Philadelphia

Philadelphia er sjötta stærsta borg Bandaríkjanna og stærsta borg Pennsylvaníu. Frá árinu 1854 hafa borgarmörkin verið þau sömu og sýslumörk Philadelphiasýslu og frá 1952 hafa borgar- og sýsluyfirvöld spannað yfir sama landsvæðið, en samt sem áður er sýslan enn til sem sérstakt svæði í Pennsylvaníu. Íbúafjöldi borgarinnar 2020 var 1.603.797. Á stórborgarsvæðinu búa 6,2 milljón. Í borginni er þriðji stærsti miðbæjarkjarni Bandaríkjanna, á eftir New York og Chicago. Philadelphia er næststærsta borgin á austurströnd Bandaríkjanna á eftir New York.

Stórborgarsvæði Philadelphiu er það fjórða stærsta í Bandaríkjunum samkvæmt núverandi opinberri skilgreiningu en á svæðinu búa um 6,1 milljónir manna. Samkvæmt öðrum skilgreiningum er stórborgarsvæði Philadelphiu það sjötta stærsta á eftir stórborgarsvæði San Francisco og Washington-Baltimore. Philadelphia er helsta borgin á stórborgarsvæði Delawaredals.

Philadelphia er ein elsta borg Bandaríkjanna og ein sú þýðingamesta í sögu landsins. Á 18. öld var borgin um skamma hríð önnur höfuðborg landsins og fjölmennasta borgin. Á þeim tíma var hún mikilvægari en bæði Boston og New York-borg í stjórnmálum og viðskiptum en Benjamin Franklin átti mikinn þátt í að gera borgina að mikilvægri miðstöð stjórnmála, viðskipta og menntunar.

Fram til ársins 1854, þegar borgarmörkin urðu þau sömu og sýslumörk Philadelphiu sýslu, afmarkaðist borgin af South Street, Vine Street, Delaware fljóti og Schuylkillánni. Með stækkun borgarinnar bættust við þau svæði sem í dag eru Vestur-Philadelphia, Suður-Philadelphia, Norður-Philadelphia og Norðaustur-Philadelphia sem og Þýska hverfið og mörg smærri hverfi.

Philadelphia er einnig einn stærsti háskólabær Bandaríkjanna en í borginni búa um 120.000 háskólanemar, sem stunda nám í háskólum innan borgarmarkanna, en um 300.000 nemendur stunda nám á stórborgarsvæðinu.

 Landafræði og veðurfar 
 Landafræði 

Samkvæmt bandarísku hagstofunni United States Census Bureau þekur borgin 369,4 km² (142,6 mi²). Þar af eru 349,9 km² (135,1 mi²) þurrlendi og 19,6 km² (7,6 mi²) undir vatni, en það eru 5,29% alls svæðisins. Helstu vatnsföllin eru Delaware-fljót, Schuylkill-áin, Cobbs Creek, Wissahickon Creek og Pennypack Creek.

Lægsti punktur innan borgarmarkanna er 3 m (10 fet) yfir sjávarmáli, nærri Fort Mifflin í Suðvestur-Philadelphia þar sem Delaware- og Schuylkill-árnar mætast. Hæsti punkturinn er í Chestnut Hill, 132 m (432 fet) yfir sjávarmáli, nærri Evergreen Place, rétt norðan og vestan við Evergreen Avenue.

 Veðurfar 
Veðurfar er temprað með fjórum árstíðum. Sumrin eru heit og rök, einkum í júlí og ágúst. Haust og vor eru venjulega mild. Úrkoma er að mestu jöfn árið um kring, með um sex til níu rigningardaga á mánuði, að meðaltali um 1068 mm (42 tommur) á ári. Vetur geta verið kaldir en sjaldan fer hitinn niður fyrir -10 °C. Snjókoma er afar breytileg. Sumir vetur eru snjóþungir en aðra snjóar lítið. Í miðborginni og úthverfum borgarinnar í New Jersey snjóar venjulega lítið en norðan og vestan við stórborgarsvæðið snjóar meira. Meðalhitinn í janúar er milli -4 °C (25 °F) og 4 °C (39 °F). Í júlí er meðalhitinn milli 21 °C (70 °F) og 30 °C (86 °F) en þegar hitabylgjur skella á um sumur getur hitinn hæglega náð 35 °C (95 °F). Mesti kuldi sem skráður hefur verið var -22 °C (-7 °F) árið 1984 en mesti hiti sem skráður hefur verið var 40 °C (104 °F) árið 1966. Snemma hausts og seint um vetur er venjulega þurrasti tíminn. Febrúar er úrkomuminnsti mánuðurinn með 69,8 mm (2,74 tommur) úrkomu. Sumrin eru venjulega rök og úrkomumikil en úrkoma er mest í júlí með 111,5 mm (4,39 tommur) úrkoma.

