Kolorado

Kolorado esas Usana stato. Lu havas kom vicini Wyoming norde, Nebraska nord-este, Kansas este, Oklahoma sud-este, Nova-Mexikia sude, ed Utah weste. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

 Historio 
La regiono di nuna Kolorado habitabas da indijeni de plu kam 13.000 yari ante nun. Cirkume 11500 yari aK, homi komencis uzar treki che Rokoza Monti por migrado tra Nord-Amerika. En Lindenmeier trovesis objekti de de tale nomizita "kulturo Folson", qua habitis la regiono de 11.200 yari aK til cirkume 3.000 yari aK. Cirkume 4900 aK, li okupis regiono Magic Mountain. De cirkume 1500 aK til cirkume 750, tale nomizita "korbo-fabrikanta kulturo" habitis la regiono e kultivis maizo e fazeolo, fabrikis korbi, e konstruktis exkavita domi. La regiono pose habitesis da le Pueblo de cirkume 750 til 1300, e pose da le Ute, Apache, Navajo e Komanche.

L'unesma Europani qui arivis en la regiono esis Hispani, qui fondis la provinco Santa Fé de Nuevo Méjico en 1598. Ye la 9ma di aprilo 1682, René-Robert Cavelier, sioro de La Salle, revendikis la baseno di fluvio Mississippi, inkluzinte l'esto di Kolorado, por rejio Francia. En 1706, Hispano Juan de Ulibarri revendikis la regiono por Hispania. En 1720, Pedro de Villasur komandis expediciono qua atingis rivero South Plate. En 1762, Franca rejulo Louis la 15ma sekrete transferis Louisianne a sua kuzulo, rejulo Carlos la 3ma di Hispania.

La westo di la nuna Kolorado esis Mexikiana teritorio de la nedependo di Mexikia en 1821 til 1848, kontre ke la nord-estala rivo di rivero Arkansas apartenis ad Usa depos 1803, pos ke Napoléon la 1ma vendis Louisianne ad Usana guvernerio. La westo di Kolorado anke divenis Usana teritorio per Traktato di Guadalupe-Hidalgo, pos finir la milito Mexikian-Usana. La teritorio lor aquirita dividesis inter federala teritorii Nova-Mexikia ed Utah, ambe organizita en 1850, e teritorii Kansas e Nebraska, ambe organizita en 1854.

La deskovro di oro en Kalifornia en 1849 stimulis la sercho di oro en altra regioni, inkluzite en Rokoza Monti di Kolorado. Pos ke William Green Russell deskovris oro en Kolorado en 1858, cirkume 50 mil personi establisis su en la regiono. En 1861 kreesis la "teritorio Kolorado", e lora prezidanto Abraham Lincoln nomizis William Gilpin kom lua unesma guvernisto. En 1867, Denver selektesis kom chef-urbo.

Tale nomizita "milito di Kolorado" esis konflikto inter Usana guvernerio e kunfederuro di tribui indijena Kiowa, Comanche, Arapaho e Cheyenne, de 1863 til 1865. La milito rezultis diplaso di ta indijena tribui, de Kolorado a la nuna Oklahoma. Un ek la maxim sangoza eventi de ta milito esis tale nomizita Masakro di Sand Creek, en novembro 1864, kande volontarii de Kolorado atakis kampeyo di indijeni Arapaho, e mortigis e vundis 450 viri, mulieri e pueri.

Dum la yari 1860a, pro ke tuberkloso esis mortala morbo, mediki de estala stati stimulis morboza individui migrar a regioni di sika klimato, exemple Kolorado. Pro to, la quanto di individui kun tuberkloso en la stato kreskis multe, ed en 1900 un triimo de la habitantaro dil stato esis morboza.

