Heilaga rómverska ríkið

Heilaga rómverska ríkið (þýska Heiliges Römisches Reich, Ítalska Sacro Romano Impero, Latína Sacrum Romanum Imperium) er formlegt heiti á þýska keisaraveldinu. Ríkið var stjórnarsamband hertogadæma og furstadæma á landsvæði núverandi Þýskalands og að nokkru utan þess svæðis (s.s. Austurríki, Sviss, Norður-Ítalía). Heilaga rómverska ríkið myndaðist við Verdun-samninginn 843 og var lagt niður 1806 á tímum Napóleonstríðanna, er Austurríki varð til sem sérstakt keisaradæmi og Þýska bandalagið (Rínarsambandið) var stofnað.

 Merking heitisins 
Þegar Karlamagnús var krýndur keisari hins mikla ríkis Franka var ekki verið að skapa nýtt ríki, heldur að endurnýja Rómaveldi. Ástæðan fyrir því er sú að í bók Daníels í Biblíunni kemur fram að fjögur stórveldi eigi að koma fram fyrir endalok heimsins. Rómaveldi var fjórða stórveldið og því fannst Karlamagnúsi mikilvægt að Rómaveldi héldi áfram að vera til. Við krýningu hans til keisara árið 800 var ríkið því endurnýjað, þótt Austrómverska ríkið (Býsans) væri að vísu enn við lýði. Ríki Karlamagnúsar kallaðist Frankaríki. Þegar því var skipt 843 varð vesturhlutinn að Frakklandi (konungsríki), en austurhlutinn kallaðist rómverska ríkið (keisaradæmi). Orðið heilagur var ekki notað fyrr en löngu seinna, á konungslausa tímanum (Interregnum) á miðri 13. öld.

 Verdun-samningurinn 
Ríki Karlamagnúsar náði yfir stærsta hluta Vestur-Evrópu í upphafi 9. aldar. Þegar Karlamagnús lést árið 814 erfði sonur hans, Lúðvík hinn frómi, allt ríkið. Lúðvík þótti ekki sterkur stjórnandi og því viku synir hans honum frá. Þeir hittust svo í borginni Verdun árið 843 og skiptu ríkinu í þrennt á eftirfarandi hátt:

 Karl sköllótti fékk vesturhlutann, nokkurn veginn það sem nú er Frakkland (blátt)
 Lóþar fékk miðhlutann (grænt)
 Lúðvík hinn þýski fékk austurhlutann, nokkurn veginn það sem nú er Þýskaland (appelsínugult)
 Gula svæðið tilheyrði ríkinu ekki beint, en var áhrifasvæði
 Dökkgræna svæðið var kirkjuríkið

Skipting þessi markaði upphaf hins heilaga rómverska ríkis (þýska ríkisins). Árið 855 var miðríkinu skipt upp. Norður-Ítalía varð þá hluti af þýska ríkinu og varð keisari þýska ríkisins samtímis konungur Langbarðalands. Fyrirkomulag þetta hélst allt til 16. aldar. Niðurlönd lentu um síðir einnig í þýska ríkinu.

 Konungskjör 
Þýska ríkið var ekki erfðaríki, eins og reyndin var í öðrum ríkjum í Evrópu. Enda var þýska ríkið sett saman úr aragrúa furstadæma, greifadæma og nokkurra konungsríkja. Kjörnefnd valdi konung ríkisins, en í henni sátu kjörfurstarnir, sem jafnframt voru furstar í sínum eigin héruðum. Furstarnir voru upphaflega 7, en urðu seinna 9. Þeir voru:

 Erkibiskupinn í Mainz
 Erkibiskupinn í Köln
 Erkibiskupinn í Trier
 Rínargreifinn í Pfalz
 Hertoginn af Saxlandi
 Markgreifinn af Brandenborg
 Konungur Bæheims

Á 17. öld bættust tveir furstar við:

