Írsk enska

Írsk enska er ensk mállýska sem töluð er og skrifuð á Írlandi. Ensk tunga barst fyrst til Írlands seint á 12. öld með innrás Normanna. Á þeim tíma töluðu Normannar ekki ensku heldur normannafrönsku. Í upphafi var enska aðeins töluð á svæðinu nálægt Dyflinn sem í dag heitir The Pale (írska: An Pháil). Við tilkomu Túdorættar vék ensk tunga og menning fyrir írsku á svæðinu sem innrásarmennirnar höfðu tekið upprunalega. Hins vegar fór notkun enskrar tungu vaxandi, sérstaklega á plantekrum, eftir hertöku Túdorættar á Írlandi á 16. öld. Fyrir miðja 19. öld var enska orðin aðaltungumál Írlands. Enska heldur þessari stöðu í dag, en jafnvel þeir sem hafa írsku að móðurmáli tala ensku reiprennandi.

 Stafsetning 
Ólíkt bandarískri ensku og kanadískri ensku hefur írsk enska ekki sér stafsetningarreglur, heldur er írsk enska stöfuð alveg eins og bresk enska.

 Orðaforði 
 Tökuorð úr írsku 
Það er fjöldi írskra tökuorða sem er notaður á írskri ensku, sérstaklega af hinu opinbera. Til dæmis heitir forsætisráðherrann Taoiseach, aðstoðarforsætisráðherrann Tánaiste, þingið Oireachtas og neðri deildin Dáil Éireann. Auk þess eru tökuorð sem eru notuð í óformlegu samhengi en notkun þeirra fer minnkandi, sérstaklega meðal unglinga.

Nokkur dæmi eru:
 Orð  Orðaflokkur  ÞýðingAbú  Upphrópun  Húrra Amadán  Nafnorð  FávitiFáilte  Nafnorð  Móttökur — oft í orðasambandinu Céad míle fáilte „hundrað þúsund móttökur“Flaithúlach Lýsingarorð  Örlátur Garsún/gasúr  Nafnorð  DrengurGaeltacht  Nafnorð  Svæði þar sem írska er töluð sem aðaltungumálGrá  Nafnorð  Ást, væntumþykja Lúdramán  Nafnorð   FávitiPlámás  Nafnorð  Smjaður Sláinte  Upphrópun   Skál!

 Orð sem eiga rætur að rekja til írskrar tungu 
Annar hópur írskra enskra orða eru þau sem eiga rætur að rekja til írskrar tungu en hefur nokkurn veginn verið aðlöguð enskum framburði og stafsetningu. Nokkur þessara orða hefur náð vinsældum fyrir utan Írland en önnur eru notuð aðeins þar á landinu. Þessi orð hafa oft verið enskuð eða eru beinar þýðingar. Í seinna tilfelli fá orð eða orðasamböndu aukaþýðingu sem er ekki að finna annars staðar í enskumælandi heimi. 

Nokkur dæmi eru:
 Orð eða orðasamband  Orðaflokkur  Írska  ÞýðingArra/ och / musha / yerra  Upphrópun   Ara / Ach / Muise / Dhera (conjunction of "A Dhia, ara")  Jæja (t.d. „yerra, sure if it rains, it rains“)Bockety  Lýsingarorð  Bacach (lame)  Valtur, bilaður Bold   Lýsingarorð  Dána  ÓþekkurBoreen  Nafnorð  Bóithrín  Þröngur sveitarvegur eða stígurCeili/CeilidhOxford Dictionaries online  Nafnorð  Céilidhe  Hefðbundinn írsk tónlist og dansColleen  Nafnorð  Cailín  StelpaFooster  Sagnorð  Fústar  iða, vera eirðarlaus Gansey  Noun   GeansaíThe form gansey , from Garnsey, a form of Guernsey, where the style of fisherman's jersey originated.  Peysa Give out  Sagnorð   Tabhair amach (bókstaflega)  Skamma, ávítaCollins Dictionary online Gob  Nafnorð    Gob  KjafturGombeenOxford English dictionary online  Nafnorð  Gaimbín  Peningalánari Guards  Nafnorð   Garda Síochána  Lögregla Jackeen  Noun  Gælunafn fyrir John (þ.e. Jack) með írsku smækkunarviðskeyti -ín  Mildilega niðrandi orð fyrir fólk frá Dyflinn, gagnslaus maður. Upprunalega manneskja sem fylgdi breska fánanum (e. Union Jack) meðan á Bretar stjórnuðu Írland eftir 1801, manneskja frá Dyflinn sem studdi kónunginn.ShoneenCollins Dictionary online   Nafnorð  Seoinín (diminutive of Sean – 'John')  Íri sem hermir eftir enskum háttumSleeveen  Nafnorð  Slíbhín  Óáreiðanlegur, slóttugur einstaklingur Soft day  Orðasamband   Lá bog (bókstaflega)  Skýjað veður, þoka

