Rómönsk tungumál

Rómönsk tungumál eru málafjölskylda innan indóevrópsku málaættarinnar sem eiga uppruna í latínu. Þau eru töluð sem móðurmál í Suður-Evrópu, Suður-Ameríku og Mið-Ameríku af um 600 milljónum manna. Í dag eru 25 rómönsk tungumál, en það voru til fleiri sem þróuðust sem mállýskur úr alþýðalatínu. Sex mest töluðu rómönsku málin eru spænska, portúgalska, franska, ítalska, rúmenska og katalónska. Meðal annarra rómanskra tungumála eru korsíkanska, leónska, oksítanska, arómanska, sardiníska, feneyska og galíanska.

 Uppruni 
Rómönsk tungumál rekja uppruna sinn til alþýðulatínu sem var sú latínumállýska sem töluð var af hermönnum og landnámsmönnum í rómverska keisaradæminu. Alþýðulatína var ólík klassískri latínu sem var töluð af yfirstéttum og var það form tungumálsins sem var oftast skrifað. Milli áranna 350 f.Kr. og 150 e.Kr. varð latína áhrifamesta tungumálið í Vestur-Evrópu við útþenslu rómverska keisaradæmisins. Latína hafði líka mikil áhrif í Suðaustur-Bretlandi, Norður-Afríku og á svæði sem umkringir Balkanskagann.

Á meðan hnignun rómverska keisaradæmis stóð og við upplausn þess á 5. öldinni byrjaði latína að breytast í sérstök tungumálum. Þessi tungumál breiddust út í heimsveldum stofnuðum af Portúgal, Spáni og Frakklandi frá 15. öldinni og þess vegna búa 70% þeirra sem tala rómönsk tungumál utan við Evrópu.

 Orðsifjar 
Heitið „rómanskt“ er komið af alþýðulatnesku atviksorði romanice (rómverska) sem á uppruna í Romanicus (Rómverji).

 Dæmi 
Hægt er að sjá líkingar á milli rómanskra mála í eftirfarandi dæmum:
{| cellspacing="3px"
|-
| latína || (Illa) Claudit semper fenestram antequam cenat.
|-
| aragónska || Ella tranca/zarra siempre la finestra antis de zenar.
|-
| arpitanska || (Le) Sarre toltin/tojor la fenétra avan de goutâ/dinar/sopar.
|-
| astúríska || Ella pieslla siempre la ventana/feniestra primero de cenar.
|-
| bergamaska || (Lé) La sèra sèmper sö la finèstra prima de senà.
|-
| bologneska || (Lî) la sèra sänper la fnèstra prémma ed dsnèr.
|-
| franska || Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner/souper.
|-
| feneyska || Ła sara sènpre ła finestra prima de senàr.

|-fjallalenska|| A sara sempe la fnestra dnans ëd fé sin-a/dnans ëd siné.

| fríulianska || Jê e siere simpri il barcon prin di cenâ.
|-
| galíanska || (Ela) Pecha sempre a fiestra/xanela antes de cear.
|-
| ítalska || (Lei) chiude sempre la finestra prima di cenare.
|-
| kantabríska || Ella pieslla siempri la ventana enantis de cenar.
|-
| katalónska || (Ella) sempre tanca la finestra abans de sopar.
|-
| korsíska || Ella chjudi sempre u purtellu primma di cenà.
|-
| leonska || Eilla pecha siempres la ventana primeiru de cenare.
|-
| mílanska || (Lee) la sara semper su la finestra primma de disnà.
|-
| mírandska || Eilha cerra siempre la bentana/jinela atrás de jantar.
|-
| neapólitska || Essa nzerra sempe 'a fenesta primma 'e magnà
|-
| normanska || lli barre tréjous la crouésie devaunt de daîner.
|-
| oksítanska || (Ela) Barra sempre/totjorn la fenèstra abans de sopar.
|-
| periskaníska || (Ena) cerovâ suempre la velustra atratès dî zzenar.
|-
| portúgalska || (Ela) Fecha sempre a janela antes de jantar.
|-
| rómanska || Ella clauda/serra adina la fanestra avant ch'ella tschainia.
|-
| rúmenska || Ea închide totdeauna fereastra înainte de cină.
|-
| sardínska || Issa serrat semper sa bentana antes de chenare.
|-
| sikileyska || Idda chiudi sempri 'a finestra àntica di pistiari/cinari.
|-
| spænska || (Ella) siempre cierra la ventana antes de cenar.
|-
| toskaníska || (Lei) serra sempre la finestra avanti di cenà.
|-
| vallónska || Ele sere todi li finiesse divant di soper.
|-
|ladinska
|La sèra sempro (sèmper) la fenèstra prima (danànt) da cenàr
|-
| valensíska || (Ella) sempre tanca la finestra abans de sopar.
|-
|}

Þýðing: Hún lokar alltaf glugganum fyrir mat.

 Heimildir 
 Maurizio Tani, „Hvaða tungumál tala Ítalir?“, Málfríður. Tímaritið samtaka tungumálakennara á Íslandi, 2 (2012), bls. 16-18 og http://malfridur.ismennt.is/vor2012/vol-28-01-16-18_mt.htm 


Flokkur:Indóevrópsk tungumál