Breska Austur-Indíafélagið

Félagið var hlutafélag og fékk konungsbréf frá Elísabetu I Bretlandsdrottningu við stofnun sem veitti félaginu einkarétt til verslunar í Austur-Indíum í 15 ár, sem gefur félaginu vernd og réttindi frá krúnunni. Í upphafi voru hluthafar auðugir kaupmenn frá Lundúnum og aðalsmenn. Breska ríkið átti ekki hlutabréf og átti því aðeins óbeina aðild að stjórn félagsins með konungsbréfinu. 

Helstu verslunarvörur félagsins voru á ýmsum tímum baðmull, silki, indigó-litunarefni, saltpétur og krydd. Á 18. og 19. öld urðu einnig te og ópíum meðal mikilvægustu viðskiptaafurða félagsins. Um miðja 18. öld hafði félagið þróast úr verslunarfélagi í nýlenduveldi sem stjórnaði stórum svæðum á Indlandi með eigin her. Yfirráðum félagsins lauk eftir indversku uppreisnina 1857 þegar breska ríkisstjórnin samþykkti lög um stjórn Indlands 1858 og tók yfir stjórn Indlands og her félagsins. Félagið var formlega leyst upp árið 1874.

Félagið markaði djúp spor í sögunni. Í sögu fyrirtækisins og stjórnunar var félagið brautryðjandi í skipulagningu og stjórnun. Sem eitt fyrsta hlutafélagið hvers hlutir gengu kaupum og sölum á markaði lék Austur-Indíafélagið lék mikilvægt hlutverk í sögu fjármála og fjármagnsmarkaða. Það kemur einnig mjög við sögu hagfræðinnar. Meðal stjórnenda þess voru sumir af mikilvægustu fulltrúum kaupauðgisstefnunnar og það kom á fót fyrsta prófessorsembættinu í hagfræði í Englandi. 

Saga félagsins á Indlandi er samofin sögu breskrar heimsvaldastefnu.

 Saga 
Sigur Englendinga á spænska „ósigrandi“ flotanum árið 1588 styrkti stöðu Englands sem siglinga- og verslunarveldis og opnaði möguleika til þátttöku í kryddversluninni sem Spánn og Portúgal höfðu fram að því ráðið yfir. Í kjölfarið hófu enskir kaupmenn að sækjast eftir hlut í austurindversku versluninni, og árið 1600 veitti Elísabet I drottning þeim konungsbréf sem stofnaði Breska Austur-Indíafélagið.„Spanish Armada | Definition, Defeat, & Facts | Britannica" www.britannica.com (enska). 14. ágúst 2025. Sótt 28 september 2025.„East India Company | Definition, History, & Facts | Britannica Money" www.britannica.com (enska). 23. september 2025. Sótt 28 september 2025.

Breska Austur-Indíafélagið var stofnað 31. desember 1600 þegar Elísabet I Englandsdrottning gaf félaginu konungsbréf stílað á „Stjórnanda og félag verslunarmanna Lundúna sem stunda viðskipti við Austur-Indíur“ (Governor and Company of Merchants of London Trading into the East Indies). Markmið félagsins var að hasla sér völl í austurindverskri verslun sem þá var að mestu í höndum Portúgala og Spánverja, en fljótlega keppti það einnig við Hollenska Austur-Indíafélagið sem var stofnað 1602. Síðar á 17. og 18. öld stofnuðu einnig Frakkland, Danmörk, Svíþjóð og aðrar þjóðir eigin Austur-Indíafélög.

