Indónesía

Indónesía er ríki í Suðaustur-Asíu, milli Indlandshafs og Kyrrahafs, sem samanstendur af 17.508 eyjum í Malajaeyjaklasanum. Stærstu eyjarnar eru Súmatra, Java og Súlavesí, en ríkið nær auk þess yfir hluta eyjanna Borneó og Nýju-Gíneu. Það er stærsta ríki heims sem telst til eyjaklasa og fjórða fjölmennasta ríki heims. Indónesía er jafnframt það ríki þar sem flestir múslimar búa. Indónesía er þó ekki íslamskt lýðveldi. Höfuðborg landsins er Djakarta. Landamæri þess liggja að Papúu-Nýju Gíneu, Austur-Tímor og Malasíu. Önnur nágrannaríki eru Singapúr, Filippseyjar, Ástralía og Andaman- og Níkóbareyjar sem tilheyra Indlandi.

Eyjarnar sem mynda Indónesíu hafa verið byggðar mönnum frá forsögulegum tíma, en þar hafa fundist steingervingar frá bæði Homo erectus og Homo sapiens. Á 7. öld voru eyjarnar orðnar að miðstöð alþjóðlegrar verslunar á Indlandshafi þar sem sjóveldin Srivijaya og síðar Majapahit stunduðu verslun milli Kína og Indlands. Höfðingjar eyjarskeggja tóku upp ýmsa siði erlendis frá og þar urðu til blómleg ríki byggð á búddatrú og hindúasið. Súnní íslam barst til eyjanna með arabískum kaupmönnum og síðar súfískum fræðimönnum. Á landafundatímabilinu tókust Evrópuveldin á um yfirráð yfir kryddversluninni þar. Hollendingar lögðu stærstan hluta svæðisins undir sig á 17. öld. Landið eins og það er í dag varð til þegar Hollensku Austur-Indíur fengu sjálfstæði 17. ágúst 1945. 

Síðan landið hlaut sjálfstæði hefur það staðið frammi fyrir miklum áskorunum, meðal annars vegna aðskilnaðarhreyfinga, átaka við nágrannaríki, spillingar og stjórnmálaóreiðu, auk náttúruhamfara. Árið 1975 tóku Indónesar yfir austurhluta eyjunnar Tímor, en vesturhluti eyjunnar var fyrir hluti af Indónesíu. Austur-Tímor hlaut svo sjálfstæði á ný á árunum 1999 til 2002. Síðustu áratugir hafa einkennst af lýðræðisvæðingu og auknum hagvexti. Landið býr við forsetaræði með kjörnu þingi. Það skiptist í 38 héruð sem njóta mismikillar sjálfstjórnar. Landið er fjórða fjölmennasta land heims, en yfir helmingur íbúa býr á eyjunni Jövu. Höfuðborgin, Djakarta, er ein af stærstu borgum heims.

Í Indónesíu búa mörg þjóðarbrot sem sum hver berjast fyrir sjálfstæði, svo sem í Aceh og Papúu (áður Irian Jaya). Þessi staðreynd endurspeglast í kjörorði landsins „Sameining í fjölbreytni“ (Bhinneka Tunggal Ika). Indónesíska er stöðluð og einfölduð útgáfa malasísku. Indónesíska er þjóðtunga landsins, en flestir íbúar eiga sér annað móðurmál. Indónesía er nýiðnvætt ríki og stærsta hagkerfi Suðaustur-Asíu miðað við verga landsframleiðslu. Landið er miðveldi sem leikur lykilhlutverk í sínum heimshluta og á alþjóðavettvangi. Landið á aðild að mörgum alþjóðasamtökum, eins og Sameinuðu þjóðunum, G20, Samtökum hlutlausra ríkja, ASEAN, og Samtökum um íslamska samvinnu.

 Heiti 
Nafnið Indónesía er dregið af forngrísku orðunum Ἰνδός Indos og νῆσος nesos, sem merkja „Indlandseyjar“. Nafnið var búið til á 18. öld, löngu áður en nútímaríkið var stofnað. Árið 1850 stakk enski ferðalangurinn George Windsor Earl upp á hugtakinu Indunesians eða (sem hann vildi heldur) Malayunesians, yfir íbúa „Indlandseyja eða Malajaeyja“. Í sama riti notaði nemandi hans, James Richardson Logan, orðið Indonesia sem samheiti fyrir „Indlandseyjar“. Hollenskir fræðimenn sem skrifuðu um Austur-Indíur voru hins vegar tregir til að nota heitið Indonesia og vildu heldur notast við Malajaeyjar (Maleisce Archipel), Hollensku Austur-Indíur (Nederlandsch Oost Indië eða einfaldlega Indië), Austrið (de Oost), eða Insulinde.

