Asía

Asía er stærsta og fjölmennasta heimsálfa jarðar og er að mestu staðsett á norðurhveli og austurhveli. Hún er austari hluti landflæmis sem er kallað Evrasía þar sem Evrópa er vestari hlutinn. Asía er um 44,6 milljón ferkílómetrar að stærð sem eru um 30% af þurrlendi jarðarinnar og 8,7% af yfirborði hennar. Asía hefur lengi verið heimkynni meirihluta íbúa jarðar, Table 2 og þar risu fyrstu siðmenningarsamfélög mannkynssögunnar. Árið 2021 voru íbúar Asíu 4,7 milljarðar sem eru um 60% alls mannkyns.

Erfitt er að skilgreina mörk Asíu nákvæmlega, en gróflega eru þau oft sögð liggja suður Úralfjöll og Úralfljót, gegnum Kaspíahaf og Kákasusfjöll, þaðan í gegn um Svartahafið, Bosporussund, Marmarahaf og Dardanellasund. "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles." Þaðan liggi mörkin um Miðjarðarhaf og í gegnum Súesskurð. Asía á strönd að Norður-Íshafi í norðri, Indlandshafi í suðri og Kyrrahafi í austri.

Kína og Indland skiptust á að vera stærstu hagkerfi heims frá upphafi okkar tímatals til um 1800. Auðlegð Kína skapaði aðdráttarafl fyrir evrópska og arabíska kaupmenn, landkönnuði og landvinningamenn og í mörgum ritum var Indland eins konar táknmynd fyrir álfuna og auðæfi hennar.  Fundur Ameríku orsakaðist af leit Evrópubúa að nýrri siglingaleið til Indlands. Silkivegurinn var helsta verslunarleið Asíu í austur-vestur og Malakkasund var ein helsta siglingaleiðin. Á 20. öld þróuðust hagkerfi margra Asíulanda hratt auk þess sem íbúafjöldi óx, en fjölgun íbúa hefur dregist saman síðustu áratugi.. Í Asíu urðu helstu trúarbrögð heimsins til: hindúatrú, sóróismi, gyðingdómur, jainismi, búddatrú, konfúsíusismi, daóismi, kristni og íslam.

Asía býr yfir mikilli fjölbreytni þjóða, menningarsvæða, tungumála, umhverfis, efnahags og stjórnarfars. Loftslagið er líka fjölbreytt, allt frá eyðimerkurloftslagi í Mið-Austurlöndum að sífrera á Norðurslóðum. Asíu er oft skipt niður í sex svæði: Norður-, Suður-, Mið-, Austur-, Suðaustur- og Vestur-Asíu eftir landfræði og menningarsvæðum.

Heiti
Nafnið Asía kemur upprunalega úr grísku, Ἀσία, þar sem það vísar til Litlu-Asíu. Orðið kemur fyrir í ritum Heródótosar. Pliníus var einna fyrstur til að nota heitið yfir stærra svæði. Með tímanum náði það yfir alla heimsálfuna. Hugsanlega er það dregið af akkadíska orðinu ἀσυ asu „að rísa“ sem vísar til rísandi sólar.

Asía var stundum kölluð Austurálfa eða Austurheimur í eldri íslenskum ritum.

Landfræði
Asía er stærsta heimsálfan. Hún þekur um 9% af yfirborði jarðar (um 30% af þurrlendi) og strandlengjan er 62.800 km löng. Heimsálfan er oftast skilgreind þannig að hún nái yfir austari 4/5 hluta Evrasíu. Hún liggur austan við Súesskurð og Úralfjöll, og sunnan við Kákasusfjöll (eða Kuma–Manych-dældina), Kaspíahaf og Svartahaf. Asía á strönd að Kyrrahafi í austri, Indlandshafi í suðri og Norður-Íshafi í norðri. Lönd Asíu eru 49 talsins, en fimm þeirra (Rússland, Georgía, Kasakstan, Tyrkland og Aserbaísjan) eru talin vera að hluta í Asíu og að hluta í Evrópu.

Góbíeyðimörkin er í Mongólíu og Arabíueyðimörkin nær yfir stóran hluta Suðvestur-Asíu. Lengsta fljót Asíu er Jangtse í Kína. Himalajafjöll milli Nepals og Kína eru hæstu fjöll heims. Hitabeltisregnskógar vaxa í Suður-Asíu en norðar eru barr- og laufskógabelti.

Landsvæði
Asíu hefur verið skipt í minni svæði á ýmsan hátt í gegnum tíðina. Tölfræðideild Sameinuðu þjóðanna notast við eftirfarandi skiptingu til hægðarauka, án þess að hún hafi neitt með innbyrðis skyldleika landanna að gera. "Geographic Regions" anklicken Zitat: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."

 Norður-Asía (Síbería)
 Mið-Asía (stan-löndin)
 Vestur-Asía (Mið-Austurlönd eða Austurlönd nær)
 Suður-Asía (Indlandsskagi)
 Austur-Asía (Austurlönd fjær)
 Suðaustur-Asía (Austur-Indíur og Indókína)

 Lönd í Asíu 
 Norður-Asía Rússland (að hluta)  Moskva Mið-Asía Kasakstan (að hluta)  Astana Kirgistan  Bishkek Tadsíkistan  Dúsjanbe Túrkmenistan  Asgabat Úsbekistan  Taskent Vestur-Asía Armenía  Jerevan Aserbaísjan (að hluta)  Bakú Barein  Manama Georgía (að hluta)  Tbilisi Írak  Bagdad Íran  Teheran Ísrael  Jerúsalem (umdeilt) Jemen  Sana'a Jórdanía  Amman Katar  Dóha Kúveit  Kúveitborg Kýpur  Nikósía Líbanon  Beirút Óman  Múskat Palestínuríki (enn undir yfirráðum Ísraels)  Ramallah (umdeilt) Sádi-Arabía  Ríad Sameinuðu arabísku furstadæmin  Abú Dabí Sýrland  Damaskus Tyrkland (að hluta)  Ankara Suður-Asía Afganistan  Kabúl Bangladess  Dakka Bútan  Timfú Indland  Nýja-Delí Maldíveyjar  Malé Nepal  Katmandú Pakistan  Íslamabad Srí Lanka  Sri Jayawardenepura Kotte Austur-Asía Hong Kong (Kína)  Japan  Tókýó Kína  Beijing Maká (Kína)  Mongólía  Úlan Bator Norður-Kórea  Pjongjang Suður-Kórea  Seúl Taívan (umdeilt)  Taípei Suðaustur-Asía Austur-Tímor  Dili Brúnei  Bandar Seri Begawan Mjanmar  Naypyidaw Filippseyjar  Manila Indónesía  Djakarta Kambódía  Phnom Penh Laos  Vientiane Malasía  Kúala Lúmpúr Singapúr  Singapúr Taíland  Bangkok Víetnam  Hanoí Auk þessara ríkja eru þrjú lönd sem njóta takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar: Abkasía  Súkúmí Norður-Kýpur  Norður-Nikósía Suður-Ossetía  Tskinval

Tilvísanir

Flokkur:Asía