 Orð sem eiga rætur að rekja til fornensku eða miðensku 
Öðrum orðaforðaflokki á írskri ensku tilheyra þau orð og orðasambönd sem voru algeng á fornensku eða miðensku en eru ekki lengur notuð eða orðin úrelt annars staðar. Nokkur þessara orða hafa fengið aukamerkingar fyrir orð sem eru enn notuð annars staðar en í annarri merkingu.

Nokkur dæmi eru:
 Orð  Orðaflokkur  Þýðing  Uppruni/athugasemdir Amn't  Sagnorð  Er ekki (sb. am not)  Childer  Nafnorð  Barn (cf. child)  Úr fornensku, eignarfall fleirtala af „child“New Oxford American Dictionary, 2nd Edition via Apple Mac DictionaryCop-on  Nafnorð  Vitneksja, klókandiOxford English Dictionary online  Miðenska úr frönsku cap „handtaka“Craic  Nafnorð  Skemmtun, oftast notuð með írskri stafsetningu „craic“. Líka notað í Skotlandi og Norður-Englandi sem „crack“ í merkingunni „spjall“  Fornenska cracian, í gegnum írskuCollins English dictionary online DevilOld English deofol   Nafnorð  Bölvun (t.d. devil take him)Cf.Scots deil tak... . Negation (e.g., for none, "Devil a bit")Cf. Scots deil a bit . Also in A Dictionary of Slang and Unconventional English
by Eric Partridge.  MiðenskaEejit  Nafnorð  Írskt og skoskt orð yfir „asni“ (e. idiot)Collins Dictionary online  Enska, úr latnesku idiōtaHamesIrish Times 18.5.2009  Nafnorð  Í drasli, oftast í orðasambandinu make a hames of „rusla til“Collins Dictionary online   Miðenska úr hollensku Grinds  Nafnorð  Einkanám  Fornenska grindanJadedIrish Examiner 30.4.2013  Lýsingarorð  Þreyttur, örmagna  Fornenska jadeKip  Nafnorð  Skítugur eða óþrifalegur staður  Enska frá 18. öld „vændishús“Mitch  Sagnorð  að skrópa  Miðenska Sliced pan  Nafnorð  Sneiðað brauð  Mögulega úr frönsku pain „brauð“, eða tilvísun til pönnu (e. pan) sem brauðið var bakað íYokeIrish times 23.6.2012  Nafnorð  Hlutur, tækiCollins Dictionary online def. 15  Fornenska geocWagon/WaggonIrish Independent 30.1.2013  Nafnorð  Óþægileg kona  Miðenska Whisht  Upphrópun   Þegirðu!The Irish huist meaning "be quiet", is an unlikely source since the word is known throughout England and Scotland where it derives from early Middle English whist (cf. Middle English hust and Scots wheesht )  Miðenska

 Önnur orð 
Auk fyrrnefndu hópanna þriggja er líka önnur orð að finna á írskri ensku af óvissum uppruna. Þó að nokkur þessara orða séu ekki eingöngu notuð á Írlandi er noktun á þeim ekki víðtæk annars staðar og talið er að þau einkenni írska ensku.

