Búdapest

Búdapest er höfuðborg Ungverjalands og jafnframt miðpunktur, stjórnmála, menningar, viðskipta, iðnaðar og samgangna fyrir Ungverjaland í heild sinni. Árið 1873 sameinuðust borgirnar á bökkum Dónár, Buda og Óbuda á hægri bakkanum, þeim vestari, og Pest á vinstri bakkanum, þeim eystri í eina borg, Búdapest. Nú er borgin sú tíunda stærsta innan Evrópusambandsins. Tæp 1,7 milljón manns (2025) búa í borginni sem er nokkru færri en á hátindi íbúafjöldans um miðjan níunda áratug 20. aldar en þá bjuggu um 2,1 milljón manns í borginni.

 Saga 
Rómverjar reistu bæinn Aquincum, 89 e.Kr. á grunni fornra keltneskrar byggðar nærri því sem síðar varð Óbuda, frá 106 fram undir lok 4. aldar e. Kr. var bærinn miðpunktur svæðisins sem kallaðist lægri Pannonia. Pest varð vettvangur Contra Aquincum (ellegar Trans Aquincum), staðar af minna mikilvægi. Nafnið Pest (eða Peshta) er talið upprunnið af tyrknesku tungumáli. Svæðið varð heimahagar ýmsra slavneskra hópa.


Í kringum árið 900 komu Ungverjar austan úr mið-Asíu og settust að þar sem nú er Ungverjaland og stofnuðu konungsríkið Ungverjaland einni öld síðar. Endurbygging Pest gekk fljótt fyrir sig að aflokinni innrás Mongóla árið 1241, en Buda, varð höfuðborg Ungverjalands árið 1361.

Yfirtaka Tyrkjaveldis á mestöllu Ungverjalandi á 16. öld tafði vöxt borganna, en þær féllu Tyrkjum í skaut árið 1541. Austurríki undir stjórn Habsborgara endurheimti borgirnar 1686 en frá 1526 höfðu Habsborgararnir jafnframt verið konungar Ungverjalands, þótt þeir hefðu misst yfirráð yfir landinu að mestu.

Pest óx hraðar á 18. og 19. öld. Meðan íbúafjöldi Pest tuttugufaldaðist fimmfaldaðist íbuafjöldinn einungis hinumeginn Dóná.

Ungverjar komu á fót byltingarstjórn árið 1849 og voru ekki hrifnir af endurreisn Habsborgaravalds og fengu loks sjálfstjórn innan Austurríska-Ungverska keisaradæmisins. Samanlagður íbúafjöldi borganna sjöfaldaðist frá 1840 til 1900 og varð 730.000 manns. 

Á tuttugustu öldinni var mestur vöxtur í úthverfum borgarinnar, sérstaklega í Újpest og Kispest, með auknum hlut borgarinnar í iðnaðarframleiðslu landsins. Mannfall Ungverja í Fyrri heimsstyrjöldinni og missir tveggja þriðju landsvæðis síns tafði vöxtinn einungis um stundarsakir, en Búdapest var orðin höfuðborg í smærra en fullvalda ríki. Árið 1930 var íbúatalan komin í eina milljón og því til viðbótar bjuggu 400.000 manns í úthverfum. 

Milli 20% og 40% af 250,000 gyðingum í Búdapest féllu fyrir Nasistum og Boga kross-hreinsunum 1944 og 1945. ,   Engu að síður er Búdapest með hæsta hlutfall gyðinga af evrópskum borgum . 

1. janúar 1950, var landsvæði Búdapest stækkað umtalsvert. Borgin bætti fyrir skaðann sem hún hlaut í umsátri Sovétmanna 1944 á sjötta og sjöunda áratugnum og var með því skólabókardæmi um nýtanleika í byggingarstíl fremur en fegurð, sem var afleiðing kommúnistastjórnarinnar (1947–1989) upp frá 1960. 
 Íbúaþróun 
 1800: 54.200 íbúar
 1830: 102.700
 1850: 178.000
 1880: 370.800
 1900: 733.400
 1925: 957.800
 1990: 2.016.100
 2003: 1.719.343
 2013: 1.735.711
 2017: 1.750.268

 Hverfi Búdapest 
Upphaflega voru hverfin 10 við sameiningu borganna þriggja 1873. 1950 var Búdapest sameinuð nokkrum nágrannasveitarfélögum og hverfin urðu 22. Nú eru hverfin 23, 6 í Buda, 16 í Pest and 1 á eyjunni milli þeirra.
 Vegir 
Allar aðalbrautir Ungverjalands liggja til Búdapest. milli 1990-1994, voru götunöfn færð til fyrra horfs, þess sem þekktist á síðari hluta 19. aldar, kommúnískum nöfnum var hafnað.


 Neðanjarðarlestir 
Neðanjarðarlestakerfi Búdapest, Metro, er næstelsta kerfi sinnar tegundar í Evrópu og opnaði árið 1896. Upprunalega leiðin er merkt M1, kölluð gula leiðin. Hún var endurgerð til að þjóna áhugamönnum um söguna. M2 (rauð) og M3 (blá), voru teknar í notkun síðar. M4 og  M5 voru byggðar síðar.

 Tilvísanir 

 Tenglar 
 Official Budapest portal 
 Gervihnattamynd

 Fyrir ferðamenn 
 Búdapest  (Ungverjaland fyrir gesti)
 Búdapest á heimsminjaskrá 

 LonelyPlanet.com 
 Erlend sendiráð í Búdapest
 Metro lines, suburban railway- and tramway network in Budapest 
(please translate the link name, its necessary for turists)
 Budapest public transport map 

 Myndasöfn 
 Myndir af Búdapest 
 Búdapest: sögulegt yfirlit og myndir 
 Búdapest panorama hringsjá
 Listrænarmyndir frá Búdapest 

 Ýmislegt 
 Hverfi í Búdapest
 Almenningssamgöngur í Búdapest 
 Samfélag Gyðinga í Búdapest 

Flokkur:Borgir í Ungverjalandi
Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu