Jónas Hallgrímsson

alt=|thumb|Stytta af Jónasi eftir Einar Jónsson.
Jónas Hallgrímsson (16. nóvember 1807 – 26. maí 1845) var íslenskt skáld og náttúrufræðingur. Hann var afkastamikill rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi og einn af stofnendum tímaritsins Fjölnis. Hann hafði atvinnu af náttúrufræði en verður helst minnst í dag fyrir kveðskap sinn. Mörg ljóða hans, upphaflega birt í Fjölni, lifa enn góðu lífi, svo sem Ferðalok, Ísland og Gunnarshólmi. Hann var brautryðjandi í íslenskum bókmenntaheimi, skrifaði fyrstu íslensku sonnettuna, Ég bið að heilsa, sem og fyrstu íslensku smásöguna, Grasaferð. Jónasi eru eignuð mörg nýyrði, og hefur haft mikil áhrif á íslenska tungu og þjóðernisvitund. Jónas aðhylltist rómantísku stefnuna, sem birtist í sterkri þjóðerniskennd. Hann var undir áhrifum frá Heinrich Heine og Eggerti Ólafssyni. Halldór Laxness hefur skrifað að Íslendingar hafi aldrei átt betra skáld en Jónas Hallgrímsson. Jónas var heilsulítill síðustu árin og lést fyrir aldur fram þegar hann fótbraut sig eftir veltu í stiganum heima hjá sér, en andlátið má sennilega rekja til blóðeitrunar.

 Æska 
Jónas fæddist árið 1807 að Hrauni í Öxnadal. Hann var sonur Hallgríms Þorsteinssonar aðstoðarprests og Rannveigar Jónasdóttur. Hann átti þrjú systkini, Þorstein (f. 1800), Rannveigu (f. 1802) og Önnu Margréti (f. 1815). Árið 1809, þegar Jónas var á öðru ári, fluttist hann ásamt fjölskyldu sinni til Steinsstaða í Öxnadal. Faðir hans drukknaði í Hraunsvatni árið 1816 og var Jónas þá sendur í fóstur að Hvassafelli í Eyjafirði, þar sem móðursystir hans bjó. Síðar var honum komið til náms hjá séra Jóni lærða Jónssyni í Möðrufelli, þar sem hann hlaut kennslu veturinn 1819-20. Jónas var fermdur vorið 1821 heima í Öxnadal. Því næst fór hann í heimaskóla í Goðdölum í Skagafirði þar sem hann stundaði nám veturna 1821-1823 hjá séra Einari H. Thorlacius. Þaðan lá leið hans til Bessastaðaskóla og þar var hann við nám í sex vetur til 1829. Í Bessastaðaskóla kynntist hann þeim Íslendingum sem hann átti eftir að starfa hvað nánast með seinna meir. Þá hlaut hann leiðsögn mestu menntamanna samtímans á Íslandi, m.a. Sveinbjarnar Egilssonar, sem þýddi Hómerskviður, og Björns Gunnlaugssonar, stærðfræðings.

Að loknu stúdentsprófi fluttist Jónas til Reykjavíkur til að vinna sér inn pening áður en hann gæti haldið utan í háskólanám. Hann starfaði sem skrifari hjá Ulstrup bæjar- og landfógeta í Reykjavík. Þá starfaði hann sem verjandi í nokkrum málum hjá landsrétti. 

 Nám og störf 
Jónas hélt til Kaupmannahafnar til náms árið 1832. Hann lagði í fyrstu stund á lögfræði, en skipti síðar yfir í náttúrufræði. Á námsárunum við Hafnarháskóla bjó hann á Gamla garði, eins og margir Íslendingar á þeim tíma. Árið 1835 kom út fyrsti árgangur Fjölnis, en Jónas fór fyrir útgáfunni ásamt skólabræðrum sínum úr Bessastaðaskóla, þeim Tómasi Sæmundssyni, Konráði Gíslasyni og Brynjólfi Péturssyni. Í heildina komu út níu árgangar af Fjölni á árunum 1835-1847, þó að ekki hafi samstarfið gengið þrautalaust. 

Jónas lauk svokölluðu fyrsta og öðru lærdómsprófi, báðum með fyrstu einkunn, en lauk aldrei lokaprófi í náttúruvísindum. Þó mun hann með lærðari mönnum síns tíma. Jónas fékk styrk úr ríkissjóði til rannsókna á náttúrufari Íslands og vann að því verki árin 1839 - 1842. Eftir það hélt hann til í Danmörku og var þá ýmist í Sórey eða í Kaupmannahöfn. Hann fékk styrk til að skrifa landlýsingu Íslands og vann að henni ásamt dönskum náttúruvsíndamanni, Japetus Steenstrup, en lauk aldrei við hana. Einnig tók hann á þessum árum virkari þátt í ritstjórn Fjölnis. Þar birti hann mikið af kvæðum sínum og ritgerðum. Má þar nefna Um eðli og uppruna jarðarinnar, sem birtist árið 1835, en þar gerir Jónas vel grein fyrir besta skilningi þess tíma á efninu. Hann vildi fræða landsmenn, og meðal annars þýddi hann alþýðlega bók um stjörnufræði eftir danska stærðfræðinginn G. F. Ursin sem var gefin út 1842 og prentuð í Viðey. Í því riti er að finna mikinn fjölda nýyrða frá Jónasi. Þau hafa mörg hver öðlast fastan sess í málinu, og má þar nefna orðin aðdráttarafl, sporbaugur og reikistjarna.

