Efnatákn

Efnatákn frumefnanna eru skammstafanir sem notaðar eru til að einfalda framsetningu ritaðra efnaformúla. Þessar skammstafanir eru ákveðnar af Alþjóðasamtökum um fræðilega og hagnýta efnafræði (enska: International Union of Pure and Applied Chemistry, skammstafað IUPAC). Efnatáknin eru ýmist einn eða tveir bókstafir úr latneska stafrófinu.

Núverandi kerfi efnatákna var búið til af Jöns Jakob Berzelius árið 1816. Áður höfðu efnafræðingar notast við myndtákn sem sum hver höfðu verið notuð frá miðöldum í alkemíu. Dæmi um slíkt er táknið fyrir plánetuna Merkúr ☿ sem var tákn fyrir kvikasilfur.

Alþjóðleg heiti margra frumefna eru fengin úr latínu eða grísku. Stundum er það vegna þess að efnið sem um ræðir var þekkt frá klassískri fornöld, en seinni tíma nöfn fylgja sömu formúlu. Þannig er efnatáknið fyrir blý, Pb, stytting á latneska orðinu yfir blý: plumbum; Hg er stytting á gríska orðinu yfir kvikasilfur, hydrargyros; og He er stytting á helium sem er nýlatneskt heiti fyrir helín, en það frumefni var uppgötvað á síðari hluta 19. aldar. Ein undantekning er frá þeirri reglu að nota stafi úr latneska stafrófinu; efnatáknið fyrir volfram, W, er dregið af þýska orðinu wolfram, frá wolf rahm „úlfarjómi“.

Þegar ný frumefni eru búin til á tilraunastofu fá þau þriggja stafa tímabundið efnatákn. Þannig fékk frumefnið hassín í fyrstu efnatáknið Uno, sem var stytting á unniloctium og var opinbert efnatákn efnisins frá 1979 til 1996 þegar það fékk efnatáknið Hs.

