Þýska

Þýska (þýska: Deutsch; ) er vesturgermanskt tungumál, sem talað er og ritað aðallega í Þýskalandi, Austurríki, Sviss og Liechtenstein. Þýska er auk þess annað opinbert tungumál í Belgíu og Lúxemborg, og ítalska héraðinu Suður-Týról, og hefur stöðu viðurkenndrar þjóðtungu í Namibíu. Þýska er töluð víða í Evrópu, eins og í franska héraðinu Elsass, tékkneska héraðinu Norður-Bæheimi, pólska héraðinu Efri-Slésíu, og staðbundið í Slóvakíu og Ungverjalandi.Þýska tilheyrir germönskum málum. Germönsk mál flokkast síðan til indó-evrópskrar málaættar og eru fjarskyld málum eins og til dæmis sanskrít. Hún er skyldust öðrum vesturgermönskum málum, eins og afríkönsku, hollensku, ensku, frísneskum málum, lágþýsku, lúxemborgísku, skosku og jiddísku. Hún deilir auk þess orðaforða með norðurgermönskum málum, eins og dönsku, norsku og sænsku. Nútímamálið þýska þróaðist út frá háþýsku, sem aftur hafði þróast frá frumgermönsku á ármiðöldum. Þýska er annað mest talaða germanska málið, á eftir ensku, bæði sem fyrsta mál og annað mál.

Þýska er stærsta móðurmálið innan Evrópusambandsins og er víða kennd sem erlent mál, sérstaklega í Evrópu (þar sem hún er í þriðja sæti á eftir ensku og frönsku) og Bandaríkjunum. Til eru þrjár opinberar útgáfur þýsku í Þýskalandi, Austurríki og Sviss, en stöðluð þýska er stundum kölluð háþýska. Til er mikill fjöldi þýskra mállýska. Frá 2004 hafa þjóðhöfðingjar þýskumælandi landa fundað árlega. Þýska réttritunarráðið er alþjóðlegt ráð sem gefur út reglur um þýska stafsetningu.

 Einkenni, Þróun & Saga 
Í forn-háþýsku gerast framburðarbreitingar sem eru einkennandi fyrir þýsku í dag og eru stundum nefndar önnur hljóðfærslan. Útbreiðsla annarar hljóðfærslunar er aftur misjöfn og greinandi í mállýskur. Önnur hljóðfærslan fellst einkum í önghljóðun hörðu lokhljóðanna, t, k, og p, (s, ch & f)  í orðum eins og -Ich, Schiff, dass, es, heiss, buch, og síðan hörðnun mjúkra lokhljóða í orðum eins og Tur (dir), trink & tans, ásamt inskotum -s eftir -t & -f eftir -p í orðum eins og bezahlen, zu (e. to) & Pfad (e. path)

Þýska er nokkuð lík íslensku hvað varðar málfræði, m.a. varðandi beygingar á fallorðum. Nafnorðin sjálf hafa oftast sömu beygingarmynd í eintölu, ákvæðisorðin sem stýra fallinu breytast hins vegar. Undantekningar frá þessu eru eignarfallsmyndir karlkyns og hvorugkyns nafnorða, veik og óreglulega beygð nafnorð auk karlkynsorða af erlendum uppruna. Nafnorðin hljóðverpast sum hver í fleirtölu eða bæta við sig endingu. Ólíkt flestum skyldum málum eru öll nafnorð og ávarpsfornöfn rituð með stórum staf og þérun er algeng. Í þýska stafrófinu er bókstafurinn ß („das Eszett“) sem ekki er að finna í öðrum germönskum málum. Setningarfræði í þýsku er ólík þeirri íslensku að því leyti að aðalsagnir sem fylgja hjálparsögnum standa aftast í setningum. Eins standa sagnorð í aukasetningum aftast.

 Stafróf 

Þýska stafrófið hefur 30 bókstafi.

 A a  Ä ä  B b  ß  C c  D d  E e  F f  G g  H h  I i  J j  K k  L l  M m  N n  O o  Ö ö  P p  Q q  R r  S s  T t  U u  Ü ü  V v  W w  X x  Y y  Z z 

 Málfræði 
Ákveðinn greinir
eintalafleirtala kk.kvk.hv.ft.nefnifallder   die   das dieþolfallden  die  das  dieþágufalldem  der  dem  deneignarfalldes der des der

Óákveðinn greinir, líkt og í ensku aðeins notaður í eintölu
eintala kk.kvk.hv.nefnifallein   eine   einþolfalleinen  eine  einþágufalleinem  einer  einemeignarfalleines einer eines

