Forseti Íslands

Forseti Íslands er þjóðhöfðingi og æðsti embættismaður lýðveldisins Íslands. Forsetinn er þjóðkjörinn til fjögurra ára í senn og er eini embættismaðurinn sem kjörinn er í beinni kosningu. Samkvæmt stjórnarskrá Íslands er forsetinn æðsti handhafi framkvæmdavaldsins og annar handhafi löggjafarvaldsins. Í reynd er þátttaka forsetans í löggjöf eða stjórnarathöfnum yfirleitt aðeins formsatriði þannig að hann hefur ekki aðkomu að efni löggjafar eða stjórnarathafna. Þó er viðurkennt að hann getur haft áhrif á stjórnarmyndunarviðræður og jafnvel skipað utanþingsstjórn ef aðstæður til þess eru uppi. Jafnframt hefur forsetinn vald til þess að synja lagafrumvarpi frá Alþingi staðfestingar og leggja það í dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu en á það hefur reynt þrisvar í sögu embættisins. Í fjarveru forsetans fara forsætisráðherra, forseti Alþingis og forseti Hæstaréttar saman með vald forsetans.

Flest störf forsetans eru táknræn og er stundum sagt um embættið að það eigi að vera sameiningartákn þjóðarinnar. Á meðal hefðbundinna embættisverka forsetans er að flytja þjóðinni ávarp á nýársdag, að ávarpa Alþingi við setningu þess jafnframt því sem forsetinn setur Alþingi formlega, að veita fálkaorðuna og ýmis verðlaun á vegum embættisins og félagasamtaka. Forsetinn tekur einnig á móti erlendum þjóðhöfðingjum og öðrum hátt settum gestum í opinberum heimsóknum á Íslandi og fer sjálfur í opinberar heimsóknir til annara ríkja. Aðsetur forseta Íslands er á Bessastöðum á Álftanesi en embættið hefur jafnframt skrifstofu í húsinu Staðastað við Sóleyjargötu 1 í Reykjavík. Afmælisdagur forsetans hverju sinni er íslenskur fánadagur. 

Frá tilurð embættisins við lýðveldisstofnunina 17. júní 1944 hafa sjö einstaklingar gegnt embættinu. Þeirra fyrstur var Sveinn Björnsson, síðan Ásgeir Ásgeirsson og Kristján Eldjárn. Árið 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands og varð þar með fyrsti kvenkyns þjóðkjörni þjóðhöfðinginn í heiminum. Ólafur Ragnar Grímsson náði kjöri árið 1996 og gegndi forsetaembættinu til ársins 2016, lengst allra forseta landsins. Í forsetakosningum þann 25. júní 2016 var Guðni Th. Jóhannesson sagnfræðingur kjörinn forseti Íslands og gegndi embætti í 8 ár. Halla Tómasdóttir var kjörin forseti í forsetakosningum 1. júní 2024 og tók við embættinu þann 1. ágúst.

 Kjörgengi 
Forsetaefni skal skv. stjórnarskránni og lögum um framboð og kjör forseta Íslands vera minnst 35 ára auk þess að uppfylla sömu skilyrði og gerð eru um kosningarétt til Alþingis, að fráskildu búsetuskilyrðinu, en samkvæmt því þarf að eiga lögheimili á Íslandi til að hafa kosningarétt. 

 Hlutverk forseta 
 Þingsetning
 Staðfesting laga
 Nýársávarp
 Orðuveiting
 Móttaka og opinberar heimsóknir til erlendra þjóðhöfðingja
 Stjórnarmyndun (ef þingflokkar ná ekki saman um myndun ríkisstjórnar).

 Ímynd forseta 
 Sameiningartákn þjóðarinnar
 Verndari íslenskrar menningar
 „Landkynning“

Málskotsréttur
Málskotsréttur er heimild forseta til að vísa frumvarpi sem Alþingi hefur samþykkt í þjóðaratkvæðigreiðslu til samþykktar eða synjunar. 26. grein stjórnarskrár Íslands gefur forsetanum þessa heimild.

