Keisaraliljur

Keisara-  eða vepjuliljur (fræðiheiti: Fritillaria) er ættkvísl evrasískra, norðurafrískra og norðuramerískra jurta í liljuættinni.

Það eru um 100 tegundir laukplantna í liljuættinniGarðblómabókin útg. 1995 eftir Hólmfríði A Sigurðardóttir,innfæddar í tempruðum svæðum á norður hveli, sérstaklega á Miðjarðarhafssvæðinu, Suðvestur-Asíu, og vesturhluta Norður-Ameríku. Fræðiheitið er dregið af latínu fyrir teningabikar (fritillus), og vísar líklega til teningamynsturs blóma margra tegundanna. Kew World Checklist of Selected Plant Families

 Lýsing 
Vepjuliljur eru náskyldar liljum (Lilium) og líkjast þeim mikið; td með blöðótta stöngla. Þær hafa oft með stór, lútandi, bjöllulaga blóm, stök eða fá saman á stöngulendum. Litur og mynstur er oft óvenjuleg og mikill meirihluti er vorblómstrandi. Hæð er frá tæplega 10 sm upp í yfir 1m. Ákveðnar tegundir hafa blóm með óviðkunnanlegri lykt. Lyktin af Fritillaria imperialis hefur verið sögð frekar vond, meðan F. agrestis, mun minna á hundaskít. Á hinn bóginn hefur F. striata sætan ilm.

 Nytjar 
Flestar vepjulilur innihalda eitraða alkalíóða eins og imperialin; sumar gætu verið banvænar ef væru innbyrtar í allnokkru magni. 
Sumar þeirra fæla í burt smá nagdýr með lyktinni og er Keisarakróna þekktust fyrir þetta.

Laukar F. affinis, F. atropurpurea og F. biflora eru ætirField Guide to Edible Wild Plants eftir Bradford Angier  ef rétt meðhöndlaðir. 

Laukar F. pudica og F. camschatcensis er ætir hráir eða eldaðir. Þeir voru víða étnir af innfæddum við norðvesturströnd Kyrrahafsins.http://www.sgr.fi/susa/91/stahlbergsvanberg.pdf

Fritillaria extrakt er notuð í hefðbundnum kínverskum grasalækningum undir nafninu chuan bei mu, og á latínu, bulbus fritillariae cirrhosae. Tegundir eins og F. cirrhosa og F. verticillata eru notaðar í hóstasaft. Þær eru skráðar sem chuān bèi (kínverska: 川貝) eða zhè bèi (kínverska: 浙貝), og eru oft í formúlum blandaðar við extrakt af loquat (Eriobotrya japonica).

Aðal nöfn jurta og réttra tegunda skráðar á "Chinese Pharmacopoeia & National Standards" eru eftirfarandi:[7]

 川贝母ChuānBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE CIRRHOSAE:
 Flokkaðar eftir lögun/ útliti :松贝 Songbei, 青贝 Qingbei , 炉贝, Ræktað form.
 Flokkaðar eftir tegundum:川贝母 Fritillaria cirrhosa D.Don, 暗紫贝母 Fritillaria unibracteata Hsiao et K.C.Hsia, 甘肃贝母 Fritillaria przewalskii Maxim, 梭砂贝母 Fritillaria delavayi Franch, 太白贝母 Fritillaria taipaiensis P.Y. Li, 瓦布贝母 Fritillaria unibracteata Hsiao et K. C. Hsia var. wabuensis(S. Y. Tang et S. C. Yueh)Z. D. Liu,S. Wang et S. C. Chen
 浙贝母 ZhèBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE THUNBERGII :浙贝母 Fritillaria thunbergii Miq.
 伊贝母 YīBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE PALLIDIFLORAE : 新疆贝母Fritillaria walujewii Regel or 伊犁贝母Fritillaria pallidiflora Schrenk
 湖北贝母 HúBěiBèiMǔ BULBUS FRITILARIAE HUPEHENSIS: 湖北贝母 Fritillaria hupehensis Hsiao et K.C.Hsia
 平贝母 PingBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE USSURIENSIS : 平贝母 Fritillaria ussuriensis Maxim.

Fritillaria verticillata-laukar eru líka seldir sem bèi mǔ or, í Kampō, baimo (Kínverska/Kanji: 貝母, Katakana: バイモ). 

