Jóhannes Sveinsson Kjarval

Jóhannes Sveinsson Kjarval, oftast ritað Jóhannes S. Kjarval, (15. október, 1885 – 13. apríl 1972) var íslenskur listmálari og rithöfundur. Hann afþakkaði stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu sem átti að veita honum árið 1965. Sættir náðust þó með því að orðan var varðveitt í Listasafni Íslands en Jóhannes vildi aldrei fá hana í hendur. Þetta er eina fálkaorðan sem ekki hefur þurft að skila við andlát orðuhafa. 

Afkomendur Kjarvals véfengja listaverkagjöf Kjarvals Reykjavíkurborg til handa, en Kjarvalsstaðir hýsa verk þau sem um ræðir.

 Nafn 
Þegar Jóhannes var að verða 25 ára tók hann upp eftirnafnið Kjarval ásamt tveim bræðrum sínum. Kjarval er írskt konungsnafn.

 Ævisaga

 Æska 
Jóhannes fæddist árið 1885 í torfbæ á Efri-Ey í Meðallandi í Vestur-Skaftafellssýslu, við fátækt heimili. Foreldrar hans voru Sveinn Ingimundarson (f. 1843) og Karítas Þorsteinsdóttir (f. 1852). Saman eignuðust þau þrettán börn og Kjarval var það níunda. Það er ekki vitað með vissu hvaða dag Jóhannes fæddist. Hann hélt sjálfur að hann ætti afmæli 7. nóvember en á fæðingarvottorðinu stendur að hann hafi fæðst 15. október. Það er hinn opinberi fæðingardagur hans. 

Þegar Jóhannes var fjögurra ára gamall var hann sendur í fóstur hjá frændfólki sínu í Geitavík á Borgarfirði eystri. Þegar hann var sex ára gætti hann kindanna og síðar varð hann líka smali. Sjálfur sagðist hann hafa byrjað að teikna þegar hann var átta ára gamall. Þá teiknaði hann myndir af fólki sem var á leið til Ameríku og vildi hafa þessar myndir með sér.

Haustið 1902 sigldi hann frá Austfjörðum suður fyrir land til Keflavíkur. Þangað höfðu foreldrar hans flutt þegar þau létu af búskap á Efri-Ey. Þaðan fluttu þau öll í Framfélagshúsið sem stóð við Vesturgötu í Reykjavík. Í Reykjavík starfaði hann fyrst sem verkamaður og tók sér ýmis störf á næstu árum. Hann komst inn í skóla í Hafnarfirði og bjó á heimavist þar í tvo vetur. Hann náði ekki að ljúka prófum á vorin því þá hafði hann ráðið sig um borð í fiskibáta. Hann sinnti myndlistinni í frítíma sínum og hélt fyrstu myndlistasýningu sína árið 1908.

 Námsár 
Vinir Jóhannesar söfnuðu nokkru fé og tóku með honum þátt í að tryggja lán, svo að draumur hans um myndlistarnám gæti ræst. Í desember 1911 sigldi hann með fiskitogara til London. Jóhannes fékk aðstoð frá íslendingum sem bjuggu í borginni við að finna skóla og sækja um umgöngu. Hann komst ekki í nám í London og notaði tímann til að skoða verk annarra og teikna þau upp. Eftir þrjá mánuði í London hélt hann af stað ásamt Einari Jónssyni, vini sínum og myndhöggvara, til Kaupmannahafnar. Í Kaupmannahöfn komst Jóhannes loksins í myndlistarskóla þar sem hann fékk inngöngu í Konunglega listaháskólann í Kaupmannahöfn í október árið 1913 og þar var hann í fjóra vetur.

 Andlát 
Í janúar árið 1969 var Jóhannes lagður inn á sjúkrahús og þar var hann þangað til hann lést þann 13. apríl 1972. Þrettán dögum síðar fór jarðarförin fram.