 Útþensla í Suður Asíu 
Við upphaf starfsemi félagsins mætti það mikilli samkeppni við Hollenska Austur-Indíafélagið, sem leiddi bæði til átaka í Asíu og síðar til svonefndra enska-hollensku stríða á 17. öld. Breska Austur-Indíafélagið tryggði sér smám saman sterkari stöðu á Indlandi með hernaðarsigrum og samningum við bæði staðbundna höfðingja og Mógúlaveldið. Árið 1618 fékk félagið leyfisbréf frá Jahangír keisara sem veitti því rétt til verslunar, og síðar reisti það kaupstaði og vöruhús í borgum sem urðu að helstu bækistöðvum þess, þar á meðal Bombay, Madras og Kalkútta. Viðskipti félagsins náðu einnig út fyrir Indland, meðal annars til Persaflóa, Kína og Japan, auk ýmissa eyja í Asíu.Philips, C.H. (1961). The East India Company 1600–1858. Longman.Chaudhuri, K.N. (1978). The Trading World of Asia and the English East India Company 1660–1760. Cambridge University Press. bls 19-22, 109-129

 Endalok 
Á hápunkti sínum var Austur-Indíafélagið stærsta verslunarfyrirtæki heims og naut einokunnar á enskri verslun við Austur-Indíur. Um 1803 taldi her félagsins um 260.000 manns, sem var á þeim tíma stærri en breski landherinn. Á 18. og 19. öld fór félagið að glíma við fjárhagserfiðleika og aukna gagnrýni heima fyrir, meðal annars frá Adam Smith sem lagði áherslu á frjáls viðskipti í bók sinni Auðlegð þjóðanna. Jafnframt jókst stjórnsýsluhlutverk félagsins smám saman á kostnað verslunar. Eftir indversku uppreisnina 1857 samþykkti breska ríkisstjórnin lög um stjórnun Indlands, sem færði stjórn Indlands frá félaginu til krúnunnar. Félagið var formlega leyst upp 1. júní 1874.

 Skipulag Austur-Indíafélagsins 
Félagið er oft talið forveri nútíma fjölþjóðafyrirtækja, þar sem það notaði hlutafé til fjáröflunar og stundaði alþjóðaviðskipti í stórum stíl. Félagið brúaði þannig bilið milli kaupauðgisstefnunnar, sem byggðist á einokunarverslun, og fyrirtækja iðnbyltingarinnar sem einblíndu á arðsemi fyrir hluthafa.Robins, Nick, (2012) The Corporation That Changed the World (enska). Pluto Press. bls 5-7, 22-26, 35-36, 178-181, 193-198

Fyrstu árin, fram að 1612, voru leiðangrar félagsins fjármagnaðir sérstaklega sem svokallaðar aðskildar ferðir, þar sem hver ferð hafði sína hluthafa og hagnaðinum var deilt eftir heimkomu. Eftir 1612 var hins vegar tekið upp kerfi varanlegs hlutafés þar sem félagið í heild sinni var fjármagnað með hlutafé, og lagði það grunn að nútíma hlutafélagsformi.

Hluthafarnir komu saman á hluthafafundum, en dagleg ákvörðunataka var í höndum stjórnar félagsins. Með reglugerðarlögunum 1773 var embætti Landstjóri Bengal stofnað, og fyrsti embættismaðurinn, Warren Hastings, varð lykilmaður í að festa yfirráð félagsins á Indlandi. Með Indlandslögum Pitts 1784 var síðan stofnað eftirlitsráð í Lundúnum sem gaf bresku ríkisstjórninni beina aðkomu að stefnumótun félagsins.Thomas, M. (1664) „England's Treasure by Forraign Trade" Macmillian and Co. bls. 61-77

 Merkir stjórnendur 
Fyrsti stjórnandi félagsins var Sir Thomas Smythe (1558-1625) sem hafði áður stýrt Moskvu verslunarfélaginu. Hann skipulagði fyrstu leiðangra félagsins til Asíu, meðal annars til Súmatra og Indónesíu, og gegndi embætti frá 1600 til 1621, sem gerir hann að þeim stjórnanda sem sat lengst í embætti í sögu félagsins. Hann lagði grunninn að rekstrarforminu og var lykilmaður í að koma félaginu á fót sem virku hlutafélagi.

