Persaveldi

Persaveldi, einnig nefnt Akkamenídaríkið (persneska: هخامنشیان, unipers: Haxâmanešiyan, IPA: [haχɒmaneʃijɒn]) var veldi Akkamenída, sem réðu ríkjum frá um 559 f.Kr. til um 330 f.Kr. Það var fyrsta persneska stórveldið, arftaki Medaveldisins og náði yfir mestan hluta Stór-Íranssvæðisins, frá Indusdal í austri til Þrakíu og Makedóníu við norðausturmörk Grikklands í vestri, þegar það var stærst. Á hátindi sínum náði ríkið yfir Íran, Írak, Sýrland, Jórdaníu, Palestínu, Egyptaland, Lýdíu, Litlu-Asíu, Anatólíu (Tyrkland) Þrakíu og yfir svæði, sem í dag eru Pakistan og Afganistan allt að Aralvatni og Kaspíahafi í norðri. Um 1 milljón manna bjó innan marka þess þegar það var fjölmennast. Trúarbrögð og siður Persa höfðu mikil áhrif langt út fyrir endimörk Persaveldis og má greina meðal annars hjá Grikkjum og Kínverjum. Persaveldi leystist upp árið 330 f.Kr. í kjölfar ósigra Persa gegn Alexander mikla.

 Saga 
Persar áttu uppruna sinn í suðvesturhluta írönsku hásléttanna, austur af Tígris-fljóti og norðan Persaflóa. Þeir nefndu sig Parsa og upphaflegt yfirráðasvæði sitt Parsua en í dag heitir það Fars. Frá þessu svæði kom Kýros mikli, sem sigraði Meda, Lýdíuveldið og Babýlóna og greiddi þannig götuna fyrir frekari landvinninga í Egyptalandi og Litlu Asíu. Hann stofnaði ríkið árið 550 f.Kr.

Persar komust í kynni við Grikki undir lok 6. aldar f.Kr. þegar þeir sigruðu Lýdíuríki og náðu í kjölfarið yfirráðum yfir grískum borgríkjum í Jóníu við strönd Eyjahafs. Grísku borgríkin gerðu uppreisn árið 499 f.Kr. Stuðningur grískra borgríkja á meginlandi Grikklands við uppreisnarríkin í Jóníu leiddi til Persastríðanna, sem stöðvuðu útþenslu Persa í vestri. Árið 490 f.Kr. gerði Dareios Persakonungur tilraun til að leggja meginland Grikklands undir sig en beið ósigur fyrir töluvert fámennara liði Grikkja í orrustunni við Maraþon. Tíu árum síðar reyndi Xerxes sonur hans, sem tekið hafði við ríki Persa að föður sínum látnum, að gera öflugri innrás á meginland Grikklands. Lítill flokkur spartverskra hermanna auk annarra Grikkja tafði framsókn Persa suður við Laugaskörð en beið á endanum ósigur. Persar biðu hins vegar mikinn ósigur í sjóorrustu við Salamis árið 480 f.Kr. og aftur á landi í orrustunni við Plataju ári síðar. Þar með var tilraun Xerxesar til landvinninga í Grikklandi hrundið.

 Konungar Akkæmenída 
 Óstaðfestir 
 Akkæmenes frá Persíu
Vitnisburð í áletrunum fyrir þessa konunga er ekki hægt að staðfesta og eru þeir stundum taldir uppspuni Dareiosar I
 Ariaramnes frá Persíu, sonur Teispesar og samkonungur Kýrosar I
 Arsames frá Persíu, sonur Ariaramnesar og samkonungur Kambýsesar I

 Staðfestir 
+Anshan-konungarKonungur Valdatíð (f.Kr.) Maki Athugasemdir Teispes frá Anshan  7. öld  sonur Akkæmenesar, konungur í Anshan Kýros I  Síðari hluti 7. / fyrri hluti 6. aldar   sonur Teispesar, konungur í Anshan Kambýses I frá Anshan  Fyrri hluti 6. aldar  Mandana frá Medíu  sonur Kýrosar I, konungur í Anshan Kýros II mikli  um 550 – 530  Kassandana frá Persíu  sonur Kambýsesar I og Mandönu — sigraði veldi Meda 550 f.Kr., konungur í Medíu, Babýlon, Lýdíu, Persíu, Anshan og Súmer. Stofnaði Persaveldi Akkæmenída.

+Persakonungar (529 – 359 f.Kr.); 27. veldi Egypta (525 – 399 f.Kr.)Konungur Valdatíð (f.Kr.) Maki Athugasemdir Kambýses II 529 – 522   sonur Kýrosar mikla og Kassandönu. Sigraði Egypta. Bardíya (Smerdis) 522  Fædýmía  Sonur Kýrosar mikla. (Svikahrappurinn Gaumata stjórnaði í hans stað) Dareios I mikli  521 – 486  Atossa  Artystóna  Parmýs  Fratagúna  mágur Smerdiss (Bardíya), sonur Hystapess, sonarsonur Arsamesar. Xerxes I mikli  485 – 465  Amestris  sonur Dareiosar I og Atossu Artaxerxes I  465 – 424  Damaspía  Kosmartidena   Alogýna  Andía sonur Xerxesar I og Amestrisar Xerxes II  424    sonur Artaxerxess I og Damaspíu Sogdianos  424 – 423    Sonur Artaxerxess I og Alogýnu; hálfbróðir og keppinautur Xerxess II Dareios II frá Persíu423 – 405  Parýsatis  Sonur Artaxerxess I og Kosmartidenu; hálfbróðir og keppinautur Xerxess II Artaxerxes II Mnemon  404 – 359  Strateira  sonur Dareiosar II

Snemma á valdatíð Artaxerxess II (árið 399 f.Kr.) misstu Persar yfirráðin yfir Egyptalandi en náðu aftur yfirráðunum 57 árum síðar — árið 342 f.Kr. — þegar Artaxerxes III sigrar Egypta.

+Persakonungar (358 – 330 f.Kr.); 31. veldi Egypta (342 – 332 f.Kr.)Konungur Valdatíð (f.Kr.) Maki Athugasemdir Artaxerxes III 358 – 338    sonur Artaxerxess II og Stateiru Artaxerxes IV Arses 338 – 336     sonur Artaxerxess III og Atossu Dareios III 336 – 330  Stateira I  langafabarn Dareiosar II

 Neðanmálsgreinar 

 Tengt efni 
 Heródótos
 Persastríð


Flokkur:Saga Persíu
Flokkur:Egyptaland hið forna
Flokkur:Grikkland hið forna
Flokkur:Fyrrum Evrópuríki
Flokkur:Fyrrum Asíuríki
Flokkur:Fyrrum Afríkuríki