Nova-Hampshire

Nova-Hampshire esas Usana stato. Ol havas kom vicini Massachusetts sude, Vermont weste, e Maine este. Norde jacas Kanadana provinco Kebekia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Historio
Cirkume 12 mil yari ante nun, Nova-Hampshire habitesis da tribui Abenaki, qui parolis Algonquinana lingui. La precipua Algonquinana tribui esis le  Androscoggin, le Ko'asek e le Pennacook. Li praktikis pesko, kolektis planti e chasis. Li anke kultivis tabako, maizo, fazeolo e kukombro.

L'unesma kontakto kun Europana koloniigisti eventis en 1603, kande Anglo Martin Pring exploris la regiono. En 1623 fondesis l'unesma kolonii Europana, ed en 1629 John Mason e sinioro Ferdinando Gorges dividis la teritorio alonge fluvio Piscataqua, e John Mason fondis kolonio nomizita Nova-Hampshire. En 1630, Britaniani fondis Piscataqua, pose nomizita Portsmouth. En 1638, John Wheelwright fondis Exeter, ed en 1641 l'urbi di Nova-Hampshire aceptis apartenar a jurisdiciono di kolonio Massachusetts. De 1686 til 1689, Nova-Hampshire absorbesis da kurte-existanta "domeno Nova-Anglia", qua enkorpigis diversa kolonii Angla.

Nova-Hampshire esas un ek la 13 kolonii qui revoltis kontre Britaniana dominaco dum Usana Revoluciono. Tamen, la sola batalio en lua teritorio eventis ye la 14ma di decembro 1774, kande grupo komandita da John Sullivan invadis fuorto William and Mary (nun fuorto Constitution) e kaptis kanoni, pulvero ed altra armi, qui uzesis en la batalio di Bunker Hill, proxim Boston, kelka monati pose. Dum la milito pri nedependo di Usa, Nova-Hampshire furnisis 3 regimenti e milicani por Kontinental Armeo. Nova-Hampshire divenis la 9ma stato qua ratifikis Usana konstituco, ye la 21ma di junio 1788.

En 1808, Concord divenis lua chef-urbo. En 1832, pro frontierala disputo kun Kanada (lor parto di Britanian imperio) kelka farmisti fondis tale nomizita "republiko Indian Stream", qua desaparis en 1842 kande la questiono solvesis per tale nomizita "traktato Webster-Ashburton". Dum la komenco dil 20ma yarcento, industrii texala e shuala developesis en la stato, ed atraktis enmigranti Irlandana e Franca-Kanadana. Malgre ke l'ideo pri abolisismo esis forta en la stato, sklaveso finis oficale erste en 1857.

Dum l'interna milito di Usa, Nova-Hampshire furnisis 35 mil soldati al Uniono. Kande la milito finis, l'ekonomio dil stato diversigesis e modernigesis. De 1884 til 1903 l'enmigro di Franca-Kanadani kreskis multe, til ke li reprezentis 16% de la tota habitantaro dil stato, ed 1/4 de la habitantaro di Manchester.

Dum la 20ma yarcento, texala industrio subisis efekti del ekonomiala krizego di 1929 e de la konkurenco kun sudala stati. Kompanio Amoskeag Manufacturing Company klozis sua pordi definitive en 1935. Dum la yari 1940a, la klozado di du importanta entraprezi - kompanio Brown, qua produktis papero, e texala kompanio Nashua Manufacturing Company en 1947 - ank afektis serioze l'ekonomio dil stato. Pos la duesma mondomilito, Nova-Hampshire gradope augmentis lua ligili ekonomiala e kulturala kun la metropolala regiono di Boston, Massachusetts. La stato divenis centro por moderna teknologio e servadi, kun l'arivo di kompanii Sanders Associates (1952) e Digital Equipment Corporation (komenco dil yari 1970a). Depos 1952, sempre eventas en Nova-Hampshire l'unesma votado de la primara selekti di kandidati de partisi Republikana e Demokrata a la prezidanteso di Usa.

Nun, Nova-Hampshire konocesas por sua kulturo politikala liberala. En 2012, ol divenis l'unesma stato qua elektis du senatanini e du mulieri delegiti por reprezentar la stato en prezidantal elekto ta yaro, ed anke elektis guvernistino.

