Latinigado

Latinigado esas termino en linguistiko signifikanta konvertado (transformado) di texto de ne-latina skribosistemo ad latina.

Exter evidenta skopo di latinigado, ank grave es adaptar formo di lo ad skopo-linguo. Precipue lo bezonas estar maxim lektebla da uzanti di specifika latina linguo.

En kazo di IDO krizala punto en latinigado es neuzado di nelektebla enca linguo du-signi zh e kh (per chanjo ad j i h), e korekta uzado y kom vokalo (en kazo di bezono: per chanjo ad i).

 Metodi di latinigado 
Metodi di latinigado povas koncernar un ek:
 transliterigado por reprezentar skribita texto
 transskribado por reprezentar vorti parolita
 kombino di li amba supre.

 Traiti di latinigado 
On esas multe di latinigala sistemi karakterizata per traiti quale:
 adfontala (ne-latina) linguo
 deskopala (latina) linguo
 simpleso
 reversebleso

 Latinigado dil alfabeto Kirila 
Ol koncernas lingui dil ex-Sovietana en Balkanana landi. Existas konvinko inter Idisti ke problemo dil Kirila alfabeto es la nura pri latinigado. Sendube ol es falsa. Lingui qua bezonas (e esas) latinigar esas deki, centi o mili – depende quale on vidar la temo: landala lingui oficala o ank lingui etniala. Kopiado dil latinigado de angla versiono di ol, ordinare, ne es apta, malgre ke ofte versiono Idala esus tote sama.

On bezonas dividar oficala lingui dica grupo ad tri parti:
 la Rusa, la Mongoliana, la Kirgiziana e la Tajikistanana (la Kazakstanana havas ank sua propra latin-equivalanto)
 la Bielorusa e la Ukrainana
 Bulgara linguo (kom nura en Balkan – la Serbiana havas ank equivalanta la Latina, e la Macedoniana linguo: unesme es tre simila ad la Bulgara, e duesme ank havas tendenco por havar latino-equivalanto)

 Transskibado del grupo Rusa 

 la Rusa – funde di ol on transskribas Idale la Mongoliana e la Kirgiziana.

 BGN/PCGN (1947): Transliteration system (United States Board on Geographic Names & Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use).[32]
 GOST 16876-71 (1971), GOST 7.79
 Latinigado UN por geografiala nomi (1987) – funde di GOST 16876-71.
 ISO 9 (1995) – transliterigado da International Organization for Standardization
 ALA-LC (1997)
 Volapuk (le 1990) – slangala nomo (sen rilato ad linguo Volapük), fakte ne transliterigado

