Nevada

Nevada esas Usana stato. Lu havas kom vicini Oregon ed Idaho norde, Utah este, Arizona sud-este, e Kalifornia weste. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

 Historio 
Nevada habitabas dum mili di yari, quale montras petroglifi* de 14800 til 10500 yari ante nun, trovita apud lago Winnemucca. Restaji de civilizuro Anasazi trovesis proxim Overton, sude del stato. Ta regiono okupesis unesmafoye cirkume 8 mil yari aK, e Anasazi koloniigis ol inter l'unesma yarcento aK e la 12ma yarcento.

La precipua tribui qui habitis la regiono kande Europani arivis en Amerika esis Paiute, Shoshone, Quoeech, Washoe e Walapai. Tribui qui parolis Uto-Azteka lingui, ancestri de la nuna Shoshone e Paiute, arivis en la regiono dum la 14ma yarcento.

Hispano Francisco Garcés esis l'unesma Europano qua arivis en la regiono, dum la yari 1770a. La regiono enkorpigesis a Hispana imperio, diveninta parto di Nova-Hispania. Nevada divenis parto di provinco Supra Kalifornia en 1804, e pos la nedependo Mexikiana, ol divenis parto di Mexikia.

En 1827, Jedediah Smith eniris la valo di Las Vegas, ed en 1828 Peter Skene Ogden navigis tra rivero Humboldt. En 1829, Hispana explorero Antonio Armijo trairis la regiono e deskovris aquo en subsulo di regiono pose baptita Las Vegas ("la fertila vali"). En 1848, pos finir la milito Mexikian-Usana, la regiono divenis parto dil teritorio Utah, establisita en 1850. Mormoni arivis a la regiono en 1851, ed ye la sam yaro, tale nomizita kontrato di Fort Laramie cedis parto di la regiono ad indijeni.

En 1859 deskovresis oro en Comstock Lode, 11 yari pos la deskovro di oro en Kalifornia. To produktis multa richeso e stimulis la kresko di urbi. Ye la 2ma di marto 1861 Nevada separesis de teritorio Utah e recevis la nuna nomo, homaje Sierra Nevada. Lua chef-urbo establisesis en Carson City. Ye la 31ma di oktobro 1864, Nevada divenis la 36ma Usana stato, justatempe por grantar 3 voti por rielektar Abraham Lincoln e grantar majoritato republikana en Usana Kongreso. Til 1869, mineyi di oro en Aurora produktis 27 milion dolari en metalo, ma en 1870 la maxim multa ek li exhaustesis, e multa habitanti abandonis la stato. Mineyi en Comstock Lode duris produktar oro ed arjento til 1880, stimulinta la kreo di multa mineyala kompanii kun acioni en la borso di San Francisco.

Dum la komenco dil 20ma yarcento, la deskovro di nova jaceyi di oro en Tonopah (1900), Goldfield (1902–1919) e Rhyolite (1904–1911) itere stimulis l'ekonomio dil stato e l'arivo di migranti. Goldfield atingis 25 mil habitanti en 1908, lor diveninta la maxim populoza urbo di Nevada. Ultre oro ed arjento, anke kupro, molibto e litio kontributis por la richeso dil stato. Tamen, pos 1900, profiti diminutis, e reformisti probis kontenar kapitalismo.

En 1910 eventis ekonomiala krizo, e falii en sociala reformi kontributis por diminutar la habitantaro dil stato. Ta yaro anke proskriptesis pariado en la stato. En 1920, Nevada deskriptesis kom "dezerto di sepultita esperi". Ante, ye la 15ma di mayo 1905, fondesis vilajeto Las Vegas, qua originis cirkum ferovoyala staciono en la lineo qua ligis Los Angeles ad Albuquerque, en Nova-Mexikia, en zono proxim fonti di aquo. Ye la 16ma di mayo 1911, Las Vegas divenis urbo. En 1930, ol havis nur 5 mil habitanti.

En 1931, meze konsequi del ekonomiala krizego di 1929, pariado liberigesis. Komence provizore, ma balde kazini divenis importanta fonti di revenui por la stato. Kazino Bank Club en Reno divenis la maxim granda employero dil stato. Kazini e la plubonigo di chosei qui ligis Nevada a metropolala regioni di Kalifornia stimulis ekonomiala kresko. Ank en 1931 diminutesis la quanto di tempo di rezido en la stato por demandar divorco a 6 semani, e Reno divenis destino por rapida divorci, e dum la yari 1950a ol konocesis kom "mondala chef-urbo por divorco". Ank en 1931, aquobarilo Hoover komencis konstruktesar. Ol inauguresis en 1936, por furnisar aquo ed elektro esencala a la sud-westo di Usa. Duesma mondomilito ank stimulis l'ekonomio, kun la kreo di employi dum la konstrukto ed instalo di militala bazi. Dum la fino dil yari 1940a, "Bugsy" Siegel konstuktis lor la maxim chera kazino de la mondo, Flamingo.