 Hertoginn í Bæjaralandi (síðan 1623)
 Hertoginn af Brúnsvík-Lüneburg (síðan 1692)

Árið 1803 voru erkibiskupsdæmin lögð niður og misstu biskuparnir þá kjörgengið. Í stað þeirra var fjórum nýjum furstum bætt við, en aðeins þremur árum síðar var heilaga rómverska ríkið lagt niður. Þar með skipti embætti kjörfurstanna ekki lengur máli. Kjörfurstarnir völdu ávallt konung, ekki keisara. Konungarnir urðu að eiga náin samskipti við páfa hverju sinni og réðist þá hvort páfi samþykkti að krýna þá til keisara. Í mörgum tilvikum var það ekki gert.

 Söguágrip 
Sjá Þýskaland.

 Konungar og keisarar ríkisins 
Listi þessi nær yfir konunga og keisara hins heilaga rómverska ríkis frá 843-1806, er ríkið var lagt niður. Stundum var ríkið án konungs, en þá réði drottning ríkjum sem eiginkona látins konungs eða móðir ómyndugs konungs. Tímabilið 1254-1273 var með öllu án konunglegrar stjórnar og kallast Interregnum á latínu. Á þeim tíma hétu þrír erlendir þjóðhöfðingjar konungar ríkisins, en þeir koma nær ekkert við sögu í ríkinu sjálfu og stigu varla fæti inn fyrir landamærin. Þjóðhöfðingjar þessir voru enda með öllu áhrifalausir og eru ekki taldir með í þýskum upptalningum á konungum ríkisins. Í allmörgum tilvikum voru til gagnkonungar, þ.e. tveir konungar ríktu samtímis í ríkinu. Kom það til af því að aðalkonungurinn varð óvinsæll, þannig að nýr konungur var valinn sem gagnkonungur. Ekki eru allir gagnkonungar með á listanum. Listi konunganna hefst með Verdun-samningunum, en konungarnir miðuðu raðtölur sínar við Karlamagnús. Samkvæmt þýskum upptalningum er Karlamagnús Karl I. Sonur hans, Lúðvík hinn frómi, er þá Lúðvík I. Synir hans þrír eru Karl sköllótti (Karl II.), Lúðvík hinn þýski (Lúðvík II.) og Lóþar. Því er fyrsti konungur þýska ríkisins Lúðvík II.(Lúðvík hinn þýski), ekki Lúðvík I. Sama gildir um nafnið Karl. Fyrsti konungur þýska ríkisins með þessu heiti er sem sé Karl III. 

 Konungur  Konungur  Krýning  Keisari  Valdaætt  Ath. Lúðvík II hinn þýski  840-876  Fór ekki fram  Nei  Karlungi  Sonur Lúðvíks hins fróma Karlmann  876-880   Nei  Karlungi  Sonur Lúðvíks II Lúðvík III hinn yngri  876-882   Nei  Karlungi  Sonur Lúðvíks II Karl III hinn feiti  876-888   881 í Róm  Karlungi  Sonur Lúðvíks II Arnúlfur  887-899   896 í Róm  Karlungi  Sonur Karlmanns Lúðvík IV barn  900-911   Nei  Karlungi  Sonur Arnulfs Konráður I  911-918  Forchheim  Nei  Konradinger  Hinrik I  919-936  Fritzlar  Nei  Liudolfinger  Frá Saxlandi Ottó I hinn mikli  936-973  Aachen  962 í Róm  Liudolfinger  Sonur Hinriks I Ottó II  961-983  Aachen  973 í Róm  Liudolfinger  Sonur Ottos I Ottó III  983-1002  Aachen  996 í Róm  Liudolfinger  Sonur Ottos II Hinrik II  1002-1024  Mainz  1014 í Róm  Liudolfinger  Barnabarn Hinriks I Konráður II  1024  Mainz  1027 í Róm  Salier  Hinrik III  1028-1056  Aachen  1046 í Róm  Salier  Sonur Konráðs II Hinrik IV  1053-1106  Aachen  1084 í Róm  Salier  Sonur Hinriks III Hinrik V  1099-1125  Aachen  1111 í Róm  Salier  Sonur Hinriks IV Lóþar III  1125-1137  Aachen  1133 í Róm  Supplinborg  Konráður III  1127-1152  Aachen  Nei  Staufen  Friðrik Barbarossa  1152-1190  Aachen  1155 í Róm  Staufen  Bróðursonur Konráðs III Hinrik VI  1169-1197  Aachen  1191 í Róm  Staufen  Sonur Friðriks Barbarossa Filippus  1198-1208  Mainz og Aachen  Nei  Staufen  Sonur Friðriks Barbarossa Ottó IV  1198-1218  Aachen  1209 í Róm  Welfen  Sonur Hinriks ljóns Friðrik II  1218-1250  Mainz 1220 í Róm  Staufen  Sonur Hinriks VI Konráður IV  1250-1254  Fór ekki fram  Nei  Staufen  Sonur Friðriks II

