Makt myrkranna

Makt myrkranna er gotnesk hrollvekja eftir Valdimar Ásmundsson sem var auglýst sem þýðing úr ensku á skáldsögunni Drakúla eftir Bram Stoker. Makt myrkranna var í raun byggð á fyrri endursögn á Drakúla á sænsku eftir „A-e“, Mörkrets makter. Báðar endursagnirnar eru nokkuð ólíkar Drakúla á ensku og talið er að þær hafi verið byggðar á fyrri drögum Stokers að skáldsögunni.

Útgáfa 
Makt myrkranna birtist sem framhaldssaga í blaðinu Fjallkonunni frá janúar 1900 til mars 1901. Valdimar Ásmundsson, sem var sagður þýðandi sögunnar, var eiginmaður Bríetar Bjarnhéðinsdóttur, þáverandi ritstjóra Fjallkonunnar. Árið 1901 gaf Valdimar Makt myrkranna út á bók í Reykjavík og sagði útgefendur vera „nokkra prentara“. Fyrsti hluti Maktar myrkranna, sem nær yfir blaðsíður 5–167, fjallar um ferð Tómasar Harkers (sem heitir Jonathan Harker í frumtexta Stokers) til hallar Drakúla í Sjöborgalandi en annar hlutinn er endursögn á síðari hlutum Drakúla. Bókinni fylgdi formáli sem sagður var ritaður af Bram Stoker í ágúst 1898, rúmu ári eftir að Drakúla var birt í Englandi í maí 1897.

 Formáli höfundarins 
Í formála höfundarins er því haldið fram að bókin sé byggð á „dularfullu handriti“ og að atburðirnir í Drakúla séu sannsögulegir, en að nöfnum persónanna hafi verið breytt til að vernda friðhelgi einkalífs þeirra. Formálinn vakti ekki athygli alþjóðlegra fræðimanna fyrr en árið 1986, þegar Richard Dalby uppgötvaði hann og þýddi hann á ensku. Vísað hefur verið til formálans að Makt myrkranna í greinum en hann var ekki hafður með enskum útgáfum á Drakúla fyrr en árið 2017. 

Í formálanum er vísað til þess að sú röð af glæpum sem fjallað er um í bókinni sé „mönnum ekki úr minni liðin“ og að morð Kobba kviðristu (eða „Jakobs kviðristara“), sem framin voru frá 1888 til 1891, hafi komið „litlu seinna til sögunnar“. 

Í formálanum stendur:

Lesarinn getur sjálfur séð, þegar hann les sögu þessa, hvernig þessum blöðum hefur verið raðað saman, svo að þau yrðu að einni heild. Eg hefi ekki þurft að gera annað en að draga úr þeim ýmis óþörf smáatvik og láta svo sögufólkið sjálft skýra frá reynslu sinni í þeim sama einfalda búningi, sem blöðin upphaflega eru skrifuð í. Eg hefi, af augljósum ástæðum, breytt nöfnum manna og staða. En að öðru leyti skila eg handritinu óbreyttu, samkvæmt ósk þeirra, sem hafa álitið það stranga skyldu sína að koma því fyrir almenningssjónir.

Eftir minni sannfæringu er það ekkert efamál, að þeir viðburðir, sem hér er lýst, hafi sannarlega átt sér stað, hversu ótrúlegir og óskiljanlegir sem þeir kynna að sýnast, skoðaðir eftir almennri reynslu. Og eg er sannfærður um, að þeir hljóta jafnan að verða að nokkru leyti óskiljanlegir, þó ekki sé óhugsandi, að áframhaldandi rannsóknir í sálfræðinni og náttúrufræðinni geti þegar minst varir skýrt bæði þessa og aðra leyndardóma, sem hvorki vísindamenn né njósnarlögreglan hafa enn þá getað skilið. Eg tek það enn á ný fram, að þessi dularfulli sorgarleikur, sem hér er lýst, er fullkomlega sannur að því er alla ytri viðburði snertir, þó eg eðlilega hafi komist að annari niðurstöðu í ýmsum greinum en sögufólkið. En viðburðirnir eru ómótmælanlegir, og svo margir þekkja þá, að þeim verður ekki neitað. Þessi röð af glæpum er mönnum ekki úr minni liðin, röð af glæpum, sem virðast óskiljanlegir, en út leit fyrir að væru af sömu rót runnir, sem á sínum tíma slógu jafnmiklum óhug á almenning sem hin alræmdu morð Jakobs kviðristara, sem komu litlu seinna til sögunnar. Ýmsa mun reka minni til hinna merkilegu útlendinga, sem misserum saman tóku glæsilegan þátt í lífi tignarfólksins hér í Lundúnum, og menn muna eftir því, að annar þeirra að minsta kosti hvarf skyndilega og á óskiljanlegan hátt, án þess nokkur merki hans sæist framar. —

