Jemen

Jemen (arabíska: ٱلْيَمَن‎ al-Yaman) er land í Vestur-Asíu á sunnanverðum Arabíuskaganum með landamæri að Sádí-Arabíu og Óman, og strandlengju við Rauðahaf, Adenflóa og Arabíuhaf. Um 200 eyjar tilheyra Jemen sem einnig hefur yfirráð yfir eyjaklasanum Sokotra um 350 km sunnan við strönd landsins við horn Afríku. Jemen er annað stærsta ríkið á Arabíuskaganum að flatarmáli. Landið er nær 528 þúsund ferkílómetrar að stærð og strandlengja þess er um 2000 km löng. Jemen er aðili að Arababandalaginu, Sameinuðu þjóðunum, Samtökum hlutlausra ríkja og Samtökum um íslamska samvinnu.

Opinber höfuðborg Jemen er borgin Sana en hún hefur verið undir stjórn Hútífylkingarinnar frá því í febrúar 2015. Jemen er þróunarland og spilltasta land Arabaheimsins. Árið 2019 mátu Sameinuðu þjóðirnar það svo að Jemen væri það land heims sem mest þyrfti á mannúðaraðstoð að halda, með yfir 24 milljónir manna í neyð. 

Til forna stóð konungsríkið Saba þar sem Jemen er nú. Ríkið blómstraði í þúsund ár sem miðstöð verslunar og náði yfir hluta þess sem í dag eru Erítrea og Eþíópía. Árið 275 varð landið hluti af ríki Himjaríta sem voru gyðingatrúar. Kristni barst til landsins á 4. öld. Íslam breiddist svo hratt út á 7. öld og jemenskir hermenn tóku þátt í landvinningum múslima. Nokkrar konungsættir ríktu yfir landinu frá 9. til 16. aldar. Rasúlídar ríktu þeirra lengst. Snemma á 20. öld var landinu skipt milli Tyrkjaveldis og Breska heimsveldisins. Eftir hrun Tyrkjaveldis í Fyrri heimsstyrjöld var konungsríkið Jemen stofnað í norðurhluta landsins. Árið 1962 hrakti Gamal Abdel Nasser konunginn frá völdum og stofnaði Arabíska lýðveldið Jemen. Suðurhlutinn var undir stjórn Breta sem Verndarsvæðið Aden til 1967 þegar hann fékk sjálfstæði sem Suður-Jemen. Árið 1970 varð ríkið kommúnistaríki sem Alþýðulýðveldið Suður-Jemen. Ríkin tvö sameinuðust sem Lýðveldið Jemen árið 1990. Ali Abdullah Saleh varð fyrsti forseti landsins og ríkti fram að afsögn sinni árið 2012. Stjórn landsins í valdatíð hans var lýst sem þjófræði.

Frá árinu 2011 hefur ríkt stjórnarkreppa í Jemen. Hún hófst með götumótmælum gegn fátækt, spillingu, atvinnuleysi og fyrirætlunum Salehs um að breyta stjórnarskrá Jemen þannig að takmarkanir á tímalengd valdatíðar forseta væru afnumdar og gerast forseti til lífstíðar. Í kjölfarið sagði Saleh af sér og Abdrabbuh Mansur Hadi tók við en hann var formlega kosinn forseti í febrúar 2012 þar sem hann var einn í framboði. Vopnuð átök í landinu mögnuðust upp á þessum tíma þar sem miðstjórnarvaldið var ekki til staðar meðan á valdatilfærslunni stóð. Átök stóðu milli Hútífylkingarinnar og Islah-hreyfingarinnar auk þess sem Al-Kaída hafði sig í frammi. Í september 2014 hertók Hútífylkingin höfuðborgina Sana með aðstoð Salehs og lýstu sig stjórn landsins. Saleh var myrtur af leyniskyttu í Sana í desember 2017. Þetta leiddi til nýrrar borgarastyrjaldar og hernaðaraðgerða Sádi-Araba sem stefna að því að endurreisa stjórn Hadis. Að minnsta kosti 56.000 hafa látið lífið í átökunum frá því í janúar 2016. 

