Púertó Ríkó

Púertó Ríkó (formlegt heiti: Samveldið Púertó Ríkó; spænska: Estado Libre Asociado de Puerto Rico, enska: Commonwealth of Puerto Rico) er sérstakt sambandssvæði innan Bandaríkjanna, austan við Dóminíska lýðveldið og vestan við Jómfrúaeyjar í norðausturhluta Karíbahafs.

Eyjaklasinn er hluti Stóru-Antillaeyja, á milli Dóminíska lýðveldisins og Bandarísku Jómfrúaeyja. Aðaleyjan er Púertó Ríkó en eyjaklasanum tilheyra líka minni eyjar og rif, þar á meðal Mona, Vieques og Culebra. Höfuðborgin og stærsta borg landsins er San Juan. Íbúar eru 3,2 milljónir. Spænska og enska eru opinber tungumál stjórnsýslunnar, þótt spænska sé ríkjandi. Þar er hitabeltisloftslag og því tiltölulega jafn hiti árið um kring. 

Taínóindíánar voru upprunalegir íbúar eyjarinnar. Kristófer Kólumbus gerði tilkall til eyjarinnar fyrir hönd Spánar í annarri ferð sinni til Ameríku 19. nóvember 1493. Spánverjar stofnuðu nýlendu á eyjunni og hnepptu frumbyggja hennar í þrældóm. Spánn hélt eyjunni næstu fjórar aldirnar þrátt fyrir tilraunir Hollendinga, Breta og Frakka til að leggja hana undir sig. Eftir ósigur Spánar í stríði Spánar og Bandaríkjanna létu þeir eyjarnar af hendi við Bandaríkjamenn með Parísarsáttmálanum 1898. Árið 1917 fengu íbúar Púertó Ríkó bandarískan ríkisborgararétt og 1948 fengu þeir rétt til að kjósa eigin landstjóra. Árið 1952 fékk Púertó Ríkó eigin stjórnarskrá sem sjálfstætt ríki í frjálsu sambandi við Bandaríkin en ríkið er samt sem áður innan lögsögu Bandaríkjaþings þar sem Púertó Ríkó hefur áheyrnarfulltrúa. Sjálfstæðisflokkur Púertó Ríkó hefur barist fyrir sjálfstæðu ríki.

Efnahagur Púertó Ríkó byggist fyrst og fremst á iðnaðarframleiðslu. Landið er fátækara en fátækasta fylki Bandaríkjanna, Mississippi, en samanborið við Rómönsku Ameríku er það með mestu landsframleiðsluna. 41% íbúa eru undir alþjóðlegum fátæktarmörkum. Snemma árs 2017 lenti stjórn landsins í skuldavanda þegar útistandandi ríkisskuldabréf náðu 70 milljörðum á sama tíma og atvinnuleysi var 12,4%. Skuldin hafði safnast upp vegna áratugalangrar efnahagskreppu. Bandaríkjaþing skipaði nefnd til að hafa umsjón með endurskipulagningu efnahags Púertó Ríkó í upphafi ársins. Í september sama ár gekk fellibylurinn María á land og olli gríðarlegu tjóni. Björgunaraðgerðir gengu hægt til að byrja með og um 200.000 íbúar höfðu flutt til Flórída í nóvember. 

Heiti
Púertó Ríkó dregur heiti sitt úr spænsku Puerto Rico „rík höfn“. Íbúar kalla eyjuna oft Borinquén sem er dregið af heiti eyjunnar á máli Taínóindíána Borikén sem merkir „land hins hugdjarfa lávarðar“. Orðin boricua og borincano eru oft notuð yfir íbúa eyjarinnar. Eyjan hefur líka verið þekkt á spænsku sem isla del encanto „töfraeyjan“.

Kristófer Kólumbus nefndi eyjuna San Juan Bautista til heiðurs Jóhannesi skírara en höfuðstaður hennar var nefndur Ciudad de Puerto Rico. Með tímanum fluttist nafn höfuðstaðarins yfir á eyjuna alla, sem varð þekkt sem Puerto Rico, en nafn eyjunnar á höfuðstaðinn, sem varð San Juan.

Í Parísarsáttmálanum 1898 breyttu Bandaríkin heiti eyjunnar í Porto Rico. Þessi útgáfa heitisins var notuð af erlendum fyrirtækjum og ríkisstjórn Bandaríkjanna. Heitinu var aftur breytt í Puerto Rico árið 1931. 

Opinbert heiti landsins á spænsku er Estado Libre Asociado de Puerto Rico („frjálsa sambandsríkið Púertó Ríkó“) en á ensku er það Commonwealth of Puerto Rico („samveldið Púertó Ríkó“).

