Hæstiréttur Íslands

Hæstiréttur Íslands er æðsti dómstóll Íslands af þremur dómsstigum, þar sem Landsréttur og Héraðsdómstólarnir eru lægri. Átta dómarar sitja í dómstólnum og eru skipaðir af forseta Íslands samkvæmt tillögum dómsmálaráðherra. Dómstólalög kveða á um að við dómstólinn skuli eiga sæti sjö dómarar en við breytinguna á dómstólaskipan er átti sér stað í upphafi ársins 2018 var ákveðið að fækka reglulegum dómurum réttarins úr níu niður í sjö, án þess þó að víkja sitjandi dómurum. Dómstóllinn er ekki nefndur á nafn í stjórnarskránni en um hann gilda lög um dómstóla nr. 50/2016. Aðsetur Hæstarétts er við Lindargötu 2 í Reykjavík, í húsi sem var sérstaklega byggt fyrir starfsemi hans og tekið í notkun 1996.

 Saga 
 Stofnun Hæstaréttar Íslands 
Aðdragandi að stofnun Hæstaréttar Íslands var all langur og mjög samofinn sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar á 19. öld. Ein krafan var að æðsta dómsvald í íslenskum málum yrði flutt inn í landið. Kom þessi krafa um innlent æðsta dómsvald í íslenskum sérmálum fyrst fram á þjóðfundinum 1851. Allan síðari hluta 19. aldar var málinu hreyft aftur og aftur, en náði ekki fram að ganga.
Með sambandslögunum frá 1918 fékk Ísland síðan viðurkenningu á fullveldi sínu og tók í sínar hendur bæði framkvæmdar- og löggjafarvaldið. Í 10. gr. þeirra var ákveðið, að Hæstiréttur Danmerkur skyldi hafa á hendi æðsta dómsvald í íslenskum málum, þar til Íslendingar kynnu sjálfir að stofna sinn eigin dómstól. Íslendingar hófust þegar handa um að nýta sér þessa heimild í sambandslögunum.
Var prófessor Einari Arnórssyni falið að semja frumvarp til laga um Hæstarétt og var það lagt fyrir Alþingi árið 1919 og samþykkt þar að mestu óbreytt. 

Hæstiréttur var stofnaður með lögum árið 1919 og tók til starfa árið 1920. Áður hafði Landsyfirréttur verið æðsti dómstóllinn innanlands, en dómum hans mátti áfrýja til Hæstaréttar Danmerkur í Kaupmannahöfn. Með stofnun Hæstaréttar fluttist lokaorðið í íslenskum dómsmálum heim til Íslands.

 Fyrsta setning Hæstaréttar 
Í ræðu sem Sveinn Björnsson, þá málafærslumaður, hélt fyrir hönd lögmanna við fyrstu setningu Hæstaréttar endurspeglast vel hversu þessi atburður var talinn samofinn sjálfstæðisbaráttunni:

„Háu dómendur!

Þessi stund mun jafnan talin merkisstund í sögu íslenzku þjóðarinnar. Sú stund er æðstu dómendur í íslenzkum málum taka aftur sæti til dóma á fósturjörð vorri. Þessi atburður, sem hér á sér stað nú í dag, hlýtur að vekja fögnuð í hjörtum allra Íslendinga. Hann er einn af áþreifanlegu vottunum um að vér höfum aftur fengið fullveldi um öll vor mál.”

Í upphafi skipuðu Hæstarétt dómstjóri og 4 meðdómendur, sem skipaðir voru af konungi á ábyrgð ráðherra. Fjöldi dómara hefur verið breytilegur. Síðast var dómurum fjölgað við Hæstarétt árið 1994 og eru þeir nú 9 talsins.

Málflutningur fyrir Hæstarétti var frá upphafi munnlegur. Það var nýlunda hér á landi. Kristján Jónsson, fyrsti forseti réttarins, sem þá var kominn á efri ár, var ekki að öllu leyti sáttur við þetta, enda alls óvanur munnlegum málflutningi. Í endurminningum Sveins Björnssonar kemur fram að hann átti tal við Kristján um munnlegu málfærsluna. Þá átti Kristján að hafa sagt:

„Blessaðir farið nú ekki að halda langar ræður. Þið megið vita, að við byggjum dóm okkar á dómsgjörðum, sem eru skrifaðar. Þar er eitthvað að halda sér að. Hvernig eigum við að muna það sem þið kunnið að segja? Maður freistast til að hlusta ekki á ykkur.”

Síðan þessi orð voru mælt hefur runnið mikið vatn til sjávar og menn eru nú almennt sammála um ágæti munnlegs málflutnings fyrir réttinum. Ætla má þó að enn myndu dómarar réttarins taka undir það heilræði Kristjáns Jónssonar til hæstaréttarlögmanna að halda ekki langar ræður.

Í orðum dr. Þórðar Eyjólfssonar, forseta Hæstaréttar á 25 ára afmæli réttarins 1945, kemur glögglega fram, á hvern hátt hæstaréttardómarar hafa litið starf sitt.

Hann sagði: „En hitt má oss aldrei úr minni falla, að mestar kröfur ber oss að gera til sjálfra vor. Starfi voru fylgir mikil ábyrgð. Þegar mál hefur verið hér sótt og varið og dómur á það lagður, verður þeirri úrlausn ekki síðar haggað. Það má aldrei bregðast, að við hvert mál, smátt sem stórt, sé lögð hin fyllsta alúð og allt gert, sem í voru valdi stendur, er tryggi rétta úrlausn þess samkvæmt landslögum og rétti. Með því móti einu getum vér vænzt þess, að dómstóllinn njóti trausts þjóðarinnar og verði um ókomna tíma vanda sínum vaxinn.”