Eftir 1900 varð heitið Indónesía algengara meðal fræðimanna utan Hollands, og innlendir þjóðernissinnar tóku það upp í baráttu sinni. Adolf Bastian frá Berlínarháskóla gerði nafnið vinsælt með bók sinni  Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894. Fyrsti innlendi fræðimaðurinn sem notaði nafnið var Ki Hajar Dewantara þegar hann stofnaði fréttastofuna  í Hollandi árið 1913.

 Saga 
Steingervingar af Homo erectus (Jövumaðurinn) benda til þess að Indónesía hafi verið byggð mönnum fyrir tveim milljónum til 500.000 árum. Homo sapiens tók að flytjast til eyjanna fyrir um 50.000 árum. Fornleifafundir, eins og hellamálverk á Súlavesí og Borneó, og steindysir á Súmötru, Súlavesí og austureyjunum, gefa vísbendingar um lifnaðarhætti og trúarlíf elstu íbúanna.

Ástrónesar, sem eru meirihluti íbúa Indónesíu, komu frá Taívan um 2000 f.o.t. og höfðu mikil áhrif á tungumál og menningu landsins. Mjög góð skilyrði til ræktunar eru í Indónesíu og hrísgrjónarækt undir vatni hófst þar á áttundu öld f.o.t. Hrísgrjónaræktin leiddi til þorpsmyndunar og elstu ríkin komu fram á 1. öld f.o.t. Staðsetning eyjanna byggði undir stöðug tengsl og verslun við ríki á Indlandsskaga og meginlandi Kína, sem hafði mikil áhrif á sögu og menningu landsins.

Frá sjöundu öld dafnaði ríkið Srivijaya á Súmötru, en veldi þess byggðist á verslun og áhrifum frá hindúasið  og búddatrú. Milli áttundu og tíundu aldar, risu og hnigu á eyjunni Jövu ríkin Sailendra, sem var landbúnaðarsamfélag sem byggðist á búddisma, og Mataram sem var hindúaríki. Þessi samfélög skildu eftir sig stór minnismerki eins og Borobudur og Prambanan. Eftir misheppnaða innrás Mongóla á Jövu, var hindúakonungsdæmið Majapahit stofnað á Austur-Jövu seint á 13. öld og undir stjórn Gajah Mada þá náðu áhrif þess yfir stóran hluta Indónesíu. Fyrstu merki um útbreiðslu íslam í Indónesíu eru frá 13. öld á Norður-Súmötru. Smám saman breiddist íslam út og varð ríkjandi trúarbrögð á Jövu og Súmötru í lok 16. aldar. Ástundun íslamstrúar á eyjunum mótaðist líka af staðbundinni menningu, sérstaklega á Jövu.

 Nýlendutíminn 

Fyrstu Evrópubúarnir komu til Indónesíu árið 1512 þegar portúgalskir verslunarmenn undir forystu Francisco Serrão reyndu að einoka versun með múskat og cubebpipar á Mólúkkaeyjum. Síðar komu hollenskir og breskir verslunarmenn og árið 1602 stofnuðu Hollendingar Hollenska Austur-Indíafélagið (Verenigde Oostindische Compagnie, VOC) og urðu voldugastir Evrópumanna á eyjunum. Hollenska Austur-Indíafélagið varð gjaldþrota og leystist upp árið 1800. Ríkisstjórnin í Hollandi setti þá á stofn nýlenduna Hollensku Austur-Indíur. Stjórn Hollendinga var þó mismikil og á 19. öld gerðu innfæddir íbúar uppreisnir gegn þeim. Nýlendustjórnin náði ekki stjórn á öllu því landi sem í dag tilheyrir Indónesíu fyrr en í byrjun 20. aldar þegar hún kom upp stjórnstöðvum á Vestur-Nýju-Gíneu.

