Samísk tungumál

Samíska er samheiti á þeim tungumálum sem töluð eru af Sömum í Sápmi, eða Samalandi, innan landamæra Noregs, Svíþjóðar, Finnlands og Rússlands. Samísk mál voru áður kölluð lappneska sem nú á tímum er talin niðrandi heiti á sama hátt og hugtakið „Lappi“.

Samísku tungumálunum er skipt í þrjú málsvæði: austursamísku, miðsamísku og suðursamísku. Það er eftirtektarvert að markalínur samísks málsvæðis liggja aldrei samhliða landamærum.

Austursamísku málunum tilheyra aanaarsamíska, sem er töluð af Aanaarsömum í Finnlandi umhverfis vatnið Aanaar, og skoltsamíska sem töluð er af Skoltsömum bæði innan landamæra Finnlands og Rússlands. Önnur mál, sem töluð eru á Kólaskaga, eru kildinsamíska, akkalasamíska og tersamíska. Miðsamísku má skipta upp í norðursamísku og lulesamísku. Norðursamísku tilheyra sjávarsamíska, sem er töluð á strandsvæðum Noregs, finnmerkursamíska, sem er töluð í Finnmörku í Noregi (m.a. Kautokeino og Karasjokk) og nærliggjandi svæðum í Finnlandi (m.a. Utsjoki) og tornesamíska sem töluð er fyrir norðan Gällivare í Svíþjóð og á nærliggjandi svæðum í Finnlandi og Noregi. Önnur miðsamísk mál eru lulesamíska eða suðursamíska, sem töluð er í Jokkmokk í Svíþjóð og við Tysfjord í Noregi, og arjeplogssamíska sem er töluð á Arjeplogssvæðinu. Til suðursamísku málanna heyra umesamíska, töluð í Vesturbotni, og hin eiginlega suðursamíska sem er töluð í Suður-Vesturbotni og á Jämtlandi í Svíþjóð.

Norðursamísku tala 16-18.000 manns í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð, þar af u.þ.b. 9-10.000 í Noregi, 5-6.000 í Svíþjóð og u.þ.b. 2.000 í Finnlandi. Næstum því 85-90% þeirra sem tala samísku tala norðursamísku.

 Tungumál 
Vestursamísku
 Suðursamíska
 Umesamíska
 Arjeplogssamíska
 Lulesamíska
 Norðursamíska
Austursamísku
 Enaresamíska
 Kemisamíska†
 Skoltsamíska
 Akkalasamíska†
 Kildinsamíska
 Tersamíska

 Málfræðiágrip 
Samísk tungumál er afar fjölbreyt mál. Best skilgreinda málið er norðursamíska, en fleiri heimildir eru til um hana en nokkurt annað samískt mál. Sagnirnar beygjast eftir frumlaginu og fá þar með níu mismunandi myndir í nútíð vegna þess að í samísku er ekki einungis eintala og fleirtala heldur einnig tvítala.

Í norðursamísku er fyrirbrigði, svokölluð víxl í lengd og gildi hljóðs, en það þýðir að samhljóðar í kjarna orða breytast við beygingu annaðhvort að lengd eða að eiginleika t.d. loddi (fugl) – lotti (fuglsins). Mörg dæmi eru til um samhljóðavíxl sem skipta máli við beygingar á sögnum og nafnorðum. Nærri allir samhljóðaklasar eru til í tveim eða þrem stigum, til dæmis á norðursamísku boahtte 'komandi' (stig 3), boahtit 'að koma' (stig 2), boađán 'ég kem' (stig 1).

Í samísku fá fallorð, þ.e. nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð, mjög oft mismunandi beygingarmyndir í stað forsetninga, t.d. váris (á fjöllum) sem er beygingarmynd (staðarfall) af várri (fjöll). Í norðursamísku eru átta föll, en flestöll nafnorð hafa einungis sjö beygingarmyndir þar sem eignarfallið og þolfallið hafa runnið saman, en í töluorðum eru þau föll mismunandi. 

Enginn greinir er í samísku, hvorki ákveðinn né óákveðinn og t.d. getur beana þýtt „hundur“ eða „hundurinn“ en þýðingin fer eftir samhenginu.

Hér er dæmi um nafnorðabeygingu á Norðursamísku:

 giehta "hönd"Rót endir á -a oaivi "höfuð"Rót endir á -i ruoktu "heimili"Rót endir á  -u fall eintala  fleirtala eintala  fleirtala eintala  fleirtala Nefnifall giehta  gieđat oaivi  oaivvit ruoktu  ruovttut Þolfall gieđa  gieđaid oaivvi  ōivviid ruovttu  ruovttūid Eignarfall gieđa  gieđaid oaivvi, oaivve  ōivviid ruovttu, ruovtto  ruovttūid Íferðarfall gīhtii  gieđaide oaivái  ōivviide ruktui  ruovttūide Staðarfall gieđas  gieđain oaivvis  ōivviin ruovttus  ruovttūin Comitative gieđain  gieđaiguin ōivviin  ōivviiguin ruovttūin  ruovttūiguin Verufall giehtan oaivin ruoktun

 Ritmál 
Fyrsta samíska bókin var prentuð árið 1619 en það var stafrófskver og messubók á suðursamísku. Flestar bækur, sem gefnar voru út á samísku á nítjándu öld, voru þýðingar á biblíunni eða öðrum kirkjubókum. Á áttunda áratugnum þróaði Samíska málnefndin sameiginlega stafsetningu fyrir norðursamísku í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Hún var viðurkennd af Norrænu Samaráðstefnunni og hefur frá því árið 1979 verið notuð í löndunum þremur.

 Tenglar 
 Samískar rannsóknir, Umeå universitet  
 Sámi Allaskuvla, Kautokeino 
 Giellagas, Oulu universitet 
 Samískar rannsóknir, Universitet i Tromsö 
 Nordiskt samiskt institut, Kautokeino
 Samaþingið í Svíþjóð
 Samaþingið í Noregi
 Samaþingið í Finnlandi
 Norðurlandamálin með rótum og fótum

Flokkur:Finnsk-úgrísk tungumál
Flokkur:Norðurlönd