Utah

Utah esas Usana stato. Lu havas kom vicini Idaho norde, Wyoming norde ed este, Kolorado este, Nova-Mexikia (en unika punto) sud-este, Arizona sude, e Nevada weste. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Lua chef-urbo esas Salt Lake City, qua esas importanta centro financala e komercala dil Usana westo. Industrio (inkluzite industrii di alta teknologio), agrokultivo ed edukado di animali ank esas importanta ekonomial agadi. Utah havas famoza sistemi di eduko e saneso. La precipua fonto di revenuo dil stato esas turismo.

 Historio 
Arkeologiala restaji montras ke homi ja habitis la nuna Utah cirkume 10 mil o 12 mil yari ante nun. Mil yari ante nun, du indijena tribui vivis en la regiono: le Anasazi e le Fremonte. La kulturo Fremonte, nomizita segun la samnoma rivero en Utah, habitis la nord-westo di Utah, e la nuna stati Nevada, Idaho e Kolorado de cirkume la yaro 600 til cirkume 1350.Li produktis juvelaro e petroglifi* qui povas videsar che Nacionala Monumento Dinosaur.

Hispani, komandita da Francisco Vázquez de Coronado, komencis explorar la sudo di Utah en 1540, serchante la legendala urbo Cíbola. En 1776 kelka Hispana sacerdoti departis de Santa Fe, serchante trovar voyo vers la litoro di Kalifornia. L'expediciono voyajis vers la nordo di Utah til trovar la lago Utah, e nativa indijeni. Hispani duris explorar la regiono, ma ne interesis su pri koloniigar ol. Kun la nedependo di Mexikia en 1821, tota la regiono de Utah til Alta Kalifornia divenis parto di la nova lando.

Pioniri dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi, fuginta de religiala persekuto e duktita da lua chefo Brigham Young, komencis koloniigar la regiono en 1847, lor kontrolita da Mexikiana guvernerio. Kande Mexikia vinkesis che milito Mexikian-Usana, Utah cedesis ad Usa per traktato Guadalupe-Hidalgo, ratifikita ye la 10ma di marto 1848. En 1849, Mormona koloniigisti kreis e peticionis pri agnosko di provizora stato Deseret, tamen Usana kongreso refuzis la peticiono, ed establisis la teritorio Utah, multe min granda kam l'originala Deseret, ma konteninta la nuna stati Utah e Nevada, ed anke porcioni di la nuna Wyoming e Kolorado. Urbo Fillmore, fondita en 1851, esis chef-urbo dil teritorio de 1851 til 1856.

Gradope, disputi inter membri dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi e guvernerio Usana intensigesis, nome pro legaligo di poligamio en 1854, praktikita membri dil eklezio. Mormoni videsis kom rebela e kontrea ad Usa. En 1857, Usana prezidanto James Buchanan sendis trupi a la teritorio, dum tale nomizita "expediciono di Utah", anke konocata kom "milito di Utah", kun skopo remplasar lora guvernisto Brigham Young, de Mormon eklezio, per Alfred Cumming. Young interpretis l'expediciono kom persekuto, e divenis defensiva. Malgre ke nula serioza konflikto eventis, la situaciono solvesis pacoze en 1858, kande Cumming divenis guvernisto.

La koloniigo afektis la vivo di lokala tribui, qui chasis bufali por nutrar su. De 1853 til 1854 eventis tale nomizita "milito di Walker", kande indijena chefo Walkara (anke konocita kom Walker) atakis Mormona kolonieri. La milito finis kande Brigham Young konvinkis Walker cesar l'ataki. En 1860, Salt Lake City divenis importanta komuniko-centro, kun l'arivo di tale nomizita Pony Express, rapida postala servado qua uzis kavali por trairar Usana teritorio deeste adweste. Dum la yari 1860a, parti de Utah cedesis por formacar nova teritorii Kolorado, Nevada e Wyoming, ed en 1868 Utah aquiris sua nuna limiti. De 1868 til 1872 eventis tale nomizita "milito Black Hawk", kande tribuo Ute konfrontis lokala milici. La maxim multa indijeni transferesis a rezerveyi pos ke chefo Black Hawk kapitulacis en 1867.

Pioniri introduktis sklavigo en Utah. En 1852 aprobesis legi qui oficale agnoskis sklaveso di negri e kaptita indijeni. Ye la 19ma di junio 1862, sklaveso proskriptesis en tota la teritorii di Usa.

Ye la 10ma di mayo 1869, l'unesma Transkontinentala Ferovoyo inauguresis en Promontory Summit, norde de la Granda Saloza Lago. Ol konektis la linei de ferovoyi Central Pacific e Union Pacific. En 1870, Utah divenis la duesma teritorio Usana en qua mulieri darfis votar. Tamen, ta yuro revokesis en 1887, pro timo ke pro poligamio ula viru povus kontrolar voti di multopla mulieri. En 1895, teritoriala guvernerio di Utah aprobis lego qua proskriptis poligamio e proskriptis la kontrolo guvernala por irga religio. Erste pos l'aprobo di ta legi Utah aceptesis kom la 45ma Usana stato, ye la 4ma di januaro 1896. La konstituco di 1895 anke restauris voto-yuro por mulieri.

Utah prosperis dum l'unesma yardeki dil 20ma yarcento, nome pro edukado di bestii e minado. Kupro-minado divenis un ek la precipua fonto di revenui dil stato. La naturala beleso dil stato komencis konservesar kun la kreo di nacionala parko Zion (1919), e nacionala parko Bryce Canyon (1928). La sudo di Utah divenis populara loko por enrejistrar cinematografuri, nome peizaji de Monument Valley. Tamen, l'ekonomiala krizego di 1929 afektis multe la stato, qua rekuperis su erste pos l'eniro di Usa en la duesma mondomilito. Staliferio Geneva Steel inauguresis en 1943 e kreis mili di employi, de qui 25% okupesis da mulieri.

