Bernard Mandeville

Bernard Mandeville (15. nóvember 1670 í Rotterdam, Hollandi – 21. Janúar 1733 í Hackney, Bretlandi) var hollenskur heimspekingur, læknir, hagfræðingur og satíristi. Hann fæddist og lauk menntun sinni í Holland en bjó mest allt sitt líf á Englandi. Hann er þekktastur fyrir skrif sín um hagfræði, en mörg rita hans voru í formi ádeilu og satíru. Þekktasta verk hans er dæmisaga býflugnanna, sem er í bundnu máli. Verk hans vöktu mikla athygli og eru t.a.m. talin hafa haft áhrif á Adam Smith, Voltaire, Hayek, og Keynes.

 Líf og störf 
Mandeville fæddist inn í virta hollenska fjölskyldu sem samanstóð m.a. af læknum, kaupmönnum, og stjórnmálamönnum. Hann útskrifaðist sem læknir og heimspekingur frá Háskólanum í Leiden í mars árið 1691. Mandeville flutti til Englands í kjölfar Dýrlegu byltingarinnar árið 1690 og starfaði þar sem læknir frá 1693. Hann settist að í London þar sem hann giftist og eignaðist tvö börn. Mandeville byrjaði fljótlega að birta greinar á ensku sem voru nafnlausar til að byrja með. Fyrstu verk hans voru háðslegar endursagnir á verkum eftir frönsku rithöfundana Jean de La Fontaine og Paul Scarron. 

Mandeville tók virkan þátt í stjórnmálaumræðu, en hann studdi hinn frjálslynda Whig-flokk og birti greinar í tímaritum flokksins. Meðal annars birti Mandeville árið 1714 greinina „The Mischiefs that Ought Justly to be Apprehended from a Whig-Government“ sem lýsti stuðningi hans við Whig-flokkinn. 

Mörg rita hans vöktu miklar deilur og umtal, en frægasta rit hans er Dæmisaga býflugnanna sem var birt árið 1714.

 Kaffihúsamenning og áhrif á hugmyndir Mandeville 
Á 18. öld voru kaffihús í London mikilvægir samkomustaðir þar sem kaupmenn, fræðimenn, stjórnmálamenn og rithöfundar komu saman til að ræða samfélagsmál og viðskipti. Bernard Mandeville var hluti af þessari kaffihúsamenningu sem hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um samfélög og markaði. 

Verk Mandeville vöktu miklar umræður á kaffihúsum þar sem heimspekingar og hugsuðir, þar á meðal George Berkeley, gagnrýndu hugmyndir hans opinberlega. Kaffihúsin urðu þannig vettvangur fyrir hugmyndir upplýsingatímans og Mandeville var meðal þeirra sem vöktu hvað mest athygli.  

 Framlög til hagfræði 
Verk Mandeville eru meðal fyrstu skrifa sem snerta á atriðum varðandi ávinning af skipulegu samfélagi, verkaskiptingu og frelsis sem þarf til persónulegra afreka ásamt þeirri þversögn að besta leiðin til að auka lífsgæði samfélagsins sé að sækjast eftir eigin hagsmunum.  

Mandeville lýsti markaðnum sem lifandi ferli sem byggðist á samskiptum margra einstaklinga sem stæðu frammi fyrir óvissu og hefðu takmarkaðar upplýsingar. Að hans mati voru óvissan og mannleg mistök ekki gallar, heldur nauðsynlegir þættir í sjálfstýrðu hagkerfi sem gætu leitt til almenns hags. Mandeville fjallaði því ekki aðeins um siðferði og græðgi, heldur einnig um félagslegan grunn markaðsins. Hann lýsti því hvernig samskipti fólks, þar sem hver um sig sækist eftir eigin hagsmunum, geti ómeðvitað leitt til skipulags og jafnvægis í samfélaginu.