 Viðurkennd efnatákn 
+ Listi yfir frumefniZEfnatáknNafnUppruni nafns 1   H  Vetni  Gríska hydro- og -gen sem merkir „vatnsmyndari“. 2   He  Helín  Gríska hḗlios „sólin“. 3   Li  Litín  Gríska líþos „steinn“. 4   Be  Beryllín  Berýl er steind sem dregur nafn sitt af Belur á Suður-Indlandi. 5   B  Bór  Bórax, steind sem dregur nafn sitt af arabíska orðinu بورق bawraq. 6   C  Kolefni  Latína carbo „kol“. 7   N  Köfnunarefni  Gríska nítron og -gen sem merkir „saltpéturmyndari“. 8   O  Súrefni  Gríska oxy- og -gen sem merkir „sýrumyndari“. 9   F  Flúor  Latína fluere „að flæða“. 10   Ne  Neon  Gríska néon „nýr“. 11   Na  Natrín  Nýlatína natrium, úr þýsku natron. 12   Mg  Magnesín  Magnesía er hérað í Grikklandi. 13   Al  Ál  Latína alumen „beiskt salt“, „álún“. 14   Si  Kísill  Latína silex „hrafntinna“. 15   P  Fosfór  Gríska fōsfóros „ljósberi“. 16   S  Brennisteinn  Latína sulphur „brennisteinn“. 17   Cl  Klór  Gríska chlōrós „grængulur“. 18   Ar  Argon  Gríska argós „óvirkur“. 19   K  Kalín  Arabíska al-qalyah „plöntuaska“. 20   Ca  Kalsín  Latína calx kalk. 21   Sc  Skandín  Latína Scandia „Skandinavía“. 22   Ti  Títan  Títanar voru synir jarðargyðjunnar í grískri goðafræði. 23   V  Vanadín  Norræna Vanadís er eitt af nöfnum Freyju. 24   Cr  Króm  Gríska chróma „litur“. 25   Mn  Mangan  Úr latínu magnesia negra, sbr. Magnesín. 26   Fe  Járn  Latína ferrum „járn“. 27   Co  Kóbalt  Þýska Kobold, hrekkjóttur dvergur í þýskri þjóðtrú. 28   Ni  Nikkel  Þýska Nickel, hrekkjóttur álfur í þýskri þjóðtrú. 29   Cu  Kopar  Latína cuprum, úr grísku Κύπρος Kýpros „Kýpur“. 30   Zn  Sink  Líklega úr þýsku Zinke „fleinn“, „tönn“, þótt sumir hafi stungið upp á persneska orðinu سنگ sang „steinn“. 31   Ga  Gallín  Latína Gallia „Gallía“. 32   Ge  German  Latína Germania „Germanía“. 33   As  Arsen  Gríska ἀρσενικόν arsenikón „gult arsenik“ frá fornírönsku tökuorði *zarniya-ka „gylltur“. 34   Se  Selen  Gríska σελήνη selḗnē „tunglið“. 35   Br  Bróm  Gríska βρῶμος brômos „óþefur“. 36   Kr  Krypton  Gríska κρυπτός kryptós „dulinn“. 37   Rb  Rúbidín  Latína rubidus „djúprauður“. 38   Sr  Strontín  Strontian, þorp í Skotlandi. 39   Y  Yttrín  Ytterby, þorp í Svíþjóð. 40   Zr  Sirkon  Steindin sirkon. 41   Nb  Níóbín  Níóbe, dóttir Tantalusar í grískri goðafræði. 42   Mo  Mólýbden  Gríska μολύβδαινα molýbdaina „blýstykki“, frá μόλυβδος mólybdos „blý“. 43   Tc  Teknetín  Gríska τεχνητός tekhnētós „tilbúinn“. 44   Ru  Rúten  Nýlatína Rútenía „Rússland“. 45   Rh  Ródín  Gríska ῥοδόεις hrodóeis „rósrauður“, frá ῥόδον hródon „rós“. 46   Pd  Palladín  Loftsteinninn Pallas sem á þeim tíma var talinn vera reikistjarna. 47   Ag  Silfur  Latína argentum. 48   Cd  Kadmín  Nýlatína cadmia, eftir Kadmosi konungi. 49   In  Indín  Latína indicum „indigó“. 50   Sn  Tin  Latína stannum. 51   Sb  Antimon  Latína stibium „stibnít“. 52   Te  Tellúr  Latína tellus „jörð“. 53   I  Joð  Gríska ἰοειδής ioeidḗs „fjóla“. 54   Xe  Xenon  Gríska ξένον xénon, hvorugkynsmynd ξένος xénos „framandi“. 55   Cs  Sesín  Latína caesius „himinblár“. 56   Ba  Barín  Gríska βαρύς barýs „þungur“. 57   La  Lantan  Gríska λᾰνθᾰ́νειν lantþánein „falinn“. 58   Ce  Serín  Dvergreikistjarnan Seres, sem á þeim tíma var álitin reikistjarna. 59   Pr  Praseódým  Gríska πράσιος prásios + δίδυμος dídymos „grænn tvíburi“. 60   Nd  Neódým  Gríska νέος néos + δίδυμος dídymos „nýr tvíburi“. 61   Pm  Prómetín  Prómeþeifur í grískri goðafræði. 62   Sm  Samarín  Eftir steindinni samarskíti sem aftur heitir eftir rússneska námaforstjóranum Vasilíj Samarskíj-Bykhovets. 63   Eu  Evrópín  Latína Europa „Evrópa“. 