Pos la duesma mondomilito, granda jaceyi di petrolo, uranio e naturala gaso deskovresis, ed Utah divenis granda produktero di misili. Dum la fino dil 20ma yarcento la habitantaro kreskis multe, nome la suburbi di Salt Lake City. West Valley City divenis la 2ma maxim populoza urbo dil stato. En 1995, Salt Lake City selektesis por gastigar la Vintrala Olimpiala Ludi di 2002. Ca evento stimulis lokal ekonomio, l'enplantaco di tramveturala sistemo TRAX, e la konstrukto di moderna autochosei.

Dum la 21ma yarcento, multa arei dil stato duris kreskar rapide. En 2012, aprobesis lego nomizita Utah Transfer of Public Lands Act, qua demandis la cedo di arei apartananta a federala guvernerio Usana a la stato Utah. Ye la 10ma di septembro 2025, konservema aktivisto politikala Charlie Kirk asasinesis en la stato.

 Geografio 
Havanta entote  km², Utah esas stato senlitora ube konvergas tri diferanta regioni geologiala: Rokoza Monti, la Granda Baseno (Great Basin) e la platajo di Kolorado. La Granda Baseno jacas weste, e konsistas ek serio di montokateni qui trairas la stato denorde adsude, separita da plana regioni kovrata da dezerti e klimato arida. Centre-norde del stato jacas regiono konocata kom "meza Rokoza Monti", inkluzanta montari Uinta e Wasatch. Che montaro Uinta jacas la maxim alta monto di Utah: Kings Peak, kun  metri di altitudo. La maxim multa habitanti dil stato rezidas en ca zono. La platajo di Kolorado dominacas l'esto e la sudo dil stato, ed esas miarida regiono erodita da venti ed aquo.

La precipua aquoflui dil stato esas fluvio Kolorado e lua enfluanto, rivero Green. La Granda Saloza Lago (Great Salt Lake) esas la maxim vasta saloza lago de westala misfero. Quale lagi Utah e Sevier, ol esas restajo dil olima lago Bonneville.

La dominacanta klimato di Utah esas sika, varianta de arida a miarida, nam la stato jacas weste de montaro Sierra Nevada. La maxim multa arei recevas min kam 305 mm di pluvo-quanto omnayare. La dezerto apud la Granda Saloza Lago esas la maxim sika areo dil stato, e recevas min kam 127 mm di pluvo-quanto omnayare. Tamen, monti recevas granda quanto di nivo. Pro influi dil altitudo e basa humideso, la vario di temperaturi povas esar extrema. La maxima temperaturo enrejistrita en la stato esis 48 °C ye la 4ma di julio 2007 proxim St. George, kontre ke la minima temperaturo enrejistrita esis -56 °C ye la 1ma di februaro 1985 en Peter Sinks, loko jacanta a 2500 metri di altitudo.

 Ekonomio 
Segun la revuo Forbes, en 2014 Utah esis la maxim bona Usana stato por facar aferi. En 2024, la total interna produkturo dil stato atingis US$ 300,9 miliard dolari, okupanta la 28ma rango inter Usana stati. Inter 2013 e 2023 eventis importanta augmento en la quanto di employi en sekundara e terciara sektori: 32,71%. En 2025, chomeso atingis nur 3,2% de la laboro-povo. Cirkume 1/3 de la laboro-povo esas bilinguala, e to afektas pozitive lua qualeso.

Nun, terciara sektoro esas la precipua por lokal ekonomio, e reprezentas cirkume 79% del interna produkturo, e lua precipua ekonomial agadi esas personala e komunitatala servadi (21%), financala ed imoblala agadi (19%) e komerco (16%). Turismo esas importanta ekonomial agado: la stato havas 5 nacionala parki (Arches, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef e Zion), e diversa loki por praktikar skio. La revenui di turistal ed amuzala sektori atingis US$ 8 miliardi en 2022.

Sekundara sektoro reprezentas cirkume 20%, e lua precipua ekonomial agadi eas manufakturo (12%, nome rafino di petrolo e di minerali, ed extraktado di salo), konstruktado (6%) e minado (cirkume 2%). La precipua produkturi explotita per minado esas petrolo, karbono, naturala gaso, kupro, oro, molibdo, zinko, plombo e berilo.

 Demografio 

Havanta  habitanti segun la demografiala kontado di 2020, Utah esas la 30ma maxim populoza stato Usana, e la stato kun la maxim rapida demografiala kresko depos 2010. Ol havis  habitanti en 2010, e  habitanti en 2000. Cirkume 80% de la habitantaro koncentresas en metropolala regiono jacanta centre-norde del stato, qua inkluzas la chef-urbo Salt Lake City.

Segun raso od etnio, en 2000 75,3% de la habitantaro di Utah esis blanki (sen inkluzar Latin-Amerikani), 15,1% esis Hispan-Usani o Latin-Amerikani de irga raso, 1,1% esis negri (sen inkluzar Latin-Amerikani), 0,9% esis aborijeni Usana, 2,4% esis Aziani, 1,1% esis Havayiani o de altra insuli che Pacifiko, 3,7% esis mestici, e 0,4% esis de altra etnii. La mezavalora vivo-expekto dil stato esas 79,3 yari.

La maxim multa habitanti dil stato (cirkume 60,68% de la habitantaro en 2020) esas membri dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi (Mormona religio). Ne existas preciza statistiki pri religii, tamen segun kalkuli de katolika diocezo en Utah 10% de la habitantaro esis katoliki, 23% praktikis nula religio e la cetera praktikis altra religii.

 Referi