Urbala ferovoyo

Urbala ferovoyo, metroo o metropoliteno* esas elektrala sistemo di transporto per treni kun alta kapaceso or transporto di personi, qua ordinare transiras subtere o sur elevita ferovoyi, precipue en tre populoza regioni dil urbi. Sistemi di urbala ferovoyo distingesas de altra sistemi di transporto sur reli pro ke lia voyi ne havas fizikala intruzi de altra sistemi di transporto, exemple la transporto di kargajo en la sama lineo, o kruco-voyi kun stradi, edc.

Ordinare l'urbala ferovoyi uzas elektrala treni qui movas sur reli, ma kelka urbi usas monoreli, o treni kun bandaji kauchuka, o sistemi di magnetala levo. Kelka sistemi di urbala ferovoyi superiras la frontiero di ula urbo e ligas ol a vicina urbi.

La sistemo di urbala ferovoyo kun la maxima quanto di stacioni jacas en New York, habante entote 442 stacioni. L'urbi kun la maxim longa sistemi esas Shanghai e London (431.7 e 402 kilometri, rispektive). Segun quanto de pasajeri, la maxim uzata esas l'urbala ferovoyi di Seoul, Moskva e Tokyo, qui singladie transportas 6.7 milioni, 6.55 milioni e 6.33 milioni di pasajeri, rispektive.

 Historio 
En 1843, Charles Pearson propozis l'aperto di subtera tuneli ferovoyala en London por plubonigar la transporto en la urbo. Pos 10-yara diskuto, ca ideo aprobesis dal parlamento, ed en 1860 komencis la konstrukturo dil unesma lineo di metroo. La 6-kilometra lineo inauguresis en 1863, e funcionis per vapor-lokomotivi. La duesma urbo en la mondo qua inauguris metroo e l'unesma en Amerika esis New York, en 1870. Til 1900 nur 7 urbi inaugurabis sua sistemi: London en 1863, New York en 1870, Chicago en 1892, Budapest en 1896, Glasgow en 1896, Boston en 1897 e Paris en 1900.

Nune, plu kam 160 urbi e metropolala regioni havas sistemi di urbala ferovoyi, entote plu kam 8.000 kilometri di linei en la tota mondo, inkluzite plu kam  stacioni. Dum la 21ma yarcento, Popul-Republiko Chinia divenis la lando kun la maxima quanto di urbi - preske 60 - qui ja havas o konstruktabas sistemi di urbala ferovoyi.

 Funcionado dil sistemi 
La sistemi di urbala ferovoyi ordinare uzesas en granda urbi, urbal aglomeraji o metropolala regioni por transportar granda nombro de personi kun alta frequeso. Ofte li recevas granda quanto de pasajeri de altra sistemi di transporto kun plu mikra kapaceso, exemple autobusi, tramveturi o treni. Ordinare existas anke gareyi proxim stacioni di urbala ferovoyi ube on povas garar automobili e durar voyajar rapide til destini en la centro dil urbo o komercala loki. En kelka urbi ank existas biciklo-aparkeyi* proxim la stacioni.

Singla sistemo di urbala ferovoyo konsistas ek un o plura linei. En kelka kazi, du o plura linei dividas parto di sua voyi. En altra kazi, ula staciono servas du o plu multa linei di urbala ferovoyo e permisas al pasajeri de ula lineo transirar ad altra lineo sen pagar plusa tarifo. Granda stacioni ofte jacas en quarteri ube granda quanto de personi laboras od ube koncentresas multa komercala establisuri e servi.

Por faciligar la orientizo e movado di pasajeri, la treni di urbala ferovoyi havas skema mapi qui montras omna linei e stacioni dil sistemo. En singla stacioni existas mapi segun skalo qui montras stradi, placi, publika edifici ed altra interesiva loki proxim la staciono.

La konstrukto ed operaco dil sistemi di urbala ferovoyi esas kustoza. Maxim-multa-kaze li esas publike administrata, e multi recevas financala subsidiajo. Nune, guvernerii freque projetas sistemi di urbala ferovoyi en regioni kun alta demando di transporto. En kelka kazi, kande nova lineo kreesas, l'urbala administrerii interdiktas l'aceso di automobili od autobusi a centrala regioni servata per urbala ferovoyi, kun skopo modifikar l'uzo dil sistemi di transporto. De ta remplasigo rezultas diminuto dil aerala poluto e dil tempo spensata por movadi e perdata dum trafiko-konjestioni, importanta nedireta vantaji de ca sistemo di transporto, quankam freque esas nefacila mezurar ol ekonomikale.

 La 50 maxim longa sistemi di urbala ferovoyi en la mondo 

Yen la listo di la 50 maxim longa sistemi di urbala ferovoyi del mondo, rangizita segun lia extensi en kilometri.

#  Urbo  extenso dilurbala ferovoyi(km)  quantodi stacioni  unesma lineoinaugurita en 1  Shanghai  431.7  237  1995 2  London  402  270  1863 3  Beijing  372  218  1969 4  New York  337  442  1870 5  Berlin S-Bahn  331  166  1924 6  Seoul  317  293  1974 7  Moskva  305.7  185  1935 8  Madrid  293  300  1919 9  Guangzhou  215  120  1997 10  Paris  215  120  1900 11  Tokyo (Tokyo metro)  195.1  179  1927 12  Delhi  189.63  142  2002 13  Shenzhen  178.4  137  2004 14  México  176.8  175  1969 15  Valencia  175  169  1988 16  Hong Kong  174.4  82  1979 17  Chicago  173  144  1892 18  Washington DC  171  86  1974 19  Kobehavn  170  84  1934 20  San Francisco BART  167  44  1972 21  Berlin U-Bahn  147  173  1902 22  Singapur  146.5  89  1987 23  Hamburg  144  68  1908 24  Osaka  137.8  101  1933 25  Busan  131.9  121  1985 26  Barcelona  125  166  1924 27  Tokyo (Toei)  121.5  106  1960 28  Tehran  120  80  2000 29  St. Peterburg  110.2  65  1955 30  Taipei  110.1  96  1996 31  Stockholm  110  100  1950 32  München  103.1  100  1971 33  Santiago de Chile  103  108  1975 34  Hamburg U-Bahn  100.7  89  1912 35  Nagoya  89.1  83  1957 36  Nanjing  85  55  2005 37  Oslo  84.2  105  1966 38  Milano  83  94  1964 39  Rotterdam  78.3  62  1968 40  Newcastle/Sunderland  77.7  60  1980 41  Atlanta (MARTA)  77  38  1979 42  Dubai  75  47  2009 43  Wien U-Bahn  75  101  1976 44  Sao Paulo  74.3  64  1974 45  București  69.3  51  1979 46  Montreal  69.2  68  1966 47  Vancouver  68.7  47  1985 48  Toronto  68.3  69  1954 49  Kairo  65.5  50  1960 50  Kiyiv  65  50  1960