MacOS

macOS (upphaflega Mac OS X, áður stytt í OS X) er stýrikerfi þróað og markaðsett af Apple síðan 2001.  Það er þónokkuð á eftir Windows í markaðshlutdeild, en á undan Linux, þar með talið ChromeOS.

macOS er annað Unix-lega stýrikerfi Apple Inc. Það fyrsta var A/UX kerfið sem Apple þróaði snemma á tíunda áratugnum til að keyra á netþjónum sem fyrirtækið framleiddi, það átti líka hlut í þróun MkLinux en það kerfi keyrði aldrei á vélum seldum frá fyrirtækinu.

Nýjustu útgáfur macOS keyra eingöngu á 64-bita örgjörvum, og hefur Apple tekið út stuðning fyrir 32-bita forrit. Upphaflega útgáfan af OS X, keyrði eingöngu á (32-bita) PowerPC örgjörvum, en síðar var skipt yfir í að nota Intel örgjörva, sams konar og notaði höfðu verið á Windows, og frá þeim tíma hefur líka verið hægt að keyra Windows á tölvunum sem macOS er fyrir. Síðan hefur hins vegar verið skipt algerlega yfir í ARM-örgjörva, og Apple hannar sitt eigið afbrigði af þeim, sú lína er nefnd Apple Silicon. Eftir að það gerðist þá hefur macOS stuðning við iPad-forrit (því ARM-örgjörvinn er samhæfður iPad/iPhone) sem eru mun fleiri en hefðbundin macOS-forrit. Þau forrit eru reyndar öll gerð fyrir mús og lyklaborð, en iPad-forrit ekki fyrir mús (heldur snertingu með puttum). Þau forrit styðja í seinni tíð líka penna, sem heldur er þó þjáll nema á láréttum skjá, en mús kemur að einhverju leyti í staðinn. Það er möguleiki á að þessi forrit séu ekki alveg eins vel aðlöguð, en flest, eða öll, eiga að virka. Þar sem hönnun forrita fer mikið eftir viðmóti er óvíst að öll („iPad“) forritin séu þau bestu sem hægt er að gera fyrir macOS-stýrikerfistölvur. Það sem getur hjálpað er að hægt er að nota rödd í einhverjum forritum, stuðningur við rödd getur verið sams konar á milli tækja. Annað er að forrit geta verið miðuð við minnst öflugasta fáanlega örgjörva (fyrir mesta markaðshlutdeild), eða hugsanlega mest öfluga t.d. á iPad, en þar sem iPad notast við rafhlöðu getur sá örgjörvi aldrei orðið eins öflugur. Hægt er að gera sum forrit, t.d. leiki, sem geta nýtt sér meira öfluga örgjörva en iPad bíður upp á, á macOS, en samt verið "iPad" forrit í einhverjum skilningu, þ.e. aðlagast minn öflugum ef keyrt er á iPad, t.d. þá með minna fínni grafík. En það krefst samt að betri grafíkin sé hönnuð og ef macOS hefur (áfram) mun minni markaðshlutdeild má vera að það yrði aldrei gert.

macOS sjálft er skrifað í forritunarmálunum C, C++ (t.d. kjarninn), Objective-C, og að auki í seinni útgáfum í nýja máli Apple, Swift. Það er hægt að skrifa forrit fyrir macOS (og iOS) í alls konar málum, ekki bara þessum, en mjög algengt var að nota Objective-C, en ekki lengur, og nú er Swift mikið notað.

Þegar stýrikerfið kom á markað árið 2001 var Mac OS X Server (frá 1999) þegar í nokkurri notkun (sem er ekki lengur selt, sölu hætt 2022, svo kom aldrei út fyrir ARM örgjörva). 

 Uppbygging 
Apple hefur yfirumsjón með þróun kerfisins, en hlutar þess koma úr fjölmörgum áttum. Meðal annars er allnokkuð notað úr FreeBSD, NetBSD, OpenBSD og GNU kerfinu á Unix-hliðinni en margt er ættað úr NeXTSTEP og svo vitaskuld úr eldri útgáfum Mac OS.

