Gramatiko di Ido

Gramatiko di Ido projetesis baze di Esperanto, tamen kompare sua precedanto ica linguo es extreme reguloza, logikala e sen-eceptajala.

 Verbo-konjuncioni 

Ido havas 30 verbo-konjuncioni. L'Idala verbo-konjuncioni esas preske tote diferanta kam l'Esperantala.

+(por verbo esar) tempoprezentopreteritofuturoes.a.ses.i.ses.o.sperfektoes.ab.i.sesab.o.sinfinitivoes.ares.ires.oraktivo-participoes.a.nt.aesi.nt.aes.o.nt.anomala aktivo-participoes.a.nt.oes.i.nt.oes.o.nt.oadverba aktivo-participoes.a.nt.ees.i.nt.ees.o.nt.epasivo-participoes.a.taes.i.taes.o.tanomala pasivo-participoes.a.toes.i.toes.o.toadverba pasivo-participoes.a.tees.i.tees.o.teimperativoes.ezes.a.bezkondicionaloes.u.ses.a.bus

 Tempi e modi 
 Prezento: kant.a.s
 Preterito: kant.i.s
 Futuro: kant.o.s
 Kondicionalo: kant.u.s
 Perfekto: kant.ab.a.s
 Pluquamperfekto: kant.ab.i.s
 Imperativo: kant.ez
 Infinitivo .ar: esar, kantar, manjar

 Finita verbo: .s: esas, kantas, manjas
 La verbi nulatempe chanjas dependanta sur quo esas la subjekto: me esas, tu kantas, li manjas

 Pasivo 
 Me vidas mea amiko, qua videsas da me.
 Me vid.a.s mea amiko → L'amiko vid.es.a.s (da me).
 Me trov.o.s vi → Vi trov.es.o.s (da me).
 Me lekt.u.s libro → Libro lekt.es.u.s (da me).

 Participo 
 Aktivo 
 Prezento: flug.a.nta
 Preterito: flug.i.nta
 Futuro: flug.o.nta
 Pasivo 
 Prezento: skrib.a.ta
 Preterito: skrib.i.ta
 Futuro: skrib.o.ta

 Verbala kombinuri 

 me esas vidinta (↔ ! me esas docisto)
 me esis skribinta
 me esos vendinta
 me esos flugonta

 me esas vidinta = me vidabas
 me esis skribinta = me skribabis
 me esos vendinta = me vendabos

 me esas amata
 me esas trovita
 me esis vidita
 me esabis amata
 me esabus amata

 Frazi 
 Bazala frazo = subjekto - verbo - objekto: Me amas tu.
 Ne-bazala ordino → +n: Tun me amas.
 Questiono = Ka tu amas me?

 Artiklo 
Ne existas nedefinita artiklo en Ido, ma existas definita artiklo kande indikas un o plura individui antee determinita.
 tablo, stulo, domo
 la tablo, la stulo, la domo
 le 8 = 8, 8, 8, …

 Eliziono 
 (kordiala amiko →) kordial amiko, (olda avulo →) old avulo
 prepoziciono + artiklo 
 a la = a l’ = al
 da la = da l’ = dal
 de la = de l’ = del
 di la = di l’ = dil

Ne elizionez l'artiklo se destruktas l'aspiro di la litero h. Do ne uzez *l'homo, *l'hosti, ma la homo, la hosti.