Alt það fólk, sem sagt er að viljandi eða óviljandi hafi tekið þátt í þessari merkilegu sögu, er alþekt og vel metið. Bæði Tómas Harker og konan hans, sem er valkvendi, og dr. Seward eru vinir mínir og hafa verið í mörg ár og eg hefi aldrei efað, að þau segðu satt frá; og hinn mikilsmetni vísindamaður, sem kemur hér fram með dularnafni, mun líka vera of frægur um allan hinn mentaða heim til þess að mönnum dyljist hið rétta nafn hans, sem eg hefi ekki viljað nefna, sízt þeim, sem af reynslu hafa lært að meta og virða snilld hans og mannkosti, þótt þeir ekki fremur en eg fylgi lífsskoðunum hans. En á vorum dögum mætti það að vera ljóst öllum alvarlega hugsandi mönnum að „harla margt er á himni og jörðu, sem heimspekina dreymir ei um“. Lundúnum, —stræti, ágúst 1898. B. S.

 Viðtökur á Íslandi 
Aðeins ein samtímagagnrýni birtist á Makt myrkranna á Íslandi og hún var í hæsta máta neikvæð. Árið 1906 skrifaði Benedikt Björnsson (1879–1941) um söguna: Fjallkonan flutti ýmislegt rusl og meðal annars langa sögu, Makt myrkranna. Hefði sú saga gjarna mátt eiga sig, og get eg ekki séð, að slíkur þvættingur hafi auðgað bókmenntir vorar.

Benedikt var af yngri kynslóð en Valdimar og óttaðist að þýðingar á „ódýrum“ erlendum dægurbókmenntum myndi ryðja ritun íslenskra bókmennta, þar á meðal hans eigin, til hliðar.

Þrátt fyrir dræmar viðtökur gagnrýnenda varð Makt myrkranna vel þekkt á Íslandi eftir að kvikmyndin Drakúla með Bela Lugosi var sýnd í kvikmyndahúsi í Reykjavík árið 1932. Titillinn var notaður sem almennt heiti á heilli röð vampírumynda.De Roos, Hans Corneel. Introduction to Powers of Darkness. New York: Overlook, 2017: 22.

Halldóri Laxness þótti mikið til bókarinnar koma: „Þessi saga, Makt myrkranna, um draug í Karpatafjöllum, hefur mér þótt ein best íslenskuð skáldsaga útlend síðan ég var fjögurra ára; og gildir það frammá þennan dag.“ Talið er að bók Halldórs, Kristnihald undir Jökli (1968), sé undir miklum áhrifum af Makt myrkranna.

Umræða um þýðingu íslensku endursagnarinnar á ensku eftir Hans Corneel de Roos endurvakti jafnframt áhuga Íslendinga á bókinni.

Uppgötvun
Árið 2014 tók hollenski fræðimaðurinn Hans Corneel de Roos fyrst eftir því að íslenska útgáfan af Drakúla var í raun ekki þýðing, heldur talsvert frábrugðin sögu Stokers. Árið 2017 þýddi De Roos Makt myrkranna á ensku undir titlinum Powers of Darkness The Lost Version of Dracula. Mikið var deilt um hví bækurnar væru svona ólíkar og þrjár tilgátur lagðar fram:
Að Valdimar hafi breytt söguþræði Drakúla þegar hann þýddi hana á íslensku.
Að Valdimar hafi byggt bókina á eldri drögum að Drakúla sem Stoker notaði ekki í útgáfunni sem kom út árið 1897. Þessu til stuðnings hefur verið bent á að ekkja Stokers lögsótti gjarnan fólk sem notaði Drakúla án hennar leyfis, en Valdimar var aldrei lögsóttur þrátt fyrir breytingar á sögunni í Makt myrkranna.
 Þá hefur komið fram það sjónarmið að hvort tveggja sé rétt, að Valdimar hafi bæði gert breytingar og hafi byggt söguna á eldri drögum að Drakúla.

