Sagnmyndir

Sagnir hafa þrjár myndir, germynd, miðmynd og þolmynd. Ræðst notkun þeirra af því hvort áhersla er fremur lögð á geranda eða þolanda.

 Germynd 
Germynd  er algengasta sagnmyndin. Áherslan er á geranda setningarinnar; t.d. Jón klæddi sig, móðirin klæðir drenginn.

 Miðmynd 

Miðmynd  þekkist á því að endingin -st (sem kallast miðmyndarending) bætist við germyndina (t.d. Jón klæddist). Á undan miðmyndarendingunni falla þó niður endingarnar -ur, -r og r-ð

Dæmi:
 þú kemur → þú kemst

Miðmynd segir frá því hvað gerandi/gerendur gerir/gera við eða fyrir sjálfan/sjálfa sig, t.d. hann leggst, þeir berjast.

Fyrir kemur að germynd lítur út sem miðmynd, t.d. þú stökkst út í lækinn. Til að greina á milli er hentugt að skipta um persónu eða tölu; þú stökkst út í lækinn - > ég stökk út í lækinn - sem leiðir í ljós germynd þar eð endingin -st verður að vera í öllum persónum í miðmynd.

 Miðmyndarsögn 
Sumar sagnir eru aðeins til miðmynd (t.d. sagnirnar nálgast, vingast, óttast, öðlast, ferðast, heppnast og kallast) og eru þær kallaðar miðmyndarsagnir.

 Miðmyndarending 
Miðmyndarending er endingin -st (áður -zt og í forníslensku -sk)http://www.timarit.is/?issueID=425850&pageSelected=9&lang=0 Íslenskt mál 264. þáttur sem bætt er við germyndina til að mynda miðmynd. 

Miðmyndarendingin -st fellur niður á eftir -st eða -sst í germynd:
 haldast: Staðan hélst óbreytt
 festast: Fóturinn hefur fest
 kyssast: Hjónin hafa kysst
 hittast: Höfum við hist?

 Miðmyndarendingin í forníslensku 
Um árið 1200 endaði -umk í fyrstu persónu eintölu þar sem -mk hlutinn er komin af orðinu mik (gömul mynd persónufornafnsins mig),Á hvaða sviði málfræðinnar hafa mestar breytingar orðið frá forníslensku til dagsins í dag? og í öllum öðrum beygingarmyndum endaði hún á -sk sem er komið orðinu sik (sem er gömul mynd afturbeygða fornafnsins sig). 

Upp úr 1200 fær 1. persóna einnig endinguna -sk/-zk í staðin fyrir -mk. Hætt var að nota -sk um lok 13. aldar (um 1300) og endingin -z notuð í staðinn. Á 14. öld komu endigarnar -zt og  -zst fram (og virðist framburðurinn þá orðinn st eins og hann er núna) en á 15. öld er endingin -zt nær eingöngu notuð. Á 15. öld koma fram nýjar endingar; -nzt og -zt og síðar -nst og -st. Á 17. öld var farið að bæta við endinguna -st þannig að hún varð -ustum (berjustum). Á 18. öld endurvöktu málhreinsunarmenn gömlu miðmyndarendinguna -umst og er það endingin sem notuð er í dag (köllumst, berjumst, elskumst..)

  Upp úr 1200 Undir lok 13. aldar 14. öld-15. aldar 15. öld-17. aldar 17. öld -sk -zk -z -zt -nst -st -stum 1. persóna  eintala berjumsk  berjumzk berjumz berjumzt berjunst  berjust  berjustum

Og svo miðmyndarsögnin kallast sé tekin til dæmis í öllum persónum;

  Í forníslensku Undir lok 13. aldar Lok 13. aldar -mk/-sk -z 1. persóna  eintala kollumk  köllumz  köllumst  kallast 2. og 3. persóna kallask kallaz  kallast 1. persóna fleirtala kollumsk köllumz  köllumst 2. persóna kallisk kalliz  kallist 3. persóna kallask kallaz  kallast

 Þolmynd 

Þolmynd  er mynduð með hjálparsögninni ‚að vera‘ eða ‚að verða‘ og lýsingarhætti þátíðar af aðalsögn. Þolmynd leggur áherslu á þolanda setningar en geranda er sjaldnast getið, dæmi:
 Jón var klæddur af móðurinni.
 Vitað er að jörðin er lífvænleg.
 Henni var hjálpað.

 Tengt efni 
 Aflagssögn
 Miðmyndarsögn

 Heimildir 




 Frekara lesefni 




Flokkur:Málfræði
Flokkur:Sagnorð