Volapük

Volapük esas artificala linguo kreita en 1879-1880 da Johann Martin Schleyer. La linguo populareskis dum la fino dil 19ma yarcento: en 1889 on kalkulis ke existis 25 jurnali e 283 klubi en tota mondo en o pri Volapük, e 316 libri en 25 lingui<ref>[https://web.archive.org/web/20160423175837/http://personal.southern.edu/~caviness/Volapuk/HBoV/ Handbook on Volapük]</ref>.

 Historio 
Schleyer publikigis unesmafoye skiso pri Volapük en mayo 1879 en Sionsharfe, katolika revuo pri poezio di qua il esis edituro. To sequesis en 1880 per libro en la Germana. Schleyer propre ne skribis libri pri Volapük en altra lingui, ma altra skriptisti balde facis to.

L'unesma internaciona kongreso di Volapük eventis en Friedrichshafen, en 1884, e la duesma en München, en 1887. La linguo parolita en la kongresi esis Germana, ma dum la triesma kongreso (Paris, 1889) Volapük esis la sola linguo uzata. Camomente, la linguo kreita da Scheleyer esis en lua punto di maxima populareso, kun 283 asociuri, 25 periodala publikaji en o pri Volapük e 316 texto-libri en 25 lingui. L'Internaciona Akademio pri Volapük (Kadäm bevünetik Volapüka) kreesis en 1887 por konservar e perfektigar la linguo.

Ma esis precise dum la triesma kongreso kande komencis la dekado di lua movado. To eventis pro la diferi inter la sektori qui volis reformi, duktita da Auguste Kerckhoffs, prezidanto dil Akademio, e la sektoro plu konservema qui ne volis chanji, guidita da Schleyer, qua judikis Volapük kom lua proprieto, e konseque ne agnoskis l'autoritato dil Akademio. To stimulis divergi en la movado e granda perdo di suporto, nam multa sequinti komencis lernar Esperanto, aparinta en 1887.

Dum la yari 1920a, Nederlandano Arie de Jong reformis la linguo kun la helpo di lua poka parolanti, e prizentis reformo en 1931. La nova reformita versiono aceptesis da omni ed uzesas til nun. De Jong simplifikis la gramatiko, eliminis verbala formi poke uzita ed anke certa "sexuismo"* en pronomi ed verbala desinenci. Il anke introduktis la fonemo /r/ por facar kelka morfemi plu agnoskebla; exemple, gletik (granda) divenis gretik.

Pro la laboro di Arie de Jong, Volapük riaparis en Nederlando e Germania, ma la represo dum Naziismo esis frapo di qua Volapük ne povis rekuperar. Nun kalkulesas ke existas poka deki di parolanti, la maxim multa Esperantisti interesita pri l'origino dil artificala lingui. Tamen, sempre existabas komunitati di parolanti del epoko di Schleyer til nun, oficale duktata per sencesa intersequita cifals (duktisti).

 Gramatiko 
Volapük notigas per signaro. Ol uzas latinida literi, exemple q w, e komence ol ne havis litero r. En la sequanta listo, la pronunci esas segun l'Internaciona Fonetikal Alfabeto:

a /a/, ä /æ/ od /ɛ/, b /b/, c /tʃ/ o /dʒ/,d /d/, e /e/, f /f/, g /g/, h /h/,i /i/, j /ʃ/ o /ʒ/, k /k/, l /l/,m /m/, n /n/, o /o/, ö /ø/, p /p/,r /r/, s /s/ o /z/, t /t/, u /u/, ü /y/,v /v/, x /ks/ o /gz/, y /j/, z /ts/ o /dz/

L'acento esas en la lasta silabo.Volapuko II, la revizio da De Jong, adoptis la fonemo "r", e chanjis kelka (ma ne la maxim freque uzata) vorti qua originale havis "l", pro ke li divenus plu rikonocebla. Exemple, en l'originala Volapük "lilöm" (= "pluvo") divenis moderne "rein" (de l'Angla "rain").

Artiklo 
L'artiklo uzesas nur ante stranjera vorti, ed esas:
 el: neutrala formo
 hiel: maskulala formo
 jiel: hominala formo

Exemple:
 (el) Friedrich       
 ela Friedrich  -  de Friederich
 ele Friedrich - a Friedrich
 eli Friedrich  -  Friedrich (akuzativo)
 o (el) Friedrich! - (ho) Friedrich!

