Fornaldarsögur

Fornaldarsögur eða Fornaldarsögur Norðurlanda eru sögur sem, ólíkt Íslendingasögum, gerast í nágrannalöndunum fyrir landnám Íslands. Þó eru þar undantekningar, svo sem Yngvars saga víðförla, sem gerist á 11. öld. Sögurnar voru líklega allar ritaðar á Íslandi, á tímabilinu frá því um 1250 og fram undir 1400. Þó er hugsanlegt að einhverjar þeirra séu yngri. 

 Helstu einkenni fornaldarsagna 
Sögusvið fornaldarsagna er oftast á Norðurlöndum, en stundum berst frásögnin til fjarlægra og furðulegra staða. Oft blandast goðsöguleg eða yfirnáttúruleg öfl inn í frásögnina, svo sem dvergar, álfar, risar og galdrar. Á 17. og 18. öld voru fornaldarsögur taldar nothæfar sagnfræðilegar heimildir meðal norrænna fræðimanna, en á 19. öld komust menn á þá skoðun að lítið væri á þeim byggjandi fyrir sagnfræðinga. Nú er almennt litið svo á, að þó að sumar sögurnar hafi að geyma dálítinn sögulegan kjarna og að sumar persónurnar hafi verið til, þá hafi meginhlutverk fornaldarsagna verið að skemmta fólki, en ekki að segja sanna sögu frá fyrri tíð. Nýlega hefur þó verið lögð áhersla á að sögurnar geti varpað ljósi á íslenska þjóðmenningu á 13. og 14. öld, þegar þær voru samdar. 

Sumar sögurnar fjalla um sögulegar persónur, eins og sjá má þar sem til eru heimildir til samanburðar, svo sem um Ragnar loðbrók, Yngvar víðförla og sumar af persónum Völsunga sögu. Í Hervarar sögu koma fram staðanöfn í Úkraínu frá árabilinu 150–450, og síðasti hluti sögunnar er notaður sem heimild um sögu Svíþjóðar. 

Löngum hafa fornaldarsögur notið heldur lítillar virðingar og taldar hafa mun minna bókmenntagildi en Íslendingasögur. Efnið er ekki eins trúverðugt, persónulýsingar skortir dýpt, og efnið er oft keimlíkt, fengið að láni úr öðrum sögum eða þjóðsögum. 
Þrátt fyrir það ber ekki að vanmeta þær. Sumar sögurnar hafa að geyma ævafornar germanskar sagnir, svo sem Hervarar saga og Völsunga saga, þar sem er kveðskapur um Sigurð Fáfnisbana sem er ekki í Konungsbók Eddukvæða og hefði annars glatast, (sjá Eyðan í Konungsbók). Aðrar fjalla um þekktar hetjur eins og Ragnar loðbrók, Hrólf kraka og Örvar-Odd. 
Fornaldarsögur hafa mikið gildi fyrir þjóðsagnarannsóknir, því að í þeim er fjöldi sagnaminna (mótífa) úr margs konar þjóðsögum, sem annars eru engar heimildir um á Norðurlöndum fyrr en um miðja 19. öld. Þær eru einnig áhugaverðar fyrir þá sem rannsaka norræn fornkvæði, sem oft fjalla um sama eða svipað efni. Loks eru þær mikilvægar við rannsóknir á norrænum og þýskum hetjukvæðum, og einnig á Danasögu Saxa, sem var byggð á sömu fornaldarsögum og hetjukvæðum. 

Fornaldarsögur hafa haft áhrif á rithöfunda og listamenn á síðari öldum, einkum á tímum rómantísku stefnunnar. T.d. samdi sænska skáldið Esaias Tegnér söguljóðið Friðþjófssögu, sem byggt er á Friðþjófs sögu hins frœkna. Matthías Jochumsson þýddi það á íslensku.

 Fornaldarsögur í stafrófsröð 

Áns saga bogsveigis
Ásmundar saga kappabana (virðist byggð á hinni þýsku Hildibrandskviðu)
Bósa saga og Herrauðs –  
Egils saga einhenda og Ásmundar berserkjabana
Eireks saga víðförla
Frá Fornjóti og hans ættmönnum
Friðþjófs saga hins frœkna
Gautreks saga (vinsæl og gamansöm saga)
Gríms saga loðinkinna
Göngu-Hrólfs saga (um Göngu-Hrólf sem lagði undir sig Normandí)
Hálfdanar saga Brönufóstra
Hálfdanar saga Eysteinssonar
Hálfs saga og Hálfsrekka 
Hervarar saga og Heiðreks
Hjálmþés saga og Ölvis
Hrólfs saga Gautrekssonar
Hrólfs saga kraka (tengd hinni fornensku Bjólfskviðu)
Hrómundar saga Gripssonar
Illuga saga Gríðarfóstra
Ketils saga hœngs
Ragnars saga loðbrókar (tvær gerðir)
Sturlaugs saga starfsama
Sögubrot af fornkonungum (brot úr yngri gerð Skjöldunga sögu)
Sörla saga sterka
Völsunga saga (fjallar um sama efni og Niflungaljóðin þýsku)
Yngvars saga víðförla (um sænskan víkingahöfðingja á 11. öld)
Þorsteins saga Víkingssonar
Örvar-Odds saga (tvær gerðir)

 Þættir 
Helga þáttur Þórissonar
Norna-Gests þáttur
Ragnarssona þáttur
Sörla þáttur eða Héðins saga og Högna
Tóka þáttur Tókasonar 
Völsa þáttur
Þorsteins þáttur bæjarmagns

 Aðrar sögur 
Úlfhams saga

 Heimildir 
 Einar Ól. Sveinsson: „Fornaldarsögur“, Í: Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder fra vikingtid til reformasjonstid, 4. bindi, Kbh. 1959.


 Tenglar 
Fornaldarsögur Norðurlanda – Af vefsíðunni heimskringla.no
Fornaldarsögur Norðurlanda – Netútgáfa á íslensku
Fornaldarsögur – Upplýsingasíða um þýðingar o.fl. 


Flokkur:Íslenskar bókmenntir