Meðal merkustu stjórnenda Austurindíafélagsins eru tveir hagfræðingar sem höfðu mikilvæg áhrif á þróun hagfræðinnar. Á 17. öld varð Sir Josiah Child (1630-1699) einn áhrifamesti stjórnandi félagsins og stuðlaði að merkantílískri stefnu þess, hann horfði mikið til Hollenska Austur-Indíafélagið og pólitíkina þar á bakvið. Thomas Mun (1571-1641), sem sat í stjórn félagsins, er talinn einn merkasti merkantílisti Englands. 

Af öðrum stjórnendum félagsins sem skildu eftir sig markverð spor má nefna Charles Grant (1746-1823). Hann hvatti meðal annars til þess að félagið beitti sér fyrir trúboði og menntun. Hann lagði meðal annars grunn að stofnun Austur-Indíafélagsskólans, sem var háskólastofnun sem menntaði meðal annars stjórnendur skólans. Við skólann var fyrsta prófessorsstaða í hagfræði við enskan háskóla.

Á meðal áhrifamestu einstaklinga í starfsemi félagsins á Indlandi voru Robert Clive, sem tryggði félaginu yfirráð í Bengal eftir orrustuna við Plassey 1757. Warren Hastings, setti grunn að stjórnsýslu félagsins sem fyrsti Landstjóri Bengal. Lord Cornwallis, innleiddi umbætur í skattheimtu og dómskerfi og Richard Wellesley, stækkaði yfirráð félagsins með miklum hernaðarsigrum um aldamótin 1800.

 Áhrif Austur-Indíafélagsins á Indland 
Með því að halda úti eigin her tók félagið stjórn á stórum landsvæðum á Indlandi og starfaði í raun sem sjálfstætt nýlenduveldi á undan breska ríkinu sjálfu. Félagið hafði bæði framkvæmdarvald og dómsvald á mörgum svæðum. Eftir uppreisnina 1857 var þessi stjórnun tekin af félaginu, og með lögunum um stjórnun Indlands 1858 var Indland gert að beinni nýlendu undir stjórn bresku krúnunnar.

 Samfélagsleg og menningarleg áhrif 
Félagið hafði áhrif á réttarkerfi, stjórnsýslu og tungumál á Indlandi. Bresk lög og ensk stjórnsýsla tóku smám saman að ryðja sér til rúms. Jafnframt átti félagið þátt í stofnun skóla og menntastofnana, meðal annars til að mennta embættismenn og hershöfðingja. Þetta hafði áhrif á menntun Indverja og stuðlaði að því að enska varð mikilvægt tungumál í landinu.

 Efnahagsleg áhrif 
Austur-Indíafélagið hafði mestan áhuga á Indlandi vegna auðlinda landsins og möguleika á verslun. Fyrst fannst þetta sérstaklega í Bengal héraði þar sem félagið tók yfir tekjum af framleiðslu og útflutningi. Með auknum yfirráðum fluttist stór hluti verðmæta landsins til félagsins og áfram til Bretlands, sem veikti innlendan iðnað og dró úr efnahagslegu sjálfstæði Indlands. Þrátt fyrir þetta skapaði félagið einnig ákveðna efnahagslega uppbyggingu. Það tengdi Indland við alþjóðaviðskipti, lagði grunn að samgöngum, hafnaraðstöðum og skipulögðum markaðskerfum. Þannig stuðlaði það óbeint að nútímavæðingu efnahagslífs landsins.Chaudhuri, K. N (1971). The economic Development of India under the East India Company 1814-58. Cambridge University Press. bls 300-316„How the East India Company Became the World's Most Powerful Monopoly" HISTORY (enska) 28 maí 2025. Sótt 28 september 2025.

