Hollenska

Hollenska (Nederlands; ), er lágþýskt tungumál sem talað er af u.þ.b. 24 milljónum manna, aðallega í Hollandi og Belgíu. Þær hollensku mállýskur sem talaðar eru í Belgíu eru stundum kallaðar flæmska. Hollenska er stundum í daglegu tali kölluð Hollands í heimalandinu, en sú orðnotkun fer minnkandi.

 Saga 
Vesturgermönskum málum má skipta eftir þjóðflokkum (í frísnesku, saxnesku, frankversku, bæversku og svæfsku), og eftir því hversu mikills áhrifa háþýsku samhljóðabreytingarinnar gætir í þeim. Hin staðlaða nútímahollenska er að miklu leyti komin úr lágfrankverskum mállýskum sem talaðar voru í Niðurlöndum sem höfðu sérstöðu eigi síðar en 600 e. Kr.

Fornt handritsbrot á hollensku segir: „Hebban olla vogala nestas hagunnan, hinase hic enda tu, wat unbidan we nu“ („Allir fuglar hafa hafist handa við að byggja hreiður, nema ég og þú, hvers bíðum við nú“). Handritið var skrifað um 1100 af flæmskum munki í nunnuklaustri í Rochester á Englandi. Lengi vel var litið á þessa setningu sem elsta dæmi um ritaða hollensku, en síðan hafa fundist enn eldri brot eins og „Visc flot aftar themo uuatare“ („Fiskur synti í vatninu“) og „Gelobistu in got alamehtigan fadaer“ („Trúirðu á Guð, almáttugan föður“). Það síðarnefnda var skrifað um 900. Prófessor Luc de Grauwe frá Gent-háskóla efast þó um að þarna sé um hollensku að ræða, og telur að á ferðinni sé fornenska, svo að enn eru deilur um þessi handrit.

Forn hollenska þróaðist smám saman í miðhollensku. 1150 er oft nefnt sem árið þar sem breytingin átti sér stað. Miðhollenska nær yfir margar mállýskur. Helsti munurinn á fornhollensku og miðhollensku er fækkun sérhljóða.

Samræming tungumálsins hófst á miðöldum, einkum undir áhrifum búrgúndísku greifahirðarinnar í Dijon (Brussel eftir 1477). Flæmskar og brabantskar mállýskur voru um þær mundir áhrifamestar. Á 16. öld jókst samræmingin enn frekar, og hafði borgarmállýska Antwerpen þá mest áhrif. Árið 1585 féll Antwerpen í hendur Spánverja, og flúðu þá margir til héraðsins Hollands, en innflytjendurnir höfðu mikil áhrif á þéttbýlismállýskur svæðisins. Árið 1637 var tekið mikilvægt skref í átt að samræmdri tungu, þegar út kom fyrsta stóra hollenska biblíuþýðingin sem fólk þvert yfir Sameinuðu héröðin skildi. Þýðingin var byggð á ýmsum (jafnvel lágþýskum) mállýskum, en þó aðallega á þéttbýlismállýskum Hollands.

Sjá einnig: Hollenskar bókmenntir

 Nafngiftir 
Frumgermanska orðið *theodisk (sbr. stofnin „þjóð“, þ.e. „fólksins“ eða „tungumál fólksins“, andstætt opinberu eða vísindamáli, sem var latína, síðar franska) hefur í nútímaþýsku orðið að deutsch („þýskur“). Í hollensku hefur það þróast í tvö form: duits („þýskur“) og diets (þýddi u.þ.b. niðurlenskur/hollenskur, en er fallið úr almennri notkun). Enska orðið Dutch er af sama uppruna og merkti fyrst „þýskur“ (náði þá yfir öll málsvæði há- og lágþýskra mála, m.a. hollensku, s.s. allt Þýskaland, Holland, Belgíu, Austurríki, Sviss, o.s.frv.), en fór í byrjun 17. aldar að merkja einungis „hollenskur“ eða „hollenska“. Nokkur dæmi um eldri merkingu orðsins:

 William Caxton (c. 1422–1491) skrifaði árið 1490 í inngang sinn að Aeneids að gamall enskur texti væri líkari Dutche en ensku. Í glósum sínum gerir próf. W. F. Bolton það ljóst að orðið merkir „þýska“ í mjög víðri merkingu frekar en „hollenska“.

