Friðarverðlaun Nóbels

Friðarverðlaun Nóbels eða bara Friðarverðlaunin eru ein af þeim fimm verðlaunum sem sænski iðnjöfurinn Alfred Nobel stofnaði með auðæfum sínum. Í erfðaskrá sinni kvað hann á um að friðarverðlaunin skyldi veita þeim sem gert hefði mest eða unnið best að bræðralagi þjóða, unnið að afvopnun og dregið úr hernaðarmætti og fyrir að standa fyrir og vinna að friðarráðstefnum.

Friðarverðlaunin eru einu Nóbelsverðlaunin, sem veitt af öðrum en Svíum, en norska Stórþingið kýs sérstaka friðarverðlaunanefnd, sem aftur velur verðlaunaþegann.

Bakgrunnur
Samkvæmt erfðaskrá Nobels skal sá hljóta verðlaunin sem „hefur unnið mesta eða besta vinnu í þágu bræðralags milli þjóða, afnáms eða minnkunar fastaherja og fyrir að halda og efla friðarsamkomur“. Erfðaskráin kveður jafnframt á um að verðlaunin skuli veitt af fimm manna nefnd sem skipuð er af norska þinginu.

Nobel lést árið 1896 og útskýrði ekki hvers vegna hann hefði valið frið sem verðlaunaflokk. Þar sem hannn var þjálfaður efnaverkfræðingur voru verðlaunaflokkarnir efnafræði og eðlisfræði augljósir valkostir. Hvatinn á bak við friðarverðlaunin er ekki eins skýr. Samkvæmt norsku norsku nóbelsnefndinni hafði vinátta hans við Berthu von Suttner, friðaraðgerðasinna sem síðar hlaut verðlauninn, mikil áhrif á ákvörðun hans um að velja frið sem verðlaunaflokk. Sumir fræðimenn hafa leitt líkur að því að þetta hafi verið tilraun Nobels til að bæta upp fyrir eyðingarmáttinn sem hann hafði skapað. Nobel fann upp bæði dínamít og ballistít, sem var beitt í ofbeldisskyni á ævi hans. Ballistít var notað í stríðiAltman, L. (2006). Alfred Nobel and the prize that almost didn't happen . New York Times. Retrieved 14 October 2006. og Írska lýðveldisbræðralagið gerði dínamítárásir á níunda áratugi 19. aldar.BBC History – 1916 Easter Rising – Profiles – The Irish Republican Brotherhood  BBC Nobel lék einnig lykilhlutverk í að breyta Bofors úr járn- og stálframleiðanda í vopnaframleiðanda.

Þekkt, en hugsanlega ósönn, saga hefur gengið af því að árið 1888, eftir andlát bróður Nobels, Ludvigs, hafi nokkur dagblöð birt minningargreinar um Alfred fyrir mistök. Eitt franskt dagblað hafi fordæmt hann fyrir að finna upp sprengiefni í hernaðarskyni og þetta hafi haft áhrif á ákvörðun hans um að bæta arfleifð sína eftir dauða sinn. Minningargreinin á að hafa borið fyrirsögnina  („Kaupmaður dauðans er látinn“), og í henni á að hafa staðið „Dr. Alfred Nobel, sem auðgaðist með því að finna leiðir til að drepa fleira fólk hraðar en nokkru sinni fyrr, lést í gær.“ Óljóst er hvort þessi minningargrein var nokkurn tímann til.

Einnig er óljóst hví Nobel óskaði þess að friðarverðlaunin yrðu veitt í Noregi, sem var í persónusambandi við Svíþjóð þegar Nobel lést. Norska nóbelsnefndin hefur leitt líkur að því að hann hafi talið Noreg betur fallin til þess að veita verðlaunin þar sem Noregur hafði ekki sömu hernaðarhefð og Svíþjóð. Nefndin bendir einnig á að í lok 19. aldar hafi norska þingið átt í nánu samstarfi við Alþjóðaþingmannasambandið við að leysa úr milliríkjadeilum með milligöngu og gerðardómum.

Handhafar friðarverðlauna Nóbels
 ÁrHandhafi Land Ástæða 1901 frameless|center|upright=0.3 Jean Henri Dunant Sviss Fyrir hlut sinn í stofnun Rauða krossins frameless|center|upright=0.3 Frédéric Passy Frakkland Fyrir að vera einn af stofnendum Alþjóðaþingmannasambandsins og meginskipuleggjandi Alþjóðlega friðarráðsins. 1902 frameless|center|upright=0.3 Élie DucommunSviss Heiðursritari Alþjóðlegu friðarskrifstofunnar. frameless|center|upright=0.3 Charles Albert Gobat Aðalritari Alþjóðaþingmannasambandsins og heiðursritari Alþjóðlegu friðarskrifstofunnar. 1903 frameless|center|upright=0.3 Sir William Randal Cremer Bretland Þingmaður á Breska þinginu og stofnandi Alþjóðlega gerðardómssambandsins. 1904 frameless|center|upright=0.3 Institut de droit international Belgía Fyrir framlag sitt sem óopinber aðili til skilgreininga á meginreglum alþjóðaréttar. 1905frameless|center|upright=0.3 Bertha von Suttner Austurríki-Ungverjaland Róttækur friðarsinni. 1906frameless|center|upright=0.3 Theodore Roosevelt Bandaríkin Fyrir milligöngu sína í gerð friðarsáttmála til að binda enda á stríð Rússlands og Japans. 1907frameless|center|upright=0.3 Ernesto Teodoro Moneta Ítalía Byltingamaður og friðarsinni.frameless|center|upright=0.3 Louis Renault Frakkland Franskur erindreki og lögfræðingur sem barðist fyrir alþjóðalögum. 1908frameless|center|upright=0.3 Klas Pontus Arnoldson Svíþjóð Rithöfundur og friðarsinni. frameless|center|upright=0.3 Fredrik Bajer Danmörk Friðarsinni, kennari, stjórnmálamaður og frumkvöðull að bættum milliríkjasamskiptum. 1909frameless|center|upright=0.3 Auguste Marie François Beernaert Belgía frameless|center|upright=0.3 Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant Frakkland Franskur diplómati 1910frameless|center|upright=0.3 International Peace Bureau Sviss Stofnsett árið 1891. 1911frameless|center|upright=0.3 Tobias Michael Carel Asser Holland frameless|center|upright=0.3 Alfred Hermann Fried Austurríki Blaðamaður; Stofnandi Die Friedenswarte. 1912frameless|center|upright=0.3 Elihu Root Bandaríkin  1913frameless|center|upright=0.3 Henri La Fontaine Belgía  1914Engin verðlaun voru veitt vegna fyrri heimsstyrjaldarinnar 1915 1916 1917 frameless|center|upright=0.3 Alþjóðaráð Rauða krossins Sviss  1918Engin verðlaun voru veitt vegna fyrri heimsstyrjaldarinnar 1919frameless|center|upright=0.3 Woodrow Wilson Bandaríkin Forseti Bandaríkjanna og stofnandi Þjóðabandalagsins. 1920frameless|center|upright=0.3 Léon Victor Auguste Bourgeois Frakkland  1921frameless|center|upright=0.3 Hjalmar Branting Svíþjóð  frameless|center|upright=0.3 Christian Lous Lange Noregur 1922frameless|center|upright=0.3 Fridtjof Nansen Noregur  1923Engin verðlaun voru veitt 1924 1925 frameless|center|upright=0.3 Austen Chamberlain Bretlandframeless|center|upright=0.3 Charles Gates Dawes Bandaríkin 1926 frameless|center|upright=0.3 Aristide Briand Frakklandframeless|center|upright=0.3 Gustav Stresemann Þýskaland 1927 frameless|center|upright=0.3 Ferdinand Buisson Frakklandframeless|center|upright=0.3 Ludwig Quidde Þýskaland 1928Engin verðlaun voru veitt 1929frameless|center|upright=0.3 Frank