Eitt meginstef í skrifum Mandeville er að allar gjörðir manna megi rekja til sjálfselsku þeirra. Hann lýsti því að athafnir manna stjórnist af þeirri undirliggjandi ástríðu (e. passion) sem væri hvað mest áberandi hjá einstaklingnum á hverjum tíma en að ástríður manna væru alltaf grundvallaðir í sjálfselsku. Enn fremur hafnaði Mandeville hugmyndinni um innbyggða siðferðiskennd sem gerði mönnum kleift að greina á milli rétts og rangs. Þeir kynnu þó að haga sér í þágu annarra ef þeir hlytu af því persónulegan ávinning, t.d. ef samfélagið liti slíkrar hegðunar jákvæðu ljósi.  

 Lestir einstaklinga og almannahagur (e. private vice, public benefit) 
Mandeville skilgreindi lesti vítt og náði hugtakið yfir allt sem hreintrúarmaður gæti verið mótfallin, þar á meðal eyðslusemi, munað, og jafnvel stríð og glæpi. Mandeville færir rök fyrir því að lestir mannanna ýti undir viðskipti og framleiðslu og þar með almannahag. Hugmynd Mandeville fólst í því að yfirlæti skapi eftirspurn eftir fínum fötum og öðrum munaði, að þjófar skapi eftirspurn eftir lásum, o.s.frv. Mandeville færði einnig fyrir því rök að löngun eftir ýmsum munaði skapaði hvata fyrir lata menn að vinna, sem aftur ýtti undir þjóðhagslega velferð. Þannig væri ótilætluð afleiðing gjörða síngjarnra manna aukin samfélagsleg velferð. Þessi niðurstaða var kjarninn í skrifum Mandeville: samfélög þrífast á sjálfselskum hvötum einstaklinga. 

 Kaupauðgisstefna 
Mandeville er jafnan talinn til hagfræðinga kaupauðgisstefnunnar (merkantílisma) en hann deildi með þeim mörgum grundvallarviðhorfum. Hann taldi jákvæðan viðskiptajöfnuð við útlönd mikilvæga forsendu vaxtar og að ríkið ætti því að hafa ríkt hlutverk í efnahagslífinu; sjónarmið sem samrýmast kaupauðgisstefnunni.

Mandeville studdi einstakar aðgerðir sem vernduðu innlenda framleiðslu. Má þar nefna 17. og 18. aldar lögin sem kváðu um að hinir látnu skyldu jarðaðir íklæddir ull fremur en hör til þess að vernda störf í ullariðnaðinum á Englandi sem orðið hafði veikburða vegna innflutnings á hör. Mandeville var þó yfirleitt ekki hliðhollur verndarstefnum ríkisins og hafnaði merkantílísku hugmyndinni um tengsl milli auðæfa ríkis og peningaforða þess.

Þá voru viðhorf Mandeville til fátæktar í samræmi við merkantílíska hugsun en hann taldi að forsenda gæfuríks samfélags væri fávís og fátækur verkalýður. Mandeville hélt því fram að verkalýðurinn tæki ekki til starfa nema brýn þörf væri til og að laun umfram nauðþurft myndu leiða til þess að menn drægju úr vinnu.

 Laissez-faire hugmyndir 
Hugmyndir Mandeville byggja á því að frjálsar athafnir manna geti leitt til samfélagslegrar velferðar og hefur hann því verið nefndur frumkvöðull að afleiðingasiðfræðilegum (e. consequentialist) rökum fyrir Laissez-faire hugmyndum um hagstjórn. Mandeville lagði samt áherslu á mikilvægi þess að ríkisvaldið stýrði síngjörnum aðgerðum manna í réttan farveg þannig að úr verði almannahagur. Ríkið átti þó hvorki að hafa bein áhrif á markaðinn né leitast við að fínpússa smáatriði, heldur að skapa umhverfi sem myndi styðja við náttúrulegt þróunarferli markaðarins.  