 Cosmography in four books containing the Chronography and History of the whole world eftir Peter Heylyn, annað bindi (London, 1677: 154) segir m.a. „…the Dutch all call Leibnitz“, og bætir við að Dutch sé töluð í hlutum Ungverjalands við landamæri Þýskalands.

 Fram til dagsins í dag hafa afkomendur þýskra innflytjenda í Pennsylvaníu verið kallaðir Pennsylvania Dutch.

Orðið *theodisk er einnig uppruni íslensku orðanna „þjóðverji“, „þýskur“ og „þýska“ (*theodisk > *þjóðiskr > þýðskr > þýzk(u)r > þýskur), og einnig ítalska orðsins tedesco („þýskur“, „þýska“).

 Málfræði 
Hollenska hefur enn fallbeygingu, en hún er nánast takmörkuð við fornöfn og föst orðasambönd en hefur að öðru leyti dottið úr málinu. Tæknilega er enn gerður greinarmunur á málfræðilegu karl- og kvenkyni, en í reynd má segja að nú séu aðeins tvö málfræðileg kyn í hollensku, hvorugkyn (ákveðinn greinir: het) og samkyn (ákveðinn greinir: de), líkt og í dönsku. Beygingakerfi nafnorða og sambanda þeirra hefur verið einfaldað til muna, og líkist fremur því enska en því þýska.

Viðtengingarháttur (aanvoegende wijs) hefur horfið að undanskildum gömlum orðtökum t.d. God zij met ons.

 Flokkun og skyldleiki við önnur mál 
Hollenska er germanskt tungumál, nánar tiltekið vesturgermanskt. Vegna þess að hún varð ekki fyrir háþýsku samhljóðabreytingunniFriedrich Maurer uses the term Istvaeonic instead of Franconian; see Friedrich Maurer (1942), Nordgermanen und Alemannen: Studien zur germanischen und frühdeutschen Sprachgeschichte, Stammes- und Volkskunde, Bern: Verlag Francke. (að undanskildu þ→d) er hún stundum flokkuð sem lágþýskt mál, og reyndar er hún skyldust lágþýsku mállýskunum í norðanverðu Þýskalandi. Í raun breytast mállýskurnar smátt og smátt úr lágþýskum í hollenskar, mörkin þar á milli eru óskýr, og lágfrankísku sveitamállýskurnar neðarlega í Rínardalnum eru mikið líkari hollensku en ríkisþýsku. Skipting vesturgermönsku málanna í lág og há á þennan hátt hylur hins vegar þá staðreynd að hollenska er skyldari ríkis(há)þýsku en ensku.

Hollensku svipar til þýsku málfræðilega, t.d. setningafræðin og sagnbeygingarnar (sjá germönsk veik sögn og vesturgermönsk sterk sögn). Berið t.d. saman:

De kleinste kameleon is maar (slechts) 2 cm groot, de grootste kan wel 80 cm worden. (hollenska)

Das kleinste Chamäleon ist nur 2 cm groß, das größte kann auch 80 cm erreichen. (þýska)

Með ögn óalgengara orðalagi má fá fram skyldari orð í þýskunni:

Der kleinste Chamäleon ist nur (schlechthin) 2 cm groß, der größte kann wohl 80 cm werden. (óalgengari þýska)

(Útleggst á íslensku sem „Minnsta kameljónið er aðeins 2 cm langt, það stærsta getur náð 80 cm [að lengd].“)

Frekari dæmi um náinn skyldleika hollensku og þýsku:

Op de berg staat een klein huisje (hollenska) - Auf dem Berg steht ein kleines Häuschen (þýska) 

(á íslensku: Á fjallinu stendur lítið hús.)

In de stad leven veel mensen (hollenska) - In der Stadt leben viele Menschen (þýska)

(á íslensku: Í bænum býr margt fólkt.)

Sums staðar (nálægt landamærum Þýskalands og Hollands/Belgíu) talar fólk bæði þýsku og hollensku. Flestir Hollendingar geta lesið þýsku, og þýskumælandi fólk sem einnig kann ensku getur vanalega skilið ritaða hollensku þótt því finnist talmálið mjög skrýtið.