B. Kellogg Bandaríkin  1930frameless|center|upright=0.3 Lars Olof Jonathan (Nathan) Söderblom Svíþjóð  1931 frameless|center|upright=0.3 Jane AddamsBandaríkin frameless|center|upright=0.3 Nicholas Murray Butler 1932Engin verðlaun voru veitt 1933 frameless|center|upright=0.3 Sir Norman Angell (Ralph Lane) Bretland  1934frameless|center|upright=0.3 Arthur Henderson Bretland  1935frameless|center|upright=0.3 Carl von Ossietzky Þýskaland  1936frameless|center|upright=0.3 Carlos Saavedra Lamas Argentína  1937 frameless|center|upright=0.3 Robert Cecil, vísigreifi af Chelwood Bretland  1938 frameless|center|upright=0.3 Nansenskrifstofan Sviss  1939Engin verðlaun voru veitt vegna seinni heimsstyrjaldarinnar 1940 1941 1942 1943 1944 frameless|center|upright=0.3 Alþjóðaráð Rauða krossins Sviss 1945frameless|center|upright=0.3 Cordell Hull Bandaríkin  1946 frameless|center|upright=0.3 Emily Greene BalchBandaríkinframeless|center|upright=0.3 John Raleigh Mott 1947frameless|center|upright=0.3 Friends Service Council BretlandAmerican Friends Service Committee Bandaríkin 1948Engin verðlaun voru veitt 1949 frameless|center|upright=0.3 John Boyd Orr Bretland  1950 frameless|center|upright=0.3 Ralph Bunche Bandaríkin  1951 frameless|center|upright=0.3 Léon Jouhaux Frakkland  1952 frameless|center|upright=0.3 Albert Schweitzer Frakkland  1953frameless|center|upright=0.3 George Catlett Marshall Bandaríkin  1954 frameless|center|upright=0.3 Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna Sviss  1955Engin verðlaun voru veitt 1956 1957frameless|center|upright=0.3 Lester Bowles Pearson Kanada  1958frameless|center|upright=0.3 Georges Pire Belgía  1959 frameless|center|upright=0.3 Philip J. Noel-Baker Bretland  1960 frameless|center|upright=0.3 Albert Lutuli Suður-Afríka  1961frameless|center|upright=0.3 Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld Svíþjóð  1962frameless|center|upright=0.3 Linus Carl Pauling Bandaríkin Fyrir herferð hans gegn tilraunum með kjarnorkuvopn. 1963 frameless|center|upright=0.3 Alþjóðaráð Rauða krossinsSvissframeless|center|upright=0.3 Alþjóðasamband Rauða krossins og Rauða hálfmánans 1964frameless|center|upright=0.3 Martin Luther King, Jr. Bandaríkin Leiðtogi í mannréttindabaráttu. 1965 frameless|center|upright=0.3 Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna (UNICEF) Sameinuðu þjóðirnar Alþjóðleg hjálparstofnun. 1966Engin verðlaun voru veitt 1967 1968 frameless|center|upright=0.3 René Cassin Frakkland  1969 frameless|center|upright=0.3 Alþjóðavinnumálastofnunin Sameinuðu þjóðirnar 1970frameless|center|upright=0.3 Norman E. Borlaug Bandaríkin  1971frameless|center|upright=0.3 Willy Brandt Vestur-Þýskaland  1972Engin verðlaun voru veitt1973frameless|center|upright=0.3 Henry A. Kissinger BandaríkinFyrir Parísarsáttmálann 1973 sem ætlað var að koma á vopnahléi í Víetnamstríðinu og að fá Bandaríkin til að kalla her sinn heim.frameless|center|upright=0.3Lê Ðức Thọ (neitaði að veita viðtöku)Norður-Víetnam1974 frameless|center|upright=0.3 Seán MacBride Írland frameless|center|upright=0.3 Eisaku Sato Japan 1975 frameless|center|upright=0.3 Andrej