Hinar einkennandi og oft óvenjulega litar vepjuliljur eru gjarnan notaðar sem einkennisblóm. F. meleagris (Vepjulilja) er héraðsblóm Oxfordskíris í Bretlandi, og héraðsblóm Upplands í Svíþjóð, þar sem hún er þekkt sem kungsängsliljahttp://linnaeus.nrm.se/flora/mono/lilia/friti/fritmel.html („konungsengislilja“). Í Króatíu er þessi tegund þekkt sem kockavica, og skákborðsmynstur blómanna gæti hafa gefið hugmyndina að šahovnica-mynstrinu á skjaldarmerkinu. F. camschatcensis er einkennisblóm Ishikawa-héraðs og Obihiro-borgar í Japan. Japanska nafnið kuroyuri (クロユリ), þýðir „dökk lilja“. F. tenella er einkennisblóm Giardino Botanico Alpino di Pietra Corva, grasagarðs á Ítalíu.

 Ræktun 
Yfirleitt þurfa þær rakan og frjósaman en ekki blautan jarðveg. Margar tegundir vaxa undir trjágróðri í heimkynnum sínum.
Lauka ætti helst að kaupa nýja.
Hér eru upptaldar nokkrar tegundir sem eru sagðar ekki kröfuharðar á jarðvegsgerð eða staðsetningu:

Smáar, að 30 sm

F. graeca
F. hermonis
F. kurdica
F. pudica

Meðalstórar, 30 sm – 60 sm

F. acmopetala
F. elwesii
F. latkiensis
F. meleagris
F. messanensis
F. pontica
F. pyrenaica
F. whittallii

hávaxnar, yfir 60 sm

F. camschatcensis
F. eduardii
F. imperialis
F. pallidiflora
F. persica
F. raddeana
F. thunbergii
F. uva-vulpis

 Vistfræði 
Bjöllutegundin liljubjalla (Lilioceris lilii) nærist á vepjuliljum og getur verið plága í görðum. Hún er upphaflega frá Evrasíu en hefur breiðst út um Norður-Ameríku.