Hollenska hefur enn fallbeygingu, en hún er nánst takmörkuð við fornöfn og föst orðasambönd og hefur að öðru leyti dottið að mestu úr málinu. Tæknilega er enn gerður greinarmunur á málfræðilegu karl- og kvenkyni, en í reynd má segja að nú séu aðeins tvö málfræðileg kyn í hollensku, hvorugkyn (ákv. gr. het) og samkyn (ákv. gr. de), líkt og í dönsku. Beygingakerfi nafnorða og sambanda þeirra hefur verið einfaldað til muna, og líkist fremur því enska en því þýska.

Upprunaleg hollensk orð (þ.e. orð sem ekki eru tökuorð) koma úr sameiginlegum vesturgermönskum grunni, og með tilliti til hljóðbreytinga standa þau einhvers staðar á milli ensku og þýsku. Í töflunni hér að neðan má sjá samanburð þessara mála. Íslenska er nokkuð fjarskyldari (norðurgermanskt, en er engu að síður höfð með til samanburðar og skilningsauka).

 Íslenska Enska Hollenska Þýska Athuga­semd etakötturtún  eatcattown (bær)  etenkattuin (garður)  essenKatzeZaun (girðing)  Íslenska, enska og hollenska hafa haldið germönsku t; í þýsku hefur orðið breytingin t→s/z/tz eplipípaþorp  applepipe(Scun)­thorpe  appelpijpdorpApfelPfeifeDorf  Íslenska, enska og hollenska hafa haldið germönsku p; í þýsku hefur orðið breytingin p→f/pf þenkjabróðirþorn  thinkbrotherthorn  denkenbroerdoorn denkenBruderDorn  Íslenska og enska hefur haldið germönsku þ; í hollensku hefur, eins og í þýsku, orðið breytingin þ→d(í gær)garndagur  yester­dayyarndaygisterengarendaggesternGarnTag  Í hollensku hefur germanskt g breyst í raddaða önghljóðið /ɣ/ (hefur síðan færst aftar í munninum í mörgum mállýskum), en g haldist í stafsetning­unni, og líkist því sjónrænt þýsku; í ensku hefur orðið breytingin g→y

Jafnvel þegar hollenska lítur svipað út og þýska, getur framburðurinn þó verið töluvert ólíkur. Þetta gildir sér í lagi um tvíhljóðana og stafinn g, sem er borinn fram svipað ch í svissneskri þýsku. Framburðinum er erfitt að ná fyrir ensku- og þýskumælandi fólk, þó að um frekar skyld mál sé að ræða, en kokhljóðin og tvíhljóðin reynast mörgum erfiðust. Þýskumælandi fólk virðist þá hafa visst málfræðilegt forskot. Auðveldast er fyrir Norður-Þjóðverja að læra málið, en þó er framburðurinn áfram nokkurt vandamál. Hollenska er yfirleitt ekki á námsskrá þýskra skóla, nema sums staðar rétt við landamærin, t.d. í Aachen eða Oldenburg.

 Landfræðileg dreifing 
Hollenska er töluð af flestum íbúum Hollands. Hún er einnig töluð af flestum í hinum flæmska norðurhluta Belgíu, að undanskilinni Brussel, en þar er hollenska í minnihluta (ca. 10%) og franska er móðurmál flestra. Nyrst í Frakklandi eru minnihlutahópar sem tala hollensku, en málið er þar oftast kallað Vlemsch. Á karabísku eyjunum Arúba og Hollensku Antillaeyjum er töluð hollenska, en ekki eins mikið og papiamento. Hollenska er einnig töluð í Súrínam og af sumum í Indónesíu. Í Suður-Afríku og Namibíu er töluð afríkanska, en hún er náskyld hollensku og er komin af máli hollenskra innflytjenda á 17. og 18. öld.

 Opinber staða 
Hollenska er opinbert tungumál Hollands, Belgíu, Evrópusambandsins, Súrínam, Arúba og Hollensku Antillaeyja. Hollensk, flæmsk og súrínömsk yfirvöld stjórna saman opinberu formi málsins í Hollenskri málstöð (Nederlandse Taalunie). Afrikaans er opinbert mál í Suður-Afríku. Á Nýja-Sjálandi segja 0,7% að heimilismál þeirra sé hollenska. Þó er þar hlutfall fólks frá Hollandi töluvert hærra, en flestir af annarri kynslóð nota frekar ensku.