Dmítríjevítsj Sakharov Sovétríkin  1976frameless|center|upright=0.3 Betty Williams Bretland / Írland Stofnendur Friðarhreyfingar Norður-Írlands. frameless|center|upright=0.3 Mairead Corrigan 1977  Amnesty International Bretland 1978 frameless|center|upright=0.3 Mohamed Anwar Al-Sadat Egyptalandframeless|center|upright=0.3Menachem BeginÍsrael 1979frameless|center|upright=0.3 Móðir Teresa Indland  1980 frameless|center|upright=0.3 Adolfo Pérez Esquivel Argentína  1981 frameless|center|upright=0.3 Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna Sameinuðu þjóðirnar Alþjóðleg hjálparstofun stofnsett árið 1951 af Sameinuðu þjóðunum 1982frameless|center|upright=0.3 Alva Myrdal Svíþjóð frameless|center|upright=0.3Alfonso García RoblesMexíkó 1983frameless|center|upright=0.3 Lech Wałęsa Pólland  1984frameless|center|upright=0.3 Desmond Mpilo Tutu Suður-Afríka  1985frameless|center|upright=0.3 Alþjóðasamtök lækna gegn kjarnorkuvá Bandaríkin  1986frameless|center|upright=0.3 Elie Wiesel Bandaríkin  1987frameless|center|upright=0.3 Óscar Arias Sánchez Kosta Ríka  1988frameless|center|upright=0.3 Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna Sameinuðu þjóðirnar  1989 frameless|center|upright=0.3 Tenzin Gyatso, 14. Dalai Lama Tíbet  1990frameless|center|upright=0.3 Míkhaíl Gorbatsjov Sovétríkin  1991 frameless|center|upright=0.3 Aung San Suu Kyi Mjanmar Fyrir friðsamlega baráttu hennar fyrir lýðræði og mannréttindum. 1992frameless|center|upright=0.3 Rigoberta Menchú Tum Gvatemala  1993frameless|center|upright=0.3 Nelson Mandela Suður-Afríka frameless|center|upright=0.3 Frederik Willem de Klerk 1994frameless|center|upright=0.3 Yasser Arafat Palestína frameless|center|upright=0.3 Yitzhak RabinÍsraelframeless|center|upright=0.3 Shimon Peres 1995 frameless|center|upright=0.3 Joseph Rotblat Bretland / Pólland  frameless|center|upright=0.3Pugwash-ráðstefnurnar Kanada 1996frameless|center|upright=0.3 Carlos Filipe Ximenes BeloAustur-Tímor frameless|center|upright=0.3 José Ramos-Horta 1997frameless|center|upright=0.3 Alþjóðleg herferð fyrir jarðsprengjubanni Sviss frameless|center|upright=0.3 Jody Williams Bandaríkin 1998frameless|center|upright=0.3 John Hume Bretland / Írland Fyrir framlög þeirra til leitar friðsamlegrar lausnar á deilunni á Norður-Írlandi.frameless|center|upright=0.3 David Trimble Bretland 1999 Læknar án landamæra Sviss  2000frameless|center|upright=0.3 Kim Dae Jung Suður-Kórea  2001 frameless|center|upright=0.3 Sameinuðu þjóðirnar Sameinuðu þjóðirnar Fyrir framlög þeirra til betur skipulagðs og friðsamlegri heims.frameless|center|upright=0.3|Kofi Annan, Photo: Harry Wad Kofi Annan Gana 2002frameless|center|upright=0.3 Jimmy Carter Bandaríkin  2003 frameless|center|upright=0.3 Shirin Ebadi Íran  2004frameless|center|upright=0.3 Wangari Muta Maathai Kenía Fyrir framlög hennar til sjálfbærrar þróunnar, lýðræði og friðar. 