Örvera

Örvera er einfruma lífvera sem er smásæ (þ.e. ekki sýnileg með berum augum). Til örvera teljast allir dreifkjörnungar (gerlar og fyrnur), auk frumdýra, gersveppa og ýmissa annarra smásærra heilkjörnunga sem eru einfruma eða mynda einfaldar frumuþyrpingar. Örveruhugtakið nær þannig ekki yfir veirur, því þær teljast ekki til sjálfstæðra lífvera, og oftast ekki heldur yfir ýmis smásæ fjölfruma dýr. Örverufræði er vísindagrein sem fæst við rannsóknir á örverum.

Getgátur um tilvist örvera er að finna í ritum ýmissa höfunda allt frá fornöld en örverukenningar voru ekki staðfestar fyrr en smásjáin var fundin upp á 17. öld. Hollenski vísindamaðurinn Antonie van Leeuwenhoek hóf rannsóknir á smásæjum lífverum með þessari nýju uppfinningu á 8. áratug 17. aldar. Louis Pasteur sýndi fram á að örverur bæru ábyrgð á skemmdum í mat á 6. áratug 19. aldar og Robert Koch uppgötvaði á 9. áratug 19. aldar að örverur yllu sjúkdómum eins og miltisbrandi, kóleru, barnaveiki og berklum.

Allar einfruma lífverur teljast til örvera sem eru því mjög fjölbreyttur flokkur. Af þremur lénum lífvera sem Carl Woese stakk upp á eru tvö fyrstu, gerlar og fyrnur, eingöngu skipuð örverum. Þriðja lénið, heilkjörnungar, er svo skipað öllum öðrum lífverum, einfruma og fjölfruma, en þar á meðal er stór hópur örvera: sveppir, smáþörungar, frumdýr og frumverur.

Örverur finnast á öllum búsvæðum jarðar; Norður- og Suðurskautinu, eyðimörkum, grjóti, hverum og í hafdjúpum. Sumar hafa aðlagast lífi í jaðarumhverfi við mikinn hita eða kulda, háan þrýsting eða geislun. Örverur mynda auk þess örverumengi margra fjölfruma lífvera. Vísbendingar hafa fundist um örverur í 3,34 milljarða ára gömlum steindum frá Ástralíu sem þá væru elstu merki um líf á jörðinni.

Í mannkynssögunni hafa samskipti manna og örvera skipt miklu máli fyrir afkomu og heilsu manna. Örverur bera ábyrgð á gerjun matvæla og úrvinnslu skólps, auk þess að framleiða eldsneyti, hvata og önnur gagnleg lífvirk efni. Örverur eru mikið notaðar sem tilraunalífverur í líffræði og hafa líka verið nýttar í sýklahernaði og hryðjuverkastarfsemi. Örverur eru lykilþáttur í heilbrigðum jarðvegi. Örverumengi mannsins, þar á meðal þarmaflóran, hefur margvísleg áhrif á heilsu fólks. Sjúkdómsvaldandi örverur bera auk þess ábyrgð á mörgum smitsjúkdómum og eru því viðfangsefni hreinlætisaðgerða; þrifa, sótthreinsunar og dauðhreinsunar. 

Tilvísanir


Flokkur:Örverufræði