Sagnbeyging

Beygingar sagna greina þær í flokkana veikar, sterkar og blandaðar sagnir. Frumhlutar sagnarinnar, sem aðrar orðmyndir hennar myndast af, kallast kennimyndir hennar. Strikið tilstrik (n-strik, strik sem er jafnbreytt bókstafinum n) er stundum notað við upptalningu beygingarmynda.Íslenskt mál og almenn málfræðiÞetta strik [–, tilstrik] er einnig notað til að aðgreina beygingarmyndar í upptalningu

 Veikar sagnir 

Veikar sagnir hafa beygingarendingu sem endar á tannhljóðsviðskeytunum -aði, -ði, -di, -ti í annari kennimynd veikra sagna (fyrsta persóna eintala þátíð framsöguháttur):

 að elska – ég elskaði – ég hef elskað að heyra – ég heyrði – ég hef heyrt að deyfa – ég deyfði – ég hef deyft að dæma – ég dæmdi – ég hef dæmt að vekja – ég vakti – ég hef vakið að telja – ég taldi – ég hef talið að lenda – ég lenti – ég hef lentMun fleiri veikar sagnir eru að finna í íslensku en sterkar.

 Sterkar sagnir 

Sterkar sagnir í íslensku eru endingarlausar í þátíð fyrstu og þriðju persónu eintölu (til dæmis „ég fann“ og „hún fann“) en enda á -st í þátíð, annari persónu eintölu (til dæmis „þú fannst“):
 þátíð fyrstu og þriðju persónu eintölu
 að bíta – ég beit, hún beit að fara – ég fór, hún fór að bresta – ég brast, hún brast að heita – ég hét, hún hét þátíð, önnur persóna eintölu
 þú beist þú fórst þú brast þú héstFáeinar sagnir eru ýmist notaðar veikar eða sterkar:
 að hrinda – ég hratt, ég hrinti, – hún hratt, hún hrinti að fela – ég fól, ég faldi, – hún fól, hún faldiKemur þá stundum fram merkingarmunur eftir því hvort sögnin er veik eða sterk.

 Blandaðar sagnir 

Til blandaðra sagna í íslensku teljast núþálegar sagnir og ri-sagnir. 

Núþálegar sagnir kallast svo sökum þess að nútíð sagnanna er mynduð líkt og þátíð sterkra sagna, þ. e. með hljóðskiptum í stofni orðs, en þátíð þeirra er hins vegar veik og hefur sömu viðskeyti og þátíð veikra sagna. Þessar sagnir eru alls 11; eiga, mega, knega, unna, kunna, muna, munu, skulu, þurfa, vita, vilja.

ri-sagnir hafa endinguna ði í þátíð en beygjast að öðru leyti sem sterkar sagnir. Þær eru 4 í nútíma íslensku; róa, gróa ,núa, snúa.

 Kennimyndir sagna 

Kennimyndir sagna eru áþekkar kenniföllum nafnorða og taka mynd af háttum sagnarinnar. Af þeim eru aðrar myndir sagnarinnar dregnar.

Kennimyndir veikra og -ri sagna eru þrjár:
Nútíð nafnháttar (nt.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. et.)
Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)

Hér er þetta sýnt með hjálparorðum:

      nh.
    þt. et.
    lh. þt.

      (að) mála
    (ég) málaði
    (ég hef) málað


Önnur og þriðja kennimynd verða til af sagnarstofni (nafnháttur að frádreginni endingunni -a) með endingum í þátíð; -aði, -ði, -di, -ti; og lýsingarhætti þátíðar; -að, -t.

-ri sagnirnar fjórar eru þannig í kennimyndum sínum:

      nh.
    þt. et.
    lh. þt.

      (að) gróa
    (ég) greri
    (ég hef) gróið

      (að) róa
    (ég) reri
    (ég hef) róið

      (að) núa
    (ég) neri
    (ég hef) núið

      (að) snúa
    (ég) sneri
    (ég hef) snúið


Kennimyndir sterkra sagna eru fjórar:
Nútíð nafnháttar (nt.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. et.)
1. persóna fleirtölu í framsöguhætti þátíðar (þt. ft.)
Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)
Sterkar sagnir hafa óreglulegri beygingu en veikar og hljóðskipti í stofni. Þess vegna verður að bæta einni kennimynd við til svo hægt sé að leiða út aðrar myndir:

      nh.
    þt. et.
    þt. ft.
    lh. þt.

      (að) bíta
    (ég) beit
    (við) bitum
    (ég hef) bitið


Orðabækur ættu að sýna þátíðarendingu veikra sagna; mála, -aði; en allar kennimyndir sterkra sagna (og núþálegra); bíta, beit, bitum, bitið. 

Höfuðeinkenni sterkra sagna er að mynda þátíðarendingu með hljóðskiptum í stofni (sérhljóðabreytingum) og má skipta þeim í 6 flokka eftir því:

      nh.
    þt. et.
    þt. ft.
    lh. þt.

      (að) líta
    (ég) leit
    (við) litum
    (ég hef) litið

      brjóta
    braut
    brutum
    brotið

      binda
    batt
    bundum
    bundið

      skera
    skar
    skárum
    skorið

      lesa
    las
    lásum
    lesið

      fara
    fór
    fórum
    farið


Rétt er að geta kennimynda tveggja vandasamra sagna:

      nh.
    þt. et.
    þt. ft.
    lh. þt.

      (að) valda
    (ég) olli
    (við) ollum/ullum
    (ég hef) valdið

      hanga
    hékk
    héngum
    hangið


Kennimyndir núþálegra sagna eru einnig fjórar en önnur og þriðja kennimynd eru ekki hinar sömu og kennimyndar sterkra sagna:
Nútíð nafnháttar (nt.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti nútíðar (nt. et.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. ft.)
Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)

Kennimyndir allra núþálegra sagna í nútíma íslensku eru tíundaðar hér:

      nh.
    nt. et.
    þt. ft.
    lh. þt.

      (að) eiga
    (ég) á
    (ég) átti
    (ég hef) átt

      kunna
    kann
    kunni
    kunnað

      mega
    má
    mátti
    mátt

      muna
    man
    mundi
    munað

      munu
    mun
    -
    -

      skulu
    skal
    -
    -

      unna
    ann
    unni
    unnað

      vilja
    vil
    vildi
    viljað

      vita
    veit
    vissi
    vitað

      þurfa
    þarf
    þurfti
    þurft


Munu og skulu eru ófullkomnar sagnir og vantar því tvær síðustu kennimyndirnar en þó er til viðtengingarháttur þátíðar; mundi/myndi, skyldi.

 Afleiddar myndir sagna 
Afleiddar myndir sagna myndast af kennimyndum. 
Hér segi ég frá þremur kennimyndim sterkra sagna:
Tvær þeirra eru myndaðar af fyrstu kennimynd en ein ef þeirri þriðju.

 Sögn í nt. fh. et. oft með i-hljóðvarpi. Dæmi bíta-bít, stinga-sting.(Af 1.km.)
 Sögn í vh. nt. og endar á a. Dæmi bíta-bíti stinga-stingi.(Af 1.km.)
 Sögn í vh. þt. oft með i-hljóðvarpi. Dæmi bitum-biti supum-sypi.(Af 3.km.)

 Tilvísanir 

 Heimildir 



 Málfinnur og sagnorð

 Tengt efni 
 Beygingarlýsing íslensks nútímamáls

Flokkur:Málfræði
Flokkur:Sagnorð