Gullfiskur

Gullfiskur (fræðiheiti: Carassius auratus auratus) er ferskvatnsfiskur af vatnakarpaætt. Þeir eru upprunalega frá Austur-Asíu og geta orðið allt að 20 ára gamlir.

Þetta er tiltölulega smávaxin tegund af vatnakarpaætt (sem einnig inniheldur koi (Cyprinus carpio haematopterus) og grænkarpa (Carassus carassius), gullfiskurinn er ræktað afbrigði af síður skrautlegum karpa, gullkarpa (Carassius auratus gibelio) frá Austur-Asíu. Hann var fyrst ræktaður í Kína fyrir meira en þúsund árum síðan, og allnokkur aðskilin afbrigði hafa þróast síðan. Afbrigði gullfiska eru breytileg í stærð, líkamslögun, lögun ugga og litum (ýmsar samsetningar af hvítum, gulum, rauðum, rauðgulum, brúnum og svörtum eru þekktar).

Stökkbreyting svipuð þeirri sem olli uppruna gullfiska er einnig þekkt hjá öðrum vatnakörpum, svo sem vatnakarpa (Cyprinus carpio) og grunnungi (Tinca tinca).

Saga

Í Kína til forna voru ýmsar tegundir af vatnakörpum (þekktir sem asískir karpar) ræktaðir og nytjaðir sem matfiskar í þúsundir ára. Sumar þessara tegunda, sem að jafnaði eru gráar eða silfraðar, eiga það til að fá rauð, rauðgul eða gul stökkbrigði. Elstu heimildir um slíkt eru frá tímum  Jinveldisins (265–420).

Á tímum Tangveldisins (618–907) varð vinsælt að rækta karpa í skrauttjörnum og vatnagörðum. Náttúruleg stökkbreyting myndaði gullinn eða gulrauðgulan lit frekar en upphaflega silfraða litinn. Farið var að rækta gyllta afbrigðið fremur en það silfraða, í tjörnum eða öðrum hentugum stöðum í vatni. Við sérstök tækifæri, svo sem þegar gestir komu, voru þeir fluttir í minni ílát og hafðir til sýnis.Nutrafin Aquatic News, Issue #4 , 2004, Rolf C. Hagen, Inc. (USA) and Rolf C. Hagen Corp. (Montreal, Canada)


Í Songveldinu (960–1279) var ræktun gullfiska komin í fastar skorður. Árið 1162 fyrirskipaði keisaraynja Song veldisins byggingu tjarnar fyrir rauðu og gullnu afbrigðin. Á þessum tíma var eingöngu ættingjum keisarafjölskyldunnar heimilt að hafa gyllta (gula) afbrigðið (gulur og mörg tilbrigði hans voru litur keisaraættarinnar). Það er líklega ástæða þess að það er meira um rauðgula en gula gullfiska, þó að gulir séu erfðafræðilega auðveldari í ræktun. Önnur litaafbrigði en rauður og gulur voru fyrst skráð 1276.

Á tímum Mingveldisins (1368–1644) var einnig farið að rækta gullfiska innandyra, sem leyfði ræktun afbrigða (stökkbreytinga) sem ekki hefðu lifað í tjörnum.  Fyrstu tilfelli fancy-tailed goldfish var skráð í Ming veldi. Árið 1603 voru gullfiskar fluttir til Japan. 1611 komu gullfiskar til Portúgal og þaðan til annarra hluta Evrópa.


Kring um  1620, voru gullfiskar í miklum metum í suður evrópu vegna málmlitaðs hreisturs og táknaði gæfu og framtíð. Það varð hefð fyrir gifta menn að gefa spúsum sínum gullfisk á brúðkaupsafmælin þeirra, sem tákn um gjöfula framtíð. Þessi hefð dó fljótlega út eftir því sem gullfiskar urðu almennari og urðu síður stöðutákn.  Gullfiskar voru fyrst fluttir til Norður Ameríku í kring um 1850 og urðu fljótt vinsælir í Bandaríkjunum.