 XNU 
Kjarni macOS, XNU, er blendingskjarni eða breyttur örkjarni byggður á nokkurs konar samsuðu Mach kjarnans frá Carnegie–Mellon háskóla og FreeBSD kjarnans, Mach hlutinn sér meðal annars um verndað minni, sýniminni umsjón með keyrðum forritum ofl. á meðan BSD ættaði hlutinn sér um netkerfið, sýniskráarkerfið ofl.

 Darwin 
Darwin er grunnur macOS og er byggður að mestu leiti á FreeBSD og Mach. Það er gefið út sem frjáls hugbúnaður af Apple Inc. Ýmsir hlutar kerfisins eru fengnir úr öðrum kerfum og þá aðallega BSD-kerfum og GNU. Darwin er hægt að keyra sjálfstætt á fleiri örgjörvum en PPC-örgjörvunum sem Apple notast við í Macintosh-tölvur sínar, eins og t.d. Intel-örgjörvum. Darwin keyrir svo undir örkjarna sem heitir XNU (XNU is not Unix).

 Aqua 
Notendaviðmót macOS byggir á Aqua. Flestir notendur kerfisins nota nær eingöngu Aqua við sín störf.

 Hlutar kerfisins 

 Kerfishlutir 
 AppleScript – Skriftumál fyrir stýrikerfið sem byggir á myndrænu notendaumhverfi kerfisins.
 Dashboard – Kerfishluti sem sýnir ýmiskonar tól byggð á XHTML, CSS og JavaScript sem hægt er að fela og sýna með Exposé-tækninni.
 Mission Control – Með Mission Control (áður Exposé) er hægt að opna glugga og forrit sem eru í gangi á hraðvirkan hátt. Þetta er sérstaklega hentugt þegar mjög margir gluggar eru opnir í einu.
 Finder – Skráastjóri macOS
 System Preferences – Grunnstillingar stýrikerfisins. Svipar til Control Panel í Microsoft Windows.
 Font Book – Forrit til að hafa umsjón með leturgerðum.
 OpenGL – Opinn staðall fyrir þrívíddargrafík og er í flestum öðrum stýrikerfum.
 QuickTime – Forrit til að spila myndskeið og hljóð. Er einnig til í s.k. Pro-útgáfu sem þarf að borga fyrir, auk Windows-útgáfu.
 Spotlight – Notað til að leita að texta í skrám og annars staðar í kerfinu.
 X11 – Í OS X útgáfu 10.3 til 10.7 fylgir forritið X11.app sem hægt að keyra grafísk forrit sem byggð eru á X11 með Aqua-kerfinu.

 Notendaforrit 
 Chess – Skákleikur. Grafískt notendaviðmót fyrir GNU Chess.
 DVD Player – DVD-spilari.
 Forsýn – Myndrýniforrit með nokkrum myndvinnslumöguleikum. Það styður flestar gerðir mynda auk PDF-skjala, svo eitthvað sé nefnt.
 iChat – Spjallforrit sem notast við AOL og Jabber-tækni.
 Image Capture – Forrit til að ná ljósmyndum og myndskeiðum af stafrænum myndavélum.
 iSync – Forrit til að samstilla póstfangaskrá og iChat svo eitthvað sé nefnt við farsíma og lófatölvur.
 iTunes – Tónlistarspilari með innbyggðri netverslun til að versla tónlist. Styður m.a. MP3 og AAC.
 Mail – Póstforrit.
 Póstfangaskrá – Heldur utan um heimilisföng og upplýsingar um einstaklinga og fyrirtæki.
 Safari – Vefskoðari sem byggir á WebKit-vél ("gaffall" af KHTML-vél KDE-hópsins).
 TextEdit – Lítill textaritill ætlaður fyrir grundvallarvinnslu á texta.