26. grein stjórnarskrár hljóðar svo: „Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.“

Eftir að Alþingi samþykkti EES samninginn árið 1993 varð mikil umræða í samfélaginu um hvort Vigdís Finnbogadóttir þáverandi forseti ætti að vísa lögunum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo fór að Vigdís staðfesti EES samninginn og Ísland undirritaði samninginn í ársbyrjun 1994.

 Synjun forseta á staðfestingu frumvarps til laga um fjölmiðla 2004 
Ólafur Ragnar Grímsson neitaði fyrstur forseta Íslands að staðfesta lagafrumvarp vorið 2004. Um var að ræða frumvarp að lögum um fjölmiðla (fjölmiðlafrumvarpið). Ákvörðunin var umdeild, en Alþingi tók í framhaldi frumvarpið af dagskrá, þ.a. ekki þótti nauðsynlegt að leggja það fyrir dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og gera bar skv. stjórnarskrá Íslands.

Icesave 2010-2011
Ólafur synjaði síðar lögum um Icesave staðfestingar í tvígang 2010 og 2011 og vísaði þeim í þjóðaratkvæðagreiðslu, í bæði skiptin voru lögin felld í þjóðaratkvæðagreiðslu með miklum mun. Ólafur er enn í dag eini forsetinn sem hefur beitt málskotsrétti.

 Fjarvera 
Þegar forseti er ófær um að sinna skyldum sínum vegna sjúkleika eða dvalar erlendis fara handhafar forsetavalds með vald Forseta Íslands. Í áttundu grein stjórnarskrárinnar er kveðið á um að Forsætisráðherra, forseti Alþingis og forseti Hæstaréttar fari með forsetavald í fjarveru forsetans. Ef nauðsynlegt er að skrifa undir lög í fjarveru forsetans þarf undirritun tveggja til að lög taki gildi. Það var lengi hefð fyrir því að einn af handhöfum forsetavalds fylgdi forseta á flugvöllinn en Guðni Th Jóhannesson afnam þá hefð þegar hann tók við embætti forseta árið 2016.

Allir handhafar forsetavalds hafa staðgengil ef þeir eru staddir erlendis á sama tíma og forsetinn. Það eru varaforsetar Alþingis, varaforseti Hæstaréttar og ríkisstjórnarflokkarnir gera samkomulag um hvaða ráðherra sé staðgengill forsætisráðherra.

 Forsetar 

MyndForsetiTók við embættiLausn frá embættiSat íKjörtímabilAldur í forsetatíð100pxSveinn Björnsson17. júní 194425. janúar 19522.778 daga363 til 70 ára100pxÁsgeir Ásgeirsson1. ágúst 195231. júlí 19685.844 daga458 til 74 ára100pxKristján Eldjárn1. ágúst 196831. júlí 19804.383 daga351 til 63 ára100pxVigdís Finnbogadóttir1. ágúst 198031. júlí 19965.844 daga450 til 66 áraframeless|138x138dpÓlafur Ragnar Grímsson1. ágúst 1996 31. júlí 20167.304 daga553 til 73 áraframeless|133x133dpGuðni Th. Jóhannesson1. ágúst 2016 31. júlí 20242.921 daga248 til 56 áraframeless|133x133dpHalla Tómasdóttir1. ágúst 2024Enn í embættiKjörin til 
1460 daga155 ára til 59 ára
1 Sveinn Björnsson lést í embætti. Handhafar forsetavalds fóru með völd forseta fram að innsetningu Ásgeirs Ásgeirssonar í embættið þann 1. ágúst sama ár.
2 Sveinn var í fyrstu kjörinn til eins árs af Alþingi. Hann var svo í tvígang sjálfkjörinn í reglulegu forsetakjöri og lést á þriðja kjörtímabili sínu í embætti.

 Tenglar 
 Vefur forsetaembættisins
 Lög um framboð og kjör forseta Íslands nr. 36, 12. febrúar 1945.
 Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33, 17. júní 1944.
 Lög um kosningar til Alþingis nr. 24, 16. maí 2000.

Tilvísanir


Flokkur:Íslensk lög
Flokkur:Handhafar Hinnar íslensku fálkaorðu
Flokkur:Íslenskir fánadagar