 Munir á Makt myrkranna og Drakúla
Söguþráðurinn í Makt myrkranna er nokkurn veginn sá sami og í Drakúla, en bent hefur verið á ýmsa muni. Nöfnum margra persónanna er breytt og meiri áhersla er lögð á kynferði persónanna í Makt myrkranna. Roos skrifaði: „Þótt Drakúla hafi hlotið jákvæða dóma í flestum dagblöðum á sínum tíma [...] getur frumtextinn verið leiðinlegur og langdreginn [...] Makt myrkranna er hins vegar skrifuð í hnitmiðuðum og beittum stíl þar sem hvert einasta atriði færir söguna áfram.“ Í Drakúla talar greifinn með velþóknun um íslenska berserki sem dæmi um blóðþyrsta stríðsmenn sem fóru hamförum um Evrópu, Asíu og Afríku en þessi tilvísun birtist ekki í texta Valdimars. Í skáldsögu Stokers getur Drakúla jafnframt breytt sér í hvaða dýr sem hann vill. Hann getur ekki gert þetta í endursögn Valdimars, þótt innblásturinn að þessum mætti Drakúla hafi komið úr íslenskum þjóðsögum sem Stoker hafði kynnt sér með því að lesa bókina The Book of Were-Wolves eftir Sabine Baring-Gould, sem hafði búið á Íslandi um nokkurt skeið.

Persónan Jonathan Harker í Drakúla heitir Tómas Harker í Makt myrkranna. Mina Harker verður Vilma Harker og Lucy Westenra er kölluð Lúsía Western. Drakúla greifi er nefndur Draculitz. Í Makt myrkranna er talað um að Vilma Harker hafi farið til Vínar til að gangast undir meðferð hjá dr. Sigmund Freud, sem ekki er minnst á í Drakúla. Drakúla er bréfaskáldsaga en Makt myrkranna er með alvitran sögumann í seinni hlutanum. Bandaríski rithöfundurinn Colin Fleming færði rök fyrir því að ítrekaðar vísanir í norræna goðafræði og Norðurlandabókmenntir í Makt myrkranna séu viðbætur Valdimars við söguna frekar en framlög Stokers. Fleming benti á að í Drakúla séu aðeins lúmskar vísanir í hið kynferðislega, sem sé látið tákna „dýpra, myrkara efni: hugmyndina um andkrist, og blóðsugur látnar tákna tælandi, martraðarkennda andstæðu við samneyti. Makt myrkranna hefði hins vegar allt eins getað haft undirtitilinn Skikkjuklæddur losti“. Í Makt myrkranna hugsar Harker mikið um brjóst og veitir barmi kvenna sem hann hittir í Sjöborgalandi mikinn gaum.

Einn helsti munurinn á Drakúla og Makt myrkranna er að meirihluti síðarnefndu sögunnar snýr að dvöl Harkers í höll Drakúla en seinni hluti sögunnar, sem er bróðurparturinn af Drakúla, birtist aðeins í afar styttri útgáfu. Ferð Harkers til Sjöborgalands er um 80% af Makt myrkranna. Kanadíski rithöfundurinn Michael Melgaard lýsti Makt myrkranna sem svo að sagan færi sér hægar en Drakúla þar sem það tekur Harker mun lengri tíma að átta sig á að hann er fangi Drakúla, en í bók Stokers áttar hann sig nánast strax á því. Upplifanir Harkers í höll Drakúla eru mun spennuþrungnari í Makt myrkranna en í Drakúla. Í Drakúla finnur Harker til dæmis rústir af kapellu sem hann segir að hafi augsýnilega verið notuð sem grafreitur. Í Makt myrkranna er þetta hins vegar herbergi fullt af rotnandi líkum og dulspekitáknum. Í Mark myrkranna finnur Harker jafnframt lík bóndastúlku sem Drakúla hefur drepið og verður vitni að því er Drakúla stýrir djöfullegri helgiathöfn sem lýkur með mannfórn.

Í Makt myrkranna á Arthur Holmwood lávarður systur að nafni María sem birtist ekki í Drakúla. Brúðir Drakúla birtast ekki í Makt myrkranna þar sem Drakúla á aðeins eina fylgdarkonu. Ein söguhetjan úr Drakúla, dr. John Seward, missir vitið í Makt myrkranna vegna hryllingsins sem hann verður vitni að. Hinn vitskerti sjúklingur hans, Renfield, birtist hins vegar ekki í Makt myrkranna. 