 Dæmisaga býflugnanna (e. Fable Of The Bees) 
Mandeville er þekktastur fyrir skrif sín sem birtust í riti sem kom út 1714, Dæmisögu býflugnanna: Lestir einstaklinganna og almannahagur (e. The Fable of the Bees: or, Private Vices, Publick Benefits). Uppistaða þess er langt háðskvæði „The Grumbling Hive: or, Knaves turn'd Honest“ sem Mandeville birti sem fyrst nafnlaust árið 1705. Þegar talað er um Dæmisögu býflugnanna er átt við kvæðið "The grumbling hive." Í kvæðinu lýsir Mandeville býflugnabúi sem vegnar vel þrátt fyrir, eða raunar þökk sé, síngirni býflugnanna. Einn daginn verða býflugurnar heiðarlegar og dyggar en það leiðir til hruns í hagkerfi þeirra: táknmynd þess að lestir mannana séu grundvöllur til þjóðhagslegrar velferðar.   

Auk kvæðisins voru útskýringar og ritgerð um eðli siðferðis og dyggða. Meginstef bókarinnar var í takt við boðskap ljóðsins þar sem Mandeville lýsir því hvernig eigingjarnar hvatar einstaklinganna leiði engu að síður til almannahags. Lestir á borð við græðgi, eyðslusemi og munað myndu ýta undir efnahagsstarfsemi og þar með velferð.    

Önnur útgáfa bókarinnar kom út árið 1723, ásamt tveimur nýjum ritgerðum, þar sem Mandeville gagnrýndi meðal annars menntun fátæklinga: Menntun gæti ekki gert fólk dyggðugt, en skapaði aðeins löngun hjá hinum fátæku í aukin efnisleg gæði sem myndi aðeins auka samfélagslegar byrðar af fátækt.      

Árið 1729 gaf hann út annað bindi: Fable of the Bees, Part II þar sem hann færði frekari rök fyrir kenningum sínum og hugmyndum. Í þessum ritum fjallaði Mandeville um eðli mannsins og mannlegra hvata, auk fjölmargra efnahagslegra spurninga. Þar á meðal er ítarleg umfjöllun um það hvernig verkaskipting eykur framleiðni vinnuafls.     

 Viðtökur 
Bæði ljóðið sem Mandeville birti 1705 og fyrsta útgáfa bókarinnar (1714) vöktu takmarkað umtal og virðast hvorki hafa framkallað mikla jákvæða né neikvæða gagnrýni. Deilur risu hins vegar vegna annarar útgáfu bókarinnar (1723) þegar kviðdómur í Middlesex fordæmdi bókina opinberlega fyrir óguðlegar hugmyndir. Í kjölfar þess kviknuðu gagnrýni frá kirkjuhöfðingjum og blaðamönnum sem áttu eftir að óma út 18. öldina. Mandeville tók þátt í þessari umræðu og svaraði henni í síðari útgáfum bókarinnar.

Meðal þeirra sem gagnrýndu Dæmisöguna um býflugurnar voru Francis Hutcheson, sem var kennari og vinur Adam Smith. Í bókinni Remarks Upon the Fable of the Bees (1750) bendir Hutcheson á óljósa skýringu Mandeville varðandi niðurstöðuna um að eigingjarnar aðgerðir mannanna leiði til almannahags. Hutcheson hélt því fram að slíkar aðgerðir væru ekki endilega ósiðferðilegar og að sjálfelska og góðvild gætu vel farið saman.

Smith var sammála Mandeville um að almannahagur gæti risið úr eigingjörnum athöfnum, en hann gagnrýndi Mandeville fyrir að leggja eigingirni og græðgi að jöfnu. Í bókinni The Theory of Moral Sentiments (1759) benti Smith á að gjörð sem byggist á sjálfelskulegum hvötum geti engu að síður verið dygg og jafnframt að viljinn til þess að gera það sem talið er vera gott og rétt, jafnvel í þeim tilgangi að hljóta gott orðspor, teljist ekki til lesta mannanna.  