 Pluralo 
 i : la tabli, la stuli, la domi
 ! L’ elekt.i esas important.a
 ! La mikr.a dom.i esas bel.a
 le no = no + no + no …

 Vorto-klasi 
 substantivo = .o: tablo, stulo, domo
 adjektivo = .a: mikra, bela, nova
 ! nova libri = libri nova
 ! bela internaciona linguo → bela linguo internaciona
 adverbo = .e: bone, rapide, facile
 substantivo ↔ adjektivo ↔ adverbo (preferinda uzar kurta adjektivo avan la substantivo e longa pos la substantivo.)
 papero ↔ papera ↔ papere
 lektanto ↔ lektanta ↔ lektante

 Komparativi 
Ido havas 4 simpla vorti por montrar la diferanta gradi inter adjektivi ed adverbi (komparativo), qua multa naturala lingui havas diferanta vorti por. L'Idala komparativi:
 minim granda ← min granda ← granda → plu granda → maxim granda
Lu esas exakte sama por adverbi:
 minim rapide ← min rapide ← rapide → plu rapide → maxim rapide

 Pronomi 
 Personala pronomi 
Ido havas entote 14 personala pronomi, 4 pluse kam lia avo Esperanto. Komparo inter Ido ed Esperanto:
singularapluralaindefinita1ma2ma3ma1ma2ma3mafamiliaraformalmask.fem.neut.omnagenraEsperantomiviliŝiĝiriniviilioniIdometuvuilueluoluluniviilieliolilionu
 Notizez ke .u chanjas ad .i, por pluralo, exakte kam la substantivi.

 Pluso pri Lu 

De Kompleta Gramatiko detaloza di la linguo internaciona Ido da Beaufront: Lu (quale li) esas uzata por la 3 genri. Ke lu servas la tri genri, segunvole, en la singularo, ne esas en su plu astonanta kam vidar li servar la tri genri, segunvole, en la pluralo. Ma, kontraste, ni ulkaze bezonas distingar la pronomo «li» per ili, eli, oli, totsame kam ni distingas la pronomo «lu» per ilu, elu, olu ... Per decido (1558) la akademio Idista repulsis omna restrikto pri la uzo di lu. Onu darfas do uzar ta pronomo totsame por kozo e por persono di sexuo evidenta, kam por animali di sexuo nekonocata e persono qua havas nomo sensexua, quale infanto, puero, homo e.c., tam vere maskula kam femina.

La motivi di la decido donesis en «Mondo», XI, 68: «Lu» por la singularo esas exakte lo sama kam «li» por la pluralo. Logiko, simetreso e facileso postulas ico. Konseque, same kam «li» darfas uzesar por personi, animali, kozi, omnafoye kande nulo obligas expresar la sexuo, tale «lu» darfas uzesar por personi, animali, kozi en la sama kondiciono. La distingo propozita esus subtilajo jenanta....

 Posesiva pronomi 
Pronomo personala divenas posesiva per dezinenco -a.
 Singularo: me.a, tua, vua, (i)lua / (e)lua / (o)lua
 Pluralo: ni.a, via, lia

 Demonstrativa pronomi 
 Singularo: (i)ca, (i)ta
 Pluralo: (i)ci, (i)ti

 Posesiva + demonstrativa pronomi 
 ilu + ca = ilca
 elu + ca = elca
 olu + ca = olca

 Relativa / interogativa pronomi 
 qua: ilta qua volas / qua volas?
 qui: la homi qui venis / qui venis?

 Nedefinita pronomi 
ula || nula || irga || altra || kelka || singla || omna || multa || poka || plura

 La nombri 
La bazala nombri en Ido esas monosilaba por facila merkebleso e praktikal derivado:
012345678910zeroundutriquarkinsissepoknondek
Plu granda nombri:
1015101810211024102710301033centmilmilionomiliardobilionobiliardotrilionotriliardoquadrilionoquadriliardoquintilionoquintiliardo
Formacar nombri en Ido esas facila e rapida. On adjuntas a por indikar multipliko ed e por indikar adiciono: 13 = dek-e-tri o dek e tri (10 + 3), 20 = dua-dek o duadek (2 × 10), 23 = dua-dek-e-tri, dua-dek e tri,  duadek-e-tri o duadek e tri (2 × 10 + 3).
50500050050555555kinadek ekinamil ekinacent ekinadek ekin55005kinadek ekinamil ekin5555kinamil ekinacent ekinadek ekin5055kinamil ekinadek ekin5005kinamil ekin555kinacent ekinadek ekin505kinacent ekin55kinadek ekin

