Uppruni tegundanna

Uppruni tegundanna (fullt nafn á ensku: On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life) er fræðirit eftir Charles Darwin sem gefið var út þann 24. nóvember 1859. Ritið er talið grunnurinn að þróunarlíffræði. Í ritinu kynnti Darwin kenningu sína um að tegundir þróast frá kynslóð til kynslóðar með náttúruvali. Þar kynnti Darwin gögn um að líffræðilegur fjölbreytileiki varð til þegar verur með sameiginlegan forföður kvíslast í ólíkar áttir. Darwin nýtti gögn sem hann safnaði á leiðangri um borð í skipinu HMS Beagle á fjórða áratug nítjándu aldar ásamt niðurstöðum rannsókna og prófana í kjölfar leiðangursins.

Þegar Uppruni tegundanna kom út höfðu mismunandi kenningar um þróun tegundanna verið lagðar fram til að útskýra nýjar uppgötvanir í vísindum. Stuðningur við slíkar kenningar ríkti meðal andófslíffærafræðinga og almennings, en snemma á 19. öld hafði enska vísindasamfélagið mikil tengsl við ensku biskupakirkjuna. Kenningar um frumbreytingu (e. transmutation) tegunda voru umdeildar því þær voru í mótsögn við þá trú að tegundir væru fastir hlutar í hönnuðu stigveldi og að mannfólk væri einstætt og óskylt öðrum dýrum. Deilt var um pólítiskar og guðfræðilegar afleiðingar frumbreytingarkenningarinnar, en vísindasamfélagið viðurkenndi hana ekki.

Bókin var ætluð almennum lesendum og vakti mikla athygli á sínum tíma. Darwin var þekktur vísindamaður svo kenningum hans var tekið af alvöru og sönnunargögnin sem hann kynnti hvöttu til vísindalegrar, heimspekilegrar og trúlegrar umræðu. Umræðan um bókina studdi herferð T. H. Huxley fyrir því að skilja vísindi frá trú og gera þau veraldleg. Innan tveggja áratuga ríkti sátt meðal vísindamanna um að þróun hafði átt sér stað, en þeir voru þó tregir að veita kenningunni það vægi sem Darwin taldi viðeigandi. Á tímabili hins svokallaða „myrkurs Darwinisma“ frá 1880 til 1930 var áherslan á aðrar þróunarkenningar. Fyrir fimmta áratug tuttugustu aldar hafði hugmynd Darwins um aðlögun tegunda með náttúruvali fests í sessi og er nú talið grunnhugtak náttúruvísinda.

Bókin kom út á íslensku árið 2004 í þýðingu Guðmundar Guðmundssonar í ritröðinni Lærdómsrit Hins íslenska bókmenntafélags.

 Tilvísanir 

Flokkur:Bókaárið 1859
Flokkur:Charles Darwin
Flokkur:Þróun
Flokkur:Lærdómsrit Bókmenntafélagsins