Kolorado divenis Usana stato ye la 1ma di agosto 1876. Du yari pose, en 1878, deskovresis importanta jaceyo di arjento proxim Leadville. To atraktis multa migranti, ma en 1893 ol divenis min atraktiva kande la preci di arjento divenis min atraktiva. Ye la 7ma di novembro 1893, Kolorado divenis la duesma stato Usana en qua mulieri darfis votar, e l'unesma qua grantis ta yuro per votado da viri. De la yari 1880a til la yari 1930a, kultivo di dianto divenis importanta en l'ekonomio dil stato. En 1920, Ku Klux Klan esis importanta grupo politikala en la stato, tamen li ne sucesis aprobar irga ek lia idei, e la grupo desaparis dum la yari 1930a.

Turismo por praktikar skio komencis en Kolorado dum la yari 1930a, kande kreesis skio-loki en Estes Park, Gunnison e Loveland Pass. Dum la duesma mondomilito la 10ma Montala Diviziono uzis Camp Hale por entrenar trupi. Dum ta epoko, lora guvernisto Ralph Carr opozis su publike a rasala diskriminaco kontre Japoniani e decendanti qui habitis la stato. En 1964, lokala parlamento aprobis l'unesma lego en Usa qua deskriminaligis aborto. La fino dil yari 1960a esis epoko di tumulti rasala en Denver kun incendii en skoli, ed epoko di aparo di tale nomizita "movado Chicano", kande Hispan-Usani komencis revendikar yuri e kombatar diskriminaco. En 1972, Kolorado divenis la sola stato qua refuzis gastigar Vintrala Olimpiala Ludi.

Depos 1999, eventis diversa masakri per pafado en Kolorado, exemple masakro che skolo Columbine High School, kande du ex-skolani, Eric Harris e Dylan Klebold, eniris pafante en skolo Columbine, e mortigis 12 skolani ed 1 docisto, ante suocidar. En 2012, altra masakro konocata kom "fusilagado Aurora", kande James Eagan Holmes eniris pafante en cinemo e mortigis 12 personi e vundis plusa 70 individui. Ye la 22ma di marto 2021, pafisto mortigis 10 personi, inkluzite policisto, che supermerkato King Soopers en Boulder. Inter la 19ma e la 20ma di novembro 2022, individuo eniris pafante en geya klubo en Colorado Springs e mortigis 5 personi.

Dum la 21ma yarcento, Kolorado divenis un ek l'unesma stati qui deskriminaligis uzi amuzala e medicinala di marihuano, e kreis imposti pri sua komerco. En junio 2014, 6 monati pos la deskriminaligo, la stato akumulabis 45 milion dolari en imposti, ultre la revenui obtenita de turisti qui vizitis la stato por konsumar marihuano. Dum la yari 2020a, la stato konfrontis granda naturala dizastri, exemple forestala incendio en Cameron Peak, kande  hektari brulesis. En 2021 altra incendio efektigis 2 miliard dolari en perdaji, la maxim chera dizastro di la historio dil stato.

 Geografio 
La teritorio di Kolorado havas rektangulala formo. Lua reliefo havas monti, kolini e plana regioni. Rokoza Monti trairas la stato denorde adsude, e kreas tri zoni. Este, existas vasta platajo kun altitudi, parto de la Granda Plataji Usana de 1.000 til 2.000 metri. En ca regiono, la vejetantaro konsistas precipue ek prati, ma anke inkluzas foresti qui perdas sua folii dum autuno. Riveri en ta zono apartenas a baseno di gulfo di Mexikia.

La maxim alta monti di Rokoza Monti jacas en Kolorado. La maxim alta monto dil stato esas Monto Elbert, kun 4401 metri di altitudo. Weste de Rokoza Monti (regiono konocata kom Western Slope, "westala taluso"), riveri apartenas a baseno di fluvio Kolorado, fluanta vers Pacifiko. Lua reliefo konsistas ek monti, plataji, kanioni en dezerto, e plata regioni kovrata da dezerto. La desfrosti di glacio de Rokoza Monti furnisas aquo a riveri qui trairas ta regiono.