Landfræði
Púertó Ríkó nær yfir aðaleyjuna Púertó Ríkó og nokkrar smærri eyjar, þar á meðal Vieques, Culebra, Mona, Desecheo og Caja de Muertos. Af þessum fimm eru aðeins Culebra og Vieques byggðar árið um kring. Mona er óbyggð mestan hluta ársins fyrir utan starfsfólk Náttúru- og umhverfisauðlindadeildar Púertó Ríkó. Það eru margar minni smáeyjar, eins og Monito-eyja við Monu, Isla de Cabras og Isleta de San Juan, sem eru báðar í San Juan-flóa. Sú síðarnefnda er eina byggða smáeyjan, með þorp á borð við Gamla San Juan og Puerta de Tierra, og tengist við meginlandið með brúm.
Samveldið Púertó Ríkó ræður yfir 13.800 km² landi. Þar af eru 8.900 km² á þurru landi og 4.900 km² vatn. Púertó Ríkó er stærri en Delaware og Rhode Island. Lengd eyjunnar frá austri til vesturs er 180 km og mesta breidd hennar frá norðri til suðurs er 64 km. Púertó Ríkó er minnst Stóru Antillaeyja. Eyjan er 80% af stærð Jamaíku, rétt um 18% af stærð Hispaníólu og 8% af stærð stærstu eyjarinnar, Kúbu.

Eyjan er að mestu fjalllend með stór strandhéruð í norðri og suðri. Meginfjallgarðurinn nefnist Cordillera Central. Hæsti tindur Púertó Ríkó er Cerro de Punta, 1.340 metrar á hæð. Annar hár fjallstindur er El Yunque, einn af hæstu tindum fjallgarðsins Sierra de Luquillo í El Yunque-þjóðskóginum sem er 1.065 metra á hæð.

Á Púertó Ríkó eru 17 stöðuvötn, öll manngerð, og meira en 50 ár sem flestar eiga upptök sín í Cordillera Central-fjallgarðinum. Árnar á norðurhluta eyjarinnar eru flestar lengri og vatnsmeiri en ár á suðurhlutanum, þar sem sá hluti fær minni úrkomu.

Púertó Ríkó er mynduð úr hrauni sem myndaðist frá Krítartímabilinu til Eósen, með yngri jarðlögum frá Ólígósen og þaðan af yngri setlögum og karbónatlögum. Mest af hellum og karstlandslagi á eyjunni er að finna í karbónatlögum á norðurhlutanum. Elsta bergið á eyjunni er um 190 milljón ára gamalt (frá Júratímabilinu) og er að finna í Sierra Bermeja í suðvesturhluta eyjarinnar. Hugsanlega var það sjávarbotn upprunninn í Kyrrahafi.

Púertó Ríkó liggur á mörkum Karíbahafsflekans og Norður-Ameríkuflekans, og hefur myndast við árekstra þessara fleka sem geta valdið jarðskjálftum, flóðbylgjum og skriðum. Þetta eru mestu jarðvár sem hætta er á í norðvesturhluta Karíbahafsins.

San Fermín-jarðskjálftinn 1918 átti sér stað 11. október 1918 og er áætlaður hafa verið 7,5 stig á Richter. Upptök hans voru undan strönd Aguadilla, nokkrum kílómetrum undan norðurströnd Púertó Ríkó. Honum fylgdi flóðbylgja sem olli miklu eignatjóni og eyðilagði meðal annars brýr. Talið er að 116 hafi farist og eignatjónið hafi verið um 4 milljónir dala. Sein viðbrögð stjórnvalda áttu þátt í að skapa stjórnarkreppu og leiddu meðal annars til uppgangs Flokks þjóðernissinna.

Þann 7. janúar 2020 reið annar stór jarðskjálfti yfir eyjuna, 6,4 að stærð. Eignatjón var metið 100 milljón dalir.

Púertó Ríkó-djúpállinn er stærsti og dýpsti djúpáll Atlantshafsins. Hann er um 114 km norðan við Púertó Ríkó á mörkum Karíbahafsflekans og Norður-Ameríkuflekans. Hann er 270 km langur. Þar sem hann er dýpstur, í Milwaukee-dýpinu, er hann næstum því 8.400 metra djúpur.

Stjórnmál
Stjórnsýslueiningar
Í Púertó Ríkó eru engar sýslur líkt og í mörgum bandarískum fylkjum. Landið skiptist í 78 sveitarfélög. Sveitarfélögin skiptast í hverfi (barrios) og hverfin í umdæmi.


Menning
Tungumál
Spænska og enska eru opinber tungumál Púertó Ríkó, en spænska er aðaltungumál stjórnvalda og opinberra mála á eyjunni. Í skólum er opinbera kennslutungumálið spænska, en enska er skyldunámskeið í menntakerfinu á staðnum.

Tónlist

Tónlistarsenan í Púertó Ríkó er lífleg. Tónlist frá Púertó Ríkó hefur notið mikilla vinsælda um allan heim.

Margar vinsælar tónlistarstefnur eru til í Púertó Ríkó. Fjórar helstu eru: Salsa, Bomba, Plena og Reggaeton.

Meðal frægra tónlistarmanna og hljómsveita eru:
 Bad Bunny
 Calle 13
 Daddy Yankee
 Héctor Lavoe
 Jennifer Lopez (JLo)
 Los Pleneros de la Cresta
 Marc Anthony
 Ricky Martin (vann Grammy-verðlaunin árið 1999 fyrir „besta latneska poppflutninginn“)
 Tito Puente

 Heimildir 

Flokkur:Púertó Ríkó
Flokkur:Spænskumælandi lönd