Landnámabók

Landnámabók eða Landnáma er elsta heimild um landnám Íslands. Hún hefur að geyma upptalningu landnámsmanna Íslands. Hún er upprunalega talin hafa verið rituð á fyrri hluta 12. aldar en það eintak er glatað.

Landnámabókin
Landnámabók skiptist í fimm hluta og meira en 100 kafla. Í bókinni er sagt frá helstu landnámsmönnum Íslands, hvar þeir námu land og greinir nokkuð frá uppruna þeirra og afkomendum. Fyrsti hlutinn segir frá því hvernig eyjan sem síðar var kölluð Ísland fannst. Hinir fjórir hlutarnir segja sögu landnemanna í hverjum landsfjórðungi, frá Vestfirðingafjórðungi, Norðlendingafjórðungi og Austfirðingafjórðungi og endað í Sunnlendingafjórðungi. Sagt er frá mikilvægum atburðum og einnig er sagt frá ættum landnámsmanna, 3000 eiginnöfn og 1400 örnefni eru nefnd. Stylegar, Frans-Arne H. (22 oktober 2004): «Hauk Erlendsson og Landnámabók», Arkeologi.blogspot 

Landnámabók nefnir 426 einstaklinga sem fyrstu landnemana og flestir þeirra settust að á norður- og suðvesturhluta landsins. Frá sjónarmiði sagnfræðings er bókin mikilvægt heimildarrit um sögu og ættfræði íslendinga og hefur haft mikil áhrif á sjálfsmynd íslendinga og sjálfsskilning. Stylegar, 2004 Óvíst er um aldur  Landnámabókar en Ari fróði notaðist við hana þegar hann samdi Íslendingabók, en hún var samin á árabilinu 1122–1233. Sennilegt er því talið að Landnámabók hafi fyrst verið skráð mjög snemma á 12. öld, eða um 1100.Sveinbjörn Rafnsson (2008), Hvað er Landnámabók? Tímaritið Saga. 2. Tölublað 2008.
bls. 180. 

Hvaðan komu þau?
Af upphaflegum landnámsmönnum eru nafngreindar 14 konur og 412 karlar.  Í bókinni kemur fram að af þeim komu um 130 beint frá Noregi, um 40 frá Þrændalögum og nálægum fylkjum, um 85 frá Gulaþings-svæðinu og um tíu frá Austur-Noregi. Sex landnámsmenn eru taldir sænskir eða frá Gautlandi og einn danskur. Í bókinni segir að margir landnámsmenn hafi komið frá Bretlandseyjum, frá Suðureyjum, Skotlandi, Írlandi og víðar að. Sumir þessara manna voru norrænum ættum en aðrir af breskum eða keltneskum uppruna.Sigurdsson, Jon Vidar (2008): Det norrøne samfunnet, Pax forlag, Oslo, ISBN 978-82-530-3147-7 Hinsvegar er meirihluti þeirra sem settust að á Ísland, sérstaklega konur og þrælar, útilokaðuð frá sögunni.Smith, K. P. (1995). Landnám: the settlement of Iceland in archaeological and historical perspective. World Archaeology, 26(3), 319-347.

Nýjustu erfðafræðirannsóknir benda til þess að yfirgnæfandi meirihluti íslenskra karla eigi ættir að rekja til sé skyldastur Norðurlanda en færri til Bretlandseyja, hins vegar að meirihluti kvenna sé af sama uppruna og konur á Bretlandseyjum. Ebenesersdóttir, S. S., Sandoval-Velasco, M., Gunnarsdóttir, E. D., Jagadeesan, A., Guðmundsdóttir, V. B., Thordardóttir, E. L.,  & Helgason, A. (2018). Ancient genomes from Iceland reveal the making of a human population. Science, 360(6392), 1028-1032. Það kemur vel heim við Íslendingasögur þar sem er sagt að norrænir karlmenn hafi farið í víking og sest að um tíma á Bretlandseyjum og tekið með sér þarlendar konur til Íslands, nauðugar eða viljugar. Agnar Helgason: „Uppruni Íslendinga. Vitnisburður erfðafræðinnar.“ Hlutavelta tímans. Menningararfur á Þjóðminjasafni (Reykjavík, Þjóðminjasafn Íslands, 2004), 48-55. Helgason, A., Sigurðardóttir, S., Nicholson, J., Sykes, B., Hill, E. W., Bradley, D. G., ... & Stefánsson, K. (2000). Estimating Scandinavian and Gaelic ancestry in the male settlers of Iceland. The American Journal of Human Genetics, 67(3), 697-717.

Endurskrifaðir textar

Landnámabók var sett saman á fyrra hluta 12. aldar, og allment er talið að Ari fróði hafa verið riðinn við hina fyrstu gerð, en hún er nú löngu glötuð. Til eru fimm endurskrifanir á henni:

 Sturlubók; endurskrifuð á 17. öld af Jóni Erlendssyni upp úr aldagömlum skinnhandritum eftir Sturlu Þórðarson sem brunnu í brunanum í Kaupmannahöfn árið 1728.
 Hauksbók; skrifuð af Hauki Erlendssyni um 1299 en einungis eru til 18 blöð af henni sjálfri en Jón Erlendsson gerði eftirrit sem er fullkomlega varðveitt.
 Melabók; talin vera rituð um 1272 af Snorra Markússyni lögmanni á Melum.
 Skarðsárbók; pappírshandrit frá fyrri hluta 17. aldar skrifað af Birni Jónssyni á Skarðsá. 
 Þórðarbók; einnig 17. aldar pappírshandrit skrifað af Þórði Jónssyni prófasti í Hítardal.