 Nomo 
Quale en la Germana, la nomi en Volapük havas quar kazi: nominativo, akuzativo, genitivo e dativo. En kompozita vorti, l'unesma parto dil kompono separas ordinare di l'altra per genitiva terminado  -a, exemple: Vola-pük "dil-mondo linguo". Quankam, la fini di l'altra kazi (-e dativo, -i akuzativo) ulatempe uzesas, o la radiki aglutinesas en nominativo, sen separata vokalo.

 Deklinado dil nomo 
Volapüka deklinado Singularo  PluraloNominativo vol - mondo vols - mondiGenitivo vola - dil mondo volas - dil mondiDativo  vole - al mondo  voles - al mondiAkusativo  voli - mondo(n)  volis - mondi(n)

 Adjektivo 
La dezinenco di adjektivi sempre esas -ik.
Exemple:
 Gud: Bono.
 Gudik: Bona.

Ordinare, l'adjektivi skribesas pos substantivi. Tamen, se skribita ante substantivi, o separita de substantivi per altra vorti, li varias segun nombro e kazo.

Exemple:
 buk jönik=bela libro;
 bukas jönik, jönikas bukas=de (la) bela libri.

Komparo di adjektivi formacita per -um ed -ün.
 gudik=bona, gudikum=plu  bona, gudikün=maxim bona
 jönik=bela, jönikum=plu  bela, jönikün=maxim bela

 Adverbi 
Adverbi povas formacesar uzanta -o (ed en certa kazi di -ao ed -io) ek altra vorti.

 deto=dextre, detao=de dextre, detio=dextre (akuzativo), ...
 gudiko=bone, gudikumo=plu bone, gudiküno=maxim bone;
 jöniko=bele, jönikumo=plu bele, jöniküno=maxim bele; ...

 Originala formi 
Si: YesNo: NeIs: Hik                  Us: Ibe             Nesuno: Tard             Mödo: BeaucoupKiüp?: Kande?            Diso: Sube      Ya: Déjà                 Nemödo: Peu.Kiöp? Ube?               Dono: En bas       Poso: Ensuite            Veno: TrèsKikod? Pro quo?          Löpo: En haut      Täno: Alors              Te: SeulementLiko? Quale?             Suso: Sure        Fino: Enfin              Ti: PresqueEvelo: Nulatempe            Nebo: Preter       Ai: Omnatempe            Säto: AssezNevelo: Ne jamais.       I: Anke            Ai: Omnatempe            Säto: AssezOfen: Ofte            Plu: Plu           Nu: Maintenant           Viso: opozite, kontre Suno: Tôt                Ino: Interne        Ba: forsan                 Za: À peu près

 Prepozicioni 
Al:   À, vers     Nebü: À côté de    Bifü: Devant     Nen: SansDe: De   Po: dop      Dis: Sous   Pos: AprèsDu: Pendant      Se: De, hors     Fa: Par         Segun: segunIn: Dans        Sis: Depuis      Jü: Jusque    Su: Sur Ko: Avec         Ta: Contre       Lä: Près de    Zi: Autour de

 Konjuncioni 
Ab:   Ma     If: Se    Bi: pro ke   Jüs: Til keDas: Ke   Kludo: do   Dat: por ke   Na: pos keDo: quankam     Ni: nek     Du: dum ke    Sis: depos keE: e   U: o   I: anke    Ven: kande Ibo: pro        Yed: tamen   

 Pronomi 
La pronomi komencas kun o- ed esas: ob = meol = tuor = vu (polita formo singulara)om = ilu (uzata por omna vorti maskula)of = elu (uzata por omna vivanti, di qui la femineco savesas. Se on parolas pri animalo ignorante la genro, on uzas om)os = neutro ne-person-alaon = neutro ye la signifiko di onu kolektalaok = suPor krear le plurala pronomo nominative on rajuntas s:obs = niols = vioms = ili ofs = eli 

Ta pronomi deklinesas:oba = di me, obas = di niobe = ad me, obes = ad niobi = me(n), obis = ni(n)

e formacas la personala pronomi kun la sufixo -ikobik = mea, obikel = la meaobsik = nia, obsikel = la nia

La sufixo dil infinitivo verbala esas -ön (ek la Germana -en). Por konjugar, esas suficanta remplasar la dezinenco di linfinitivo por le korespondanta pronomo nominative:binön = esar, binob = me esas, binol = tu esas, binom = il esas, binof = el esas, binobs = ni esas, binols = vi esas, binoms = ili esas, binofs = eli esas.binom gretik = il es grandabinos gudik = es bona Exemplo pti verbala konjugado 
Hike, on povas vidar la verbo lenotön ("notifikar"), konjugata (aktiva formo).