Meðal annarra hugsuða 18. aldar sem gagnrýndu dæmisöguna má nefna Jean-Jacques Rousseau. Í bókinni Discourse on the Origin and Basis of Inequality Among Men (1754) hélt Rousseau því fram að menn væru í eðli sínu dyggir og færði rök fyrir því að dyggð manna væri til komin vegna samúðar, sem væri innbyggð í mannfólk. Þá kæmi samúð fram sem miskunn, örlyndi, og vinátta og væri því ekki hægt að líta á mannfólk sem algjörlega síngjarnar verur.  

 Kenningar Mandeville um samfélagsmál 
Mandeville hafði ýmsar hugmyndir um samfélagsmál sem voru nýstárlegar og á skjön við samtíð sína. Hugmyndir hans grundvölluðust í kenningum um mannlegt eðli, og yfirfærði Mandeville þær ekki aðeins á efnahagsmál heldur skrifaði hann einnig um samfélagsmál svo sem stöðu kynjanna og hlutverk trúarbragða í samfélaginu. 

 Hlutverk kynjanna 
Mandeville taldi að mannlegt eðli væri ávallt fasti en að hegðun manna væri lituð venjum og félagsmótun. Þetta átti einnig við um kyn en að mati Mandeville eru ástríður kvenna og karla þær sömu en félagsmótun gæti breytt framkomu þeirra. Meginstef í skrifum Mandeville um konur er að venjur varðandi skírlífi og blygðunarsemi kvenna séu innrættar í stúlkur frá ungum aldri. Til dæmis sé stúlkum kennt að skammast sín fyrir að sýna bera leggi langt áður en þær nái aldri til þess að skilja hvers vegna slíkt teljist óviðeigandi. Þannig sé enginn náttúrulegur munur á viðmiðum milli kynja heldur sé hann afleiðing menntunar. 

Í ritinu „The Virgin Unmask'd“ (1742) tilkynnir Mandeville í formálanum að ætlun hans sé að afhjúpa fyrir ungum konum allt það sem skelfilegt er í hjónabandi. Hann lýsir því að gift kona verði þræll mannsins síns og að bæði virðing og ástúð sem karlmenn sýni konum séu aðeins sýndarmennska til þess að leyna undirgefni kvenna. Í sama riti bendir Mandeville á að menntuð kona sé fær um að greina samfélagsmál að sömu skarpskyggni og karlar, andstætt almennri skoðun samtímans. Í „The Female Tattler“  (1709) lýsir Mandeville því einnig að skortur á menntun kvenna stafi af ranglæti og yfirráðum karlmanna sem, líkt og allir ofjarlar, leitast við að halda þegnum sínum fávísum í þeim tilgangi að tryggja völd sín.  

Hugmyndir Mandeville varðandi kyn byggja þannig á grundvallar kenningum hans um síngirni einstaklinga og lýsa því einnig að skömm sé undirliggjandi hvati sem leiði mannfólk til þess að huga að orðspori sínu, þar sem þær athafnir er teljast svívirðilegar eru skilgreindar af samfélagslegum venjum og eru breytilegar eftir stöðu manna í samfélaginu. 

 Hlutverk trúarbragða 
Kenningar Mandeville um eðli mannsins náðu einnig til trúarbragða og áhrifa þeirra á samfélagið. Mandeville hélt því fram að menn hefðu náttúrulega tilhneigingu til trúar vegna vanþekkingar á náttúrulögmálum og leituðu því til hins yfirnáttúrulega til útskýringa. 

Mandeville lýsti því að vonlaust væri að stýra ríki án trúarbragða vegna þess að almúginn tæki ekki mark á þeim sem afneitaði trúnni. Sá sem leitast til þess að ná yfirráðum yrði því að látast fallast á trúnna og nýta sér hana í eigin þágu en helsti kostur trúarbragða væri getan til að innræta hollustu í almúginn.