2005frameless|center|upright=0.3 Alþjóðakjarnorkumálastofnunin Austurríki Fyrir framlög þeirra til hindrunar notkunar kjarnorku í hernaði og til tryggingar þess að notkun kjarnorku í friðsamlegum tilgangi sé eins örugg og unnt er.frameless|center|upright=0.3 Mohamed ElBaradei Egyptaland 2006frameless|center|upright=0.3 Muhammad Yunus Bangladess Grameen-banki 2007frameless|center|upright=0.3 Milliríkjavettvangur um loftslagsbreytingar Svissframeless|center|upright=0.3 Al Gore Bandaríkin 2008frameless|center|upright=0.3 Martti Ahtisaari Finnland  2009frameless|center|upright=0.3 Barack Obama Bandaríkin  2010 frameless|center|upright=0.3 Liu Xiaobo Kína  Fyrir langa og friðsamlega baráttu fyrir grundvallar mannréttindum í Kína.2011frameless|center|upright=0.3Ellen Johnson Sirleaf Líbería Fyrir friðsamlega baráttu fyrir öryggi kvenna og fyrir réttindum kvenna til fullrar þátttöku í friðarumleitunum.frameless|center|upright=0.3Leymah Gboweeframeless|center|upright=0.3Tawakkul KarmanJemen 2012 frameless|center|upright=0.3 Evrópusambandið Evrópa Fyrir að hafa í meira en sex áratugi stuðlað að friði og sáttum, lýðræði og mannréttindum í Evrópu 2013  Stofnunin um bann við efnavopnum (OPCW)  Alþjóðlegt Fyrir umfangsmikla vinnu í þeim tilgangi að binda enda á notkun efnavopna2014 frameless|center|upright=0.3 Kailash Satyarthi Indland Fyrir baráttu þeirra gegn undirokun gagnvart börnum og unglingum og fyrir rétti allra barna til menntunar frameless|center|upright=0.3 Malala Yousafzai Pakistan 2015 frameless|center|upright=0.3 Túniski þjóðarsamræðukvartettinn Túnis Fyrir framlag sitt til að koma á lýðræði í Túnis í kjölfar byltingarinnar í landinu 2011. 2016 frameless|center|upright=0.3 Juan Manuel Santos Kólumbía Fyrir friðarviðræður við uppreisnarhópa í Kólumbíu. 2017 frameless|center|upright=0.3 ICAN (In­ternati­onal Campaign to Abol­ish Nuc­le­ar Wea­pons) Alþjóðlegt Fyrir að koma á sátt­mála 122 ríkja um bann við kjarn­orku­vopn­um.2018 frameless|center|upright=0.3 Denis Mukwege Austur-Kongó Fyrir baráttu þeirra gegn kyn­ferðis­brot­um í stríði. frameless|center|upright=0.3 Nadia Murad Írak 2019 frameless|center|upright=0.3 Abiy Ahmed Eþíópía Fyrir að koma á friði milli Eþíópíu og Erítreu. 2020 frameless|center|upright=0.3 Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna Alþjóðleg hjálparstofnun2021 frameless|center|upright=0.3 Maria Ressa Filippseyjar Fyrir bar­áttu þeirra fyr­ir tján­ing­ar­frelsi í heima­lönd­um þeirra. frameless|center|upright=0.3 Dmítríj Múratov Rússland2022 frameless|center|upright=0.3 Ales Bjaljatskí Hvíta-Rússland Fyrir að sýna fram á mik­il­vægi þess að halda gagn­rýni á valda­hafa á lofti og vernda grund­vall­ar­rétt­indi borg­ara. frameless|center|upright=0.3 Memorial Rússland frameless|center|upright=0.3 Miðstöð borgaralegs frelsis Úkraína 2023 frameless|center|upright=0.3 Narges Mohammadi Íran Fyrir „baráttu hennar gegn kúgun kvenna í Íran og fyrir mannréttindum og frelsi öllum til handa.“ 2024  Nihon Hidankyo Japan Fyrir að „heiðra þau sem lifðu árásirnar á Hiroshima og Nagasaki af, og hafa valið að nýta reynslu sína til þess að vekja von og hvetja til friðar í heiminum.“ 2025 frameless|center|upright=0.3 María Corina Machado  Venesúela Fyrir baráttu fyrir lýðræði í Venesúela

Tenglar


Tilvísanir

Flokkur:Friðarverðlaun
Flokkur:Listar um stjórnmál
Friðarverðlaun
Flokkur:Nóbelsverðlaun