigations into growth and nutritional condition of Crangon crangon (L). [doktorsritgerð, University of Hamburg]. Hamburg University. https://ediss.sub.uni-hamburg.de/bitstream/ediss/4607/1/Dissertation.pdf Rækjan hefur góða hreyfigetu og sterka sundvöðva til að framkvæma hraðar baklægar hreyfingar.Campos, J. og van der Veer, H. (2008). Autecology Of Crangon Crangon (L.) With An Emphasis On Latitudinal Trends. Oceanography and marine biology, 46, 65-104. 10.1201/9781420065756.ch3. Hægt er að aðgreina sandrækju frá öðrum líkum tegundum, sé yfirborð rækju slétt yfir skildi og að síðasta halalið, er það sterk vísbending að um sandrækju sé að ræða.Dore, I. og Frimodt, C. (1987). An illustrated guide to shrimp of the world. Huntington, NY: Osprey Books.

Hún lifir í grunnsævi í Norðursjó, Miðjarðarhafi og Svartahafi. Oft á 1–50 metra dýpi, á sand- eða leirbotni, hún hefur einnig fundist á 120 metra dýpi. Á veturna dvelur hún oft dýpra en ferðast nær ströndum á sumrin . Hún er algeng í strandsjó Evrópu og hefur breiðst út við Ísland, líklega vegna hækkandi hita sjávar.

Sandrækja eru einkynja, ólíkt mörgum öðrum rækjutegundum sem eru tvíkynja. Rannsóknir á stofnum sandrækju hafa sýnt að kynjahlutföll haldast stöðug og engar vísbendingar eru um kynbreytingu hjá tegundinni. Kynþroski verður þegar rækjan hefur náð 35-40 mm lengd.Hufnagl, M. og Temming, A. (2011). Growth in the brown shrimp Crangon crangon. I. Effects of food, temperature, size, gender, moulting, and cohort. Marine Ecology Progress Series, 435, 141–155. Auðvelt er að greina milli kynja vegna mismunar á stærð og lögun sumra líkamshluta. Karldýr eru mun minni en kvendýrin. Eining eru fyrsta og annað par ganglima (e. pereiopods) mismunandi á milli kynja. 

Sandrækjur fjölga sér árið um kring, en hámark æxlunar er á vorin og sumrin. Kvendýr geta hrygnt 2-3 sinnum á ári. Smærri kvendýr framleiða um 2.000-5.000 egg á hverju tímabili og stærri kvendýr geta borið allt að 20.000 egg á tímabili. Kvendýrin bera eggin á sundfótum sínum í 4-8 vikur þar til þau klekjast. Eggin ganga í gegnum nokkur lirfustig áður en þau þróast í fullorðna rækju. Rækjulirfur eru sviflægar fyrstu 2-3 vikurnar, en við ákveðna stærð byrja þær að leita til botns. 

 Vistkerfi 
Sandrækja er mikilvægur hluti vistkerfa sjávar, þar sem hún gegnir bæði hlutverki rándýrs og bráðar. Hún hefur mikla aðlögunarhæfni og getur lifað í breytilegu hitastigi og seltustigi. Rannsóknir sýna að hitastig hefur áhrif á útbreiðslu, þroska og æxlun tegundarinnar. Við hlýrra hitastig (15-20 °C) eykst tíðni hrygningar og rækjan þroskast hraðar. En við kaldara hitastig (<10°C) minnkar tíðni hrygningar og eggin þurfa lengri tíma til að klekjast.  Beukema (1992) rannsakaði hvernig stofn sandrækju í Wadden-sjó bregst við hlýrri og kaldari vetrum. Niðurstöður sýndu að eftir hlýrri vetur var fjöldi ungviðis meiri, en eftir stranga og kalda vetur var nýliðun minni og dánartíðni lirfa hærri. Þessi niðurstaða bendir til þess að loftslagsbreytingar og hlýnandi veður geti haft jákvæð áhrif á stofnstærð sandrækju, sérstaklega á norðlægum svæðum þar sem kaldur sjór hefur áður takmarkað útbreiðslu hennar. Beukema, J.J. (1992). Dynamics of juvenile shrimp Crangon crangon in a tidal-flat nursery of the Wadden Sea after mild and cold winters. Marine Ecology Progress Series, 83, 157–165.

Sandrækja fannst fyrst hér við land á Vesturlandi árið 2003 og hefur síðan breiðst út norður með vesturströnd Íslands. Talið er að hækkandi sjávarhiti hafi leitt til þess að hún hafi náð búfestu hér á landi. Árið 2012 var staðfest að rækjan hefði náð norður til Bolungarvíkur og merki voru um fjölgun í stofninum. Marla Koberstein. (2013). Expansion of the brown shrimp Crangon crangon L. Onto juvenile plaice pleuronectes platessa L. Nursery habitat in the Westfjords of Iceland [meistararitgerð]. Skemman. https://hdl.handle.net/1946/15838

Rannsóknir í Evrópu hafa sýnt að sandrækja hefur neikvæð áhrif á stofna nytjafiska með því að éta mikið af seiðum, sérstaklega skarkolaseiði (Pleuronectes platessa). Í rannsókn Marla Koberstein (2013) sem framkvæmd var á Vestfjörðum voru rannsökuð áhrif sandrækju á skarkolaseiði. Nokkrar kynslóðir sandrækju fundust á svæðinu, sem bendir til þess að tegundin sé að fjölga sér við Ísland. Mælingar sýndu að þar sem var mestur þéttleiki sandrækju, var jafnframt mikill þéttleiki skarkolaseiða. Þó ekki hafi verið staðfest að sandrækjan hafi haft marktæk áhrif á stofn skarkola við Ísland, gefur þessi samhliða útbreiðsla til kynna möguleg samkeppnis- og afránsáhrif. Frekari rannsóknir eru nauðsynlegar til að skýra samband þessara tveggja tegunda og hvort sandrækjan geti haft áhrif á stofnstærð skarkola við Ísland. 

Við Ísland hefur sjávarhiti verið að hækka og gæti þetta þýtt að sandrækjan nái sterkari fótfestu og henni gæti fjölgað meira. Þetta er í takt við rannsókn Marla Koberstein sem sýndi fram á að sandrækjan hefur breiðst út norður með vesturströnd Íslands. Sandrækjan gæti þess vegna haft áhrif á vistkerfið, sérstaklega með mögulegu afráni á skarkolaseiðum. Þörf er á frekari rannsóknum til að meta áhrif hennar á íslenska fiskistofna og vistkerfi.

 Heimildir