Sakharov-verðlaunin

Sakharov-verðlaunin fyrir hugsanafrelsi, yfirleitt aðeins kölluð Sakharov-verðlaunin, eru verðlaun sem Evrópuþingið veitir einstaklingum eða hópum fólks sem hafa tileinkað líf sín baráttu fyrir mannréttindum og hugsanafrelsi. Verðlaunin eru nefnd eftir sovéska vísindamanninum og andófsmanninum Andrej Sakharov og hafa verið veitt árlega frá árinu 1988. Á hverju ári útbúa utanríkismála- og þróunarnefndir Evrópuþingsins lista af tilnefningum og tilkynna um vinningshafann í október. Viðurkenningunni fylgja 50.000 evra peningaverðlaun. Fyrstu verðlaunahafarnir voru Nelson Mandela og Anatolíj Martsjenko. Aung San Suu Kyi vann verðlaunin árið 1990 en gat ekki tekið við þeim fyrr en árið 2013 þar sem hún var þá fangelsuð í heimalandi sínu, Mjanmar. Ýmis samtök og stofnanir hafa einnig hlotið Sakharov-verðlaunin. Fyrstu samtökin sem voru verðlaunuð voru Mæður Maítorgsins (spænska: Madres de Plaza de Mayo) frá Argentínu árið 1992. Sex verðlaunahafar Sakharov-verðlaunanna hlutu seinna friðarverðlaun Nóbels: Nelson Mandela, Aung San Suu Kyi, Malala Yousafzai, Denis Mukwege, Nadia Murad og María Corina Machado.

Saga
Þann 26. júlí árið 1984 samþykkti Evrópuþingið ályktun um að skora á Sovétríkin að leyfa Sakharov-hjónunum að snúa heim til Rússlands.Journal officiel des Communautés européennes section C 172 du 2 juillet 1984, bls. 126, http://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/?uri=OJ:C:1984:172:TOC Á meðan rætt var um málefnið á þinginu voru lagðar fram nokkrar tillögur um að heiðra Andrej Sakharov, meðal annars að hafa ávallt auðan stól á þinginu fyrir hann. Evrópuþingmaðurinn Jean-François Deniau stakk upp á því að stofna til verðlauna í nafni Sakharovs.Les cahiers du Cardoc (centre archivistique et documentaire), nº 11. nóvember 2013 titré Les 25 ans du prix Sakharov Stjórnmálanefnd þingsins lagði drög að stofnun verðlaunanna þann 31. október árið 1985. Í ályktun þeirra stóð að Sakharov væri „evrópskur borgari og holdgervingur frelsi andans og tjáningarinnar“. Ályktunin var samþykkt þann 13. desember árið 1985.Journal officiel des communautés européennes, section C 352 du 31 décembre 1985, p. 304 seq. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/?uri=OJ:C:1985:352:TOC

Í ályktuninni stóð: „[Evrópuþingið] lýsir yfir ætlun sinni um að stofna til verðlauna sem verða nefnd Sakharov-verðlaun Evrópuþingsins fyrir hugsanafrelsi og verða veitt á hverju ári fyrir fræðistörf eða aðra starfsemi í þágu eftirfarandi málefna:
 Þróun í samskiptum austurs og vesturs samkvæmt markmiðum Helsinki-sáttmálans og sérstaklega samkvæmt þriðju grein sáttmálans um samstarf í mannréttindamálum,
 Vernd á rannsóknarfrelsi vísindamanna,
 Vernd á mannréttindum og virðingu gagnvart alþjóðalögréttindum,
 Starfsemi yfirvalda í samræmi við stjórnarskrárbundin réttindi.“

Sakharov gaf leyfi sitt fyrir stofnun verðlaunanna í apríl árið 1987.

Skilyrðum fyrir veitingu verðlaunanna var breytt þann 15. maí árið 2003. Upp frá því hefur ekki lengur verið nauðsynlegt að skila inn rannsókn eða ritgerð til að hljóta verðlaunin og er þess í stað einnig hægt að verðlauna fólk fyrir listaverk eða hvers kyns aðgerðir. Núverandi skilyrði fyrir veitingu verðlaunanna hljóma svo:

„Þessi verðlaun eru ætluð til þess að greiða fyrir framkvæmdir verkefna í eftirfarandi málaflokkum:
 Vernd mannréttinda og grunnfrelsis, sérstaklega skoðanafrelsis,
 Vernd réttinda minnihlutahópa,
 Virðingu fyrir alþjóðaréttindum,
 Þróun lýðræðis og stofnun réttarríkja.“