Drakúla er heilsteyptari persóna í Makt myrkranna en í skáldsögu Stokers. Hann á í samskiptum við ríkisstjórnir ýmissa ríkja og gefið er í skyn að hann hyggi á heimsyfirráð. Í Makt myrkranna viðrar Drakúla hugmyndir í anda Nietzsche þar sem hann lýsir yfir fyrirlitningu á kristni fyrir að upphefja hinu veiku í stað hinna sterku og segist vilja láta allan heiminn beygja sig fyrir hinum sterku. Sósíaldarwinismi var vinsæl hugmyndafræði á tíunda áratug 19. aldar sem endurspeglast í orðræðu Drakúla í Makt myrkranna þar sem hann lýsir ítrekað yfir vanþóknun sinni á hinum veikburða, sem lifi aðeins til að þjóna hinum sterku. Í þessu tilviki meinar hann það bókstaflega, þar sem Drakúla og hinar vampírurnar lifa á blóði fólks sem er of veikburða til að verja sig. Í Makt myrkranna flýr Drakúla ekki aftur til Sjöborgalands, heldur er hann drepinn á heimili sínu í Lundúnum af hópi söguhetjanna undir forystu Van Helsing prófessors.

Í Makt myrkranna birtist rannsóknarlögreglumaður að nafni Barrington sem rannsakar morð Drakúla en birtist ekki í skáldsögu Stokers. Í Makt myrkranna kemur Drakúla ekki einn síns liðs til Englands, heldur er með honum daufdumb kona, sem virðist vera þræll hans, og fögur hefðaborin kvenvampíra. Henni er lýst sem svo að hún hafi „hálsinn og brjóstið bert“ en um hálsinn hafi hún festi úr skyggðum demöntum. Drakúla sest ekki að á óðali í Essex, heldur í niðurníddu gömlu setri í austurhluta Lundúna. Breski fræðimaðurinn Clive Bloom hefur bent á að þegar Stoker hóf að skrifa skáldsöguna sem síðar varð Drakúla sá hann fyrir sér að Drakúla kæmi sér fyrir í setri á austurenda Lundúna sem hefði munað sinn fífil fegurri og breytti aðsetri hans ekki í óðal í Essex fyrr en í lokadrögum að bókinní árið 1897. Bloom hefur fært rök fyrir því að þar sem setur Drakúla í Lundúnum í Makt myrkranna samræmist fyrri hugmyndum Stokers bendi það til þess að Makt myrkranna sé byggð á fyrri drögum að sögunni.

Ævisöguritari Stokers, David J. Skal, hefur einnig fært rök fyrir því að Valdimar hafi byggt þýðingu sína á fyrri drögum að Drakúla, og hefur bent á að minnisblöð Stokers sýni að hann hafði hugmyndir um rannsóknarlögreglumanninn Barrington sem eina söguhetjuna en hafi síðar fjarlægt hann úr sögunni og látið  Abraham Van Helsing gegna hlutverki hans. Þar sem Barrington er ekki persóna í Drakúla hefði Valdimar ekki getað þekkt til hans, sem bendir til þess að hann hafi haft eldri drög til hliðsjónar, annað hvort beint eða óbeint í gegnum sænsku framhaldssöguna Mörkrets makter. Minnisblöð Stokers sýna að hann sá einnig fyrir sér að Drakúla ætti daufdumba þjónustukonu, sem birtist ekki í endanlegri útgáfu Drakúla en birtist í Makt myrkranna. Þá sýna minnisblöð Stokers að hann vildi að Drakúla væri alltaf síðasti gesturinn sem mætti í kvöldverðarboð, sem er persónueiginleiki sem sést í Makt myrkranna en ekki í Drakúla.

 Hópþýðing á ensku 
Þar sem De Roos kunni ekki íslensku þegar hann uppgötvaði Makt myrkranna skipti hann textanum í 25 hluta sem hver var um 2.000 orð og kom sér upp teymi íslenskumælandi fólks sem þýddi hvern  hluta fyrir sig á ensku. Í teyminu voru Aldís Birna Björnsdottir, Anja Kokoschka, Arna Sif Thorgeirsdottir, Ásdís Rut Guðmundsdóttir, Hafrún Kolbeinsdóttir, Ingibjörg Bragadóttir, Hans Ágústsson, Herbert Pedersen, Hildur Lofts, Hjörtur Jónasson, Lára Kristín Pedersen, María Skúladóttir, Sigrún Birta Kristinsdóttir, Sigrún Ósk Stefánsdóttir, Sædís Alda Karlsdóttir, Tinna María Ólafsdóttir, Vilborg Halldórsdóttir og Vildís Hallsdóttir. Eftir fyrstu lotu þýðingarinnar skipulagði De Roos aðra lotu og leysti úr þýðingarvandamálum sem eftir voru með hjálp fleiri sjálfboðaliða, Cleasby & Vigfusson Old Norse to English Dictionary og Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Pienette Coetzee og Lounette Loubser hjálpuðu til við að snurfusa enska textann þannig að hann flæddi eins og hann væri skrifaður af höfundi með ensku að móðurmáli. Allison Devereux og John Edgar Browning fóru síðan yfir textann. Þetta var því dæmi um hópþýðingu en De Roos átti lokaorðið á öllum stigum ferlisins.