Spurnarfornöfn

kk. & kvk. eins, aðeins ein fleirtölumynd -wer

eintala kk. & kvk.hv.nefnifallwer   wasþolfallwen  wasþágufallwem  -eignarfallwessen wessen

 Persónufornöfn
1. persóna

  1p.et.1p.flt.nefnifallich   wirþolfallmich  unsþágufallmir  unseignarfallmeiner unser

2. persóna

 2p.et.2p.flt.nefnifalldu   ihrþolfalldich  euchþágufalldir  eucheignarfalldeiner euer

3. persóna, þérun er 3.p.ft. með stórum staf

 3p.et.kk.3p.et.kvk.3p.et.hk.3p.flt.nefnifaller   sie   es   sieþolfallihn  sie   es   sieþágufallihm  ihr   ihm   ihneneignarfallseiner ihrer   seiner   ihrer

 BEYGING NAFNORÐA

Nafnorðum í þýsku er skipt í 6 flokka eftir beygingu. Kvenkyns nafnorð eru eins í öllum föllum eintölu.
Í fyrsta flokki enda kvenkyns nafnorð á -en í fleirtölu og karlkyns og hvorugkynsnafnorð enda -en og -n í eignarfalli eintölu en karlkyns og hvorugkyns nafnorð enda annars á -s í eignarfalli eintölu í öllum hinum 5 flokkunum. drengur frú og nál

eintala kk.kvk.hv.nefnifallder Junge   die Frau   die Nadelþolfallden Jungen  die Frau  die Nadelþágufalldem Jungen  der Frau  der Nadeleignarfalldes Jungen der Frau der Nadelfleirtala kk.kvk.hv.nefnifalldie Jungen   die Frauen   die Nadelnþolfalldie Jungen  die Frauen  die Nadelnþágufallden Jungen  den Frauen  den Nadelneignarfallder Jungen der Frauen der Nadeln

+ Orðflokkar í þýskuOrðflokkur DæmiHlutverk Nafnorð Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er hat Samen für den Vogel. Að tilgreina einstaka hluti, eða flokka hluta, jafnt raunverulega sem ímyndaða. Sagnorð Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er hat Samen für den Vogel.  Að gefa til kynna aðgerð eða atburð. Lýsingarorð Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er hat Samen für den Vogel.  Að lýsa einhverjum hlut nánar. Oftast notað með nafnorði. Fornöfn      Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er hat Samen für den Vogel.    Gefa til kynna með almennum hætti um hvern eða hvað setningin á við. Greinir Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er hat Samen für den Vogel.  Að gera nafnorð ákveðin (ákveðinn greinir) eða óákveðin (óákveðinn greinir). Greinir getur verið viðskeyttur eða settur fyrir framan nafnorð sem sér orð. Töluorð Siebzehn große Vögel springen zu den drei wichtigen Männern, die in dem Garten stehen. Sie erhielten zwei Säcke Samen für die Vögel. Gefa til kynna fjölda eða magn. Smáorð í þýsku Forsetningar Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er hat Samen für den Vogel. Hafa áhrif á merkingu fallorðs í setningu. Atviksorð Nafnháttarmerki Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er denkt, dass es sehr nett ist zu geben. Nafnháttarmerkið er orðið „zu“ á undan sagnorði í nafnhætti. Sögn í nafnhætti er án tíðar og endar oftast á „e“. Samtengingar Der große Vogel springt zu dem wichtigen Mann, der in dem Garten steht. Er denkt, dass es sehr nett ist zu geben. Tengir saman einstök orð eða setningar til að mynda málsgrein. Skiptist í aðaltengingar og aukatengingar. Upphrópanir
Ath: Þetta þarfnast yfirferðar.

 Frekari fróðleikur 
 George O. Curme, A Grammar of the German Language, New York 1922.
 Fausto Cercignani, The Consonants of German: Synchrony and Diachrony, Milan 1979, ISBN 88-205-0185-6.
 W. B. Lockwood, German Today: The Advanced Learner's Guide, Oxford 1987, ISBN 0-19-815850-5.
 Anthony Fox, The Structure of German, Oxford 2005, ISBN 0-19-927399-5.
 Wolfgang Krischke, Was heißt hier Deutsch? – Kleine Geschichte der deutschen Sprache, München 2009, ISBN 978-3-406-59243-0.
 Peter von Polenz, Geschichte der deutschen Sprache, Berlin 2009, ISBN 978-3-11-017507-3.
 Ruth H. Sanders. German: Biography of a Language, Oxford 2010.

 Tenglar 

Flokkur:Þýska