Torfbær

Torfhús eða torfbær er hús sem er reist úr torfi að mestu eða nær öllu leyti. Torf hefur verið notað til húsabygginga um þúsundir ára um stóran hluta heimsins, sérlega á norðurslóðum. Torf sem byggingarefni í Norður-Evrópu á rætur að rekja að minnsta kosti til járnaldar, þó að erfitt sé að tímasetja torfið. Vitað er að Rómverjar notuðu torf til að byggja virki og varnarveggi eftir að veldi þeirra teygði sig norður á bóginn.

Húsabyggingar úr torfi hefur verið stunduð á mismunandi tímum í mörgum löndum Norður-Evrópu svo sem í Noregi, Skotlandi, Írlandi, Færeyjum, Grænlandi og einnig í Hollandi. Hús byggð úr torfi í þessum löndum voru að mestu verið íveruhús fyrir fátæka og lægri stéttir, og einnig gripahús og geymslur.

Algengt var að frumbyggjar í Norður-Ameríku, sérlega í Kanada notuðu torf til húsabygginga. Til dæmis byggðu Siglit inúítar sem búa við strendur vesturhluta Norður-Íshafsins hús með því að nota þykk lög af torfi sem var skorið úr túndru grasi með uppgistöðugrind úr rekaviði. Inuktitut inúítar sem búa á kanadíska eyjaklasanum notuðu hins vegar hvalbein til að gera uppistöðugrind í húsin. Torfhús vor einnig mjög algeng meðal frumbyggja norður Síberíu.

Torfhús, einnig kölluð „soddies“, voru algeng bústaður landnema á sléttunum miklu í Kanada og Bandaríkjunum á 19. öld vegna skorts á timbri. Addison Sod House útg Parks Canada https://www.pc.gc.ca/apps/dfhd/page_nhs_eng.aspx?id=10265 2023

 Torfbæir á Íslandi 

 Einangrun torfbæjanna 
Torfbæirnir voru býsna vel einangraðir, þ.e. héldu vel heitu innandyra þó kalt væri úti, og þurftu enga upphitun.Þetta slokknaði allt í stríðsgróðanum, Lesbók Morgunblaðsins, 1. júní 1975, bls. 4

Torf var líka töluvert notað sem einangrun milli þilja í timburhúsum á fyrri hluta 20. aldar. Annar kostur við torfbæi var að byggingarefnið var ódýrt og yfirleitt auðvelt að nálgast það. Torftekja var talin til hlunninda fyrr á tíð og var torfið skorið í mýrum. Besta torfið er það sem er að uppistöðu rótarkerfi votlendisplantna og inniheldur lítið sem ekkert af leir og sandi. Torfið var ýmist rist með torfljá eða stungið með skóflu. Torfið var látið þorna áður en hlaðið var úr því, annars var hætta á að það sigi saman og veggir aflöguðust.

 Viðhald 
hægri|thumb|Gamall klömbruhlaðinn torfveggur í Laufási við Eyjafjörð.
Torfbæirnir voru samt lélegur húsakostur, og oft þurfti að lappa upp á slíkar byggingar, þar sem torf endist yfirleitt skemur en annað byggingarefni. Í Þjóðólfi, árið 1863, er því lýst hvað gerði það að verkum að skjanna þurfti oft upp á torfbæi og sagt frá því að Íslendingar séu:

 ... alltaf að byggja sama húsið svoað segja árs árlega; eitt árið hefir vatn hlaupið í einhvern vegginn eða gaflaðið eða frostið klofið og sprengt inn, annað árið er þaktróðið orðið ónýtt og fúið svo að þaktorfið liggur inná viðum, og þarf að rífa þakið og leggja nýtt tróð á húsið, fjórða árið brotinn sperrukjálki eða 1-2 langbönd eða mæniás og þarf enn að rífa þakið fyrir þá sök, fimta árið er ytri þekjan rofin og þarf að tyrfa allt húsið að nýu o.s.frv. Þetta er vanalegi gángurinn í húsbyggíngum hér á landi yfir höfuð að tala.Húsakynni og húsabyggingar á Íslandi, Þjóðólfur, 24. janúar 1863, bls. 50

Torfhleðsla er handverk sem var í þann veginn að glatast og örfáir sem kunnu handbragðið en á síðustu árum hefur áhugi vaknað á að varðveita þá þekkingu og reynslu sem byggðist upp á þúsund árum og hafa meðal annars verið haldin námskeið í torfhleðslu til að kenna fólki að nýta torf til mannvirkjagerðar.

 Annað 
Ísland hefur sent inn tillögu að 12 torfhús og 2 torfkirkjur verði settar á Heimsminjaskrá UNESCO yfir menningararf.

 Tengt efni

 Bjór (byggingarlist)
 Torfþak
 Eldaskáli
 Gangabær
 Burstabær 

 Tilvísanir 

 Tenglar 
 Þróun íslenska torfbæjarins; Lesbók Morgunblaðsins, 21. nóvember 1987, bls. 4-6
 Landnámsbærinn; Lesbók Morgunblaðsins, 31. desember 1975, bls. 4-5 + (framh.) 13
 Á fimtíu ára afmæli sínu var Reykjavík torfbæaborg; Lesbók Morgunblaðsins, 6. nóvember 1949, bls. 493-504
 Þegar torfbyggingar voru bannaðar í Miðbænum; Lesbók Morgunblaðsins, 2. febrúar 1958, bls. 33-36
 Skemma bóndans; Lesbók Morgunblaðsins, 22. janúar 1950, bls. 29-32
 Íslenski torfbærinn á listahátíð; Lesbók Morgunblaðsins, 19. júlí 1970, bls. 2
 Þróun íslenskra torfbæja Glaumbær, smárit Byggðasafns Skagfirðinga
 Eldamennska í íslenskum torfbæjum; grein eftir Hallgerði Gísladóttir (Pdf-skjal)

flokkur:Byggingarlist