Þunglyndislyf

Þunglyndislyf (eða í víðara samhengi geðdeyfðarlyf) eru lyf sem notuð eru við þunglyndi. Þau eru einnig notuð gegn kvíða, áráttu-þráhyggjuröskun, átröskun, krónískum verkjum, athyglisbresti, svefnröskun og vímuefnavanda. 

Tilgangur þunglyndislyfja er að draga úr einkennum ofangreindra sjúkdóma til þess og auðvelda sjúklingum að eiga í samskiptum við aðra. Þunglyndislyf geta valdið ýmsum aukaverkunum svo sem mildum óþægindum, minnkaðri kynhvöt, stinningarvandamálum hjá körlum og leggangaþurrki hjá konum. Í alvarlegum tilvikum þarf að hætta notkun þunglyndislyfja.

Notkun þunglyndislyfja er mismikil eftir löndum. Íslendingar nota mest allra OECD-þjóða af þunglyndislyfjum og er notkun þeirra tvisvar til þrisvar sinnum meiri en á hinum Norðurlöndunum. Notkunin hefur aukist um 40% síðastliðin tíu ár og hafa 3% unglinga undir 15 ára aldri fengið þunglyndislyf. Ekkert bendir þó til þess að tíðni þunglyndissjúkdóma sé meiri á Íslandi en í öðrum OECD-löndum. 

Einstaklingar með geðhvörf eru yfirleitt á jafnvægislyfjum (e. mood stabilizers). Einhverjir með geðhvörf á þunglyndislyfjum hafa fengið maníu 
en ekki eru nægjanlegar rannsóknir til að sanna orkasamband þar á milli.
Sumir sjúklingar með geðhvörf fá eingöngu þunglyndislyf og eru þau oft gefin með öðrum jafnvægisstillandi lyfjum. 

 Lyfjafræðileg flokkun 
Ekki er vitað með fullri vissu hvernig þunglyndislyf virka, en viðurkenndasta skýringin er sú að þau virki með því að hafa áhrif á styrk mónóamín-taugaboðefna (serótóníns, noradrenalíns og dópamíns) í heilanum. 

Helstu flokkar þunglyndislyfja eru:

  Lyf sem hemja upptöku amína  
(Taugaboðefni líkamans eru mörg hver amín, svo sem adrenalín, dópamín, noradrenalín, serótónín og histamín.)
 Lyf sem hemja upptöku serótóníns úr taugafrumubili (SSRI lyf)
 Dæmi eru flúoxetín, sertralín og paroxetín.
 Lyf sem hemja bæði upptöku serótóníns og noradrenalíns úr taugafrumubili (SNRI lyf)
 Dæmi er venlafaxín.
 Lyf sem hemja upptöku noradrenalíns úr taugafrumubili (NRI eða NERI lyf)
 Dæmi eru búprópíón og reboxetine.

 Lyf sem hemja amín-viðtakann svo amínið (taugaboðefnið) binst ekki viðtakanum  
 Dæmi er mirtazapine sem binst við α2-noradrenalín viðtakann. Það leiðir af sér aukna virkni serótóníns í vissum hlutum heilans.
 Lyf sem hemja niðurbrot amína 
 Lyfin eru hemlar á ensímin sem brjóta niður amín (e. mónóamín oxídasa-hemlar, MAOI). Ýmist eru lyfin: 
 ósértækir mónóamín-endurupptökuhemlar t.d. phenelzine og tranylcypromine.
 sértækir mónóamín-endurupptökuhemlar á ensímið, t.d. moclobemíð.

 Ýmis þunglyndislyf 
(sérheitið er með stórum staf og virka efnið með litlum)
 SSRI lyf 
 Prozac (fluoxetín)
 fluvoxamine
 Seroxat og  Paroxat (paroxetín)
 Cipramil og Oropram (citalopram)
 Cipralex (escitalopram)
 vilazodone
 Zoloft (sertraline)

 TCA lyf 
 amitriptyline
 desipramine
 imipramine
 nortriptyline
 SNRI lyf 
 venlafaxine
 duloxetine
 NRI lyf 
 Wellbutrin og Zyban (búprópíón)
 maprotiline
 reboxetine

 Antagonistar fyrir mónóamín viðtaka 
 mirtazapine
 trazodone
 mianserin
 MAOI lyf 
 phenelzine
 tranylcypromine
 isocarboxazid
 moclobemide

 Heimildir 

Flokkur:Geðlyf