 Hagfræðileg álitamál 

 Deilan um viðskiptahalla Englands 
Fljótlega eftir stofnun félagsins var það gagnrýnt í Englandi fyrir að flytja gull úr landi til Indlands og Austur Indía, þar sem það var notað til að kaupa varning til endursölu í Englandi.  Efnahagskreppa sem gekk yfir England á árunum 1618-1622 kynti undir þessari gagnrýni. Töldu margir að þar sem góðmálmar, gull og silfur væru mælikvarðar á auðlegð þjóða, þá væri neikvæður viðskiptajöfnuður af þessu tagi til marks um að þjóðin væri að tapa á viðskiptunum. Með viðskiptum sínum gerði félagið England fátækara. 

Mikilvægasti talsmaður þessa sjónarmiðs var Gerard de Malynes (1586-1627). Malynes hefur verið lýst sem áhangenda "góðmálmamerkantilisma" (e: bullionist mercantilism), sem einkenndi marga hagfræðinga 16. aldar. Auk þess að gagnrýna Austur-Indíafélagið taldi Malynes að erlendir kaupahéðnar, sérstaklega hollenskir gyðingar, hefðu beitt bellibrögðum til að gjaldfella enska mynt sem hefði orðið til þess að gull streymdi úr landi.

Þessari gagnrýni var svarað af Edward Misselden og Thomas Mun. Þeir svöruðu gagnrýni Malynes með þeirri röksemd að endurútflutningur á varningi frá Austur-Indíum bætti ekki einungis upp gullútflutning félagsins til Asíu, heldur skapaði hreinan hagnað í formi aukins innstreymis góðmálma til landsins annarstaðan frá. Óhagstæður viðskiptajöfnuður við eitt land jafnaðist út með jákvæðum viðskiptajöfnuði fyrir annað. Innflutt hráefni væru fullinnin og flutt út. Mikið af innflutningi Austur-Indíafélagsins frá Asíu væri ennfremur umskipað í Englandi og vörurnar fluttur aftur út til Evrópu þar sem greitt væri fyrir þær með gulli. Niðurstaðan væri sú að lönd ættu ekki að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði við einstaka lönd, heldur við umheiminn. Með því hafði verið skilgreint nýutt hagfræðilegt hugtak: Viðskiptajöfnuður sem væri allur útflutningur lands að frádregnum öllum innflutningi. Gengi myntarinnar réðist af þessari stærð, en væri ekki stjórnað af erlendum eða innlendum kaupsýslumönnum. 

Mun tók rök sín saman í bók inni England’s Treasure by Forraign Trade, sem var skrifuð um 1630, en gefin út af syni Mun að honum látnum, árið 1664. Hún er talin eitt höfuðrit kaupauðgisstefnunnar. Markaðir lytu náttúrulögum, lögmálum sem hagfræðin gæti uppgötvað og greint. Konungurinn, líkt og kaupmennirnir yrði að beygja sig undir þessi lögmál. Ríkið ætti hins vegar að greiða götu kaupmannanna (Austur-Indíafélagsins sem Mun stýrði) til þess að auðvelda þeim að skapa auð fyrir England. Deila Mun og Misselden við Malynes er talin marka skil frumstæðari góðmálmamerkantilisma og "þroskaðs" merkantilisma 17. og 18. aldar.  

 Auðsogskenningin 
Á 19. öld setti Dadabhai Naoroji fram Auðsogskenninguna (e. Drain of Wealth), þar sem hann hélt því fram að bresk yfirráð á Indlandi væru ekki bara pólitísk yfirráð heldur einnig efnahagslegt sog. Hann hélt því fram að auður Indlands þ.e. tekjur af landi, vinnu og framleiðslu væri dreginn kerfisbundið út úr landi og fluttur til Bretlands. 

Naoroji var stjórnmálamaður, prófessor, fræðimaður og einn áhrifamesti hugsuður sjálfstæðishreyfingar Indverja. Hann var meðal þeirra fyrstu sem settu fram hugmyndina um efnahagslegt réttlæti sem grundvöll pólitískrar sjálfstæðisbaráttu og sýndi fram á að Indland væri ekki fátækt að eðlisfari, heldur væri það gert fátækt.Siddiqui, K. (2024, desember 26). Economic drain from India during British rule. The World Financial Review (enska). Sótt 28 september 2025. 