Standaardnederlands eða Algemeen Nederlands („Almenn hollenska“, oft stytt í AN) er hið staðlaða mál sem kennt er í skólum og notað af yfirvöldum í Hollandi, Flæmingjalandi, Súrínam og Hollensku Antillaeyjum. Hollensk málstöð ákveður hvað skuli teljast AN og hvað ekki, t.d. hvað varðar stafsetningu. Hugtakið Algemeen Nederlands var tekið upp í stað hins eldra heitis Algemeen Beschaafd Nederlands („Almenn siðmenntuð hollenska“, ABN) þegar það var ekki lengur talið viðeigandi vegna þess að það gaf í skyn að þeir sem ekki töluðu ABN væru ósiðmenntaðir.

 Mállýskur 
Flæmska er hugtak sem oft er notað yfir þær hollensku mállýskur sem talaðar eru í Belgíu. Flæmska er ekki sérstakt tungumál (þó er hugtakið oft notað til að greina á milli ritstaðals Hollands og Belgíu), enda eru mállýskurnar í Belgíu ekkert skyldari hver annarri en hollenskum mállýskum. Ritstaðallinn er örlítið ólíkur í Hollandi og Belgíu: Flæmingjar nota frekar eldri myndir orða og framburðurinn er oft talinn „mýkri“ en í Hollandi, en það finnst sumum Hollendingum hljóma undarlega eða gamaldags. Aftur á móti líta Belgar á hollenska hollensku sem harðari og kokmæltari; sumum þeirra finnst hún of kraftmikil, óvinsamleg, og jafnvel dálítið hrokafull. Bera mætti þennan mun saman við muninn á breskri og bandarískri ensku, sem nota örlítið mismunandi orðaforða þótt bæði formin séu opinberlega rétt hvort á sínum stað. Hins vegar er bandarísk enska af sumum talin fátæklegri afleiða enskunnar, en hollenska og flæmska eru að þessu leyti sögulega jafnar.

 Heimildir 

 Neðanmálsgreinar 

 Tengt efni 
 Bargoens
 Hollensk málfræði
 Hollensk stafsetning
 Hollenskar bókmenntir

 tenglar 

Wikipedia á hollensku
Wikibók um hollensku á íslensku
Wikibók um hollensku á ensku

 Linguasphere um mállýskur hollensku og annarra mála 
 Online Nederlands leren
 Lærið hollensku 
 Saga hollensks máls 
 Nederlandse Taalunie (Hollensk málstöð — á hollensku)
 Dutch for Beginners  (Inngangur að hollenskri málfræði og orðaforða)
 Algemene Nederlandse Spraakkunst  (Almenn hollensk málfræði – á hollensku)
 Online Dutch Grammar Course (Hollensk málfræði – á ensku)
 Ókeypis kennsluefni á netinu 
 Skýrsla Ethnologue um hollensku
 Euromosaic - Flemish in France - Staða hollensku í Frakklandi
 Sampa fyrir hollensku 
 Listi yfir efni tengt hollensku á netinu
 Dutch Language Tutorial á ielanguages.com
 Hollenskur framburður
 Lærið og hlustið á gagnlega frasa á hollensku – Hver frasi er settur fram með hljóðupptöku og skýringarmynd
 University College London Department of Dutch  (málfræði)

 Orðabækur 
 WikiWoordenboek, hollenska wikiorðabókin
 Ókeypis hollenskar netorðabækur
 Online Nederlands Woordenboek
 Majstro hollensk-ensk-hollensk netorðabók
 Lookwayup ensk-hollensk-ensk orðabók
 Freedict ensk-hollensk-ensk orðabók
 Travlang hollensk-ensk orðabók 
 Euroglot (þýðingarorðabók)
 Van Dale (orðabók – á hollensku)
 Woorden-Boek (orðabók – á hollensku)
 Hollensk slangurorðabók
 Flæmsk-ensk orðabók : frá Webster's Online Dictionary  – Rosetta Edition.
 Hollensk-ensk orðabók : frá Webster's Online Dictionary  – Rosetta Edition.
 Lífefnafræðiorðabók á hollensku 
 Þýðingarorðabækur úr hollensku í önnur mál 


Flokkur:Tungumál Belgíu
Flokkur:Tungumál Hollands
Flokkur:Lággermönsk tungumál