 Afixi 
Ido adjuntis tre multa nova afixi. Afixi helpas Ido krear nova, richa, kurta vorti qua ne esas kreanta en altra lingui.
+Sufixiachhundohundachonuanco di desestimoaddansodansadodurolonga o kontinue plurfoyaagmartelomartelagaragar perajbelabelajoula materio posedanta ca o ta karakteroalnaturonaturalapriankluboklubanomembro diarlibrolibraroen substantivi l'ensembloarisendarsendariodestinataatrbluabluatrakelke simila aeorooreala koloro od aspekto diebldrinkardrinkeblaqua povas esaredglasoglasedola quanto qua plenigasegricharichegagrado supera od extremaemlaborolaboremainklita adendpagarpagendaqua devas o mustas esarerfumarfumerota qua kustume o mem sur ofte okupas su pri uloerilibrolibrerioestablisuro en qua on okupas su irgamaniere pri la kozo indikata da la radikoesqualaqualesola stando od abstraktita qualesoesksavarsaveskarkreskadoesmduduesmaordinala nombriestrurbourbestrochefo, mastro dietriveroriveretomikreso o feblesoeylektarlekteyolokoirejorejiolando, regiono, domeno dependanta deidlinguolinguidodecendantoierteoteierokontenanta o sustenanta la kozo deiffloroflorifoproduktar, genitar, sekrecarigfixarfixigoigar, facarikdaltonismodaltonismikomalada periltelefonartelefoniloinstrumento porimduduimola nombri fracionalainspozospozinofeminaismrealarealismodoktrino, partiso, sistemoistsocialasocialistodi profesiono o partisoivnutrarnutrivosoldesas a radiki verbalaizbutrobutrizarprovizar, garnisar, indutar, impregnar peropquarquaropedistributivaopltritrioplamultiplikeraozdanjerodanjerozaqua havasulkatokatulomaskulaurpiktarpikturola produkturo dil agouyviolinoviolinuyorecipientoyunhundohundyunoinfanto di
+Prefixibopatrobopatroparenteso per mariajodesfaciladesfacilakontreajo dil koncepto expresata per la radikodissemardissemarseparo, disperso, dissemoexprezidantoexprezidantoantea, emerita, anciena, antiquageavigeavil'ensemblo di la du sexuimicirklomicirkloparto dimisuzarmisuzareroro o nekorekteso dil agoneposiblaneposiblaneparlektarparlektarperfekta fino o kompletigo di ula agoparapluvoparapluvokontre uloprenomoprenomoulo esas od eventas ante ula samatipa altropseudo∅pseudonimoimito, falsesoretrovenoretrovenomovo de avan ad dop, de ula epoko ad epoko antearifacarrifacaron iteras, iteris, od iteros la agosensencasensencasenstifmatrostifmatroparenteso per duesma mariajoviceprezidantoviceprezidantovice

 Prepozicioni 
42 ordinara prepozicioni. 
a/adalongeananteapudavanchecirkumcisdadedidopdumekenexterforinterkontrekoramkunlormalgreperpoporpospreterpriproproximsegunsensubsupertiltratransultreviceye

 Korelativo-tabelo 
Ido prizentas korelativo-tabelo min sistemala e min reguloza kam Esperanto. Kompense, l'Idala korelativi esas multe plu interdicernebla (komparez exemple kia/kie a quala/ube e quale/pro quo a kiel/kial) e multe plu agnoskebla: komparez exemple ĉia, etimologiale obskura, ad omna, existanta kom aparta adjektivo en la Latina (omnis) ed Italiana (ogni) e renkontrebla en kompozita vorti en multa lingui (exemple en la vorto omnibus, internacione konocata).