Í ritinu „Free Thoughts on Religion“ (1720) veltir Mandeville upp væntanlegum klofningi, áreitni og öðrum vandamálum sem títt fylgja trúarbrögðum. Mandeville gerir þar atlögu að klerkastéttinni og telur hana búa yfir sömu tilhneigingu til lesta og almenningur. Mandeville lýsir því að allir hópar manna munu leitast til að undiroka aðra að gefnu tækifæri og því skulu yfirvöld varast að veita kirkjunni völd yfir borgurum. Trúarbrögð verða þannig hluti af heildarsýn Mandeville á samfélaginu sem sjálfstýrðri heild er í grunnin byggir á mannlegum hvötum og ævinlegri leit einstaklinganna að eigin hagsmunum.  

 Áhrif á síðari hagfræðinga 
Hugmyndir Mandeville voru mjög umdeildar en höfðu jafnframt víðtæk áhrif, meðal annars á hugsuði „skosku upplýsingarinnar“, Francis Hutcheson, David Hume og Adam Smith, en jafnframt á hagfræðinga síðari tíma svo sem Friedrich Hayek og John. M. Keynes.

Áhrif Mandeville birtast markvisst í skrifum Adam Smith en báðir trúðu þeir á markaðshagkerfi þar sem leit einstaklinga að persónulegum ábata skilar samfélagslegri velferð. Smith hafnaði þó umdeildum hugmyndum Mandeville um tilveruleysi siðferðiskenndar manna. Þá eru lýsingar Mandevillle í Dæmisögu býflugnanna á ábata verkaskiptingar einnig víða álitnar mikilvægur undanfari við skrif Adam Smith.  

Auk þess höfðu hugmyndir Mandeville um þróun siðferðilegra venja og samfélagsstofnanna áhrif á ýmsa hugsuði, þar á meðal á Friedrich Hayek, hagfræðing úr Austurríska skólanum. Hayek viðurkenndi Mandeville sem meðal þeirra fyrstu til þess að setja fram hugmyndina um sjálfsprottið skipulag (e. sponteneous order) sem snéri að því að frjálsar athafnir skiluðu skilvirkari niðurstöðu en nokkur miðstýring gæti gert. Þessi hugmynd varð meginkjarni í kenningum hagfræðinga af Austurríska skólanum.  

Enn fremur vísaði John Meynard Keynes í Mandeville sem snemma hugmyndasmið við skrif hans á áhrifamiklu bókinni The General Theory of  Employment, Interest and Money (1936). Mandeville hafði lagt áherslu á mikilvægi neyslu (heildareftirspurn) til þess að styðja hagvöxt en sú hugmynd varð eitt meginstef í skrifum Keynes. Þessi kenning stangaðist á við fyrri hugmyndir klassísku hagfræðinganna um að framleiðsla (heildarframboð) leiði vöxt.  

Þrátt fyrir að skrif Mandeville nái ekki yfir formlega framsetningu á Laissez-faire hugmyndafræðinni lögðu þau mikilvægan grundvöll til hennar, sér í lagi með hugmyndum Mandeville um samfélagslegan ávinning af gjörðum síngjarnra einstaklinga. Mandeville er því álitinn einn mikilvægasti hugsuður í stefnunni og greiddi farveginn fyrir David Hume og Adam Smith, sem höfðu svo meðal annars áhrif á skrif Jeremy Bentham og John Stuart Mill.

 Tenglar 
 Bernard de Mandeville. Grein úr Britannica
 Bernard de Mandeville. Grein úr Internet Encyclopedia of Philosophy
 The Fable of the Bees: or Private vices, public benefits (1732)
 Fleiri rit Mandeville á síðu Project Gutenberg
 Hljóðbækur af ritum Mandeville

 Heimildir 

Flokkur:Breskir hagfræðingar
Flokkur:Breskir heimspekingar
Flokkur:Hollenskir hagfræðingar
Flokkur:Hollenskir heimspekingar