La klimato dil stato esas diversa e influesas da altitudo, qua kreas mikra klimatala zoni. Ordinare, en westala plataji, la klimato esas miarida, e la pluvo-quanto varias de 380 a 640 mm omnayare. Ca areo esas multe sunoza, e lua nokti esas kolda. Dum somero, temperaturi povas superirar 35 °C dum multa dii e mem superirar 38 °C dum kelka dii. Vintri esas sika, e temperaturi povas variar inter -4 °C e -23 °C. Che tale nomizita "urbala koridoro Fort Range", regino kunventa ube rezidas la maxim multa habitanti, vintri esas plu varma pro influo di sika vento nomizita Chinook. En alta monti, la klimato esas alpala. En regioni super 3200 metri norde del stato, e 4 mil metri sude, nur kreskas alpala vejetantaro.

Ordinare, la klimato di Kolorado esas sika, kun mezavalore 430 mm di pluvo-quanto en la tota stato. Ordinare, marto esas la maxim nivoza monato, kontre ke aprilo e mayo esas la maxim pluvoza. Tempesti di greluno ofte eventas, nome en estala plataji. En ta zono anke povas eventar forta tornadi. La maxim alta temperaturo enrejistrita en la historio dil stato esis 46.1 °C, ye la 20ma di julio 2019, kontre ke la maxim basa temperaturo enrejistrita esis −51,7 °C, ye la 1ma di februaro 1985.

 Ekonomio 
Nun, l'ekonomio di Kolorado esas diversa e havas un ek la maxim rapida kreski di Usa. Historiale, ol evolucionis de minado til agrokultivo, edukado di bestii e, nun, ol koncentras industrii di moderna teknologio e ciencala inquesto. Segun la listo Top States for Business publikigita en 2010, Kolorado esis la 3ma maxim bona Usana stato por facar aferi.

La total interna produkturo di Kolorado en 2024 (en dolari de 2017 ajustita segun l'inflaciono) esis US$ 445,3 miliardi. To reprezentis 1,9%-a kresko relate l'antea yaro, 2023. La total interna produkturo po persono en 2024 atingis  dolari. La maxim importanta ekonomiala sektori esas servadi profesionala ed aferala (US$ 82,7 miliardi), imoblala sektoro (US$ 69 miliardi) e publika sektoro (US$ 50,7 miliardi). Denver esas importanta centro por telekomuniki.

Kolorado havas la maxim granda produktado di biro inter Usana stati. Altra importanta industrii esas teknologiala sektoro, nutrivi, equipuri por transporto, mashinifado, kemiala produkturi, e l'extrakto di minerali, nome oro, arjento, hidrokarbidi (naturala gaso) e molibdo. L'edukado di bovi (659 mil animali en 2021) e kultivo di frumento, maizo, sorgumo e milieto duras esar importanta. Nun, Kolorado esas la 4ma maxim granda produktero di marihuano di Usa, qua kontributis kun 460 milion dolari por l'ekonomio en 2021. Entote, agrokultivo ed edukado di bestii kontributis kun 47 miliard dolari por l'ekonomio dil stato.

Turismo ank esas importanta fonto di revenuo: em 2018 ol kontributis kun US$ 22,3 miliardi por l'ekonomio dil stato. Aspen (skio) e Boulder (gastronomio) atraktas mili di viziteri omnayare.

 Demografio 
Segun statistiki da Usana Kontado-Ministerio por la 1ma di julio 2022, Kolorado havis  habitanti. Segun la demografiala kontado di 2010, 83,7% de la habitantaro esis blanki, 20,7% esis Hispan-Usani o Latin-Amerikani, 4% esis negri, 3,4% esis mestici, 2,8% esis Azian-Amerikani, 1,1% esis indijeni, 0,1% esis Havayiani o Pacifik-insulani, e 7,2% esis de altra etnii.

Segun religio, 64% esis kristani, di qui 44% protestanti; 1% esis judi, 1% esis Mohamedani, 1% esis Budisti, e 29% ne havis religio. Segun idiomo, Hispana linguo esas la duesma maxim parolata, dop l'Angla. La linguo Ute, o Sudala Paiute, esas la singla indijena linguo parolata che la stato.

Denver esas la chef-urbo e maxim granda urbo dil stato. Altra importanta urbi esas Colorado Springs ed Aurora.

 Referi