Almannagæði

Almannagæði (eða samgæði, e. public good) er hagfræðilegt hugtak sem á við um vörur og þjónustu („gæði“) þar sem nýting eins aðila hefur ekki áhrif á nýtingu annars, og allir hafa jafnan aðgang að þessum gæðum þannig að nýting eins skerðir ekki nýtingu annarra. Sem dæmi um almannagæði má nefna landvarnir og andrúmsloft.

 Skilgreining 
Almannagæði (eða samgæði) eru gæði sem ekki er hægt að girða fyrir að fólk noti og notkun eins aðila á gæðunum minnkar ekki notagildi annarra. Almannagæði eru ekki útilokandi og skapa ekki samkeppni milli einstaklinga um notkun þeirra.Ágúst Einarsson, 2007, bls. 109-110; Field, 2008, bls. 324; Mankiw og Taylor, 2010, bls. 208-209.

 Flokkun gæða 
Á mörkuðum hagkerfisins er verslað með vörur og þjónustu, sem í einu orði eru kölluð „gæði.“ Þessi gæði er hægt að flokka á fjóra vegu út frá tveimur viðmiðum. Almannagæði eru einn af þessum fjórum flokkum. Tvíþættur greinarmunur er gerður á þeim gæðum, sem eru án markaðsverðs, og ekki er verslað með á mörkuðum hagkerfisins. Annars vegar er skoðað hvort hægt sé að útiloka fólk frá því að njóta gæðanna, og hinsvegar ef að einn aðili noti gæðin, minnki notagildi þeirra fyrir aðra.Ágúst Einarsson, 2007, bls. 109.

Viðmiðin tvö og flokkarnir fjórir eru eftirfarandi, með dæmum fyrir hvern flokk:Ágúst Einarsson, 2007, bls. 109.
 Notkun eins minnkar notagildi annarra Já  Nei Hægt er að útiloka aðra frá notkun Já  Einkavörur 
 gos
 fatnaður Eðlileg einokun
 áskriftarsjónvarp
 Hvalfjarðargöng Nei  Sameiginlegar auðlindir
 fiskur í vötnum
 Dimmuborgir  Almannagæði
 landvarnir
 vegir Gæði er hægt að flokka á fjóra vegu í samræmi við tvö viðmið:
 (1) Eru gæðin útilokandi? Þ.e. er hægt að hindra aðgang fólks að gæðunum?
 (2) Skapa gæðin samkeppni milli einstaklinga um notkun? Þ.e. minnkar notkun eins aðila notagildi annars aðila á gæðunum?Mankiw og Taylor, 2010, bls. 208.

 Dæmi 
Eins og sést í töflunni eru landvarnir eitt helsta dæmið um almannagæði. Landvarnir eru þess eðlis að það er ekki hægt að útiloka fólk frá því að nota þær; sé einstaklingur staddur innan lands sem viðheldur landvörnum þá nýtir hann þeirra gæða sjálfkrafa. Þá dregur notkun eins aðila á landvörnum ekki úr notagildi annars. Önnur einföld dæmi um almanngæði eru vegir, flugeldasýningar og andrúmsloft.Ágúst Einarsson, 2007, bls. 110; Mankiw og Taylor, 2010, bls. 210.

 Vandamál við almannagæði 
Eitt alvarlegt vandamál við almanngæði er svokallaður „sníkilsvandi“ (e. free rider problem), en einnig er talað um „ómagavanda.“Ágúst Einarsson, 2007, bls. 110. Hér er átt við einstaklinga sem nýta sér almannagæðin en greiða ekki fyrir að nota þau. Þeir eiga gjarnan auðvelt með að komast upp með það, og það bitnar á öðrum sem greiða fyrir að fá að njóta gæðanna á sama hátt, t.d. í gegnum skattfé. Almannagæði eru oft fjármögnuð af ríkissjóði, og því er hægt að segja að þeir sem svíkjast undan skatti séu „laumufarþegar“ (e. free rider) hvað varðar almannagæði sem eru rekin af ríkinu.Ágúst Einarsson, 2007, bls. 110; Mankiw og Taylor, 2010, bls. 209.

Dæmi um sníkilsvandann er t.d. þegar einstaklingur horfir á flugeldasýningu án þess að hafa átt nokkurn þátt í að greiða kostnaðinn af henni. Einnig er notkun vita þekkt dæmi þegar kemur að sníkilsvandanum. Vitar veita opinbera þjónustu og eru reknir af ríkinu, en þeir sem nota vita hverju sinni greiða ekki gjald fyrir þá notkun.Ágúst Einarsson, 2007, bls. 110-111; Mankiw og Taylor, 2010, bls. 212.

Þá verða almannagæði oft fyrir barðinu á neikvæðum ytri áhrifum (úthrifum), sem geta haft mikinn aukalegan kostnað í för með sér. T.d. þegar efnahagsstarfsemi mengar andrúmsloftið eða umhverfið. Þá leiðir notkun á vegum einnig til vegslits, og viðhald á vegum kostar fé.

 Tilvísanir 

 Heimildir 




 Tengt efni 
 Hagfræði