Á 75 ára afmæli Hæstaréttar var sérstaklega lögð áhersla á fyrir Íslendinga að huga að mikilvægi óháðs dómsvalds og réttaröryggis. Minnst var orða Einars Arnalds, sem var forseti Hæstaréttar á 50 ára afmæli hans.

„Á Hæstarétti hvíla þær skyldur að heiðra þann meginrétt, sem stjórnskipun okkar er reist á. Fjöldi þjóða býr ekki enn við réttaröryggi, en reynsla kynslóðanna kennir, að óháð dómsvald er frumskilyrði þess, að heilbrigt þjóðlíf geti þróazt. Helgustu mannréttindi verða ekki í raun tryggð nema í skjóli sjálfstæðs og óhlutdrægs dómsvalds.”

 Bygging hæstaréttar 
Hæstiréttur var fyrst til húsa í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg en frá 1949 í dómhúsinu við Lindargötu. 

Dómsmálaráðherra tók fyrstu skóflustunguna að hinu nýja dómhúsi Hæstaréttar við Arnarhól 15. júlí 1994, lagði hornsteininn að byggingunni á 75 ára afmæli dómsins 16. febrúar 1995 og afhenti hana réttinum til afnota 5. september 1996.

Arkitektar hússins eru Margrét Harðardóttir og Steve Christer, Studio Granda, Reykjavík. Teikning þeirra hlaut 1. verðlaun í samkeppni um nýbyggingu fyrir Hæstarétt, sem efnt var til á árinu 1993, en dómnefnd bárust alls 40 tillögur.

 Dómarar Hæstaréttar 
#DómariSkipunLét af störfum1Halldór Daníelsson1. desember 191916. september 1923Kristján Jónsson2. júlí 1926Lárus Kristján Ingvaldur Hákonarson Bjarnason31. mars 1931Eggert Ólafur Eggertsson Briem13. ágúst 1935Páll Einarsson13. ágúst 19356Einar Arnórsson1. september 193230. apríl 19457Þórður Eyjólfsson1. október 193531. desember 1965Gizur Ísleifsson Bergsteinsson*1. mars 19729Jón Ásbjörnsson1. maí 194531. mars 1960Árni Tryggvason31. maí 1964Jónatan Hallvarðsson31. desember 196912Lárus Jóhannesson1. maí 196010. mars 196413Einar Arnalds1. ágúst 196429. febrúar 1976Logi Einarsson31. desember 198215Benedikt Sigurjónsson1. janúar 196631. desember 198116Gunnar Sigurðsson Thoroddsen1. janúar 197016. september 197017Magnús Þórarinn Torfason15. nóvember 197031. desember 198718Ármann Snævarr1. maí 197231. október 198419Björn Sveinbjörnsson22. júní 197310. október 198520Þór Heimir Vilhjálmsson1. mars 197630. júní 199521Sigurgeir Jónsson1. ágúst 197930. júní 198622Halldór Þorbjörnsson1. september 198231. ágúst 198723Magnús Jónasson Thoroddsen1. janúar 19828. desember 198924Guðmundur Jónsson1. janúar 198331. ágúst 199125Guðmundur Skaftason1. nóvember 198431. desember 198926Bjarni Kristinn Bjarnason1. janúar 198631. desember 199127Guðrún Erlendsdóttir1. júlí 198615. apríl 200628Hrafn Bragason1. september 198731. ágúst 200729Benedikt Blöndal11. febrúar 198822. apríl 199130Haraldur Henrysson1. janúar 198931. ágúst 200331Hjörtur Torfason1. mars 199028. febrúar 200132Gunnar Magnús Guðmundsson1. júní 199131. ágúst 199433Pétur Kristján Hafstein1. október 199130. september 200434Garðar Kristjánsson Gíslason1. janúar 199230. september 201235Gunnlaugur Claessen1. september 199431. ágúst 201336Arnljótur Björnsson11. ágúst 199531. ágúst 200037Árni Kolbeinsson1. nóvember 200028. febrúar 201438Ingibjörg K. Benediktsdóttir1. mars 200128. febrúar 201439Jón Steinar Gunnlaugsson15. október 200430. september 201240Hjördís Björk Hákonardóttir1. maí 200631. júlí 201041Markús Sigurbjörnsson1. júlí 199430. september 201942Ólafur Börkur Þorvaldsson*1. september 2003Í embætti43Páll Hreinsson1. september 200715. september 201744Viðar Már Matthíasson10. september 201030. september 2019 45Eiríkur Tómasson1. september 201131. ágúst 2017Greta Baldursdóttir31. ágúst 2020Þorgeir Örlygsson31. ágúst 202048Benedikt Bogason1. október 2012Í embættiHelgi Ingólfur Jónsson október 201230. apríl 2020 50Karl Axelsson12. október 2015Í embætti51Ingveldur Einarsdóttir1. janúar 20201. ágúst 202452Sigurður Tómas Magnússon18. maí 2020Í embætti53Ása Ólafsdóttir23. nóvember 2020Í embætti53Björg ThorarensenÍ embætti55Skúli Magnússon1. október 2024Í embætti
* Gizur Ísleifsson Bergsteinsson er sá dómari sem lengst allra hefur gengt embætti Hæstaréttardómara, eða í 36 ár og 152 daga - frá 1935 til 1972. Ólafur Börkur Þorvaldsson hefur setið lengst allra núverandi dómara við réttinn, eða frá árinu 2003.

 Ytri tenglar 
 Vefsíða Hæstaréttar Íslands
 Hæstiréttur 25 ára; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
 lög um dómstóla nr. 50/2016 

Flokkur:Íslenskir dómstólar