64   Gd  Gadólín  Eftir steindinni gadólíníti sem aftur heitir eftir finnska efnafræðingnum Johan Gadolin. 65   Tb  Terbín  Ytterby, þorp í Svíþjóð. 66   Dy  Dysprósín  Gríska δυσπρόσιτος dysprósitos „torsóttur“. 67   Ho  Hólmín  Nýlatína Holmia „Stokkhólmur“. 68   Er  Erbín  Ytterby, þorp í Svíþjóð. 69   Tm  Túlín  Latína Thule óþekktur staður í norðri. Mögulega Ísland. 70   Yb  Ytterbín  Ytterby, þorp í Svíþjóð. 71   Lu  Lútetín  Latína Lutetia „París“. 72   Hf  Hafnín  Nýlatína Hafnia „Kaupmannahöfn“. 73   Ta  Tantal  Tantalos var faðir Níóbe í grískri goðafræði. 74   W  Volfram  Þýska Wolfram eftir steindinni volframít. 75   Re  Renín  Latína Rhenus „Rínarfljót“. 76   Os  Osmín  Gríska ὀσμή osmḗ „lykt“. 77   Ir  Iridín  Gríska regnbogagyðjan Íris. 78   Pt  Platína  Spænska platina „smásilfur“, frá plata „silfur“. 79   Au  Gull  Latína aurum. 80   Hg  Kvikasilfur  Gríska ὑδράργυρος hydrárgyros „silfurvatn“. 81   Tl  Þallín  Gríska θαλλός þallós „nýgræðlingur“. 82   Pb  Blý  Latína plumbum. 83   Bi  Bismút  Þýska Wismut, frá weiß Masse „hvítur massi“. 84   Po  Pólon  Latína Polonia „Pólland“, heimaland Marie Curie. 85   At  Astat  Gríska ἄστατος ástatos „óstöðugur“. 86   Rn  Radon  Radín. 87   Fr  Fransín  Frakkland. 88   Ra  Radín  Úr latínu radius „geisli“. 89   Ac  Aktín  Gríska ἀκτίς aktís „geisli“. 90   Th  Þórín  Þór, norrænn þrumuguð. 91   Pa  Prótaktín  Úr grísku πρῶτος prôtos „fyrir“ + aktín, sem myndast við niðurbrot prótaktíns. 92   U  Úran  Úranus, sjöunda reikistjarna sólkerfisins. 93   Np  Neptúnín  Neptúnus, áttunda reikistjarna sólkerfisins. 94   Pu  Plútóníum  Dvergplánetan Plútó, sem á þeim tíma var álitin níunda reikistjarna sólkerfisins. 95   Am  Ameríkín  Ameríka, þar sem efnið var fyrst búið til. 96   Cm  Kúrín  Pierre Curie og Marie Curie, franskir eðlisfræðingar. 97   Bk  Berkelín  Berkeley í Kaliforníu, þar sem efnið var fyrst búið til. 98   Cf  Kalifornín  Kalifornía, þar sem efnið var fyrst búið til. 99   Es  Einsteinín  Albert Einstein, þýskur eðlisfræðingur. 100   Fm  Fermín  Enrico Fermi, ítalskur eðlisfræðingur. 101   Md  Mendelevín  Dmítríj Mendelejev, rússneskur efnafræðingur. 102   No  Nóbelín  Alfred Nobel, sænskur efnafræðingur. 103   Lr  Lárensín  Ernest O. Lawrence, bandarískur eðlisfræðingur. 104   Rf  Rutherfordín  Ernest Rutherford, nýsjálenskur efnafræðingur. 105   Db  Dubnín  Dubna, Rússlandi, þar sem Joint Institute for Nuclear Research er staðsett. 106   Sg  Seborgín  Glenn T. Seaborg, bandarískur eðlisfræðingur. 107   Bh  Bórín  Niels Bohr, danskur eðlisfræðingur 108   Hs  Hassín  Nýlatneska heitið Hassia, yfir Hesse (fylki í Þýskalandi). 109   Mt  Meitnerín  Lise Meitner, austurrískur eðlisfræðingur. 110   Ds  Darmstadtín Darmstadt í Þýskalandi, þar sem efnið var fyrst búið til. 111   Rg  Röntgenín  Wilhelm Conrad Röntgen, þýskur eðlisfræðingur. 112   Cn  Kópernikín  Nikulás Kópernikus, pólskur stjörnufræðingur. 113   Nh  Nihonín  日本 Nihon er heiti yfir Japan þar sem efnið var fyrst búið til. 114   Fl  Flerovín  Flerov Laboratory of Nuclear Reactions, er hluti af Joint Institute for Nuclear Research, þar sem efnið var fyrst búið til. Rannsóknarstofan er nefnd eftir rússneska eðlisfræðingnum Georgíj Fljerov. 115   Mc  Moskóvín  Moskvuhérað, Rússlandi, þar sem efnið var fyrst búið til. 116   Lv  Livermorín  Lawrence Livermore National Laboratory í Livermore (Kaliforníu), sem bjó til efnið í samstarfi við Joint Institute for Nuclear Research. 117   Ts  Tennessín  Tennessee í Bandaríkjunum. 118   Og  Oganesson  Júríj Oganessian, rússneskur eðlisfræðingur.

 Tilvísanir 

Flokkur:Efnafræði