 Skýjakljúfar 

Hæstu byggingar borgarinnar eru:

   Hæð    Sæti Nafn (ft) (m) Hæðir Byggingarár 1 One Liberty Place 945  288 61 1987 2 Two Liberty Place 848 258 58 1990 3 Mellon Bank Center 792 241 54 1990 4 Bell Atlantic Tower (Verizon Tower) 739 225 55 1991 5 G. Fred DiBona, Jr. Building 625 191 45 1990 6  One Commerce Square 565 172  41 1987 7 Two Commerce Square 565 172 41 1992 8 Philadelphia City Hall 548 167 9 1901 9 1818 Market Street 500 152 40 1974 10 The St. James 498 152  45 2004 11 Loews Philadelphia Hotel 492 150 36 1932 12 PNC Bank Building 491 150  40 1983 13 Centre Square II 490 149  40 1973 14 Five Penn Center 490 149  36 1970 15 One South Broad 472 144  28 1932

 Hagkerfi 
Hagkerfi Philadelphiu byggir einkum á framleiðslu, matvælaiðnaði og fjármálaþjónustu. Í borginni er starfrækt kauphöll sem er elsta kauphöll Bandaríkjanna.

 Fólk og menning 
 Lýðfræði 
 Philadelphia Fólksfjöldi eftir árum 1790 - 28.522 
1800 - 41.220 
1810 - 53.722 
1820 - 63.802 
1830 - 80.462 
1840 - 93.665 
1850 - 121.376 
1860 - 565.529 
1870 - 674.022 
1880 - 847.170 
1890 - 1.046.964 
1900 - 1.293.697 
1910 - 1.549.008 
1920 - 1.823.779 
1930 - 1.950.961 
1940 - 1.931.334 
1950 - 2.071.605 
1960 - 2.002.512 
1970 - 1.948.609 
1980 - 1.688.210 
1990 - 1.585.577 
2000 - 1.517.550 
2010 - 1.526.006 
2020 - 1.603.797

 Matur 
Philadelphia er þekkt fyrir samlokur, sem kallast „cheesesteaks“ og eru gjarnan kenndar við borgina, þ.e. Philadelphia cheesesteak eða einfaldlega Philly cheesesteak.

 Fjölmiðlar 
 Prentmiðlar 
Í Philadelphiu eru gefin út tvö stór dagblöð, Philadelphia Inquirer og Philadelphia Daily News. Einnig koma út vikuleg blöð, þ.á m. Philadelphia Business Journal, Philadelphia Weekly, Philadelphia City Paper, South Philly Review og Philadelphia Gay News. Philadelphia Magazine er tímarit sem kemur út mánaðarlega.

 Söfn og áhugaverðir staðir 
 30th Street Station
 Academy of Natural Sciences
 Afro-American Historical and Cultural Museum
 Atwater-Kent Municipal Museum
 Awbury Arboretum
 Barnes Foundation
 Betsy Ross House
 Boathouse Row
 Cathedral-Basilica of Sts. Peter and Paul
 Centennial Arboretum
 Clark Park Í Vestur Philadelphiu, þar er að finna einu þekktu styttuna af Jonathan Swift í heiminum.
 Eastern State Penitentiary
 Edgar Allan Poe National Historic Site
 Elfreth's Alley
 Fairmount Park
 Fairmount Water Works
 Fort Mifflin
 Franklin Institute
 Gloria Dei National Historic Site, elsta kirkjan í fylkinu, byggð árið 1700
 Kimmel Center for the Performing Arts, aðsetur Philadelphia Orchestra
 Liberty Bell & Independence Hall
 LOVE Park
 Mummers Museum
 Mütter Museum (safn með hvers kyns læknisfræðilegum og meinafræðilegum undrum)
 National Constitution Center
 New Alhambra Sports and Entertainment Center
 One Liberty Place
 Penn's Landing
 Philadelphia City Hall
 Philadelphia Doll Musuem
 Italian market
 Philadelphia Museum of Art
 Philadelphia Zoo
 Please Touch Museum
 Reading Terminal Market
 Rittenhouse Square
 Rodin Museum (stærsta safn af verkum Auguste Rodin utan Frakklands)
 Rosenbach Museum & Library
 SEPTA Museum
 South Street
 University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology
 Wagner Free Institute of Science
 Walnut Street Theatre, elsta starfandi leikhús í Bandaríkjunum
 Wanamaker organ, næststærsta nothæfa orgel veraldar

