Stokkhólmur

Stokkhólmur (sænska: ) er höfuðborg Svíþjóðar og jafnframt stærsta borg landsins. Þar búa 996.264 manns (2025) en á öllu Stokkhólmssvæðinu (Stokkhólmur og nágrannasveitafélög) búa um 2,5 milljónir íbúa.

Stokkhólmur er aðsetur sænsku ríkisstjórnarinnar og sænska þingsins. Þar að auki hefur þjóðhöfðingi Svíþjóðar, Karl 16 Gústaf konungur, aðsetur í Stokkhólmshöllinni.

 Nafnið 
Fyrri hluti nafnsins, Stokkhólmur, er m.a. talinn kominn af þeirri aðferð til forna að stengja (þ.e. loka) milli eyja með stokkum (trjábolum) sem hefur líkilega verið gert til að stjórna skipaferðum og geta þar með innheimt tolla. Var þá búin til skipavirki úr ydduðum trjábolum sem stóðu ógnandi upp úr, svonefnt pålspärr á sænsku. Hólmurinn í nafninu er líklega Stadsholmen, en á honum var meginhluti borgarinnar á fyrstu árhundruðum hennar. Til eru þó fleiri útskýringar á nafninu.

 Saga 
Elstu ritaðar heimildir um Stokkhólm eru frá árinu 1252, en í þeim er staðurinn nefndur sem mikilvæg miðstöð í verslun með járn og járnmálma. 

Sagt er að Birger Jarl hafi stofnað Stokkhólm til að vernda þáverandi aðalbæ svíaveldis, Sigtuna og svæðið kringum Leginn (sæ. Mälaren) frá innrásum og sjórræningjum. Undir stjórn Magnúsar Ladulås dafnaði bærinn og varð mikilvæg verslunamiðstöð í samvinnu við hansakaupmenn. Um 1270 er Stokkhólmur nefndur í heimildum sem borg og mikilvægasti bær Svía. 

Stokkhólmur verð mikilvægur hlekkur í samskiptum hinna dönsku konunga Kalmarsambandsins og Svía á 15. öld. Steinn Sture tókst með dyggum stuðningi íbúa Stokkhólms að vinna mikinn sigur á Kristjáni I, danakonungi, 14. október 1471. Sonarsonurinn, Kristján II hertók borgina 1518 og hélt henni fram til 1520. 8. nóvember 1520 stóðu hermenn danakonungs að miklu blóðbaði á öllum helstu andstæðingum Dana, en það hefur verið nefnt Stokkhólmsvígin. Þetta blóðbað hafði þó algjörlega andstæð áhrif við það sem Danir höfðu búist við, víða bar til vopnaðra átaka og leiddi það til upplausnar Kalmarsambandsins. 

Áhrif og vald Stokkhólms jókst þegar Gústaf Vasa varð konungur Svíþjóðar árið 1523. Um aldamótin 1600 var íbúafjöldi kominn upp í tíu þúsund. Á 17. öld varð Svíþjóð eitt af stórveldum Evrópu og það hafði mikil áhrif á þróun Stokkhólms. Miklar hallarbyggingar eru frá þessum tíma.

Svartidauði (1713–1714 og Norðurlandaófriðurinn mikli, (1721, höfðu í för með sér tímabundna stöðnun. Þó hélt Stokkhólmur áfram að vera mikilvæg menningarborg ekki síst undir stjórn Gústaf III sem meðal annars lét bygga fyrstu óperuna. 

Á fyrri hluta 19. aldar dróst enn saman efnahagslegt vægi Stokkhólms. Norrköping varð aðal verksmiðjuborg Svíþjóðar og Gautaborg varð megin hafnarborg landsins. Á seinni hluta aldarinnar snérust leikar að nokkru og Stokkhólmur varð aftur mikilvæg iðnaðar- verslunar- og stjórnsýsluborg. 
Íbúafjöldi jókst gífurlega, í lok 19. aldar var ekki einu sinni 40 % af íbúunum fæddir í borginni. 

Stokkhólmur varð á seinni hluta 20. aldar mjög nútímaleg borg, framarlega í flokki í tækni og mjög fjölþjóðleg. Seinni hluti aldarinnar einkenndist einnig af því að flest stærri iðnfyrirtæki lögðust niður eða fluttu erlendis en í stað þeirra hafa tekið við hátækniiðnaður og þjónustugreinar.

 Landlýsing 

Miðhluti borgarinnar er byggður á fjórtán eyjum og ströndum skerjagarðarins þar sem vatnasvæði Mälaren mætir Eystrarsaltinu. 53 brýr tengja eyjarnar.

 Veðurfar 
Veðurfar í Stokkhólmi einkennist af fjórum mjög ólíkum árstíðum. Frá lokum júní fram í ágúst er Stokkhólmur með meðalhita að degi til frá 20–23 °C og 11–13 °C að næturlagi. Ársúrkoma er um 539 mm og að meðaltali er mælist úrkoma 173 daga á ári og eru 16 þeirra snjódagar. Stokkhólmur hefur um 1.800 sólartíma á ári. Mesti hiti sem mælst hefur er 36 °C árið 1811, og sá lægsti -32 °C árið 1814. Reglulegar veðurathuganir hófust í Stokkhólmi 1756. 

Veðuryfirlit 

Taflan byggir á mælingum á tímabilinu 1961-1990. Mælingar 1991-2008 sýna að hitasig hefur hækkað um eina gráðu miðað við fyrri mælingar 

 Systraborgir/Vinabæir 
Stokkhólmur viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:
  Gautaborg,
  Helsingfors, 
  Kaupmannahöfn, 
  Madison (Wisconsin) 
  London 
  Reykjavík, 
  Shanghai, 
  St. Petersburg, 
  Ósló, 
  Dublin, 
  Vilnius,

 Tilvísanir 

 Tenglar 

 Visit Stockholm - Opinber ferðavefur
 Stockholm Murder Guide - Göngutúr gegnum svæðin Stokkhólms 
 Byggt og breytt í Stokkhólmi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996
 Bréf frá Svíþjóð (lýsing á Stokkhólmi); grein í Ísafold 1880
 750 ár í Stokkhólmi; grein í Morgunblaðinu 2002


Flokkur:Borgir í Svíþjóð
Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu
Flokkur:Hansasambandið