IDO-transkribala tabelo por la Rusa (modifika normo BGN/PCGN):
 Transskribo de Rusa linguo ad IDO Rusa litero Remarki Transskribo ad IDO Exempli espelo di vorto en rusa alfabeto transskribo ad IDO а a мама, Анна mama, Anna б b бас, дуб bas, dub в v вино, Вера, вы vino, Vera, vi г kom g; dezinenci -ого e -его qui esas pronuncata quale -ovo e -yevo, on transskribas ank kom g g гитара, сдвиг, ничего, его gitara, sdvig, nichego, yego д d дар, под dar, pod е e; ye nur en komenco di vorto, pos vokali e pos signi ъ/ь e o ye ель, Елена, затишье, шершень, цель, белый, сено, весна yel, Yelena, zatishye, shershen, cel, beli, seno, vesna ё yo ёлка, ёрш, ёж, полёт, жёлтый, шёлк, орёл, Семён yolka, yorsh, yoj, polyot, jyolti, shyolk, oryol, Semyon ж j жарко, пляж jarko, plaj з z зуб, Зинаида zub, Zinaida и kom idala i; dezinenci ий on transskribas kom i, e ий ene di vorto – kom iy; pos ь kom yi i o yi лиса, чиж, воробьи, соловьи, шина, цитата lisa, chij, vorobyi, solovyi, shina, citata й kom y, ecepte se la litero esas inter vokalo e konsonanto – lore i y o i район, рай, тайга rayon, rai, taiga к kom k, ecepte se pos к es с, lore on transskribas kom idala x k o x курица, Курск, клякса kurica, Kursk, klyaxa л l ключ, ладья, плов, залп, klyuch, ladya, plov, zapp м m мимо, мама mimo, mama н n нитка, нарзан nitka, narzan о egale o acentita (о́ – pronuncata quale o) e o ne acentita (pronuncita quale a) o молоко (=молоко́), она moloko, ona п p папа, пёс papa, pyos р r рак, лира rak, lira с s сосуд, лес sosud, les т t топот, тесто topot, testo у u урна, куда urna, kuda ф f' филин, фанфары filin, fanfari х h худой, хитрый hudoi, hitri ц c цифра, цыган cifra, cigan ч ch час, речь chas, rech ш sh тушёнка, наотмашь, парашют tushonka, naotmash, parashyut щ shch роща, помощь roshcha, pomoshch ъ esas omisata dum transskribo подъём, объём podyom, obyom ы en la transkribo funkcio ca litero esas sama quale и e es transskribata kom idala i; dezinenci ый on transskribas kom i, e ый ene di vorto – kom iy i быт, сытый, Тыйглаш bit, siti, Tiyglash ь esas omisata dum transskribo быть, тетрадь, тень, боль, мышь, ладья bit, tetrad, ten, bol, mish, ladya э e эталон, эхо etalon, eho ю yu юг, пью, адъютант, любовь, лютня, сюда, тюльпан yug, pyu, adyutant, lyubov, lyutnya, syuda, tyulpan я kom ya, ecepte se я es parto di dezinenco ия lore on transskribas kom a ya o a январь, рьяный, пуля, слякоть, пряжа, пять, Анастасия, Ксения, Карелия yanvar, ryani, pulya, slyakot, pryaja, pyat, Anastasia, Xenia, Karelia

 la Mongoliana fundis dil Rusa, ma havas sua du propra signi: Өө – transkribe Öö e Үү – transskribe Üü, ed ank altra interpreto signo Ь (moliga signo qua en transskribo dil Rusa es omisita) – transskribe i.

 la Kirgiziana fundis dil Rusa, ma havas sua tri propra signi: Өө – transkribe Öö, Үү – transskribe Üü, e Ңң – transskribe ng.

 la Ukrainana, la Bielorusiana e la Bulgara 

Sistemi di latinigado di la Ukraina:
 ALA-LC[39]
 ISO 9
 Ukrainana Nacionala transliterigado
 sistemi Ukrainana Nacionala e BGN/PCGN

IDO-transkribala tabelo por la Ukrainana, la Bielorusiana e la Bulgara: (nur kom propozo dal idisti de 2008 – kun posa mikra modifiko)
Kirile
Latine
linugo, loko
apostilo
’
-
l' Ukrainana
а
a
б
b
в
v
г
g
la Bulgara
г
h
l' Ukrainana, la Bielorusa
ґ
g
l' Ukrainana
д
d
е
ye
la Bielorusa, en la komenco dil vorto, pos vokali, pos ь, ъ
е
e
la Bielorusa, en altra kazi
е
e
l' Ukrainana, la Bulgara
ё
o
la Bielorusa, pos ж, ч, ш, щ
ё
io
la Bielorusa, en altra kazi
є
ye
l' Ukrainana, en la komenco dil vorto, pos vokali, pos ь
є
ie
en altra kazi
ж
j
з
z
и
yi
la Bulgara, pos ь, ъ
и
i
la Bulgara, en altra kazi
и
i
l' Ukrainana
ий
iy
l' Ukrainana
і
i
l' Ukrainana, la Bielorusa
ї
yi
l' Ukrainana, en la komenco dil vorto
ї
i
l' Ukrainana, en altra kazi
й
y

i esus maxim internaciona (FGH), ma ol esas nur vokalo en Ido, do y (A) uzesez por ca konsonanto
к
k
кс
x
л
l
м
m
н
n
о
o
п
p
р
r
с
s
т
t
у
u
ў
w
la Bielorusa
ф
f
х
kh h
ц
c
ч
ch
щ
shch
l' Ukrainana, la Bielorusa
щ
sht
la Bulgara
ъ
a
la Bulgara
ь
-
ы
i
la Bielorusa
y esus plene internaciona, ma ol esas nur konsonanto en Ido, dum ke la sono bezonata esas vokalo, do i uzesez