 Íþróttir 
ÍþróttafélagÍþróttagreinDeildÍþróttahöllPhiladelphia EaglesAmerískur FótboltiNational Football League; NFCLincoln Financial FieldPhiladelphia PhilliesHafnaboltiMajor League Baseball; NLCitizens Bank ParkPhiladelphia 76ersKörfuboltiNational Basketball AssociationWells Fargo CenterPhiladelphia FlyersÍshokkíNational Hockey LeagueWachovia CenterPhiladelphia WingsInnanhúss LacrosseNational Lacrosse LeagueWachovia CenterPhiladelphia BarrageLacrosseMajor League LacrosseVillanova StadiumPhiladelphia SoulInnanhúss Amerískur FótboltiArena Football LeagueWachovia Center

 Glæpir 
Líkt og í mörgum bandarískum borgum jukust glæpir í Philadelphiu jafnt og þétt á árunum eftir síðari heimsstyrjöldina. Morðtíðni náði hámarki árið 1990 með 503 morð, með 31,5 morð á 100.000 íbúa. Mestallan tíunda áratug 20. aldar voru framin að meðaltali um 400 morð á ári í borginni. Árið 2002 náði morðtíðni í borginni lágmarki með 288 morð en árið 2005 hafði fjöldi morða aftur náð 380, með 25,85 morð á 100.000 á íbúa.

 Menntun 
 Almenningsskólar 
Skólakerfi borgarinnar heitir School District of Philadelphia og þjónar það öllum hverfum borgarinnar. Í öllum skólum borgarinnar klæðast nemendur skólabúningum.

 Einkaskólar 
Í Philadelphiu eru fjölmargir kaþólskir einkaskólar.

 Æðri menntun 
Háskólar innan borgarmarkanna:
 The Art Institute of Philadelphia
 Chestnut Hill College
 Community College of Philadelphia
 Curtis Institute of Music
 Drexel University
 Holy Family University
 La Salle University
 Moore College of Art
 Peirce College
 Pennsylvania Academy of the Fine Arts
 Philadelphia College of Osteopathic Medicine
 Philadelphia University
 The Restaurant School
 Saint Joseph's University
 Temple University
 Thomas Jefferson University
 University of the Arts
 University of the Sciences in Philadelphia
 University of PennsylvaniaHáskólar í nágrenni Philadelphiu:
 Arcadia University (áður Beaver College) í Glenside
 Bryn Athyn College of the New Church í Bryn Athyn
 Bryn Mawr College í Bryn Mawr
 Bucks County Community College með skólasvæði í Newtown og Perkasie 
 Cabrini College í Radnor
 Delaware County Community College í Marple Township
 Delaware Valley College í Doylestown
 Eastern University (áður Eastern College) í St. Davids
 Gratz College í Melrose Park
 Haverford College í Haverford
 Immaculata University í Malvern
 Lincoln University 
 Manor College í Jenkintown
 Montgomery County Community College í Blue Bell
 Neumann College í Aston
 Pennsylvania State University í Abington, Media og Malvern
 Rosemont College í Bryn Mawr
 Rutgers University í Camden, New Jersey
 Swarthmore College í Swarthmore
 Temple University í Ambler
 Temple University's Tyler School of Art í Elkins Park
 Ursinus College í Collegeville
 Villanova University í Villanova
 West Chester University of Pennsylvania í West Chester
 Widener University í Chester

 Flugvellir 
Tveir flugvellir þjóna Philadelphiu, Philadelphia International Airport (PHL) og Northeast Philadelphia Airport (PNE), og eru þeir báðir innan borgarmarkanna (PHL teygir sig út fyrir borgarmörkin). PHL þjónar jafnt innanlandsflugi sem utanlandsflugi en PNE þjónar smærri flugáætlunum einstaklinga og fyrirtækja.

 Philadelphia í kvikmyndum 
 Rocky (1976)
 Trading Places (1983)
 Witness (1985)
 Mannequin (1987)
 Philadelphia (1993)
 12 Monkeys (1995)
 The Sixth Sense (1999)
 Unbreakable (2000)
 National Treasure (2004)
 In Her Shoes (2005)

 Philadelphia í bókmenntum 
 Vísindaskáldsagan Epsilon eftir John J. Rust gerist að mestu leyti í Philadelphiu

 Neðanmálsgreinar 

 Heimild 

 Tenglar 

 Opinber vefsíða Philadelphiu-borgar
 Philadelphia Chamber of Commerce 
 Center City District
 Philly.com



Flokkur:Borgir í Pennsylvaníu