Átökin hafa leitt til hungursneyðar hjá 17 milljónum manna. Skortur á hreinu drykkjarvatni vegna uppurinna vatnsbóla og eyðilegging innviða landsins hafa líka leitt til mesta kólerufaraldurs nútímans. Fjöldi sýktra er talinn vera 994.751 og 2.226 hafa látist frá því faraldurinn hófst í lok apríl 2016. 

 Heiti 
Orðið Yamnat kemur fyrir í áletrunum á forn-suður-arabísku sem telja upp titla eins af konungum Himjaríta. Hugtakið vísaði líklega upphaflega til suðvesturstrandar Arabíuskagans og suðurstrandarinnar, milli Aden og Hadramout. Hið sögulega Jemen náði yfir mun stærra landsvæði en landið gerir í dag, eða frá 'Asir þar sem nú er Sádi-Arabía, að Dhofar, þar sem nú er Óman.

Nafnið er hugsanlega dregið af orðinu ymnt sem merkir „suður“ og er skylt frumsemíska orðinu fyrir hægri (miðað við sólarupprásina í austri). Arabíska hugtakið al-yiumna merkir „ríkidæmi“ og kann líka að skýra heiti landsins sem er frjósamt, ólíkt eyðimörkinni í norðri. Rómverjar kölluðu landið því Arabia Felix („hin frjósama, eða lukkulega, Arabía“) í andstöðu við Arabia Deserta („hin auða Arabía“). 

 Saga  
Jemen er fornt menningarríki sem hagnaðist á verslun með krydd. Rómverjar kölluðu landið Arabia felix („hin hamingjusama Arabía“) vegna ríkidæmis landsins. Jemen varð hluti af Persaveldi á 6. öld.

Á 15. öld var hafnarborgin al-Moka (Mokka) við Rauðahaf meginútflutningshöfn kaffis í heiminum. 

Norður-Jemen öðlaðist sjálfstæði frá Tyrkjaveldi árið 1918, en Bretar héldu Suður-Jemen sem verndarsvæði kringum hafnarborgina Aden við mynni Rauðahafs. Bretar drógu sig þaðan út árið 1967 í kjölfar hrinu hryðjuverka og Suður-Jemen varð kommúnistaríki sem studdi byltingarhópa í Norður-Jemen. 

Löndin tvö voru formlega sameinuð sem Jemen 22. maí 1990. Árið 2011 urðu mótmæli í kjölfar Arabíska vorsins og pólitísk krísa sem leiddi til þess að Ali Abdullah Saleh, forseti flýði land. Við honum tók Abdrabbuh Mansur Hadi varaforseti. Frá árinu 2015 hefur ríkt borgarastyrjöld þar sem stuðningsmenn Hadi berjast við Hútí-fylkinguna og aðra hópa.

 Landstjórnarumdæmi 
Jemen skiptist í 22 landstjórnarumdæmi (muhafazat) ef sveitarfélagið Sana er talið með. Landstjórnarumdæmin skiptast í 333 umdæmi (muderiah) sem aftur skiptast í 2.210 undirumdæmi, og að síðustu í 38.284 þorp (2001).

Árið 2014 ákvað stjórnarskrárnefnd að skipta landinu í sex sjálfstjórnarhéruð, fjögur í norðurhlutanum og tvö í suðurhlutanum, og höfuðborgina Sana utan héraða. Þannig hefði Jemen orðið að sambandsríki. Þetta var eitt af því sem leiddi til valdaráns Hútífylkingarinnar. 

300px|right|Landstjórnarumdæmi Jemen

 Saada
 Al Jawf
 Hadhramaut
 Al Mahrah
 Hajjah
 'Amran
 Al Mahwit
 Amanat Al Asimah (Sanaborg)
 Sana'a
 Ma'rib
 Al Hudaydah
 Raymah
 Dhamar
 Ibb
 Dhale
 Al Bayda
 Shabwah
 Taiz
 Lahij
 Abyan
 Aden
 Socotra

 Tenglar 
 Dagar í Jemen; grein í Morgunblaðinu 1990
 Nýlendan og verndarsvæðið Aden; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957
 Eyimerkurbærinn Sejjun; grein í Morgunblaðinu 1993
 Niður snarbrött jemensk fjöll með þvagfærasjúkan einkabílstjóra; grein í Morgunblaðinu 1993

Flokkur:Asíulönd