Þegar síðari heimsstyrjöld hófst gerðu Japanar Innrás, bundu enda á nýlendustjórnina og hvöttu til stofnunar sjálfstæðishreyfinga. Skömmu eftir uppgjöf Japana gáfu sjálfstæðisleiðtogarnir Sukarno og Mohammad Hatta út sjálfstæðisyfirlýsingu. Þeir urðu svo fyrsti forseti og varaforseta landsins, með Sutan Sjahrir sem forsætisráðherra. Hollendingar reyndu að ná nýlendunni aftur á sitt vald með hervaldi sem hratt sjálfstæðisstríði Indónesíu af stað. Átökin stóðu til 1949 þegar Hollendingar viðurkenndu sjálfstæði landsins eftir töluverðan þrýsting frá alþjóðasamfélaginu.

 Samtíminn 
Undir stjórn Sukarnos þróaðist stjórn landsins yfir í alræðisstjórn sem byggðist á valdajafnvægi milli andstæðra póla íslamskra stjórnmálahreyfinga, Indónesíuhers, og Kommúnistaflokks Indónesíu. Vaxandi spenna leiddi til valdaránstilraunar árið 1965. Í kjölfarið fylgdu blóðugar hreinsanir og fjöldamorð á kommúnistum að undirlagi hersins. Talið er að allt að hálf milljón hafi verið myrt og ein milljón að auki sætt fangavist.{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|title=Indonesia massacres: Declassified US files shed new light|publisher=BBC|date=17 October 2017|access-date=19 September 2018|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20181118225021/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|archive-date=18 November 2018}} Stjórn Sukarnos veiktist eftir útrýmingu kommúnistaflokksins. Suharto undirhershöfðingi sætti því færis og tók völdin árið 1968. Hann kom á herforingjastjórn undir heitinu Orde Baru („ný skipan“) með stuðningi Bandaríkjanna. Stjórn Suhartos studdi beina erlenda fjárfestingu sem leiddi til stöðugs hagvaxtar í landinu.

Innrás Indónesíu í Austur-Tímor og hersetan sem fylgdi í kjölfarið árið 1975 var fordæmd af alþjóðasamfélaginu. Gagnrýni á mannréttindabrot stjórnar Suhartos fór auk þess vaxandi eftir að kalda stríðinu lauk. Orde Baru-stjórnin lenti í miklum vandræðum þegar Asíukreppan hófst árið 1997. Stjórn Suhartos féll eftir hörð mótmæli í maí 1998. Árið 1999 samþykktu íbúar Austur-Tímor aðskilnað frá Indónesíu eftir 24 ára hernám sem sumir fræðimenn hafa kallað þjóðarmorð.

Eftir fall stjórnar Suhartos hófst lýðræðisvæðing og valddreifingarferli þar sem héruðin fengu aukið sjálfræði. Fyrstu almennu forsetakosningarnar voru haldnar árið 2004. Óstöðugleiki og hryðjuverk hafa einkennt sögu Indónesíu eftir aldamótin 2000, en efnahagslífið hefur staðið sterkt á sama tíma, þrátt fyrir spillingu í stjórnkerfinu. Átök milli þjóðernishópa og ólíkra trúarhópa eru enn vandamál sum staðar, en árið 2005 náði stjórnin að binda enda á uppreisn aðskilnaðarsinna í Aceh með samkomulagi.

Landfræði
Indónesía liggur milli 11. breiddargráðu suður og 6. breiddargráðu norður, og 95. og 151. lengdargráðu austur. Landið er stærsta eyríki heims. Það nær 5.120 km frá austri til vesturs og 1.760 km frá norðri til suðurs. Samkvæmt Samstarfsráðuneyti um landhelgi og fjárfestingar telur Indónesía 17.504 eyjar (þar af 16.056 skráðar hjá Sameinuðu þjóðunum) dreifðar kringum miðbaug. Af þessum eyjum er um 6.000 byggðar. Stærstu eyjarnar eru Súmatra, Java, Borneó (sem Indónesía deilir með Brúnei og Malasíu), Súlavesí og Nýja-Gínea (sem Indónesía deilir með Papúu-Nýju-Gíneu). Indónesía á landamæri að Malasíu á eyjunum Borneó og Sebatik, að Papúu Nýju-Gíneu á Nýju-Gíneu, og að Austur-Tímor á eyjunni Tímor. Auk þess liggur landhelgi landsins að landhelgi Singapúr, Malasíu, Víetnam, Filippseyjum, Palá og Ástralíu.

Puncak Jaya er hæsti tindur Indónesíu, 4.884 metrar á hæð. Tobavatn á Súmötru er stærsta stöðuvatnið, 1.145 km² að stærð. Lengstu ár Indónesíu eru á Kalimantan og Nýju-Gíneu. Meðal þeirra eru Kapuas-á, Barito-á, Mamberamo-á, Sepik-á og Mahakam-á. Þær eru flutningsleiðir milli helstu byggða við þær.

