Karlsruhe

Karlsruhe er þriðja stærsta borgin í þýska sambandslandinu Baden-Württemberg með 312 þúsund íbúa (2019). Hún er upphafsborg þýska græningjaflokksins (Die Grünen) og er aðsetur þýska hæstaréttsins (Bundesgerichtshof) sem og aðsetur þýska stjórnarskrárréttarins (Bundesverfassungsgericht).

 Lega 
Karlsruhe liggur um 3 km fyrir austan Rínarfljót norðvestarlega í sambandslandinu Baden-Württemberg og steinsnar frá frönsku landamærunum. Vestasti hluti Karlsruhe er Rínarhöfnin mikla, þ.e. bæði gámahöfn og olíuhöfn. Handan Rínarfljóts er sambandslandið Rínarland-Pfalz. Næstu borgir eru Pforzheim og Stuttgart fyrir suðaustan og Mannheim fyrir norðan.

 Skjaldarmerki 
Skjaldarmerki borgarinnar er gulur borði skáhallt niður á rauðum grunni en á borðanum segir FIDELITAS, sem merkir dyggð. Það var Karl Wilhelm markgreifi sjálfur sem stakk upp á þessu merki en það var ekki formlega tekið upp fyrr en 1887.

 Orðsifjar 
Karlsruhe heitir eftir Karli Vilhjálmi markgreifa af Baden-Durlach sem stofnaði borgina á 18. öld. Ruhe merkir friður eða kyrrð, enda var hugmynd Karls Vilhjálms að þar gæti fólk búið í friði.

 Saga Karlsruhe 
 Upphaf 
Sagan segir að Karl Vilhjálmur markgreifi af Baden-Durlach hafi eitt sinn verið að veiðum, lagst niður og sofnað. Hann dreymdi um glæsihöll sem lægi eins og sól fyrir miðju á borg og lægju götur og stígar frá höllinni í allar áttir. Þegar hann vaknaði hóf hann þegar að gera skizzur af draumi sínum. Borgina stofnaði hann formlega 1715 þegar hann sjálfur lagði grunnstein að nýrri höll sinni, kastalanum í Karlsruhe. Enn má sjá móta fyrir götunum frá kastalanum, en þær eru alls 32. Sunnan við höllina var borgin sjálf reist. Þar með er Karlsruhe meðal síðustu og yngstu evrópskra borga sem teiknaðar hafa verið á pappír og skipulagðar áður en þær urðu til. Karlsruhe var aðsetur markgreifanna í Baden-Durlach, en 1771 sameinaðist það Baden-Baden og myndaði markgreifadæmið Baden.

 Frjálshyggja 
1806 var Baden breytt í sjálfstætt stórhertogadæmi innan þýska ríkisins. Karlsruhe varð þar með að höfuðborg. 1818 veitti stórhertoginn Karl íbúum Karlsruhe stjórnarskrá, enda var bæði hann og borgarbúar mjög frjálslegir miðað við önnur héruð Þýskalands. 1825 stofnaði stórhertoginn Lúðvík I háskólann í borginni. Eftir byltingarárið mikla 1848 jókst frjálshyggjan enn. 1862 var gyðingum í fyrsta sinn í Þýskalandi veitt almenn borgarréttindi til jafns á við aðra borgarbúa. 1863/64 var nokkurs konar hæstiréttur stofnaður, þar sem hægt var að klaga misrétt ríkisins gagnvart einstaklingum. Réttur þessi var sá fyrsti sinnar tegundar í Þýskalandi. 1877 var fyrsti sporvagn Þýskalands sem dregin var af hestum hleypt inn í umferðina í Karlsruhe. 1893 var fyrsti stúlknamenntaskóli (Gymnasium) Þýskalands stofnaður í borginni.
 20. öldin 
Eftir tap Þjóðverja í heimstyrjöldinni fyrri varð Karlsruhe áfram höfuðborg lýðveldisins Baden innan Weimar-lýðveldisins. Þetta breyttist ekki fyrr en 1945 er Bandaríkjamenn hertóku borgina. 1952 varð borgin síðan hluti af nýstofnuðu sambandslandiaden-Württemberg, en höfuðborg þess varð Stuttgart. Hins vegar var ákveðið að stofna hæstarétt landsins (Bundesgerichtshof) í borginni 1950 og árið eftir stjórnarskrárréttinn (Bundesverfassungsgericht). Frjálshyggjunni var leyft að njóta sín í borginni á ný. 1980 var nýr stjórnmálaflokkur stofnaður í borginni, græningjaflokkurinn (Die Grünen). Flokkurinn var í ríkisstjórn Þýskalands 1998-2005 í kanslaratíð Gerhards Schröder og Angelu Merkel, og frá árinu 2021 í stjórn Olafs Scholz.

 Íþróttir 
Knattspyrna. Aðalknattspyrnufélag borgarinnar er Karlsruher SC sem leikur heimaleiki sína í Wildparkstadion. Félagið varð þýskur meistari 1909 og bikarmeistari árin 1955 og 1956. Félagið komst auk þess í undanúrslit í Evrópukeppni bikarhafa 1994 (var þá slegið út af Austria Salzburg).

Hjólreiðar. Milli 1987-2005 var Karlsruhe áfangi í hinni þekktu hjólreiðakeppni Tour de France, enda liggur borgin aðeins steinsnar frá frönsku landamærunum. 2004 og 2006 var Karlsruhe gestgjafi í þýsku hjólreiðakeppninni Deutschland Tour.

Íþróttamót fatlaðra. 2008 fór fram íþróttamót fatlaðra í Þýskalandi í Karlsruhe (Special Olympics).

 Viðburðir 
 Das Fest er heiti á einni stærstu útihátíðum Þýskalands. Hún fer fram í lok júlí og stendur yfir í þrjá daga. Hér er um tónlistarhátíð að ræða. Allt að 300 þús manns sækja hátíðina heim, en hún hefur verið haldin síðan 1985.
 Händel hátíðin (Händel-Festspiele) er tónlistarhátíð helguð þýska tónskáldinu Georg Friedrich Händel. Hún fer árlega fram í febrúar og stendur í þrjá daga. 

 Vinabæir 
Karlsruhe viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:

  Nancy í Frakklandi, síðan 1955
  Nottingham í Englandi, síðan 1969
  Halle í Þýskalandi, síðan 1987
 20px Timisoara í Rúmeníu, síðan 1992
  Krasnodar í Rússlandi, síðan 1998

 Frægustu börn borgarinnar 
 (1844) Carl Benz uppfinningamaður og bílasmiður
 (1960) Maggie Mae þýsk söngkona
 (1963) Nino de Angelo þýsk/ítalskur söngvari
 (1968) Oliver Bierhoff knattspyrnumaður
 (1969) Oliver Kahn knattspyrnumaður og landsliðsmarkmaður

 Byggingar og kennileiti 
 Kastalinn í Karlsruhe var reistur af Karli Vilhjálmi 1715 og er elsta bygging borgarinnar
 Gottesau kastalinn er fagur kastali í endurreisnarstíl frá 18. öld
 Pýramídinn í Karlsruhe er helsta kennileiti borgarinnar. Hann stendur á aðalmarkaðstorginu og er grafsteinn markgreifans Karls Vilhjálms, stofnanda borgarinnar.

 Myndasafn 

 Heimildir 



Flokkur:Borgir í Þýskalandi
Flokkur:Karlsruhe
Flokkur:Baden-Württemberg