Sudal Karolina

Sudal Karolina esas Usana stato. Lua vicina stati esas Nordal Karolina norde, e Georgia weste e sude. Este jacas Oceano Atlantiko. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Historio
On kredas ke l'unesma habitanti dil stato esis populi de tale nomizita "kulturo Clovis", cirkume 9500 til 9000 yari aK. Tamen, che arkeologiala situo Topper, apud rivero Savannah, trovesis petra utensili posible de 50 mil yari ante nun. On kredas ke l'unesma habitanti chasis granda animali, e pos la chanjo klimatala cirkume 8 mil yari aK, lua dieto inkluzis nuci, frukti, fishi e konki. La maxim anciena restajo ceramikala de ta populo datizesis de 3800 aK, e li vivis en la regiono til cirkume 2000 aK.

Dum tale nomizita "forestala periodo" (de 1000 aK til l'arivo di Europani) lokala habitanti komencis kultivar maizo e kukombro, uzar arki e flechi, e manufakturar plu bona ceramikaji. Kande Europani arivis, existis 29 tribui o nacioni indijena interne la futura stato. On kalkulis ke li esis inter 17 mil e 30 mil personi, qui povis grupigesar en 3 linguala grupi: Algonquiani, Siouxani e Iroquoisani.

Hernando de Soto esis l'unesma Europano qua exploris la regiono, en 1540. L'expediciono anke portis morbi qui komencis decimacesar lokala habitanti. En 1562, Franca Hugenoti probis koloniigar la regiono, e kreis tale nomizita "Franca Florida". Tamen, li abandonis la kolonio 3 yari pose, en 1565. Pose, jezuiti Hispana fondis misiono che insulo Parris, qua kurtatempe (de 1566 til 1587) esis chef-urbo di Hispana Florida. L'Angla kolonio Karolina establisesis en 1663, kande rejulo Charles la 2ma di Anglia koncesis charto a 8 ek lua suportinti (nomizita Angle Lords Proprietors pro sua esforci pri restaurar katolikismo en la lando.

Rizo komencis kultivesar en Sudal Karolina en 1690, en inundebla tereni. Lua kultivo esis plu profitoza kam la kultivo di tabako en Virginia. Por augmentar la produktado importacesis Afrikana sklavi, qui reprezentis 40% de la habitantaro ne-nativa en 1700. En 1720 li ja esis plua kam 50% de la tota habitantaro di la kolonio. En 1728, li ja esis 90% de la habitantaro di kelka komtii.

De 1715 til 1717, eventis milito kontre indijeni Yamasee, qua rezultis la morto di 400 blanki. Ta milito preske destruktis la kolonio. En 1719 le Lords Proprietors koaktesis renuncar, e la kolonio subdividesis en Nordal Karolina e Sudal Karolina. Dum la yari 1730a, la produktado di rizo augmentis multe, ed atingis 16 milion pundi. En 1740, indigo komencis produktesar en Sudal Karolina. Ante, en 1739, eventis revolto di sklavi nomizita Revolto Stono, qua rezultis la morto di 25 kolonieri e 35 til 50 sklavi. La chefi di la revolto posible esis de rejio Kongo, nam li esis katoliki e kelki parolis la Portugalana. Kom respondo, en 1740 promulgesis lego konocata kom Negro Act, qua proskriptis negri movar su libere, grupigar o lernar quale skribar. Ta lego esis efikiva til 1865.

Quale altra kolonii, Sudal Karolina opozis Britaniana imposti, exemple dum la revolto kontre impostomarki (Stamp Tax Act) en 1765. En 1774, grupo di 99 personi komencis administrar la kolonio, ignorinta rejala oficisti. En agosto 1776, novaji pri la deklaro pri nedependo Usana arivis en Charleston. Dum la milito pri nedependo di Usa plua kam 200 batalii eventis en Sudal Karolina, inkluzite la decidigiva batalio di Kings Mountain, en 1780. Dum la konflikto, cirkume 25 mil sklavi fugis o mortis, e cirkume 13 mil unionis su a Britaniani, pro promiso pri liberigo.

En 1786, la chef-urbo transferesis de Charleston a Columbia, skope diminutar la tensi inter la litoro (Low Country) e regioni doplanda (Back Country). Ye la 23ma di mayo 1788, Sudal Karolina divenis la 8ma stato qua ratifikis Usana konstituco. La bazo ekonomiala di la nova stato esis kultivo di kotono en Low Country ed en marala insuli, e rizo en altra regioni. Pos 1794, kotono divenis la precipua produkturo dil stato. Lokala politiko kontrolesis da proprieteri di sklavi.