Listi yfir verðlaunahafa

 Ár Verðlaunahafi Land LýsingTilvísanir1988 Nelson Mandela  Baráttumaður gegn aðskilnaðarstefnu og síðar forseti Suður-Afríku Anatolíj Martsjenko †  Sovétríkin Sovéskur andófsmaður, rithöfundur og mannréttindafrömuður 1989  Alexander Dubček  Tékkóslóvakía Slóvakískur stjórnmálamaður sem reyndi að koma á umbótum í kommúnistastjórn Tékkóslóvakíu í vorinu í Prag 1990 Aung San Suu Kyi  Mjanmar Stjórnarandstæðingur og baráttukona fyrir lýðræði 1991 Adem Demaçi  Kósovó Kosóvó-albanskur stjórnmálamaður sem sat lengi í fangelsi vegna skoðana sinna 1992 Mæður Maítorgsins  Argentína Samtök argentínskra mæðra sem misstu börn sín í skítuga stríðinu 1993 Oslobođenje  Bosnía og Hersegóvína Vinsælt fréttablað sem varði stöðu Bosníu og Hersegóvínu sem fjölþjóðlegs ríkis 1994 Taslima Nasrin  Bangladess Fyrrverandi læknir og femínískur rithöfundur 1995 Leyla Zana  Tyrkland Kúrdískur stjórnmálamaður frá suðausturhluta Tyrklands, sem sat í fangelsi í 10 ár vegna aðildar sinnar að Verkalýðsflokki Kúrda 1996 Wei Jingsheng  Baráttumaður fyrir lýðræði í Kína 1997 Salima Ghezali  Alsír Blaðamaður og rithöfundur sem talar fyrir kven-, mannréttindum og lýðræði í Alsír 1998 Ibrahim Rugova  Kósovó Kosóvó-albanskur stjórnmálamaður, fyrsti forseti Kosóvó  1999 Xanana Gusmão  Austur-Tímor Fyrrverandi skæruliði sem var fyrsti forseti Austur-Tímor  2000 ¡Basta Ya!  Spánn Samtök sem sameina fólk mismunandi stjórnmálahreyfinga í baráttu gegn hryðjuverkum 2001 Nurit Peled-Elhanan  Ísrael Friðarsinni Izzat Ghazzawi  Palestína Rithöfundur, kennari Zacarias Kamwenho  Angóla Erkibiskup og friðarsinni 2002 Oswaldo Payá  Kúba Aðgerðasinni og andófsmaður2003 Kofi Annan  GanaNóbelsverðlaunahafi og aðalritari Sameinuðu þjóðanna Sameinuðu þjóðirnar Alþjóðasamtök 2004 Hvítrússnesku blaðamannasamtökin  Hvíta-Rússland Samtök sem beita sér fyrir málfrelsi, upplýsingafrelsi og fagmennsku í fjölmiðlun 2005 Hvítklæddu dömurnar  Kúba Andófshreyfing og ættingjar fangelsaðra andófsmanna  Blaðamenn án landamæra Alþjóðasamtök Samtök sem berjast fyrir fjölmiðlafrelsi Hauwa Ibrahim  Nígería Mannréttindalögfræðingur 2006 Alaksandar Milinkievič  Hvíta-Rússland Stjórnmálamaður sem bauð sig fram fyrir hvítrússnesku stjórnarandstöðuna í forsetakosningum árið 2006 2007 Salih Mahmoud Osman  Súdan Mannréttindalögfræðingur 2008 Hu Jia  Aðgerðasinni og andófsmaður 2009 Memorial  Rússland Alþjóðleg mannréttindasamtök 2010 Guillermo Fariñas  Kúba Læknir, blaðamaður og andófsmaður2011 Asmaa Mahfouz  Egyptaland Fimm fulltrúar arabaþjóða sem urðu fyrir áhrifum af arabíska vorinu Ahmed al-Senussi  Líbía Razan Zaitouneh  Sýrland Ali Farzat Mohamed Bouazizi †  Túnis2012 Jafar Panahi ÍranÍranskir aðgerðasinnar. Sotoudeh er lögfræðingur og Panahi kvikmyndaleikstjóri Nasrin Sotoudeh  2013 Malala Yousafzai   Pakistan Baráttukona fyrir kvenréttindum og menntun kvenna  2014 Denis Mukwege   Austur-Kongó Kvensjúkdómalæknir sem hlúar að fórnarlömbum hópnauðgana2015 Raif Badawi Sádi-ArabíaSádi-arabískur rithöfundur og aðgerðasinni sem stofnaði vefsíðuna Free Saudi Liberals2016 Nadia Murad  ÍrakJasídískir aðgerðasinnar og fyrrverandi gíslar íslamska ríkisins Lamiya Aji Bashar2017 Stjórnarandstaðan í Venesúela VenesúelaMeðlimir þjóðþingsins, pólitískir fangar og andófsmenn gegn stjórn Nicolás Maduro2018 Oleh Sentsov Úkraína Kvikmyndaleikstjóri sem sat í fangelsi í Rússlandi vegna andspyrnu gegn innlimun Rússlands á Krímskaga2019 Ilham Tohti Hagfræðingur, fræðimaður og mannréttindafrömuður af úígúr-þjóðerni.2020 Stjórnarandstaðan í Hvíta-Rússlandi  Hvíta-Rússland Þar á meðal Samhæfingarráð Svetlönu Tsíkhanovskaju, frumkvæði djarfra kvenna og borgaralegir og samfélagslegir aðgerðasinnar.2021 Aleksej Navalnyj  Rússland Stjórnarandstæðingur og baráttumaður gegn spillingu sem situr í fangelsi.2022 Úkraínska þjóðin  Úkraína Verðlaunin voru veitt Úkraínumönnum fyrir að „verja lýðræði, frelsi og réttarríkið“ í innrás Rússa í landið.2023 Mahsa Amini † og kvennahreyfingin í Íran  Íran Mahsa Amini lést undir vafasömum kringumstæðum í haldi írönsku siðgæðislögreglunnar árið 2022, sem leiddi til fjöldamótmæla, oft með slagorðinu Kona, líf, frelsi.2024 María Corina Machado  Venesúela  Stjórnmálamenn úr stjórnarandstöðunni. Edmundo González2025 Andrzej Poczobut  Hvíta-Rússland Mzia Amaglobeli og lýðræðishreyfingin í Georgíu  Georgía

Tilvísanir

Flokkur:Evrópuþingið
Flokkur:Verðlaun