En 1951 facesis l'unesma nukleara probo en la stato, kun l'explozigo di atomobombo kun 1 kilotono* sur Frenchman Flat. Til 1992 facesis plua kam 1000 nukleara probi, sive atmosferala, sive subtera. En 2002, Usana Kongreso aprobis konstruktar l'unesma depozeyo di nukleara rezidui en la stato, en Yucca Mountain. Tamen, la habitantaro dil stato rejektas to.

La pandemio di KOVID-19 arivis a Nevada en marto 2020. Lora guvernisto Steve Sisolak deklaris urjanteso-stando ed imperis la klozado di omna aferi ne esencala. L'aferi komencis riapertesar en mayo sam yaro. Kazini komencis riapertar en junio 2020. En 2024 komencis la konstrukto di ferovoyo por treno di granda rapideso qua ligos Las Vegas a la sudo di Kalifornia.

 Geografio 
Geografiale, Nevada subdividesas en 3 granda regioni fiziografiala. La Granda Baseno (Great Basin) kovras granda parto di la nordo e la centro dil stato. Ol esas kolda dezerto, kun varma someri e koldega vintri. Lua peizaji kovresas da artemizio en formo di arbusti, vasta plana arei kovrata da salo, e montokateni. Altra regiono esas dezerto Mojave, ube situesas urbo Las Vegas. Ol kovras la sudo dil stato, e l'altitudi en ta zono ordinare esas infre 1200 metri. Olua klimato esas arida, e multa arei kovresas da arenito.

La montaro Sierra Nevada, weste del stato, an la frontiero kun Kalifornia, esas la triesma fiziografiala zono. Ol kovresas da alpala foresti, lago Tahoe, ed alta monti. La maxim alta monto di Nevada esas monto Boundary Peak, kun  metri di altitudo. Altra importanta monto esas Wheeler Peak, kun  metri di altitudo. Altralatere, la maxim basa punto dil stato, kun 147 metri di altitudo, jacas apud fluvio Kolorado, an la suda extremajo dil stato.

La precipua aquoflui di Nevada esas fluvio Kolorado (qua formacas naturala frontiero kun Arizona), e riveri Humboldt e White. Rivero Humboldt, la maxim longa aquofluo dil stato, debushas an lageto Humboldt Sink, qua sikigas en kelk okazioni. An la frontiero kun Kalifornia, kovranta 150,7 km², jacas lago Tahoe, qua cirkondesas da protektita foresto.

Nevada kovresas precipue da dezerti en la Granda Baseno ed en Mohave. En dezerti, temperaturi povas superirar 43°C dum somero, e povas falar til -6°C dum kelka dii en vintro. Nevada recevas poka pluvo-quanto dum la yaro: pluvi falas precipue sur Sierra Nevada.

 Ekonomio 
En 2024, la total interna produkturo di Nevada atingis US$ 200,9 miliardi. To reprezentis kresko di 2,8% kompare 2023. De 2013 til 2023, lua interna produkturo kreskis 84,13%. Segun statistiki de septembro 2025, 1,6 milion individui havis employo en la stato. Ne existas plu recenta statistiki pri chomeso, tamen en 2021 ol atingis 7,8% de la laboro-povo.

L'ekonomio dil stato esas diversa, e servadi ed imoblala sektoro nun esas dominacanta. En 2024, imoblala sektoro kontributis kun US$ 30,5 miliardi por l'interna produkturo. Arto, entrateno ed amuzo, hoteli, drinkerii e restorerii reprezentis US$ 30,4 miliardi, e profesionala ed entraprezala servadi reprezentis US$ 26,5 miliardi. Turismo, nome por pareado, ank esas multe importanta por l'ekonomio: en 2022, la revenui di kazini pri pareado atingis US$ 10,7 miliardi. Altra revenui sen relato kun pareado atingis US$ 15,7 miliardi ye la sam yaro. La monti vicina a lago Tahoe atraktas viziteri dum vintro por praktikar skio.

Nevada esas un ek la maxim granda produktero di minerali de la mondo, esanta la 4ma maxim granda produktero di oro en la mondo. Ol anke produktas kupro, gipso, diatomito, litio e roki uzata en konstrukturi. Lua industrio produktas mashinaro, elektral equipuri, industriizita nutrivi e materii por imprimado.

En la stato kultivesas feno, luzerno, onyono e potato. Cirkume 90% de la tereni uzesas por plantacar luzerno, uzata por nutrar bestii. L'edukado di bovi por furnisar karno e lakto ank esas multe importanta.

 Referi