Melódía (handrit)

Melódía er handrit sem skrifað var á Íslandi um 1660 og inniheldur 223 lög og texta. Handritið er varðveitt í Árnasafni í Kaupmannahöfn. 

Mikilvægi handritsins fyrir íslenska tónlistarsögu felst fyrst og fremst í því að engin önnur heimild frá 17. öld varðveitir slíkan fjölda laga. Í mörgum tilvikum eru lögin sem varðveitt eru í Melódíu hvergi til nema þar. 

Ekki er vitað hver skrifaði handritið eða hvar, en efni þess þykir gefa til kynna að handritið hafi orðið til í Skálholti og tengist helgisiðum og skólastarfi þar. Efni handritsins er einkar margbreytilegt: það hefur að geyma bæði trúarsöngva og veraldleg lög, tvísöngva og raddir úr fjórradda söngvum, flest á íslensku en einnig nokkur á latínu. Á undanförnum árum hafa tónlistarfræðingar rakið allnokkur laganna í Melódíu til erlendra heimilda. Til dæmis hefur Árni Heimir Ingólfsson sýnt fram á að í handritinu sé að finna lög eftir þekkt tónskáld frá meginlandi Evrópu á 16. öld, til dæmis Paul Hofheimer, Ludwig Senfl, Francesco Corteccia og Jacobus Clemens.<ref>{{Bókaheimild|titill=Enn einn „útlenskur tónn í Rask 98, Gripla|höfundur=Árni Heimir Ingólfsson|ár=2021|bls=187-200|url=https://gripla.arnastofnun.is/index.php/gripla/article/view/525}}</ref> Þetta rímar við yfirskrift handritsins á fyrstu síðu þess: „MELODIA. Nockrer útlendsker Tónar með jislendskum skálldskap, og marger af þeim nitsamleger til andlegrar skiemtunar.“

Handritið var á Íslandi allt þar til um 1810, þegar danski fræðimaðurinn Rasmus Christian Rask eignaðist það á ferð sinni um landið og flutti það með sér til Kaupmannahafnar. Eftir lát hans keypti Kaupmannahafnarháskóli handritasafn Rasks og því er handritið enn í Kaupmannahöfn.  

Engin fræðileg heildarútgáfa hefur enn komið út af handritinu. Flest lögin er að finna í þjóðlagasafni séra Bjarna Þorsteinssonar. Þá eru lögin í fjórða hluta handritsins, þ.e. lög úr svonefndri „kvæðabók“ eftir séra Ólaf Jónsson, prentuð í ritinu Söngbók séra Ólafs Jónssonar á Söndum, sem kom út árið 2024.  

Lögin úr handritinu hafa notið vaxandi vinsælda á undanförnum árum og hafa verið flutt á nokkrum plötum. Geisladiskurinn Melódía með Kammerkórnum Carmina kom út árið 2007 og hlaut Íslensku tónlistarverðlaunin, auk þess að vera valinn einn af diskum mánaðarins hjá breska tímaritinu Gramophone. Þá hefur hópurinn Spilmenn Ríkinis flutt og hljóðritað nokkur lög úr handritinu. Lagið „Vera mátt góður“ er auk þess á þjóðlagaplötu Hins íslenska þursaflokks, auk þess sem það hefur verið útsett af Jóni Ásgeirssyni og er hluti af píanókvintett hans með íslenskum þjóðlögum.

 Helstu hljóðritanir 
 Hinn íslenzki Þursaflokkur. Fálkinn, 1978.
 Melódía. Kammerkórinn Carmina, stj. Árni Heimir Ingólfsson. Smekkleysa SMK 56, 2007.
 Ljómalind. Spilmenn Rikínís (Marta G. Halldórsdóttir, Örn Magnússon o.fl.). Smekkleysa SMK 66, 2009.
 Tónlist liðinna alda''. Kammerkórinn Carmina og Benedikt Kristjánsson, stj. Árni Heimir Ingólfsson. Smekkleysa 2019.

 Tilvísanir 

 Tenglar 
 Melódía á Handrit.is
 Melódía í Íslenzk þjóðlög sr. Bjarna Þorsteinssonar.

Flokkur:Þjóðlagatónlist
Flokkur:Íslensk handrit
Flokkur:Íslensk tónlist
Flokkur:1660