 Korolativo-vorti 
«qua» derivesas de FHI,

«ita»,

«ula» derivesas de L,

«irga» derivesas de G,

«nula» derivesas de AFI,

«omna» derivesas de L,

«altra» derivesas de AFGHIR,

«singla» derivesas de A,

«kelka» derivesas de F,

«multa» derivesas de AFIR,

«poka» derivesas de FHI,

«plura» derivesas de AFGHI,

«tanta» derivesas de FHI.

 Tabelo bazala 
 Relativa e
questionala DemonstrativaNedefinita Maxim
nedefinita Negativa KolektivaquaitaulairganulaomnaAdjektivo-a qua itaulairganulaomna Individuo-u qua ita ulu irgu nulu omnu Kozo-o quo ito ulo irgo nulo omno Pluralo-i qui iti uli irgi nuli omni

IndividualaAparteNe precizaGranda quantesoMikra quantesoPluresoGranda nombro/fortesoaltrasinglakelkamultapokapluratantaAdjektivo-aaltrasinglakelkamultapokapluratanta Individuo-ualtrusinglukelkumultupoku Kozo-oaltrosinglokelkomultopoko Pluralo-ialtrisinglikelkimultipokipluritanti

 Tabelo plu granda 
 Relativa e
questionala DemonstrativaNedefinita Maxim
nedefinita Negativa Kolektivaquaitaulairganulaomna qua itaulairganulaomna Individuo-u qua ita ulu irgu nulu omnu Kozo-o quo ito ulo irgo nulo omno Pluralo-i qui iti uli irgi nuli omni Motivopro pro quo pro ito pro ulo pro irgo pro nulo pro omno Posesivodi di quo di ito di ulo di irgo di nulo di omno Loko-loke ube ibe ulaloke irgaloke nulaloke omnaloke Tempo-tempe kande lore ulatempe irgatempe nulatempe omnatempe, sempre Qualeso-a, -speca quala tala ulaspecaula irgaspecairga nulaspecanula omnaspecaomna Maniero-e, -maniere quale tale ulamaniereule irgamaniereirge nulamanierenule omnamaniereomne Quanto
substantivala-o, -quanto quanto tanto irgaquantoirgo nulaquantonulo omnaquantoomno Quanto
adjetivala -quanta quanta tanta irgaquanta nulaquanta omnaquanta

 La komencanta silabo povas omisesar: ta, to, ti, ta, pro to, di to.
 Pro la facileso di pronuncado, l'unesma dezinenco povas omisesar: ultempe, nultempe, ulspeca, ulaltra, ulsingla, nulspeca, ulmaniere, nulmaniere.
 omnatempe teknikale esas korekta ed uzebla, sempre esas la vorto oficala.

IndividualaAparteNe precizaGranda quantesoMikra quantesoPluresoGranda nombro/fortesoaltrasinglakelkamultapokapluratantaAdjektivo-aaltrasinglakelkamultapokapluratanta Individuo-ualtrusinglukelkumultupoku Kozo-oaltrosinglokelkomultopoko Pluralo-ialtrisinglikelkimultipokipluritanti Motivopropro altropro singlopro kelkopro multopro poko Posesivodidi altrodi singlodi kelkodi multodi poko Loko-lokeulalatraulasinglakelkalokemultalokepokaloke Tempo-tempealtratempesinglatempekelkatempemultatempepokatempe Qualeso-a, -speca altraspecaaltra singlaspecasingla multaspecamulta pokaspecapoka Maniero-e, -maniere altramanierealtre singlamanieresingle multamanieremulte pokamanierepoke Quanto
substantivala-o, -quanto altraquantoaltro singlaquantosinglo Quanto
adjetivala -quantaaltraquantasinglaquanta

 Extera ligili 
 Kompleta Gramatiko detaloza (PDF-formato)
 Kompleta Gramatiko detaloza (HTML)

Kategorio:Ido