 Tegundir 
Listi yfir samþykktar tegundir
 Samþykktar tegundirhttp://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306481
 Mynd Íslenskt nafnVísindanafn  Athugasemd  Uppruni  120pxSpjátrulilja Fritillaria acmopetala Boiss.   norðvestur Tyrkland, Kýpur, Líbanon, Ísrael 120pxErlulilja Fritillaria affinis (Schult. & Schult.f.) Sealy syn. F. lanceolata Pursh. vestur USA + Bresku Kólumbíu  120px   Fritillaria agrestis Greene    Kalifornía  120pxFinkulilja Fritillaria alburyana Rix    Tyrkland   120px   Fritillaria alfredae Post    Tyrkland, Sýrland, Líbanon  120px   Fritillaria amabilis Koidz.    Japan 120px   Fritillaria amana R. Wallis & R. B. Wallis    Tyrkland 120px   Fritillaria anhuiensis S.C.Chen & S.F.Yin     Kína   120px   Fritillaria ariana (Losinsk. & Vved.) Rix    Íran, Afghanistan, Mið Asía   120pxSpóalilja Fritillaria assyriaca Baker     Íran, Írak, Tyrkland 120px   Fritillaria atrolineata Bakhshi Khan.     Íran   120px   Fritillaria atropurpurea Nutt.     vestur og mið USA  120pxÞiðurlilja Fritillaria aurea Schott     Tyrkland  120px   Fritillaria ayakoana Maruy. & Naruh.     Honshu í Japan  120px   Fritillaria baskilensis Behcet     Tyrkland  120px   Fritillaria biflora Lindl.    Baja Kalifornía, Kalifornía 120pxStelkalilja Fritillaria bithynica Baker     Tyrkland, Aegean eyjar 120px   Fritillaria brandegeei Eastw.     Kalifornía  120px   Fritillaria bucharica Regel     Afghanistan, Tajikistan, Uzbekistan  120px   Fritillaria byfieldii Özhatay & Rix    Denizli hérað í Tyrklandi 120pxKrummalilja Fritillaria camschatcensis (L.) Ker Gawl.     Japan, austast í Rússlandi, Alaska, Breska Kólumbía, Washington, Oregon 120px   Fritillaria carica Rix    Tyrkland, Aegean eyjar  120pxUglulilja Fritillaria caucasica Adams     Kákasus, Íran, Tyrkland 120px   Fritillaria chitralensis (auct.) B.Mathew    Pakistan, Afghanistan  120px   Fritillaria chlorantha Hausskn. & Bornm.    Íran  120px   Fritillaria chlororhabdota Bakhshi Khan.    Íran  120px Rjúpulilja  Fritillaria cirrhosa D.Don     Kína, Himalaja, Myanmar 120px   Fritillaria collina Adam    Kákasus, Tyrkland  120px   Fritillaria conica Boiss.     Grikkland 120px   Fritillaria crassicaulis S.C.Chen     Sichuan, Yunnan 120pxSkarfalilja Fritillaria crassifolia Boiss. & A. Huet     Íran, Írak, Tyrkland, Sýrland, Líbanon 120px   Fritillaria dagana Turcz. ex Trautv.     Síbería, Mongólía  120px   Fritillaria dajinensis S.C.Chen     Sichuan 120px   Fritillaria davidii Franch.     Sichuan 120px   Fritillaria davisii Turrill     Grikkland 120px   Fritillaria delavayi Franch.     Kína, Sikkim 120px   Fritillaria drenovskii Degen & Stoj.     Grikkland, Búlgaría 120px   Fritillaria dzhabavae A.P.Khokhr.     Kákasus 120px   Fritillaria eastwoodiae R.M.Macfarl.    Oregon, Kalifornía 120px   Fritillaria eduardii Regel    Mið Asía 120px   Fritillaria ehrhartii Boiss. & Orph.     Grísku eyjarnar 120px   Fritillaria elwesii Boiss.    Tyrkland 120px   Fritillaria epirotica Turrill ex Rix     Grikkland 120px   Fritillaria euboeica Rix     Evvoia (Euboea) eyja i Grikklandi 120px   Fritillaria falcata (Jeps.) D.E.Beetle    San Benito Co í Kaliforníu  120px   Fritillaria ferganensis Losinsk.syn. af Fritillaria walujewii Regel Kazakhstan, Uzbekistan  120px   Fritillaria fleischeriana Steud. & Hochst. ex Schult. & Schult. f.    Tyrkland   120px   Fritillaria forbesii Baker    Mugla hérað í Tyrklandi  120px   Fritillaria frankiorum R. Wallis & R. B. Wallis    Tyrkland, Sýrlandi  120px   Fritillaria fusca Turrill     Tíbet 120px   Fritillaria gentneri Gilkey    Oregon  120pxLævirkjalilja Fritillaria gibbosa Boiss.     Kákasus, Íran, Afghanistan, Pakistan, Turkmenistan  120px   Fritillaria glauca Greene    Óregon, Kalifornía 120px   Fritillaria graeca Boiss. & Spruner    Grikkland, Balkan  120px   Fritillaria grandiflora Grossh.     Kákasus  120px   Fritillaria gussichiae (Degen & Dörfl.) Rix     Grikkland, Balkan 120px   Fritillaria hermonis Fenzl ex Klatt    Sýrland, Líbanon 120pxKeisarakrónaFritillaria imperialis L.    Tyrkland, Írak, Íran, Afghanistan, Pakistan, Himalajafjöll 120pxSpætuliljaFritillaria involucrata All. All.    Frakkland, Ítalía 120px   Fritillaria japonica Miq.    Honshu í Japan 120px   Fritillaria kaiensis Naruh.    Honshu í Japan 120pxSkottuliljaFritillaria karelinii Fischer ex D.Don    Xinjiang, Mið Asía 120px   Fritillaria kittaniae Sorger     Antólíu hérað í Tyrklandi 120px   Fritillaria koidzumiana Ohwi    Íran   120px   Fritillaria kotschyana Herb.     Íran 120px  Fritillaria kurdica Boiss. & Noë    Íran, Írak, Tyrkland, Kákasus 120px   Fritillaria lagodechiana Kharkev.    Kákasus   120px   Fritillaria latakiensis Rix    Tyrkland, Sýrland 120pxSpörvaliljaFritillaria latifolia Willd.    Kákasus, Tyrkland 120px   Fritillaria legionensis Llamas & J.Andrés    Spánn  120px Gæsalilja  Fritillaria liliacea Lindl.    