Svipaðar kenningar um efnahagsleg áhrif heimsvaldastefnu nutu vinsælda á síðari hluta tuttugustu aldar þegar félagsfræðingar og hagfræðingar leituðu skýringa á því að flestum fyrrverandi nýlendur evrópsku heimsveldanna gekk ílla að brjótast úr fátækt og iðnvæðast.

 Austur-Indíafélagsskólinn 
Til að gera undirbúning embættismanna skipulegri var í febrúar 1806 stofnaður sérstakur skóli félagsins, Austur-Indíafélagsskólinn, og voru nemendur á aldrinum 15-18 ára sem fyrst starfaði í Hertford-kastala en var síðar fluttur í nýbyggðan skóla í Haileybury í Hertfordshire. Charles Grant, þingmaður og formaður stjórnar félagsins, átti stóran þátt í stofnun hans. Skólinn tók við nemendum á aldrinum 15-18 ára og kenndi fög á borð við stjórnsýslu, lögfræði, stærðfræði og tungumál. Að loknu námi héldu nemendur til Indlands sem embættismenn félagsins.C, Wilkinson.(2017) „The East India College Debate and the Fashioning og Imperial Officials"

Áhersla var lögð á að veita sérhæfða menntun sem ekki var boðin í öðrum menntastofnunum á Englandi á þessum tíma. Námskráin var mótuð með hliðsjón af þörfum indverskrar stjórnsýslu og samanstóð meðal annars af almennum lögum, enskum lögum, stjórnmálum, fjármálum, sögu og viðskiptum. Kennsla í tungumálum, þar á meðal persnesku, sanskrít og indverskum mállýskum ásamt landafræði og almennri menntun var einnig hluti af náminu.

Skólinn var þannig fyrstur sinnar tegundar í Bretlandi og hafði áhrif á þróun embættismannanáms síðar meir. Kennurum var gefið mikið svigrúm til að móta fyrirlestra sína, þar sem stjórnin taldi óheppilegt að binda þá við of ítarlega námsáætlun. Þetta gerði þeim kleift að þróa kennsluna með árunum og laga hana að breyttum þörfum stjórnsýslunnar.

 Prófessorsstaða í Hagfræði 
Árið 1805 fékk hagfræðingurinn Thomas Robert Malthus boð frá Charles Grant um stöðu prófessors við skólann. Hann tók við starfinu og kenndi almenna sögu, stjórnmál, viðskipti og fjármál við skólann allt þar til hann lést árið 1834. Eftir dauða hans tók hagfræðingurinn Richard Jones við stöðunni og starfaði þar til hann lést árið 1855.

Skólinn hafði ekki formlega staðfesta námskrá á þessum tíma, en glósur Malthusar og Jones gefa vísbendingar um hvað var kennt í tímum þeirra og í hvaða röð námsefnið var tekið fyrir.

Vitað er að mikið var lagt upp úr því að kenna meginreglur í hagfræði og lögfræði sem höfðu þegar orðið viðmið í alþjóðlegri umræðu. Dæmi um þetta má sjá í prófi sem Malthus samdi árið 1808 undir heitinu „Saga og stjórnmálahagfræði“, þar sem spurt var um skatt, vexti, peninga og vinnuafl. Glósur sem varðveist hafa eftir Malthus og Richard Jones sýna jafnframt að námsefnið bar sterk áhrif frá hugmyndum Adam Smiths og riti hans Auðlegð Þjóðanna, sem hafði þegar mótað hagfræðilega hugsun víða í Evrópu.

 Tilvísanir 

Flokkur:Breska Austur-Indíafélagið
Flokkur:Verslunarfélög