Geografio
Nova-Hampshire konocesas kom granita stato. Ol havas limito kun Kebekia (Kanada) norde, Maine ed Oceano Atlantiko este, Massachusetts sude e Vermont weste. Ol esas la 46ma granda stato di Usa segun surfaco totala e 41ma maxim granda segun habitantaro totala. Ol subdividesas en 7 regioni: Granda Norda Foresti (Great North Woods), Blanka monti (White Mountains), Lagoza regiono (Lakes Region), Litoro, Valo Merrimack, Regiono Monadnock, e regiono Dartmouth-Lago Sunapee. Lua litoro, longa de 21 til 29 km, esas la min vasta inter Usana litorala stati. Plana tereni extensas su de la litoro til 24 til 32 km doplande. La maxim alta monto de la stato esas Monto Washington, kun 1917 metri di altitudo centre-norde de la stato.

Nova-Hampshire posedas plua kam 800 lagi e lageti, e cirkume 31 mil km di fluvii e riveri. La maxim importanta aquofluo dil stato esas fluvio Connecticut, qua naskas en tale nomizita Lagi Connecticut, che komtio Coos. Altra importanta esas fluvio Merrimack, longa de 188 km.

La klimato esas kontinentala humida (Dfa, segun la klimatala klasifikuro da Köppen), e lua mezavalora temperaturo varias de 24 °C til 28 °C en julio (somero), e 1 °C an la litoro til -18 °C en januaro (vintro) che montoza regioni. Uragani e tropikala sturmi rare frapas la stato. On kalkulas ke globala varmesko afektos turismo en montoza regioni qui recevas nivo ed uzesas por praktikar skio dum vintro.

Ekonomio
La totala interna produkturo di Nova-Hampshire esis US$ 96,5 miliardi en 2024, e l'ekonomiala kresko de 2023 til 2024 esis 3,2%. Lua laboro-povo esas plua kam 750 mil personi, e la stato havas basa chomeso: 2,4% en novembro 2024. En 2022, lua totala interna produkturo po habitanto esis US$ 90 mil, un ek la maxim alta de Usa, e la quanto di habitanti sub povreso-lineo esis 7,2%, la maxim basa de la lando.

Terciara sektoro (komerco e servadi) nun esas la maxim importanta ekonomial agado dil stato. En 2024, profesionala ed entraprezala servadi kontributis kun US$ 17,5 miliardi por l'interna produkturo dil stato. Imoblala sektoro (lokaco e vendo) kontributis kun US$ 14,3 miliardi; saneso ed eduko kontributis kun US$ 11,2 miliardi ye la sam yaro. Turismo (nome dum vintro, en skio-stacioni) ed ociado ank esas importanta, e la stato havas multa atraktivi. Komerco esas la precipua employero en Nova-Hampshire: 14% de la laboristi laboras en komercal agadi.

L'industrio di Nova-Hampshire esas diversa, e lua precipua produkturi esas mashinaro, elektral equipuri, e produkturi ek kauchuko e plastiko. Dum recenta yari, elektronikala e teknologiala industrii divenis multe importanta.

La precipua produkturi di agrokultivo e pultri esas laktala produkturi, bovi, pomi ed ovi.

Demografio
Segun la demografiala kontado di 2020, Nova-Hampshire havis  habitanti, e to reprezentis kresko di 4,6% kompare la demografiala kontado di 2010. En 2020, 88,3% de la habitantaro esis blanki, 1,5% esis negri od Afrikan-Usani, 0,2% esis aborijeni Usana, 2,6% esis Aziani, 1,7% esis de altra rasi, 5,6% esis mestici de du o plura rasi, e 4,3% esis Hispan-Usani o Latin Amerikani de irga raso. Mulieri esis 50,5% de la habitantaro; 18,6% de la tota habitantaro evis min kam 18 yari, e 19,3% evis 65 yari o pluse.

Segun inquesto de 2014, 36% de la habitantaro deklaris ne havar religio, 30% esis protestanti, 26% esis katoliki, 2% esis Testi de Jehova, 1% esis Mormoni, e 1% esis judi.

La 3 maxim populoza urbo dil stato en 2020 esas Manchester, kun  habitanti; Nashua, kun  habitanti; e la chef-urbo Concord, kun  habitanti.

Referi