э
e
la Bielorusa
ю
yu
en la komenco dil vorto, pos vokali, pos ь
ю
iu
en altra kazi
я
ya
en la komenco dil vorto, pos vokali, pos ь
я
ia
en altra kazi

 Latinigado di ne-Kirila lingui 
Yen sistemi por kelk lingui:

 Arabiana linguo 
Araba alfabeto uzesas por skribar la Arabiana, la Persiana, Urdu-linguo, Pashto-linguo e Sindhi-linguo. Existas kelk sistemi di latinigo dil linguo:
 DMG (1936) – da Deutsche Morgenländische Gesellschaft
 BS 4280 (1968) – da British Standard Institution,
 SATTS (le 1970)
 UNGEGN (1972)
 DIN 31635 (1982) – da Deutsches Institut für Normung
 ISO 233 (1984) – transliterigado
 Qalam (1985) – mixita sistemo
 ISO 233-2 (1993) – simpligita transliterigado
 Buckwalter transliteration (le 1990)
 ALA-LC (1997)

 Armeniana linguo 
 Hübschmann-Meillet (1913)
 BGN/PCGN (1981)
 ISO 9985 (1996)
 ALA-LC (1997)

 Persiana linguo 
 DMG (1969)
 ALA-LC (1997)
 BGN/PCGN (1958)
 EI (1960)
 EI (2012)
 UN (1967)
 UN (2012)

 Gruziana linguo 
 Nacionala sistemo (2002)
 BGN/PCGN (1981-2009)
 ISO 9984 (1996)
 ALA-LC (1997)
 Neoficala sistemo (populara en sociala reti)
Transliterala tabelo:
 Gruziana litero Nacionala sistemo (2002) BGN/PCGN (1981—2009) ISO 9984 (1996) ALA-LC (1997) Neoficala sistemo ა a a a a a ბ b b b b b გ g g g g g დ d d d d d ე e e e e e ვ v v v v v ზ z z z z z ჱ ey ē ē é თ t tʼ t̕ tʻ T o t ი i i i i i კ k k k k k ლ l l l l l მ m m m m m ნ n n n n n ჲ j y yო o o o o o პ p p p p p ჟ zh zh ž ž J, zh o j რ r r r r r ს s s s s s ტ tʼ t t t t ჳ w wუ u u u u u ფ p pʼ p̕ pʻ p o fქ k kʼ k̕ kʻ q o kღ gh gh ḡ ġ g, gh o R ყ qʼ q q q yშ sh sh š š sh o Sჩ ch chʼ č̕ čʻ ch o Cც ts tsʼ c̕ cʻ c o ts ძ dz j ż dz o Z წ tsʼ ts c c w, c o ts ჭ chʼ ch č č W, ch o tch ხ kh kh x x x o kh ჴ qʼ ẖ x̣ჯ j j ǰ j jჰhhhhhჵ ō ō
Exempli:
 familionomo di ex-prezidantulo di Gruzia მიხეილ სააკაშვილი: Angle Mikheil Saakashvili, Germane Micheil Saakaschwili, Nederlandane e Suediane Micheil Saakasjvili, Polone Micheil Saakaszwili. Idale: Miheil Saakashvili.
 familionomo di ex-prezidantino di Gruzia ნინო ბურჯანაძე: Angle Nino Burjanadze, Germane Nino Burdschanadse, Nederlandane Nino Boerdzjanadze, Suediane Nino Burdzjanadze, Polone Nino Burdżanadze. Idale: Nino Burjanadze.