En 1822, Denmark Vesey, libera negro qua rezidis en Charleston, projetis armala revolto inspirita en Haitiana revoluciono. La komploto deskovresis, e 35 konspireri mortigesis. En 1828, lokala guvernerio protestis kontre federala taxado qui afektus agrokultivala sektoro. En novembro 1832, lokala legifantaro deklaris ke federala taxi esis nula. Pos negocii, paktesis pri diminutado di taxi.

En 1860, cirkume 57% de la habitantaro esis sklavi. Ta yaro, kande Abraham Lincoln elektesis prezidanto e promisis impedar expanso di sklavigo, lokala elekteri demandis separo del Uniono. En decembro, Sudal Karolina divenis l'unesma stato qua separis su, ed en februaro 1861 ol unionis su a Kunfederita Stati di Amerika. L'interna milito di Usa komencis en aprilo, kande Kunfederiti atakis fuorto Fort Sumter, en Charleston. Tamen, poka kombati eventis en Sudal Karolina til finir la milito. En 1865, generalo William T. Sherman, del Uniono, marchis tra Sudal Karolina, e lua trupi spoliis e brulis multa urbi, exemple Columbia, nam Sudal Karolina judikesis kom "la matro di la separo Usana". On kalkulas ke la stato perdis de 18 mil til 21 mil homi, e la milito ruinis l'ekonomio dil stato. Quale en altra loki, on kalkulas ke multa soldati mortis pro morbi, vice pro vunduri.

Pos la milito, komencis periodo konocata kom "rikonstrukto". En 1865, Sudal Karolina aprobis tale nomizita "negra kodexi" (Black Codes) por restriktar la movo di negri. Tamen, ca legaro rapide revokesis da milital administrado federala. En 1867, aprobesis voto-yuro por negri, e proskriptesis la partopreno di ex-kunfederiti en publika ofici. En 1868 kreesis l'unesma sistemo di publika skoli en la stato. Blanki membri de Ku Klux Klan respondis per violento, e mortigis negri. Altra grupo, nomizita "reda kamizi" (Red Shirts) probis impedar negri votar. En 1877, Usana prezidanto Rutherford B. Hayes retretis federala trupi. Republikana guvernerio dissolvesis, e konservema demokrati asumis la guvernerio dil stato.

En 1890, Ben Tillman asumis la guvernerio ed en 1895 lu stimulis la kreo di nova konstituco, qua uzis personal imposti ed exameni pri konoco quale lektar e skribar por revokar voto-yuro di negri e povri. Cirkume 80% de negra habitanti perdis voto-yuro. La konstituco anke legaligis skolala segregaco, ed adoptis tale nomizita "legaro Jim Crow", qui establisis segregaco en transporti, parki, edc. Dum la komenco dil 20ma yarcento, multa kotoniferii establisesis en la stato.

Dum l'unesma mondomilito, cirkume 54 mil Sudalkarolinani sendesis por luktar en Europa, e kotonal ekonomio expansesis. Tamen, dum la yari 1920a, plago di kurkolioni devastis plantacerii di kotono.

Geografio

Ekonomio
Segun statistiki de 2023, la total interna produkturo di Sudal Karolina atingis US$ 322,3 miliardi. Inter 2023 e 2024, la total interna produkturo havis signifikiva kresko: 4,2%. Pri chomeso, ol atingis 11,7% de la laboro-povo en aprilo 2020 (dum la pandemio di KOVID-19) ma diminutis til 3,0% ye la fino di 2023. En 2023 la laboro-povo civila dil stato esis  individui.

Sektori terciara (servadi) e sekundara (industrio) esas la maxim importanta por l'ekonomio dil stato. Sektoro imoblala (kompro, vendo e lokaco di imobli) kontributis per US$ 43,2 miliardi por l'interna produkturo dil stato. Industrio kontributis per US$ 35,51 miliardi por l'interna produkturo ye la sam yaro. La precipua industrii esas automobilala (BMW, Volvo) ed avionala (Boeing), kemiala, e produkturi ek plastiko e kauchuko. Minado, extraktado di roki, ed exploto di petrolo e naturala gaso kontributis per US$ 596 milioni por l'interna produkturo totala en 2023. La sola sektoro qua diminutis sua produktado inter 2022 e 2023 esis primara sektoro (agrokultivo, forestal extraktado, pesko e chasado): -2,1%. En 2023, la totala produkturo di primara sektoro esis US$ 434 milioni, e la precipua produkturi kultivata esas rizo, kotono e tabako.

Dum recenta yari, turismo divenis importanta fonto di revenuo por la stato: en 2018, domestika turisti spensis US$ 14,4 miliardi en Sudal Karolina.

Referi