Flokkun
Afbrigði
Ræktun gegn um aldirnar hefur myndað mörg litarafbrigði, sum hver langt frá "gylltum" lit ræktaðs fisksins. Það eru einnig mismunandi líkamsform, ugga og augna tilhögun. Sum öfgafyllri afbrigðin þrífast bara í fiskabúrum. Eins og er eru um 300 afbrigði viðurkennd í Kína. Langmesti hluti afbrigða gullfiska eru upprunnin í Kína. Sum aðal afbrigðin eru:
"Venjulegur gullfiskur"Ranchu"Blöðruauga" Venjulegur gullfiskur er aðallega frábrugðinn sínum nánasta ættingja, Carassius gibelio, að lit. Venjulegir gullfiskar eru í ýmsum litum; rauðir, rauðgulir(gull), hvítir, svartir og gulir. 120x120px Hinn skrautlegi Japanski Ranchu er með "hettu". Japanar líta á hann sem "konung gullfiskanna". 120px  Blöðruauga(Bubble eye) er  með uppstæð augu vegna tveggja vövafylltra belgja.  120px"Himnaauga" (Celestial Eye)"Comet""Fantail"  Himnaauga eða Choten gan er með tvöfaldan sporðugga og einkennandi uppstæð og útstæð augu sem líta til himna.  120px  Comet eða comet-tailed goldfish er algengasta skrautafbrigðið í Bandaríkjunum. Hann líkist venjulegum gullfiski, nema aðeins minni og nettari, og einkennist af löngum djúpsýldum sporðugga.  120px  Fantail gullfiskar er vestrænt form af Ryukin og er með egglaga búk, háan bakugga, langan fjórskiftan sporðugga, og engan bakhnúð.  120px"Ljónshöfuð"(Lionhead)"Oranda""Perluhreistur" (Pearlscale) Skrautfiskurinn ljónshöfuð er með hettu.  Þetta afbrigði er fyrirrennari ranchu. 120px Oranda einkennist af áberandi hindberja-líkri hettu (einnig þekktri sem "wen" eða höfuðvöxtur) that encases the whole head except for the eyes and mouth. 120px Skrautafbrigðið perluhreistur eða chinshurin á Japanönsku, er kúlulaga fiskur með ugga svipuðum (Fantail gullfiskum). 120px"Pompom""Ryukin""Shubunkin" Pompoms, pompon eða hana fusa er með búnt af lausum útvexti milli nasanna, á hvorri hlið höfuðsins. 120px Ryukin er með stuttan og breiðan búk, með einkennandi hrygghnúð. 120px Hinir skrautlegu og harðgerðu Japansku   (bein þýðing "rauð bródering") eru með einfaldan sporðugga með perlumóðurlitu hreistri, flekkóttu mynstri calico. 120px"Telescope""Black Telescope""Panda Telescope" Telescope gullfiskur einkennist af útstandandi augum sínum.Þeir nefnast einnig popeye, telescope, kuro demekin í Japan og dreka auga í Kína. 120px Black telescope er svart afbrigði af "Telescope gullfiski" sem hafa einkennandi útstandandi augu.  120px Panda telescope er pöndulitað afbrigði af "Telescope gullfiski". 120px"Slæðusporður" (Veiltail)"Fiðrildasporður" (Butterfly tail)"Tamasaba" Slæðusporður er þekktur fyrir sérstaklega langan tvöfaldan sporðugga. Nútíma veiltail standards require little or no indentation of the trailing edges of the caudal fins, as in a wedding veil for a bride. 120px Fiðrildasporður (einnig Butterfly Tail Moor eða Butterfly Telescope) er af telescope-auga ættum, með tvöföldum sporðugga sem nýtur sín best séður að ofan. Lögun sporðugganna minnir á fiðrildi. 120px<small>Tamasaba eða Sabao er sjaldgæft Japanskt afbrigði af gullfiski með líkamslögun svipaðri Ryukin og mjög langan flæðandi sporðugga sem minnir á makrílssporð, sem gefur honum annað heiti; "Mackerel Tail".120x150px"Lionchu""Egg-gullfiskur""Tosakin"<small>Lionchu eða lionhead-ranchu er skrautafbrigði sem kom fram við blöndun á "Ljónshöfuð" og "Ranchu".120px<small>Egg-fisk gullfiskur er skrautafbrigði sem vantar bakugga og er með áberandi egglaga búk.Andrews, Chris, Dr. An Interpet Guide to Fancy Goldfish, Interpet Publishing, 2002. - ISBN 1-902389-64-6120px<small>Tosakin eða curly fantail goldfish er einkennandi afbrigði með stóran sporðugga sem breiðist út lárétt (eins og blævængur) á eftir fiskinum. Þó að það sé tæknilega skiftur sporðuggi, eru helmingarnir tengdir saman á miðjunni.120x150px 