Interregnum

 Rúdolf I  1273-1291  Aachen  Nei  Habsborg  Adolf  1292-1298  Aachen  Nei  Nassau  Settur af af kjörfurstunum Albrecht I  1298-1308  Aachen  Nei  Habsborg  Hinrik VII  1308-1313  Aachen  1312 í Róm  Lúxemborg  Lúðvík IV hinn bæríski  1314-1347  Aachen  1328 í Róm  Wittelsbach  Karl IV  1347-1378  Aachen  1355 í Róm  Lúxemborg  Wenzel  1378-1400  Aachen  Nei  Lúxemborg  Settur af af kjörfurstunum Ruprecht frá Pfalz  1400-1410  Köln  Nei  Wittelsbach  Jobst frá Mæri  1410-1411   Nei  Lúxemborg  Sigmundur  1411-1437  Achen  1433 í Róm  Lúxemborg  Sonur Karls IV Albrecht II  1438-1439  Fór ekki fram  Nei  Habsborg  Friðrik III  1440-1493  Aachen  1452 í Róm  Habsborg  Maximilian I  1493-1519  Aachen  1508 í Trient  Habsborg  Sonur Friðriks III Karl V  1519-1556  Aachen  1530 í Bologna  Habsborg  Sagði af sér sökum aldurs Ferdinand I  1531-1564  Aachen  1556 í Frankfurt  Habsborg  Sonur Karls V Maximilian II  1564-1576  Frankfurt  1564 í Frankfurt  Habsborg  Sonur Ferdinands I Rúdolf II  1575-1612  Regensburg  1575  Habsborg  Sonur Maximilians II Matthías  1612-1619  Frankfurt  1612 í Frankfurt  Habsborg  Sonur Ferdinands I Ferdinand II  1619-1637  Frankfurt  1619 í Frankfurt  Habsborg  Ferdinand III  1637-1657  Regensburg  1637  Habsborg  Sonur Ferdinands II Leópold I  1658-1705  Frankfurt  1658  Habsborg  Sonur Ferdinands III Jósef I  1705-1711  Ágsborg  1705  Habsborg  Sonur Leópolds I Karl VI  1711-1740  Frankfurt  1711  Habsborg  Sonur Leópolds I Karl VII  1742-1745  Frankfurt  1742  Wittelsbach   Frans I  1745-1765  Frankfurt  1745  Habsborg  Jósef II  1764-1790  Frankfurt  1765  Habsborg  Sonur Frans I Leópold II  1790-1792  Frankfurt  1790  Habsborg  Sonur Frans I Frans II  1792-1806  Frankfurt  1792  Habsborg  Var síðan fyrsti keisari Austurríkis

 Heimildir 



Tilvísanir

Flokkur:Heilaga rómverska ríkið
Flokkur:Keisaradæmi
Flokkur:Fyrrum Evrópuríki
Flokkur:Stofnað 962
Flokkur:Lagt niður 1806