Í Sturlubók og Hauksbók eru viðaukar sem eru sóttir í kunnar heimildir, til að dæmis Íslendingasögur (Egils sögu, Eyrbyggju, Vatnsdælu og fleiri)

Í Landnámabók má finna talsverðar upplýsingar um heiðni eða norræna trú landnámsmanna. Jón Hnefill Aðalsteinsson (1999). Jakob S. Jónsson, (ritstjóri.). Under the Cloak: A Pagan Ritual Turning Point in the Conversion of Iceland (2 útgáfa.). University of Iceland Press. bls. 15. ISBN 978-9979-54-380-0. Sveinbjörn Rafnsson telur að Sturlubók og Hauksbók hafi tilhneigingu til að ofmeta kristni, en Melabókin síður. Sveinbjörn Rafnsson, (1974) Studier i Landnámabók. Kritiska bidrag till den isländska fristatstidens historia. Bibliotheca historica Lundensis.  bls. 73. ISBN 9140032779

Í eftirmála Þórðarbókar, sennilega afritað úr Melabók, er rannsókn á sögu Íslendinga réttlætt sem vörn gegn ásökunum útlendinga um að þeir séu afkomendur „þræla eða illmenna“ og vegna þess að „enda eru svo allar vitrar þjóðir að vita vilja upphaf sinna landsbyggða, eða hvers hvergi til hefjast eða kynslóðir“.Tómasson, Sverrir (2006). "Old Icelandic Prose". In Neijmann, Daisy (ed.). A History of Icelandic Literature. Histories of Scandinavian Literature. Vol. 5. Lincoln, Nebraska / London: University of Nebraska Press / The American-Scandinavian Foundation. pp. 80–81. ISBN 978-0-8032-3346-1.

Hvers vegna var Landnámabók skrifuð?
Umfang Landnámabókar er slíkt að enginn einn höfundur hefur getað samið hana, það hljóta að hafa verið fleiri höfundar sem unnu samræmt og skipulega. Margir sagnfræðingar  telja að Landnáma hlyti upphaflega að hafa orðið til í tengslum við Alþing við Öxará þar sem menn söfnuðust saman árlega til forna hvaðanæva af landinu. Sveinbjörn Rafnsson, (2001). Sögugerð Landnámabókar: Um íslenska sagnaritun á 12. og 13. öld. Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands  

Sagnfræðingar og annað áhugafólk hefur lengi velt fyrir sér afhverju ráðist var í að skrifa 
svo víðfeðmt og viðamikið verk. Sem svar við því hafa ýmsar hugmyndir eða tilgátur verið settar fram.Sveinbjörn Rafnsson (2008), bls. 183

Ein tilgáta er að Landnáma tengist áformum um að koma á óðalsrétti á Íslandi í einhverju tagi. Barði Guðmundsson, „Uppruni Landnámabókar“
, í Uppruni Íslendinga (1959), Menningarsjóður. bls. 90. Gegn þessari hugmynd kemur að ættartölurnar í Landnámubók eru ekki raktar þannig að þær sýni hvernig jarðir gengu að erfðum frá landnámsmönnum fram að ritunartíma bókarinnar.

Önnur tilgáta er að hún gæti tengst tíundagreiðslum sem hófust árið 1097 e.Kr. á Íslandi og tengist þá við jarðamat sem hefði þá farið fram fram. Það er hins vegar ekkert í Landnámabók sem bendir til verðmats á jörðum eða skattheimtu vegna tíundarlaga. Einnig hefur þeirri hugmynd verið varpað fram að Landnáma sé rituð til að skrásetja sögulega atburði af fróðleiksfýsn og ekki sé þörf að leita annarra ástæðna.
Niðurstaðan er að hingað til hafa fræðimenn ekki getað staðfest hvers vegna Landnámabók var rituð. 

Söguleg heimildargildi
Fræðimenn eru ekki sammála um heimildargildi frásagnarinnar af landnáminu, hvort hún sé safn goðsagna eða söguleg rétt í meginatriðum. Samkvæmt sagnfræðingnum Gunnari Karlssyni minnir sagan um Hrafna-Flóka og hröfnunum þremur til dæmis og á söguna um Nóa og syndaflóðið, sem beitti dúfu til að finna þurrt land eftir flóðið. Þótt Gunnar taki einnig fram að þetta afsanna ekki söguna og nákvæmni bókarinnar sé enn óljós. 
Annar sagnfræðingur, Helgi Þorláksson, telur að þó að ritheimildir gefi ekki örugga vitneskju um persónur og atburði eða stjórnmálasögu fyrir 1050 þá styðja aðrar heimildir frásögur í Landnámabók. 

 Tengt efni 
 Íslendingabók Ara fróða
 Landnámsmenn á Íslandi

 Heimildir 

 Tenglar 
 Landnámabók (Sturlubók)
 Landnáma - sögugerð

 Landnámabók (latínu liber de occupatione Islandiae) með íslenskan texta hliðstæðum latneskum á Google Books. Eftir Jón Ólafsson og Hannes Finnsson. Atriðaskrá voru skrifaðar af Jóni Ólafssyni. Lesa má bókina hér.

 Landnámabók frá «Kulturformidlingen Norrøne Tekster og Kvad» í Noregi.

Flokkur:Landnám Íslands
Flokkur:Íslensk ritverk
Flokkur:Fornrit