Kalifornía 120px Hegralilja  Fritillaria lusitanica Wikstr.     Spánn, Portúgal 120px   Fritillaria macedonica Bornm.     Albanía, Makedónía 120px   Fritillaria macrocarpa Coss. ex Batt.    Marokkó 120px   Fritillaria maximowiczii Freyn     Austast í Rússlandi, Kína, Zabaykalsky Krai 120px Vepjulilja  Fritillaria meleagris L.    Evrasía frá Bretlandi til Altay Krai 120px   Fritillaria meleagroides Patrin ex Schult.f.     Evrasía frá Búlgaríu til Xinjiang 120px Meisulilja  Fritillaria messanensis Raf.     Grikkland, Ítalía, Balkan 120px Lundalilja  Fritillaria michailovskyi Fomin     Tyrkland 120px   Fritillaria micrantha A.Heller    Kalifornía 120px   Fritillaria milasensis Teksen & Aytaç    Mugla hérað í Tyrkland 120px   Fritillaria minima Rix    Tyrkland 120px   Fritillaria minuta Boiss. & Noë    Tyrkland, Íran 120px   Fritillaria monantha Migo     Kína   120px Krákulilja  Fritillaria montana Hoppe     Evrópa frá Frakklandi til Úkraínu 120px   Fritillaria mughlae Tekşen & Aytaç.    Mugla hérað Tyrkland 120px   Fritillaria muraiana Ohwi    Shikoku í Japan 120px   Fritillaria mutabilis Kamari    Grikkland 120px   Fritillaria obliqua Ker Gawl.     Grikkland 120px  Fritillaria ojaiensis Davidsonstundum talin til Fritillaria affinis (Schult. & Schult.f.) Sealy Kalifornía 120px  Fritillaria olgae Vved.    Tajikistan, Uzbekistan 120px  Fritillaria olivieri Baker    Íran   120px  Fritillaria oranensis Pomel    Norður Afríka 120px Kjóalilja  Fritillaria orientalis Adam    Kákasus, Turkey, suður og suðaustur Evrópa 120px Gaukalilja  Fritillaria pallidiflora Schrenk    Kazakhstan, Kyrgyzstan, Xinjiang 120px  Fritillaria pelinaea Kamari   Pelinon fjalli, Grikklandi 120px Arnarlilja  Fritillaria persica L.    Miðausturlönd 120px Snípulilja  Fritillaria pinardii Boiss.    Miðausturlönd 120px   Fritillaria pinetorum Boiss.    Kalifornía 120px   Fritillaria pluriflora Torr. ex Benth.    Kalifornía 120px Fálkalilja  Fritillaria pontica Wahlenb.    Grikkland, Tyrkland, Balkan 120px   Fritillaria przewalskii Maxim.     Kína 120px Glóbrystingslilja  Fritillaria pudica (Pursh) Spreng.    Vestur USA og Breska Kólumbía 120px Kríulilja Fritillaria purdyi Eastw.     Óregon, Kalifornía 120px Þrastarlilja  Fritillaria pyrenaica L.    Pyreneafjöll í Frakklandi og Spáni 120px Haukalilja Fritillaria raddeana Regel    Turkmenistan, Íran, Kashmir 120px   Fritillaria recurva Benth.    Oregon, Kalifornía, Nevada 120px  Fritillaria regelii Losinsk.    Tajikistan 120px  Fritillaria reuteri Boiss.    Tyrkland, Íran 120px   Fritillaria rhodia A.Hansen     Rodhos eyja í Grikklandi 120px   Fritillaria rhodocanakis Orph. ex Baker    Idhra eyja (Hydra) í Grikklandi 120px   Fritillaria rixii Zaharof    Grikkland 120px Álkulilja  Fritillaria ruthenica Wikst.    Hvítarússlandi, Úkraína, Rússlandi, Kazakhstan 120px   Fritillaria serpenticola (Rix) Teksen & Aytaç    Eskisehir og Antalya héröð í Tyrkland 120px Þernulilja  Fritillaria sewerzowii Regel    Mið Asía 120px   Fritillaria shikokiana Naruh.    Shikoku og Kyushu í Japan 120px   Fritillaria sibthorpiana (Sm.) Baker    Tyrkland, Symi eyja í Grikklandi  120px   Fritillaria sichuanica S.C.Chen     Kína 120px   Fritillaria sinica S.C.Chen    Sichuan 120px   Fritillaria skorpili Velen.     Búlgaría 120px   Fritillaria sonnikovae Shaulo & Ersthugsanl. samnefni af Fritillaria acmopetalaBoiss. Krasnoyarsk í Rússlandi 120px   Fritillaria sororum Jim.Persson & K.Persson    Tyrkland 120px   Fritillaria spetsiotica Kamari    Grikkland 120px   Fritillaria sporadum Kamari    120px   Fritillaria stenanthera Regel    Mið Asía  120px   Fritillaria straussii Bornm.    Tyrkland, Íran 120px   Fritillaria striata Eastw.    Kalifornía 120px   Fritillaria stribrnyi Velen.    Búlgaría, Evrópuhluta Tyrklands 120px   Fritillaria taipaiensis P.Y.Li     Kína 120px   Fritillaria thunbergii Miq. syn. Fritillaria verticillata Willd. var. thunbergii Baker Tar Bagatai fjöllum í Xinjiang og Kazakhstan 120px   Fritillaria tokushimensis Akasawa, Katayama och T.Naitosyn. Fritillaria × tokushimensis Akasawa, Katayama och T.Naito Shikoku í Japan 120px   Fritillaria tortifolia X.Z.Duan & X.J.Zheng    Xinjiang 120px Svölulilja  Fritillaria tubiformis Gren. & Godr.     Alparnir í Frakklandi og Ítalíu 120px   Fritillaria unibracteata P.K.Hsiao & K.C.Hsia     Kína   120px Lóulilja  Fritillaria ussuriensis Maxim.    Kórea, Primorye, norðaustur Kína 120px Tildrulilja  Fritillaria uva-vulpis Rix    Íran, Írak, Tyrkland 120px Máfalilja  Fritillaria verticillata Willd.    Japan, Kórea, Mongólía, Xinjiang, Kazakhstan, Altay Krai 120px   Fritillaria viridea Kellogg    Kalifornía 120px   Fritillaria viridiflora Post    Tyrkland 120px   Fritillaria walujewii Regel     Xinjiang, Kazakhstan, Kyrgyzstan 120px   Fritillaria whittallii Baker    Tyrkland  120px   Fritillaria yuminensis X.Z.Duan     Xinjiang  120px   Fritillaria yuzhongensis G.D.Yu & Y.S.Zhou    Kína

