Ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni

Ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni eða intersex er þegar fólk fæðist með breytileika í kyneinkennum eins og kynlitningum, kynkirtlum, kynhormónum og kynfærum sem passar ekki vel inn í almennar skilgreiningar karls og konu. Kynfæri geta verið óræð og arfgerð önnur en XY (kynlitningar í karli) og XX (kynlitningar í konu).

Fólk með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni hefur mátt þola félagslega útskúfun og afneitun í sinni fjölskyldu og nærsamfélagi. Það hefur verið látið gangast undir geldingu, aðgerðir á kynfærum og hormónameðferð til að aðlagast samfélagslegum viðmiðum um kyn. Sumt fólk með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni hefur verið alið upp sem karl eða kona en hefur samsamað sig öðru kyni en það var látið aðlagast.

 Réttindamál 
Ísland
Árið 2019 gaf Amnesty International út skýrslu þar sem heilbrigðiskerfið var gagnrýnt fyrir ófullnægjandi þjónustu við fólk með ódæmigerð kyneinkenni. Intersex Ísland eru samtök sem vinna að réttindabaráttu fólks með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni. 

Evrópa
Árið 2015 gerði Malta það ólöglegt að láta fólk gangast undir aðgerðir á kynfærum án samþykkis viðkomandi.

 Tíðni 
Á Íslandi er talið að um 6.000 manns séu með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni. Ekki eru til nákvæmar tölur um hversu algeng ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni eru, en um 1 af hverjum 1500 börnum fæðast með ódæmigerð kynfæri. Þegar talin eru með líffræðileg kyneinkenni sem koma ekki fram fyrr en seinna á ævinni er mögulegt að algengi sé um 1 af hverjum 60 einstaklingum.

Í eftirfarandi töflu má sjá lista yfir helstu ástæður ódæmigerðra líffræðilegra kyneinkenna og tölur yfir tíðni. Dæmigerður karl hefur einn X-litning og einn Y-litning, kona hefur tvo X-litninga. Mannsfrumur hafa vanalega 46 litninga.
ArfgerðTíðniKlinefelter-heilkenni (47,XXY) – Aukalegur X-litningureinn af hverjum 1.000 (0,10%)Turner-heilkenni (45,X) – Vantar annan kynlitninginneinn af hverjum 2.710 (0,04%)Per Fausto-Sterling. Donaldson et al. (2006) estimate one in 2,000 births and Marino (2013) estimates 1 in 5,000; see Turner syndrome.Heilkenni karlhormónaónæmis (46,XY)einn af hverjum 13.000 (0,008%)Heilkenni karlhormónaónæmis að hluta til (46,XY)einn af hverjum 130.000 (0,0008%)Meðfæddur ofvöxtur nýrnahetta (46,XY eða 46,XX)einn af hverjum 13.000 (0,008%)Ofvöxtur nýrnahetta sem kemur fram seinna á ævinni (46,XY eða 46,XX)einn af hverjum 50–1.000 (2–0,1%)Lokun legganga (46,XX)einn af hverjum 6.000 (0,017%)Kynkirtill sem minnir bæði á eistu og eggjastokka (45,X/46,XY tiglun)einn af hverjum 83.000 (0,0012%)Orsök óþekkt (46,XY eða 46,XX)einn af hverjum 110.000 (0,0009%)Verður til vegna læknismeðferðar (46,XY eða 46,XX) – Getur t.d. gerst ef þunguð kona fær prógestínEkki vitaðSkortur á 5-alfa-redúktasa (46,XY)Blönduð rangmyndun kynkirtla (45,X/46,XY tiglun)Óskapaðir eggjaleiðarar (46,XX) – Leiðir til þess að leg myndast ekkieinn af hverjum 4.500–5.000 (0,022–0,020%)Rangmyndun kynkirtla (46,XY eða 46,XX eða 45,X/46,XY tiglun)einn af hverjum 150.000 (0,00067%)

 Heimild 



Tilvísanir

Flokkur:Kyn