 Greka linguo 
 ALA-LC
 Beta Code
 Greeklish
 ISO 843 (1997)

Exempli:
 familionomo di chef-ministro di Grekia Κυριάκος Μητσοτάκης: Angle, Germane, Nederlandane, Suediane: Kyriakos Mitsotakis, Germane Kyriakos Mitsotakis, Polone, Esperante Kiriakos Mitsotakis. Idale: Kiriakos Mitsotakis.
 familionomo di Grekiana militisto Γεώργιος Κονδύλης: Angle, Germane, Nederlandane: Georgios Kondylis, Polone Jeorjos Kondilis, Hispane Georgios Kondilis. Idale: Georgios Kondilis.

 Hebrea linguo 
 ANSI Z39.25 (1975)
 UNGEGN (1977)
 ISO 259 (1984) – transliterigado
 ISO 259-2 (1994) – simpligita transliterigado
 ISO/DIS 259-3 – fonemala transskribado.
 ALA-LC

Exempli:
 familionomo di prezidanto di Israel יצחק הרצוג: Angle Isaac Herzog, Germane Jitzchak Herzog, Nederlandane: Yitzhak Herzog, Polone Jicchak Herzog, Hispane Isaac Herzog.

 Chiniana linguo 
 Hanyu Pinyin (1958) – tonala transskribado, fakte normala
 ALA-LC – simila ad Wade–Giles, en 2000 transformis ad Hanyu Pinyin
 EFEO – da École française d'Extrême-Orient en 19ma yarcento, uzata precipue en Francia
 Latinxua Sin Wenz (1926) – sentonala precedanto di Hanyu Pinyin uzita en Soviet-Uniono e regiono autonoma Xinjiang Weiwuer en le 1930
 Lessing-Othmer – uzata precipue en Germania
 Latinigo Postal (1906)
 Wade–Giles (1892) – transliterigado
 Yale (1942) – da Usa.
 Latinigo Legge – da James Legge, Skotiana misionero
 ISO 7098 (1991) – funde di Hanyu Pinyin
 Gwoyeu Romatzyh, Mandarin Phonetic Symbols II, Tongyong Pinyin – uzata en Taiwan

Maxim populara esas Hanyu Pinyin modifikita (sen diakrita signi pri toni), quo povas duktar ad absurdala latinigado. Exemple existas du Chiniana provinci: Shǎnxī e Shānxī, qui sen diakrita signi havas un formo: Shanxi. Angle dua formo es latinigita kom Shaanxi, pro ke vokalo ā es plu longa kam ǎ. Ma nur enca kazo, en altra kazi ā iras ad a.

Ido transskribesis la China bazante sendiakritika Hanyu Pinyin kun kelka korektaji pril Ido-prononco:
 pinyinala "q" = Idala "ch"
 pinyinala "x" = Idala "sh"
 pinyinala "ts" = Idala "c"
 pinyinala "w" = Idala "v"
 pinyinala "zh" = "j" OD "dj"

 Japoniana linguo 
 Hepburn (1867) – fonemala transskribado por Angla-Usana : phonetic transcription to Anglo-American praktiki
 Nihon-shiki (1885) – transliterigado
 Kunrei-shiki (1937) – fonemala transskribado, ank adoptita kom ISO 3602.
 JSL (1987) – fonemala transskribado
 ALA-LC – simila ad modifikita Hepburn
 Wāpuro – transliterigado

 Koreana linguo 
 McCune–Reischauer (MR) (1937) – unesma transskribo aceptita, poke midifikita MR esis oficala sistemo fo Koreana in yari 1984-2000, pos sekvanta modifiki es nuntempe en Sud-Korea; uzis diakrita signi, apostrofi e tremai
 Yale (1942)
 RR (2000) – (Angle Revised Romanization of Korean) adjuntis reguli por transskribo e transliterigado
 ISO/TR 11941 (1996) – fakte du normi: DPRK por Nord-Korea e ROK por Sud-Korea
 Latinigado Lukoff (1945–47) – por la parolita Koreana en kursolibri

 Tai-linguo 
 Royal Thai General System of Transcription
 ISO 11940 (1998) – transliterigado
 ISO 11940-2 (2007) – transskribado
 ALA-LC

*