Maryland

Maryland esas Usana stato. Lua vicina stati esas Pensilvania norde, Westal Virginia weste e sude, Delaware norde e nord-este, e Virginia ed urbo Washington DC sude. Este jacas Oceano Atlantiko. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km², de qui  km² esas aquo.

 Historio 
L'unesma habitanti di la nuna Maryland arivis a la regiono cirkume 11 mil o 10 mil yari aK, pos finir la lasta glacial epoko. Gradope, kande la klimato modifikesis, li modifikis nutrala habiti e komencis chasar min granda animali. Cirkume 1500 aK, konki divenis importanta fonto di nutrivi. Gradope, kande plusa alimenti juntesis a dieto di ta populi, li komencis krear kolonieti. Li komencis uzar ceramiko cirkume 1000 aK, ed arko e flechi cirkume yaro 800. Cirkume yaro 1000, cirkume 8 mil indijeni qui parolis Algonquinana lingui vivis en la regiono, en 40 granda grupi. Kande Europani arivis a la regiono, lokala habitantaro konsistis ek populi Iroquois ed Algonquinani.

L'unesma Europano qua vidis la regiono esis Giovanni Caboto, en 1498. En 1524, Giovanni da Verrazzano trairis l'eniro di la bayo di Chesapeake, ed en 1572, Hispano Pedro Menéndez de Avilés exploris la bayo. Ye la 20ma di junio 1632, Cæcilius Calvert recevis la regiono de rejulo Charles la 1ma di Anglia por koloniigar. Ol nomizesis Maryland pro Henrietta Maria, spozino di Charles la 1ma. Dum la yari 1630a, Leonard Calvert fondis urbo St. Mary's City. Dum la yari 1640a, puritani fondis urbo Providence (la nuna Annapolis). En 1649 aprobesis lego (nomizita Maryland Toleration Act), un ek l'unesma legi qui establisis religiala toleremeso.

Maryland divenis un ek la poka regioni dominacante katolika inter Angla kolonii en Nord-Amerika. Tamen, kande Anglikanismo divenis l'oficala religio di Virginia, eventis revolto di grupo di puritani, qui duris til 1658, kande Calvert rekuperis la povo ed itere promulgis Toleration Act. En 1664 aprobesis l'uzo di sklavi en la kolonio, ed expansesis la kultivo di tabako. En 1689, pos ke protestanta monarkio instalesis en Anglia, rebeli revokis katolika guvernerio di Maryland, e persekutis katoliki. Anglikanismo divenis l'oficala religio di la kolonio.

Komence, Maryland ne esis favorebla a nedependo de Britania. Ye la 3ma di julio 1776, konvenciono decidis kunvokar asemblo por elaborar lua unesma konstituco. En decembro ta yaro la duesma kontinentala kongreso kunsidis en Baltimore. La ratifiko di Usana konstituco ajornesis dum 3 yari, pro disputi pri westala teritorii kun vicina stati. Fine, Maryland divenis Usana stato ye la 2ma di februaro 1781, ed ye la 1ma di marto sam yaro ol ratifikis Usana konstituco. Dum la milito pri nedependo Usana ne eventis importanta batalii en la stato. Annapolis divenis provizore la chef-urbo di Usa de la 26ma di novembro 1783 til la 3ma di junio 1784. Ibe, ratifikesis tale nomizita "kontrato di Paris", qua finis la milito.

Pos Usana revoluciono, multa farmisti liberigis lia sklavi. Baltimore kreskis e divenis un ek la maxim importanta urbi de Usana westala rivo. En 1807 inauguresis fakultato pri medicino, qua pose originis universitato University of Maryland Medical School. Dum la milito di 1812, Britaniani inkursis che bayo di Chesapeake. Du importanta batalii eventis en Maryland: en Bladensburg (ye la 24ma di agosto 1814) ed en Baltimore (septembro 1814). La batalio di Bladensburg vinkesis da Britaniani, qui kaptis e spoliis Washington DC e koaktis prezidanto James Madison fugar vers urbo Brookeville. En septembro, Britaniani avancis vers Baltimore. Ye la 12ma di septembro, Britaniana generalo Robert Ross mortigesis, ed Usana fuorto McHenry rezistis Britaniana bombardi dum 25 hori. La rezisto inspiris Francis Scott Key kompozar Star Spangled Banner, nacionala himno Usana.

En 1828, komencis la konstrukti di kanalo Chesapeake-Ohio, e ferovoyo Baltimore-Ohio (B&O), qua inauguresis en 1830. En 1842 la ferovoyo atingis Cumberland. En 1844 inauguresis l'unesma telegrafo-lineo de Baltimore a Washington DC. Dum la komenco dil yari 1830a, abolisesis diversa legi kontre katoliki, qui augmentis en la stato pro eniro di enmigranti, nome Irlandani, Italiani e Poloni. Baltimore divenis la 3ma maxim importanta loko di eniro di enmigranti del esto di Usa.