Áður taldar með;
Allnokkrar tegundir tilheyrðu áður Fritillaria en eftirfarandi tegundir tilheyra nú öðrum ættkvíslum; Calochortus, Disporum, Erythronium, Eucomis, Lilium, Notholirion. .
 Fritillaria autumnalis , nú nefnd Eucomis autumnalis
 Fritillaria barbata, nú nefnd Calochortus barbatus
 Fritillaria biflora Sessé & Moc 1894 ekki Lindl. 1834, nú nefnd Calochortus barbatus
 Fritillaria cantoniensis, nú nefnd Disporum cantoniense
 Fritillaria cuprea, nú nefnd Calochortus barbatus
 Fritillaria flavida, nú nefnd Lilium nanum var. flavidum
 Fritillaria gardneriana, nú nefnd Lilium nanum var. nanum
 Fritillaria hookeri, nú nefnd Notholirion macrophyllum
 Fritillaria longifolia Hill 1768 ekki Steven ex Ledeb. 1852, nú nefnd Eucomis autumnalis
 Fritillaria lophophora, nú nefnd Lilium lophophorum
 Fritillaria macrophylla, nú nefnd Notholirion macrophyllum
 Fritillaria multiscapoidea, nú nefnd Erythronium multiscapoideum
 Fritillaria nana, nú nefnd Eucomis regia
 Fritillaria oxypetala, nú nefnd Nomocharis oxypetala
 Fritillaria punctata, nú nefnd Eucomis comosa
 Fritillaria purpurea, nú nefnd Calochortus purpureus
 Fritillaria regia, nú nefnd Eucomis regia
 Fritillaria souliei, nú nefnd Lilium souliei
 Fritillaria stracheyi, nú nefnd Lilium nanum
 Fritillaria thomsoniana, nú nefnd Notholirion thomsonianum

Tilvísanir 

Heimildir

Flokkur:Liljuætt