 Sænsk fyrirmynd sögunnar 
De Roos gaf út enska þýðingu á bókinni í febrúar 2017. Í kjölfarið benti sænski fræðimaðurinn Rickard Berghorn á að mikill hluti Maktar myrkranna ætti sér fyrirmynd í framhaldssögunni Mörkrets makter, sem birtist í sænska blaðinu Dagen árin 1899–1900. De Roos sagði íslensku blaðakonunni Önnu Margréti Björnsson:

„Enginn sá þetta fyrir. Hvorki rannsóknir mínar, né samstarfsmenn mínir né útgefandi minn né vinur minn Simone Berni frá Ítalíu, sem er sérfræðingur í fyrstu þýðingunum á Drakúla. Í rúma öld hefur Makt myrkranna, íslenska endursögnin á Drakúla, ekki verið þekkt utan Íslands, fyrir utan formálann sem Bram Stoker sjálfur á að hafa skrifað. Svo virðist sem að þeir sem tóku eftir breytingum Valdimars Ásmundssonar á textanum á Íslandi hafi ekki gert sér grein fyrir mikilvægi þeirra fyrir Drakúlafræði í Bretlandi eða Bandaríkjunum. Og á hinn bóginn höfðu enskumælandi rannsakendur aldrei fyrir því að reyna að lesa íslenska textann. Ég varð að læra íslensku, bara svo ég gæti fengið nasaþefinn af honum.

Nú kemur í ljós að það sama gerðist í Svíþjóð. Margir sænskir sérfræðingar þekktu þegar til gamallar útgáfu á Drakúla sem birtist í sænsku blöðunum Dagen og Aftonbladet frá 10. júní 1899. En enginn gaf þessu neinn gaum fyrr en Rickard Berghorn las um ensku þýðinguna mína á Makt myrkranna og áttaði sig á því að þessi – enn eldri – sænska útgáfa var með sama titil. Mörkrets makter, sem er titill sænsku framhaldssögunnar, þýðir einmitt það sama og Makt myrkranna. Þannig sá hann tengslin milli sænsku útgáfunnar og hinnar íslensku. Fyrst hélt hann að Makt myrkranna væri bein þýðing á sænsku útgáfunni, en hann sá síðan að sænski textinn er lengri og inniheldur atriði sem eru hvorki í Drakúla né í Makt myrkranna. Og vitfirringurinn Renfield er enn í sögunni ásamt fleirum.“

De Roos sagði að vegna ábendingar Berghorns hefði hann skipt um áherslur í rannsókn sinni og nú væri nauðsynlegt að kanna tengslin á milli Stokers og Haralds Sohlman, ritstjóra Dagen og Aftonbladet. Hann sagðist enn gera ráð fyrir því að Stoker sjálfur hefði átt þátt í að skapa þessa „erótískari og pólitískari útgáfu sögunnar. Rickard er að minnsta kosti þeirrar skoðunar“.

Heimildir
Ásmundsson, Valdimar & Stoker, Bram: Makt Myrkranna Reykjavík Nokkrir prentarar. 1901. (Texti á Project Runeberg.)


Crișan, Marius-Mircea: "'Welcome to My House: Enter Freely of your own will': Dracula in International Contexts", pages 1–21 in Dracula: An International Perspective. New York: Springer, 2017. .
De Roos, Hans Corneel: "Count Dracula's Address and Lifetime Identity" pages 95–118 from Dracula: An International Perspective, New York: Springer, 2017. .

Stoker, Bram & Asmundsson, Valdimar.  Hans Corneel de Roos, ed.: Powers of Darkness: the Lost Version of Dracula. New York: The Overlook Press 2017. 
'''
Tilvísanir

Flokkur:Bókaárið 1901
Flokkur:Drakúla