 Hjónaband 
í Kaupmannahöfn kynntist Jóhannes rithöfundinum Tove Merrild. Þann 17. mars 1915 gengu þau í hjónaband. Næstu árin eignuðust þau tvö börn saman, dótturina Aase (f. 1916) og soninn Svein (f. 1919). Árið 1920 fengu hjónin styrk til að fara til Ítalíu, Jóhannes til að kynna sér ítalska myndlist og Tove til að skrifa bók.

Árið 1922 fluttu Jóhannes og Tove til Íslands með börnin tvö. Dag einn fór Jóhannes niður á höfn til að kaupa fisk, á meðan Tove beið heima með börnin. Þar lá við bryggju skip frá Borgarfirði eystri, og hann ákvað að fara um borð. Hann sigldi austur og dvaldi þar í tvo mánuði án þess að láta fjölskylduna vita. Eftir þetta skildi Tove við hann og flutti til Danmerkur með börnin.

 Verðlaun 
 1958 - Heiðurspeningur Eugens prins
 1965 - Stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu (afþakkað)

 Annað 
 Fáni Íslands 
Árið 1914 var haldin samkeppni um fána fyrir Ísland. Jóhannes sendi inn tillögur í keppnina en vann þó ekki.

 2.000 kr. 
Árið 1995 var 2.000 kr. seðillinn fyrst settur í umferð. Á framhlið seðilsins er mynd af Kjarval. Á bakhlið seðilsins er myndin Flugþrá eftir Kjarval og teikningu hans, „Kona og blóm“.

 Árdegisblað listamanna - Essensism 
Jóhannes stofnaði Árdegisblað listamanna - Essensism árið 1925 með því markmiði að skrifa um list og hvetja aðra til dáða. Hann skrifaði auk þess margar greinar í önnur blöð um myndlist, dans, skipulagsmál og margt annað. Stundum skrifaði hann undir dulnefni. Hann notaði til dæmis Giovanni Efrey. Fyrra nafnið er ítalska útgáfan af nafninu Jóhannes en Efrey vísar í Efri-Ey, bæinn þar sem hann fæddist.

 Eitt og annað um Kjarval 
 Árið 1992 tók Hannes Sigurðsson, listfræðingur, viðtal við Clement Greenberg (1909–1994)  sem síðar birtist í Lesbók Morgunblaðsins. Clement var frægur bandarískur myndlistargagnrýnandi, sem fékk viðurnefnið „páfi“ sökum þess hversu óvæginn hann var í gagnrýni sinni. Hannes sýndi honum í lok viðtalsbók með verkum Kjarvals, og Greenberg leit í hana og sagði: „Hann virðist góður...vissulega er hann góður...heyrðu, þessi náungi getur virkilega málað... ég er einstaklega hrifinn af landslaginu hjá honum. Vinsælasti listamaður á Íslandi segirðu? Það kemur mér ekki á óvart“.Í fílabeinsturni Clements Greenbergs. Lesbók Morgunblaðsins, 7. tölublað (15.02.1992), Blaðsíða 10
 Matthías Johannessen, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, segir svo frá í dagbókum sínum árið 1970 að Eggert Stefánsson hafi sagt við Kristján Albertsson: „Hugsaðu þér hvað Kjarval var snjall að fá þessa stórkostlegu ídeu að halda Reykjavík út með því að þykjast vera geðveikur - og leikur Hamlet innan um alla idjótana - en svo kemur hann til Parísar - og geturðu ímyndað þér hvernig mér leið, þegar hann hélt áfram að leika Hamlet í París?  Þá stóðst ég ekki mátið en fór á hóruhús til að fixera mig upp!“ Af Matthias.is

 Tilvísanir 

 Tenglar 
Kjarval, eftir Thor Vilhljámsson. Lesbók Morgunblaðsins, 33. tölublað (17.10.1965), Blaðsíða 1
Af trönum meistarans. Lesbók Morgunblaðsins, 9. janúar (09.01.1999), Blaðsíða 6
Kjarval í Fljótshverfinu. Lesbók Morgunblaðsins, 39. tölublað - Jólablað I (23.12.1974), Blaðsíða 8

Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn
Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu