Washington (stato)

Washington esas Usana stato. Lu havas kom vicini Oregon sude ed Idaho este. Norde jacas Kanadana provinco British Columbia ed weste jacas Oceano Pacifiko. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Historio
Arkeologiala restaji montras ke nord-westala litoro di Pacifiko esas un ek la maxim anciena loki habitita de Nord-Amerika, quale montras restaji animalala e homala de 13 mil yari ante nun. Skeleto di tale nomizita "Homo di Kennewick", de 9 mil yari ante nun, trovesis che valo di fluvio Columbia, en la nuna stato Washington. Ol esas un ek la maxim anciena skeleti kompleta di Homo sapiens trovita en Amerika. On kalkulis ke 125 indijena tribui, qui parolis 50 diferanta lingui, habitis la regiono ante l'arivo di Euro-Amerikani. Tribui qui habitis apud stretajo Puget Sound, exemple le Chinook, le Lummi, le Quinault, le Makah, le Quileute e le Snohomish, transvivis de pesko di salmono, konki e baleni, ed erektis multa totemi. Mulieri de tribui qui habitis proxim la litoro ordinare praktikis komerco, kontre ke viri praktikis milito. Altralatere, en tribui qui vivis este, ambe viri e mulieri praktikis chaso, pesko e kolekto di nutrivi.

L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis Hispano Juan José Pérez Hernández, qua arivis en la regiono en 1774. Ye la sequanta yaro, Don Bruno de Heceta revendikis la teritorio en nomo di Hispana imperio. Ye la fino dil yari 1770a, epidemio di variolo devastis indijena populi en la regiono. En 1778, Angla kapitano James Cook exploris la regiono di Kabo Flattery, an l'eniro di Puget Sound, proxim stretajo Juan de Fuca. Tamen, Cook ne deskovris la stretajo, qua exploresis erste en 1790 da Hispano Manuel Quimper. En 1792, kapitano George Vancouver arivis, e revendikis la regiono por Britania. Ilu nomizis stretajo Puget Sound homaje Britaniana lietnanto Peter Puget, e vidis unesmafoye Monto Rainier.

La konvenciono Nootka de 1790 finis la reklamaci Hispana pri exkluziva yuro por explorar la regiono, ed apertis la nordwestala rivo di Nord-Amerika por explori di stranjeri, nome Britaniani e Rusi. En 1805, tale nomizita "expediciono Lewis e Clark" eniris la regiono de este. Du yari pose, David Thompson exploris fluvio Columbia. Gradope, Usana interesi en la regiono augmentis, stimulita da tale nomizita "doktrino pri evidenta destino".

Hispana e Rusa imperii cedis sua reklamaci sur la regiono tra pakti signatita dum la komenco dil 19ma yarcento. Ye la 22ma di februaro 1819, Hispania ed Usa signatis pakto Adams–Onís, segun quo Florida cedesis ad Usa, ed establisesis la frontiero inter Nova-Hispania ed Usa. Do, Hispani abandonis tota revendiki sur teritorii norde de paralelo 42°N. Altralatere, Rusa imperio ed Usa signatis traktato en 1824, qua efikeskis ye la 12ma di januaro 1825, ed establisis la suda frontiero di Alaska sur paralelo 54°40'N. Tamen, komercala interesi de Britaniana "Kompanio di Hudson-Bayo" (Hudson's Bay Company) e sua avanposteni che Fort Vancouver mantenesis, ed originis tale nomizita "Oregon-disputo" depos la milito di 1812.

Segun konvenciono sigantita en 1818, Britania ed Usa establisis paralelo 49°N kom frontiero inter sua teritorii, ma paktis pri okupar e koloniigar la regiono simultane. Ye la 15ma di junio 1846, Unionita Rejio cedis la regiono - lor nomizita Teritorio Oregon - ad Usa. Paralelo 49°N restis frontierala lineo ecepte che stretajo Georgia, kande la frontiero kurveskis, por ke insulo Vancouver e l'insuli dil gulfo restis sub Britaniana dominaco. Tamen, restis neklara la situaciono dil insuli San Juan, e to rezultis frontierala konflikto surnomizita "Porko-milito" (Angle: Pig War) qua solvesis erste en 1872, kande Germana imperiestro Wilhelm la 1ma agis kom arbitranto di la questiono favore ad Usa.

La habitantaro di Oregon augmentis, ed en 1853 kreesis teritorio Washington, separita de Oregon. En 1859 Oregon divenis stato, tamen sua estala porciono transferesis a Washington. En 1863, l'estala porciono di Washington cedesis por formacar teritorio Idaho. Ye la 11ma di novembro 1889, Washington divenis Usana stato. Komence, l'ekonomio di la regiono dependis de agrokultivo ed extraktado di ligno. En 1905, la stato divenis la precipua produktero di ligno en Usa. Ekonomiala krizo en 1893 stimulis tale nomizita "agrala populismo". En 1897, John R. Rogers elektesis guvernisto per partiso People's Party. Malgre ke populista movado desaparis rapide, sua idei - voto-yuro por mulieri, direta elekto di senatani - adoptesis dum la sequanta yardeki.

L'ekonomio dil stato kreskis multe dum l'unesma mondomilito kun la produktado di nutrivi e ligno. Seattle industriizesis, e fabrikerii di avioni e navi instalesis ibe. Pos finir la milito, eventis granda striko en februaro 1919, en qua 60 mil employisti cesis laborar. Ye la sequanta yardeko, l'ekonomiala krizego di 1929 devastis l'ekonomio dil stato. Por stimular l'ekonomio, statala guvernerio komencis publika konstrukturi, exemple aquobarilo Grand Coulee, inaugurita en 1941, lor la maxim granda strukturo ek betono di la lando.

Dum la duesma mondomilito, kompanio Boeing produktis granda bombardoavioni en la stato, e la produktado di plutonio por l'atomobombo lansita en Nagasaki produktesis che komplexo Hanford Site. Pos finir la milito, agrokultivo ed exploto di ligno divenis ekonomiala min importanta, samatempe kam industrii expansesis. En 1962 Seattle gastigis Mondala Ferio, ed inauguris turmo Space Needle, nun importanta simbolo dil urbo.

Washington esabas stato politikala progresema. Dum la yari 1960a, la stato divenis centro por la Movado pri Civila Yuri. En 1970, ol divenis un ek l'unesma stati qua deskriminaligis aborto. En 1974, judiciala decido konocata Angle kom Boldt Decision riafirmis peskala yuri por nativi. Depos 1992, ol votabas konstante en Demokrata kandidati dum prezidantal elekti.

En 1980, volkano Monto St. Helens eruptis ed efektigis granda destruktado e plua kam US$ 4 miliardi en ekonomiala domaji. Ultre, ol produktis la morto di 57 personi. Dum du yari, l'ekonomio dil stato diminutis. Volkanal erupto dispersis cindri en radiuso di plua kam 1500 kilometri de la kratero.

En 1999, granda protesti kontre Mondal Organizuro pri Komerco eventis en Seattle, en eventi qui divenis konocata kom "la batalio di Seattle". Adminime 40 mil personi personi partoprenis en singla protesto, inkluzite laboristi membri de sindikati, studenti, neguvernal organizuri, religiala grupi ed anarkiisti. Ye la 30ma di januaro 2006, lora guvernisto Christine Gregoire signatis lego qua protektis individui LGBT kontre diskriminaci dum lokaco o kompro di imobli, obteno di presti e serchado di employo, diveninta la 7ma stato qua grantis ta yuri a transexua personi. En 2012, per plebicito elekteri di la stato aprobis samasexua mariajo. Ank en novembro 2012, aprobesis per plebicito la legala vendo ed uzo di marihuano por amuzala o medicinala motivi.

Geografio

Washington dividesas denorde adsude da montaro Cascade, qui dividas la stato en du arei: weste (westala Washington) kun klimato Mediteranea, milda temperaturi e pluvoza vintri; ed este (estala Washington, surnomizita ) kun klimato esas plu sika e peizajo di arbusti e stepi. La mezavalora yarala temperaturo varias de 11°C che litoro di Pacifiko til 4°C nordweste. La maxim varma monato esas julio (somero), kun mezavalora temperaturo di 25,6°C, kontre ke la maxim kolda monato esas januaro, kun mezavalora temperaturo di -5°C.

Lua reliefo varias de 0 metri sur marala nivelo apud Pacifiko til  metri di altitudo che monto Rainier, la alta dil stato. La mezavalora altitudo dil stato esas 520 metri sur marala nivelo.

La stato havas 6 diferanta regioni. Montaro Cascade iras de Britaniana Kolumbia norde til Kalifornia e Nevada sude. Ol havas multa aktiva volkani, exemple monto Baker, Glacier Peak, Monto Rainier, Monto St. Helens e Monto Adams. La plana tereni de Puget Sound jacas weste de montaro Cascade. Ol havas fertila tereni e koncentras la maxim multa habitanti dil stato. L'Olimpiala montaro (Olympic Mountains) jacas nordweste, kun monti qui atingas 1000 metri di altitudo o pluse, ed esas poke habitata. Kolini Willapa venas de suda litoro dil stato til Oregon, e kovresas grandaparte da foresti. La Platajo di Kolumbia (Columbia Basin) okupas granda parto dil centro, centro-esto e sud-esto dil stato, e lua altitudi varias de 150 til 600 metri. Fine, Monti Okanogan (Rokoza Monti) okupas la nord-esto dil stato.

La precipua aquofluo dil stato esas fluvio Kolumbia, qua naskas en Britaniana Kolumbia e trairas Washington dum cirkume 1100 kilometri. Fluvio Kolumbia e Rivero Snake formacas 478 kilometri di aquala chosei navigebla. Aquobarili konstruktita che fluvio Kolumbia furnisas la duimo dil hidroelektrala energio konsumata en Usa.

Ekonomio
Historiale, la kresko ekonomia di Washington esabas notebla dum recenta yari. En 2024, lua totala interna produkturo atingis US$ 854,7 miliardi en 2024, kontre ke en 2018 ol esis US$ 576,62 miliardi. De 2013 til 2023, l'ekonomio dil stato kreskis per 93,77%, la 4ma maxim rapida kresko inter l'Usana stati. En 2009, la mezavalora interna produkturo po habitanto esis US$ .

Terciara sektoro, enkorpiganta komerco, servadi e publika sektoro, reprezentis cirkume 81% de la totala interna produkturo dil stato en 2003/2004. Guvernala sektoro reprezentis 13% del interna produkturo ed employis plua kam 500 mil personi en 2003/2004. Transporti, telekomuniki e publika utilesi reprezentis 9% del interna produkturo.

Sekundara sektoro reprezentis cirkume 17% del interna produkturo. Industrio reprezentis cirkume 12% ed employis cirkume 375 mil laboristi. Konstrukto reprezentis 4,6%, ed employis 212 mil personi, e minado reprezentis 0,4% ed employis cirkume 5 mil personi. La precipua industrii dil stato esas fabrikado di avioni (kompanio Boeing), e softwaro (Microsoft, Amazon, Nintendo of America, Valve, Bungie, ArenaNet e Cyan Worlds esas la precipua).

Agrokultivo reprezentis cirkume 2% ye la sama periodo. En 2023, la totala valoro di la produkturo agrokultivala dil stato atingis US$ 14 miliardi. Pesko reprezentis nur 0,05% del interna produkturo dil stato, employanta cirkume 2 mil personi. 

Quar ek la 20 maxim admirata entraprezi de Usa (Starbucks, Microsoft, Costco e Nordstrom) havas sua sideyi en la stato.

Referi