Kínversk flokkun gullfiska
Eftri kínverskum hefðum flokkast gullfiskar í fjórar megingerðir. Sú flokkun er sjaldan notuð á vesturlöndum.
 Gras—Gullfiskar without fancy anatomical features. These include the common goldfish, comet goldfish and Shubunkin.
 Wen—Gullfiskar eru með skrautlegan sporðugga, t.d., Fantails og Veiltails ("Wen" er einnig nafnið á einkennandi höfuðvextiá afbrigðum eins og Oranda og Ljónshöfuð)
 Drekaauga—Gullfiskar hafa útstæð augu, t.d., "Black Moor", "Bubble Eye", og "Telescope Eye"
 Egg—Gullfiskar hafa engan bakugga, og yfirleitt 'egg-laga' búk, t.d., "Lionhead" (Ljónshöfuð) (ath. að "Bubble Eye" (Blöðruauga) án bakugga tilheyrir þessum flokki)

Skyldar tegundir 


Gullfiskar voru ræktaðir frá (Carassius auratus gibelio) í Kína, og þessir vanalega ólífugrænu fiskar eru enn nánasti ættingi gullfiska. Áður var því haldið fram af ýmsum heimildum að  (Carassius carassius) væri villt upprunategund gullfiska. Hinsvegar eru þeir frábrugðnir í ýmsum atriðum. C. auratus eru með hvassari snoppu meðan snoppa C. carassius er vel rúnnuð. C. a. gibelio er oft grágrænleitur, meðan "C.carassius" er nær alltaf brons gylltur. Ungir grænkarpar eru með svartan blett við sporðrót sem hverfur með aldri. C. auratus hefur aldrei þessa sporðbletti. C. auratus eru með færri en 31 hreisturflögur eftir rákinni meðan grænkarpi ("C. carassius") er með 33 hreisturflögur eða fleiri.

Eins og villtir áar þeirra, geta venjulegir og comet gullfiskar svo og Shubunkin lifað af, jafnvel þrifist, í hvaða loftslagi sem hægt er að halda gullfiskatjörn, þar sem skrautlegri afbrigðin gera það síður þar sem bjartir litir og langir uggar gera þá að auðveldri bráð. Gullfiskar geta blandast við vissar aðrar tegundir karpa auk upprunategundar sinnar C. a. gibelio. Á innan við þremur kynslóðum er meginhluti afkvæmanna í villilitunum. Koi geta einnig blandast gullfiskum en blendingarnir eru ófrjóir.

Líffræði
2008 var stærsti gullfiskur heims talinn af BBC vera 48 sm, og var hann í Hollandi. Um svipað leyti var gullfiskur að nafni "Goldie", gæludýr í keri í Folkestone, Englandi, sem mældist 38 sm (15 i.) og yfir 0,91 kg (2 lb) og var nefndur næststærstur eftir þeim Hollenska. Ritari "Federation of British Aquatic Societies" (FBAS) sagði um stærð Goldie að "I would think there are probably a few bigger goldfish that people don't think of as record holders, perhaps in ornamental lakes". Í júlí 2010, mældist gullfiskur 41 sm (16 in) og 2,3 kg (5 lb) sem veiddist í tjörn í Poole, Englandi, talinn hafa verið skilinn þar eftir eftir að hafa orðið of stór fyrir kerið sitt.

 Tilvísanir 

Flokkur:Vatnakarpar
Flokkur:Skrautfiskar