+ Modelo di KonjugadoVerbo lenotön (radiko: lenot-)   Simpla formo Kompozata formo Infinitivo lenotön avoir chanté Gerundio en chantant en ayant chanté Participo prezenta chantant elenol ? Pasinta participo chanté — Modo Tiempo Ob Ol Om Of Os On Obs Ols Oms Indikativo Presente lenotob lenotol   lenotom   lenotof   lenotos   lenoton   lenotobs  lenotols  lenotoms  neperfekta preterito älenotob älenotol   älenotom   älenotof   älenotos   älenoton   älenotobs  älenotols  älenotoms  Pasinto elenotob elenotol   elenotom   elenotof   elenotos   elenoton   elenotobs  elenotols  elenotoms  Antea Pasinto ilenotob ilenotol   ilenotom   ilenotof   ilenotos   ilenoton   ilenotobs  ilenotols  ilenotoms  Futuro olenotob   olenotol   olenotom   olenotof   olenotos   olenoton   olenotobs  olenotols  olenotoms  Antea Futuro ulenotob ulenotol   ulenotom   ulenotof   ulenotos   ulenoton   ulenotobs  ulenotols  ulenotoms  Kondicionalo Kondicionalo prizenta lenotoböv lenotolöv lenotomöv lenotoföv lenotosöv lenotonöv lenotobsöv lenotolsöv lenotomsöv Neperfekta kondicionalo älenotoböv älenotolöv älenotomöv älenotoföv älenotosöv älenotonöv älenotobsöv älenotolsöv älenotomsöv Antea Kondicionalo elenotoböv elenotolöv elenotomöv elenotoföv elenotosöv elenotonöv elenotobsöv elenotolsöv elenotomsöv Kondicionalo Antea ilenotoböv ilenotolöv ilenotomöv ilenotoföv ilenotosöv ilenotonöv ilenotobsöv ilenotolsöv ilenotomsöv Kondicionalo Futura olenotoböv olenotolöv olenotomöv olenotoföv olenotosöv olenotonöv olenotobsöv olenotolsöv olenotomsöv Kondicionalo Antea Futuro ulenotoböv ulenotolöv ulenotomöv ulenotoföv ulenotosöv ulenotonöv ulenotobsöv ulenotolsöv ulenotomsöv Volitivo prizenta lenotob-la lenotol-la lenotom-la   lenotof-la   lenotos-la   lenoton-la   lenotobs-la  lenotols-la  lenotoms-la Pasinto Imperfekta älenotob-la älenotol-la älenotom-la   älenotof-la   älenotos-la   älenoton-la   älenotobs-la  älenotols-la  älenotoms-la Pasinto Antea elenotob-la elenotol-la elenotom-la   elenotof-la   elenotos-la   elenoton-la   elenotobs-la  elenotols-la  elenotoms-la preterito plusquamperfekto ilenotob-la ilenotol-la ilenotom-la   ilenotof-la   ilenotos-la   ilenoton-la   ilenotobs-la  ilenotols-la  ilenotoms-la Imperativo prizenta lenotoböd lenotolöd lenotomöd lenotoföd lenotosöd lenotonöd lenotobsöd lenotolsöd lenotomsöd Antea elenotoböd elenotolöd elenotomöd elenotoföd elenotosöd elenotonöd elenotobsöd elenotolsöd elenotomsöd

Hike, on povas vidar la verbo palenotön ("notifikesar"), konjugata (pasiva formo).