Maryland esis frontierala stato e suportero di sklaveso dum l'interna milito di Usa. Tamen, preske la duimo de lua Afrikan-Usana habitantaro esis libera. Maryland suportis l'Uniono dum la tota milito, e 60 mil de lua civitani luktis en l'armeo dil Uniono, kontre ke 25 mil luktis en Kunfederita armeo. Ye la 19ma di aprilo 1861 eventis en Baltimore l'unesma batalio di la milito. La maxim granda batalio luktita en la stato esis la batalio di Antietam, ye la 17ma di septembro 1862. Strategiale, l'Uniono vinkis la batalio, e posibligis Abraham Lincoln proklamar la liberigo di sklavi ye la 1ma di januaro 1863. Ye la 1ma di novembro 1864 aprobesis nova konstituco en Maryland qua abolisis sklaveso. Erste en 1867, individui ne-blanka darfis votar.

Dum la komenco dil 20ma yarcento, Demokrati probis aprobar legi qui restriktis voto-yuro por negri en 1905, 1907 e 1911, sensucese. En 1910, lego qua restriktis voto-yuro a personi qui havis proprieti rejektesis. En 1904, eventis granda incendio en Baltimore, qua destruktis 1526 edifici.

 Geografio 
Maryland povas dividesar en 5 diferanta regioni:
 Weste del stato jacas la montoza regiono dil Apalachi. Kun 1.024 metri di altitudo, la maxim alta monto dil stato, Hoye Crest, jacas ibe.
 La "valo dil Apalachi" iras de Alabama til Nova-Jersey tra Maryland. Malgre lua longeso, ol esas streta, havante nur 2,9 km di longeso minima. Ol esas regiono montoza, e boski okupas 70% de lua surfaco.
 La regiono Blue Ridge iras del stato Georgia til Pensilvania, este del Apalachi. Ol ank esas montoza regiono, e lua monti superiras 600 metri di altitudo.
 La regiono surnomizita Piedmont koncentras la maxim multa agrokultival agadi dil stato, pro lua fertila suli. Ol iras til proxim la bayo di Chesapeake.
 Fine, la basa tereni proxim l'Atlantiko kovras 45% de la surfaco dil stato, adeste ed adsude. Granda marshi okupas ica regiono.

Maryland havas diversa klimati, pro influi de la disti relate la maro, diferi di altitudo, e suflado di venti de montoza regioni qui protektas kelk arei de rigoroza vintri. L'esto dil stato - inkluzanta Ocean City, Annapolis, Baltimore e l'estala suburbi di Washington DC havas klimato subtropikala humida (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varma e humida someri e koldeta til kolda vintri. La klimato di la regiono weste de Baltimore klasifikesas kom chanjanta a kontinentala humida (Dfa). Weste de la stato, la klimato esas fakte humida kontinentala. Pro sua proximeso kun Atlantiko, Maryland esas kelke vundebla a tropikala cikloni, malgre ke peninsulo Delmarva protektas la stako kontre forta uragani.

 Ekonomio 
En 2024, la total interna produkturo di Maryland esis US$ 432.2 miliardi, segun valoro di dolaro en 2017. L'ekonomio dil stato esas diversa, ma terciara sektoro esas dominacanta: en 2003 ol ja reprezentis 85% de la total interna produkturo dil stato. Ol subdividesas en servadi (25%), financala ed imoblal agadi (21%), publika servadi (17%), komerco (15%), e transporto, telekomuniki, e publika utilaji (7%). L'ekonomio dil stato anke profitas de sua proximeso kun Washington DC. La stato anke gastigas plua kam 60 instaluri ed agenterii federala, e 12 granda instaluri militala, inkluzanta l'Agenterio pri Informo-Sistemi por Defenso (Angle Defense Information Systems Agency).

Maryland koncentras importanta loki por inquesti pri medikala cienci, e plua kam 400 entraprezi di bioteknologio. L'Universitato Johns Hopkins, en Baltimore, esas un ek la maxim importanta en Usa, nome pro lua facilaji por medikala inquestadi. La sektori di informala teknologio e sekureso informatikala employas entote  individui, en  entraprezi.

La portuo di Baltimore esas inter la 15ma maxim granda portui di Usa, ed esas la precipua eniro-loko por importacita vehili. Anke importaci di fero-erco, petrolo, sukro e kemiala dungi arivas en Baltimore, e pose distributesas tra terala transporto por industriizo en regioni doplanda.

Kusto di laboro-povo en Maryland esas alta, e por certena ekonomial agadi existas manko di laboristi. Anke kusti di energio, imobli ed imposti esas plu alta kam altra stati, e ne existas multa tereni disponebla por implantacar industrii.

 Referi