 Stjórnmál 
Indónesía býr við forsetaræði samkvæmt stjórnarskrá sem skilgreinir helstu stofnanir ríkisvaldsins. Eftir fall stjórnar Suhartos árið 1998 voru nokkrar umfangsmiklar viðbætur við stjórnarskrána samþykktar. Þær fólu í sér endurskipulagningu allra greina ríkisvaldsins og valddreifingu til héraðanna innan þess ramma sem einingarríkið leyfði. Forseti Indónesíu er bæði þjóðhöfðingi, stjórnarleiðtogi og yfirmaður heraflans (Tentara Nasional Indonesia, TNI). Hann ber ábyrgð á utanríkisstefnu landsins og innanríkismálum. Forsetinn getur setið í tvö samliggjandi fimm ára kjörtímabil.(2002), Fjórði viðauki Stjórnarskrár Indónesíu frá 1945, III. kafli – Framkvæmdavald, 7. grein.

Löggjafarvaldið liggur hjá Ráðgjafarþingi alþýðunnar (Majelis Permusyawaratan Rakyat, MPR). Þingið ber ábyrgð á breytingum á stjórnarskrá, innsetningu forseta og samþykkt vantrausts, og útfærslu stefnumála ríkisins.II. kafli, 3. grein, 3. málsgrein stjórnarskrárinnar frá 1945. Það kemur saman í tveimur deildum: Fulltrúaþingi alþýðunnar (Dewan Perwakilan Rakyat, DPR), með 580 þingmenn sem fara með löggjöf og eftirlit með framkvæmdavaldinu, og Fulltrúaráði héraðanna (Dewan Perwakilan Daerah, DPD), með 152 meðlimi sem fara með málefni héraðanna. Frá 1998 hefur hlutverk þingsins vaxið í kjölfar umbóta.

Nokkrar lykilstofnanir fara með æðstu stjórn dómsvaldsins. Hæstiréttur Indónesíu (Mahkamah Agung) er æðsti dómstóll landsins og fer með lokastig áfrýjana og endurskoðun mála. Stjórnlagadómstóll Indónesíu (Mahkamah Konstitusi) dæmir í málum er varða stjórnarskrána og stjórnmál, og trúardómstóllinn (Pengadilan Agama) hefur eftirlit með einkamálum sem varða sjaríalög. Auk þess fer Dómstólaráð Indónesíu (Komisi Yudisial) með eftirlit með dómstólunum, og á að tryggja sjálfstæði dómsvaldsins.

 Stjórnsýslueiningar 
Í Indónesíu starfa staðbundin stjórnvöld á nokkrum stigum stjórnsýsluskiptingar. Efst eru héruð Indónesíu sem hvert hefur eigið þing (Dewan Perwakilan Rakyat Daerah, DPRD) og kjörinn landstjóra. Á öðru stigi eru lávarðsdæmi (kabupaten) og borgir (kota) undir stjórn lávarða (bupati) og borgarstjóra (walikota). Bæði hafa eigið þing (DPRD Kabupaten/Kota). Undir þeim eru svo umdæmi (kecamatan) og undir þeim eru þorp. Þorpin skiptast í samfélagshópa (rukun warga, RW) og hverfahópa (rukun tetangga, RT). Á Jövu eru enn minni einingar eins og smáþorp (dusun eða dukuh).

Þorpin eru lægsta stjórnsýslustigið, en þau hafa mikil áhrif á daglegt líf íbúa. Þorpin kjósa sér þorpsráð sem fara með staðbundin málefni. Frá stjórnarskrárbreytingunum 1999 hafa héruðin farið með meiri völd og bera ábyrgð á megninu af opinberri þjónustu. Níu af héruðunum (Aceh, Djakarta, Yogyakarta og öll sex héruð Vestur-Nýju-Gíneu) eru skilgreind sem sérstjórnarhéruð. Aceh hefur heimild til að stjórna eftir sjaríalögum, Yogyakarta heldur í hefðbundið soldánsdæmi sitt innan lýðveldisins, en héruðin á Vestur-Nýju-Gíneu hafa fengið sérstaka sjálfstjórn til að kveða niður aðskilnaðarhreyfingar og flýta þróun.

Tilvísanir

 Heimildir