Mongólskt ritmál

Hefðbundna mongólska ritmálið var það fyrsta af mörgum sem hönnuð voru fyrir mongólska tungu. Það var vinsælasta ritmálið þar til kýrillíska stafrófið kom til sögunnar.
Með minniháttar breytingum, er hið hefðbundna lóðrétta ritmál notað enn í dag í Innri-Mongólíu til þess að skrifa bæði mongólsku og Evenkí mál sem talað er í Kína.

 Saga 

Mongólska ritmálið þróaðist þegar svokallað Uyghur ritmál var aðlagað að mongólskri tungu. Það var maður að nafni Tatar-Tonga, Uyghur ritari, sem kynnti ritmálið en hann var fangi í haldi Mongóla í kjölfar stríðs í kringum árið 1204. Í upphafi voru afar litlar breytingar gerðar frá Uyghur stafrófinu yfir í það mongólska en það olli vandamálum, sem dæmi var eitt rittákn notað fyrir tvö ólík hljóð í málinu og erfitt að skilja á milli, einnig vantaði tákn fyrir sum hljóð. Gallarnir voru síðar lagfærðir með smávægilegum breytingum á 17., 18., og 19. öld.

Frá 13. öld og fram á þá 15. var mongólska einnig skrifuð með kínverskum táknum, arabíska stafrófinu og letri sem kallast Phags-pa en það var tekið úr tíbetsku.

Vegna mikils þrýstings frá Sovétríkjunum var latneska stafrófið tekið til notkunar í Mongólíu árið 1931 og árið 1937 var svo skipt yfir í lkýrillíska. Mongólska ríkisstjórnin gekk svo langt að setja lög um upprætingu hins hefðbundna ritmáls árið 1941 en síðan 1994 hefur hún reynt að endurvekja það.

Hefðbundna ritmálið er skrifað lóðrétt. Uyghur og afkomendur þess; mongólska, Oirat Clear, Manchu og Buryat, eru einu lóðréttu ritmálin sem skrifuð eru frá vinstri til hægri.

 Bókstafir 

Bókstafir hafa þrennskonar mismunandi lögun eftir því hvar þeir standa í orði, sem upphafsstafur, inní orði eða síðasti stafur. Í sumum tilfellum eru til fleiri útgáfur af stöfum sem eru notaðar til þess að skapa betri sjónrænan samhljóm með næsta bókstaf á eftir.

 Mongólska í Unicode 

Staðsetning mongólsku í Unicode kerfinu er U+1800 - U+18AF. Þar eru bókstafir, tölustafir og ýmis greinamerki mongólsku, Todo ritmáls, Xibe og Manchu.