Nokkur dæmi eru:
 Orð  Orðaflokkur  Þýðing  Uppruni/athugasemdir Acting the maggot  Orðasamband  Fíflast, grínast  Banjaxed  Lýsingarorð  Bilað, ónýtt BowsieOxford Dictionary online   Nafnorð  Óstýrilátur einstaklingur BlebCf. Scots blab/bleb .   Nafnorð, sagnorð Blaðra, að fá að sig blöðrur Bucklepper  Nafnorð  Borubrattur einstaklingur  Used by Patrick Kavanagh and Seamus HeaneyTerence Brown, The Literature of Ireland: Culture and Criticism (Cambridge: Cambridge University Press, 2010), p.261; James Fenton, "Against Fakery: Kingsley Amis" in The Movement Reconsidered: Larkin, Amis, Gunn, Davie and their Contemporaries, (Oxford: OUP, 2009), p.107 Chiseler  Nafnorð  Barn  CodOxford dictionary online   Noun  Foolish person  Usually in phrases like 'acting the cod', 'making a cod of himself' Culchie  Nafnorð  Einstaklingur úr sveitinni  Delph  Nafnorð  Leirvörur  From the name of the original source of supply, Delft in the Netherlands. See Delftware. Feck  Sagnorð, upphrópun  "Feck it!", "Feck off"Gurrier"Ceann Comhairle refuses to apologise for calling TDs 'gurriers'". Irish Independent, 8 November 2012 Nafnorð  Harður maður  perhaps from French guerrier 'warrior', or else from 'gur cake' a pastry previously associated with street urchins. Cf. Scots Gurry Minerals  Nafnorð  Gosdrykkir  From mineral Waters Mot  Nafnorð  Stelpa, kærasta  From the Irish word 'maith' meaning good, i.e. good-looking.||oxford Dictionary online   Press  Nafnorð  Skápur  Similarly, hotpress in Ireland means airing-cupboard Press is an old word for cupboard in Scotland and northern England.Rake  Nafnorð  Mikið, margt  Runners  Nafnorð  Íþróttaskór  Shore  Nafnorð  Göturæsi  Wet the tea/The tea is wet  Orðasamband  Að laga te 

 Málfræði og orðaröð 
Orðaröð írsku tungunnar er nokkuð ólík þeirri ensku. Ýmsir þættir írskrar orðaröðar hafa haft áhrif á orðaröð írskrar ensku en mörg þessara einkenna eru að hverfa í þéttbýli meðal unglinga. 

Orð sem hafa varðveist úr forn- og miðensku hafa líka haft töluverð áhrif á írska ensku.

 Írsk áhrif 
Tvöföldun er einkenni írskrar ensku sem þekkist á sviðinu og í kvikmyndum.

 írska orðasambandið ar bith samsvarar því enska at all („ekki neitt, nokkuð, eitthvað“), þannig að sterkara orðasambandið ar chor ar bith verður á ensku at all at all
 I've no money at all at all („ég á ekki neina peninga“)
 ar eagle go (bókstaflega vegna ótta um að...) þýðir ef það skyldi. Afbrigðið ar eagla na heagla (bókstaflega vegna ótta um ótta) bendir til meiri óvissu. Samsvarandi orðasamböndin á írskri ensku eru to be sure og to be sure to be sure. Í þessu samhengi þýða þessi orðasambönd ekki „örugglega“ frekar „ef það skyldi“.
 I brought some cash in case I saw a bargain, and my credit card to be sure to be sure („ég kom með peninga skyldi ég finna eitthvað kjarakaup, og kreditkortið (skyldi ég hafa ekki penninga til)“)

 Já og nei 
Á írsku eru ekki til orð sem samvara ensku orðunum yes og no („já“ og „nei“). Í staðinn er sagnorð í spurningunni endurtekið, með neitunarorði ef þarf. Á írskri ensku eru yes og no notuð sjaldnar en á öðrum enskum mállýskum þar sem sagnorðið er endurtekið, jákvætt eða neikvætt, í staðinn fyrir (eða auk þess) að nota yes eða no:
 Are you coming home soon? — I am. („Ætlarðu heim bráðlega?“ — „Ég ætla það“)
 Er farsíminn þinn hlaðinn? — It isn't. („Er farsíminn þinn hlaðinn?“ — „Hann er það ekki“)

 Heimildir 

Flokkur:Tungumál á Írlandi
Flokkur:Enskar mállýskur