Á þessum árum kom Jónas víða við í sjálfstæðisbaráttunni, og hafði mikil áhrif á aðra Íslendinga í Kaupmannahöfn. Fræg eru samskipti hans við Jón Sigurðsson, en þeir voru ósammála um staðsetningu endurreists Alþingis. Jónasi og Fjölnismönnum hugnaðist helst sá rómantíski kostur að reisa það á Þingvöllum, en Jón taldi Reykjavík hagkvæmari möguleika. Að endingu féllst Jónas þó á hugmyndir Jóns Sigurðssonar.

 Kveðskapur 
Jónas Hallgrímsson var vandvirkt skáld. Hann beitti fjölbreyttum bragarháttum, bæði erlendum sem og fornum íslenskum háttum. Þetta sést meðal annars á Ferðalokum, en það er ort undir ljóðahætti eins og Hávamál. Þá lagaði hann erlenda bragarhætti að íslensku. Til að mynda er Gunnarshólmi ortur undir þríhendum hætti, en sá ítalski háttur er einna þekktastur sem val Dantes í Gleðileiknum guðdómlega. Ég bið að heilsa er jafnan talin fyrsta íslenska sonnettan. Margar af þekktari vísum Jónasar eru tækifærisvísur, ortar til að syngja á mannamótum. Sú vinsælasta er sennilega Vísur Íslendinga. Þá eru mörg erfikvæða hans talin meðal hans besta skáldskapar, og má þar nefna ljóðið um Tómas Sæmundsson, sem hefst á orðunum „Dáinn, horfinn!“ - Harmafregn!. Af þýðingum má nefna Stóð ég úti í tungsljósi, sem er snúningur á ljóðinu Durch den Wald, im Mondenscheine eftir Heinrich Heine. Þá þýddi hann og staðfærði ævintýrið Toppen og bolden eftir H.C. Andersen sem Legg og skel, enda voru skopparakringlur og silkiboltar framandi íslenskum börnum þess tíma.

 Dauði og arfleifð 
Þann 21. maí árið 1845 hlaut Jónas byltu í stigaganginum heima hjá sér í St. Pederstræde 22 og fótbraut sig illa. Fimm dögum síðar var Jónas allur. Hann hafði verið heilsuveill í lunga allt frá 1839.

Fæðingardagur Jónasar, 16. nóvember, hefur verið haldinn hátíðlegur sem Dagur íslenskrar tungu síðan 1996. Dagurinn er einn af fánadögum Íslands. Þann dag ár hvert eru Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar veitt einstakling sem hefur með sérstökum hætti unnið íslenskri tungu gagn í ræðu eða riti.

Bein Jónasar Hallgrímssonar voru flutt til Íslands frá Assistenskirkjugarðinum í Kaupmannahöfn árið 1946, en upp hófst mikið deilumál um hvar skyldi grafa hann. Hann var að endingu grafin í þjóðargrafreitnum við hlið Einars Benediktssonar þann 16. nóvember 1946.

Stytta af Jónasi eftir Einar Jónsson var afhjúpuð 1907 við Lækjargötu. Hún var færð í Hljómskálagarðinn árið 1947 þar sem hún stendur í dag.

 Tenglar 

 Vefur Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns um Jónas Hallgrímsson
 Vefur MS um Jónas Hallgrímsson 
 Síða um Jónas hjá Háskólanum í Wisconsin
 Ljóðmæli Jónasar
 Um slóðir Jónasar í Kaupmannahöfn 
 1 Orðasmíð Jónasar Hallgrímssonar; grein af hi.is ppt-skjal
Verk Jónasar á netinu
 Handrit með verkum Jónasar Hallgrímssonar
 Grasaferðin; birtist í Lögberg 1919
Blaðagreinar um Jónas
 Jónas Hallgrímsson; heil Lesbók Morgunblaðsins 1995 tileinkuð skáldinu
 Salthólmsferð - Sendibréf herra Jónasar Hallgrímssonar til sinna samferðamanna; birtist í Eimreiðinni 1897
 Hvað er svo glatt...; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1987
 Um kveðskap Jónasar Hallgrímssonar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929
 Gunnarshólmi - sagan af tilurð kvæðisins; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1925
 Jónas Hallgrímsson - þýðing hans fyrir Ísland og skáldskap á Íslandi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1938
 Betri son og tryggari en Jónas á ekkert land; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
 Frá Jónasi Hallgrímssyni; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
 Náttúrufræðingurinn Jónas Hallgrímsson; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
 Náttúrufræðingurinn Jónas Hallgrímsson; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
 Jónas Hallgrímsson og trúin; grein í Eimreiðinni 1902
 Jónas Hallgrímsson; grein í Skírni 1907

 Tilvísanir 
Flokkur:Fjölnir
Flokkur:Íslensk skáld
Flokkur:Íslenskir náttúrufræðingar
Flokkur:Íslenskir jarðfræðingar
Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla
Flokkur:Íslendingar sem látist hafa af slysförum
Flokkur:Íslenskir sjálfstæðismenn