 1800 ᠀ Birga 1801 ᠁ Ellipsis 1802 ᠂ Comma 1803 ᠃ Full Stop 1804 ᠄ Colon 1805 ᠅ Four Dots 1806 ᠆ Todo Soft Hyphen 1807 ᠇ Sibe Syllable Boundary Marker 1808 ᠈ Manchu Comma 1809 ᠉ Manchu Full Stop 180A ᠊ Nirugu 180B ᠋ Free Variation Selector One 180C ᠌ Free Variation Selector Two 180D ᠍ Free Variation Selector Three 180E ᠎ Vowel Separator 1810 ᠐ Zero 1811 ᠑ One 1812 ᠒ Two 1813 ᠓ Three 1814 ᠔ Four 1815 ᠕ Five 1816 ᠖ Six 1817 ᠗ Seven 1818 ᠘ Eight 1819 ᠙ Nine 1820 ᠠ A 1821 ᠡ E 1822 ᠢ I 1823 ᠣ O 1824 ᠤ U 1825 ᠥ Oe 1826 ᠦ Ue 1827 ᠧ Ee 1828 ᠨ Na 1829 ᠩ Ang 182A ᠪ Ba 182B ᠫ Pa 182C ᠬ Qa 182D ᠭ Ga 182E ᠮ Ma 182F ᠯ La 1830 ᠰ Sa 1831 ᠱ Sha 1832 ᠲ Ta 1833 ᠳ Da 1834 ᠴ Cha 1835 ᠵ Ja 1836 ᠶ Ya 1837 ᠷ Ra 1838 ᠸ Wa 1839 ᠹ Fa 183A ᠺ Ka 183B ᠻ Kha 183C ᠼ Tsa 183D ᠽ Za 183E ᠾ Haa 183F ᠿ Zra 1840 ᡀ Lha 1841 ᡁ Zhi 1842 ᡂ Chi 1843 ᡃ Todo Long Vowel Sign 1844 ᡄ Todo E 1845 ᡅ Todo I 1846 ᡆ Todo O 1847 ᡇ Todo U 1848 ᡈ Todo Oe 1849 ᡉ Todo Ue 184A ᡊ Todo Ang 184B ᡋ Todo Ba 184C ᡌ Todo Pa 184D ᡍ Todo Qa 184E ᡎ Todo Ga 184F ᡏ Todo Ma 1850 ᡐ Todo Ta 1851 ᡑ Todo Da 1852 ᡒ Todo Cha 1853 ᡓ Todo Ja 1854 ᡔ Todo Tsa 1855 ᡕ Todo Ya 1856 ᡖ Todo Wa 1857 ᡗ Todo Ka 1858 ᡘ Todo Gaa 1859 ᡙ Todo Haa 185A ᡚ Todo Jia 185B ᡛ Todo Nia 185C ᡜ Todo Dza 185D ᡝ Sibe E 185E ᡞ Sibe I 185F ᡟ Sibe Iy 1860 ᡠ Sibe Ue 1861 ᡡ Sibe U 1862 ᡢ Sibe Ang 1863 ᡣ Sibe Ka 1864 ᡤ Sibe Ga 1865 ᡥ Sibe Ha 1866 ᡦ Sibe Pa 1867 ᡧ Sibe Sha 1868 ᡨ Sibe Ta 1869 ᡩ Sibe Da 186A ᡪ Sibe Ja 186B ᡫ Sibe Fa 186C ᡬ Sibe Gaa 186D ᡭ Sibe Haa 186E ᡮ Sibe Tsa 186F ᡯ Sibe Za 1870 ᡰ Sibe Raa 1871 ᡱ Sibe Cha 1872 ᡲ Sibe Zha 1873 ᡳ Manchu I 1874 ᡴ Manchu Ka 1875 ᡵ Manchu Ra 1876 ᡶ Manchu Fa 1877 ᡷ Manchu Zha 1880 ᢀ Ali Gali Anusvara One 1881 ᢁ Ali Gali Visarga One 1882 ᢂ Ali Gali Damaru 1883 ᢃ Ali Gali Ubadama 1884 ᢄ Ali Gali Inverted Ubadama 1885 ᢅ Ali Gali Baluda 1886 ᢆ Ali Gali Three Baluda 1887 ᢇ Ali Gali A 1888 ᢈ Ali Gali I 1889 ᢉ Ali Gali Ka 188A ᢊ Ali Gali Nga 188B ᢋ Ali Gali Ca 188C ᢌ Ali Gali Tta 188D ᢍ Ali Gali Ttha 188E ᢎ Ali Gali Dda 188F ᢏ Ali Gali Nna 1890 ᢐ Ali Gali Ta 1891 ᢑ Ali Gali Da 1892 ᢒ Ali Gali Pa 1893 ᢓ Ali Gali Pha 1894 ᢔ Ali Gali Ssa 1895 ᢕ Ali Gali Zha 1896 ᢖ Ali Gali Za 1897 ᢗ Ali Gali Ah 1898 ᢘ Todo Ali Gali Ta 1899 ᢙ Todo Ali Gali Zha 189A ᢚ Manchu Ali Gali Gha 189B ᢛ Manchu Ali Gali Nga 189C ᢜ Manchu Ali Gali Ca 189D ᢝ Manchu Ali Gali Jha 189E ᢞ Manchu Ali Gali Tta 189F ᢟ Manchu Ali Gali Ddha 18A0 ᢠ Manchu Ali Gali Ta 18A1 ᢡ Manchu Ali Gali Dha 18A2 ᢢ Manchu Ali Gali Ssa 18A3 ᢣ Manchu Ali Gali Cya 18A4 ᢤ Manchu Ali Gali Zha 18A5 ᢥ Manchu Ali Gali Za 18A6 ᢦ Ali Gali Half U 18A7 ᢧ Ali Gali Half Ya 18A8 ᢨ Manchu Ali Gali Bha 18A9 ᢩ Ali Gali Dagalga 18AA ᢪ Manchu Ali Gali Lha

 Vandamál 

Þó svo mongólskt ritmál hafi verið til í Unicode kerfinu síðan 1999 studdi enginn af helstu hugbúnaðar/stýrikerfaframleiðendum ritmálið þar til árið 2007, þegar Windows Vista kom út og hefur það því ekki hlotið mikla útbreiðslu. Eftir að mögulegt varð velja mongólskt letur og lyklaborðsskipan í Windows Vista hafa vinsældir letursins farið vaxandi en flókin framsetning Unicode mongólsku er enn steinn í vegi útbreiðslu hennar.

 Heimildir 


 www.omniglot.com

Flokkur:Mongólska