 Íslenskt mál í macOS 
Snemma kom í ljós að stuðningur OS X við íslenskt mál var ekki eins og best var á kosið og var það rakið til þess að með tilkomu Mac OS X var farið að nota 8-bita Unicode stafatöflu í stað MacRoman og MacIcelandic stafataflanna sem höfðu verið ríkjandi áður. Þetta olli þeim sem nota íslenskan texta í ýmsum hugbúnaði sem studdi ekki enn Unicode en keyrði þó á Mac OS X nokkrum vandræðum en áður höfðu þeir sem notuðu íslenskt mál á fyrri kerfum þurft að snurfusa kerfið til á ýmsan hátt til að gera sér auðvelt fyrir.

Stýrikerfi Apple voru fyrst allra með góðan stuðing við íslensku, þ.e. í viðmóti (ekki bara stafatöflum, aðrir voru með það fínt áður, þó svo að stýrikerfi frá mismunandi framleiendum voru með mismunandi íslenska stafatöflur, nú byggja allir á sama Unicode alþjóðastalinum sem styður íslensku og önnur mál). Lengi vel voru margir samkeppnisaðilar, t.d. Microsoft með engan stuning við íslensku (nema sem stafi), í viðmóti, en nú orðið er Apple ekkert sérstaklega spes með t.d. Android og Windows með stuðning líka.

 Íslenskustuðningur 
Humac ehf. (Apple IMC á Íslandi) brást við þessum vandamálum með því að gefa út viðbót sem látin var fylgja með og var kölluð íslenskustuðningur og lagaði hluta þeirra vandamála sem höfðu skapast vegna skiptingarinnar yfir í nýja stafatöflu. Með útgáfu 10.4 hefur þetta vandamál verið lagað að stórum hluta.

 Íslensk þýðing 
Á degi íslenskrar tungu, 16. nóvember 2004 eftir að uppfærsla í útgáfu 10.3.8 var gefin út gaf Öflun ehf. út íslenska þýðingu á ýmsum hlutum kerfisins; Finder, Mail, Kerfisstillingum og iChat, en þýðingin fylgdi með íslenskustuðningnum.

 Orðsifjar 
Bókstafurinn X í nafninu stendur fyrir töluna 10 í rómverska talnakerfinu og því er stýrikerfið oft nefnt annað hvort OS ex eða OS tíu en það er oft kallað tían í daglegu tali.

 Þróun macOS 
ÚtgáfaNafnGefið út Rhapsodyþróunarútgáfa  Grail1Z4 /Titan1U  31. ágúst 1997 Mac OS X Server 1.0  Hera  16. mars 1999 Mac OS Xþróunarforskoðun    16. mars 1999 Mac OS X Public Beta  Kodiak  13. september 2000 Mac OS X 10.0  Cheetah  24. mars 2001 Mac OS X 10.1  Puma  25. september 2001 Mac OS X 10.2  Jaguar  24. ágúst 2002 Mac OS X 10.3  Panther  24. október 2003 Mac OS X 10.4  Tiger  29. apríl 2005 Mac OS X 10.5  Leopard  26. október 2007 Mac OS X 10.6  Snow Leopard  28. ágúst 2009 Mac OS X 10.7  Lion  20. júlí 2011 OS X 10.8  Mountain Lion  25. júlí 2012 OS X 10.9  Mavericks  22. október 2013 OS X 10.10  Yosemite  16. október 2014 OS X 10.11  El Capitan  30. september 2015 macOS 10.12  Sierra  20. september 2016 macOS 10.13  High Sierra  25. september 2017 macOS 10.14  Mojave  24. september 2018 macOS 10.15  Catalina  7. október 2019 macOS 11  Big Sur  12. nóvember 2020 macOS 12  Monterey  25. október 2021 macOS 13  Ventura  24. október 2022 macOS 14  Sonoma  26. september 2023

 Tengt efni 
 A/UX
 MkLinux
 Apple Inc.

 Tenglar 
 Vefsíða macOS á vef Apple Inc.

Flokkur:Tölvuforrit frá Apple
Flokkur:Mac OS