+ Modelo di KonjugadoVerbo palenotön (radiko: -lenot-)   Simpla formo Kompozata formo Infinitivo palenotön avoir chanté Gerundio en chantant en ayant chanté Participo prezenta chantant elenol ? Pasinta participo chanté — Modo Tiempo Ob Ol Om Of Os On Obs Ols Oms Indikativo Presente palenotob palenotol   palenotom   palenotof   palenotos   palenoton   palenotobs  palenotols  palenotoms  neperfekta preterito pälenotob pälenotol   pälenotom   pälenotof   pälenotos   pälenoton   pälenotobs  pälenotols  pälenotoms  pasinta Simple pelenotob pelenotol   pelenotom   pelenotof   pelenotos   pelenoton   pelenotobs  pelenotols  pelenotoms  preterito plusquamperfekto pilenotob pilenotol   pilenotom   pilenotof   pilenotos   pilenoton   pilenotobs  pilenotols  pilenotoms  Futuro polenotob   polenotol   polenotom   polenotof   polenotos   polenoton   polenotobs  polenotols  polenotoms  Antea futuro pulenotob pulenotol   pulenotom   pulenotof   pulenotos   pulenoton   pulenotobs  pulenotols  pulenotoms  Kondicionalo Kondicionalo prizenta palenotoböv palenotolöv palenotomöv palenotoföv palenotosöv palenotonöv palenotobsöv palenotolsöv palenotomsöv Kondicionalo Imperfecto pälenotoböv pälenotolöv pälenotomöv pälenotoföv pälenotosöv älenotonöv pälenotobsöv pälenotolsöv pälenotomsöv Kondicionalo Perfecto pelenotoböv pelenotolöv pelenotomöv pelenotoföv pelenotosöv pelenotonöv pelenotobsöv pelenotolsöv pelenotomsöv Kondicionalo  plusquamperfekto pilenotoböv pilenotolöv pilenotomöv pilenotoföv pilenotosöv pilenotonöv pilenotobsöv pilenotolsöv pilenotomsöv Kondicionalo Futuro polenotoböv polenotolöv polenotomöv polenotoföv polenotosöv polenotonöv polenotobsöv polenotolsöv polenotomsöv Kondicionalo futuro perfekta pulenotoböv pulenotolöv pulenotomöv pulenotoföv pulenotosöv pulenotonöv pulenotobsöv pulenotolsöv pulenotomsöv Subjuntivo Prezento palenotob-la palenotol-la palenotom-la   palenotof-la   palenotos-la   palenoton-la   palenotobs-la  palenotols-la  palenotoms-la Neperfekta preterito pälenotob-la pälenotol-la pälenotom-la   pälenotof-la   pälenotos-la   pälenoton-la   pälenotobs-la  pälenotols-la  pälenotoms-la Perfekta preterito pelenotob-la pelenotol-la pelenotom-la   pelenotof-la   pelenotos-la   pelenoton-la   pelenotobs-la  pelenotols-la  pelenotoms-la preterito plusquamperfekto pilenotob-la pilenotol-la pilenotom-la   pilenotof-la   pilenotos-la   pilenoton-la   pilenotobs-la  pilenotols-la  pilenotoms-la Imperativo Presente palenotoböd palenotolöd palenotomöd palenotoföd palenotosöd palenotonöd palenotobsöd palenotolsöd palenotomsöd pasinta pelenotoböd pelenotolöd pelenotomöd pelenotoföd pelenotosöd pelenotonöd pelenotobsöd pelenotolsöd pelenotomsöd

 Vorto-kreado 
Vorto kompozesas da radiko, qua povas recevar prefixi e sufixi, ma anke povas kompozesar ek du o plura radiki.VOLAPÜK = universala linguo, da VOL = mondo e PÜK = linguo.

Kande multa raidki ko-existas en sama vorto, on metas la vorto que donacas la precipua ideo al fino. L'artikulado facas omnatempe adjuntanta la letro A (marko di genitivo).pokamon = argent de pochemonapok = Poche d'argentMon signifikas pekunio, pok, posho. 

Kelka radiki:
 Cherpita de Latinida lingui:
DOL: doloro, FLUM: fluvio, KAP: kapo, MILAG: marvelo, SAP: sajeso.
 Cherpita de Germana lingui:
 ek la Germana:
FAD: filo, FEL: agro, JÖN: beleso, KET: kateno
 e l'Angla:
BEG: prego, KLOT: robo, SMOK: fumuro, TIM: tempo.

Kelka prefixi:
BE: plufortigas l'ideo di verbo. BEKLOTÖN: revétir, de KLOTÖN: vétir. BELIFÖN: animer, de LIFÖN: vivre. 
DA: transformas neutrala verbi en aktiva verbi. DATIKÖN: imaginar, de TIKÖN: pensar.
GE: korespondes al Franciana re, a l'Angliana back. GEPÜKÖN: respondar, de PÜKÖN: parolar.
LE: plufortigas l'ideo du radikaro. LEDIB: abîme, de DIB: profondeur.
LU: esas pejorativo. LUGOD: idolo, de GOD: deo.
NE: donacas negativa o privativa senso. NEFLEN: enemiko, de FLEN: amiko
SMA: donas l'ideo di plu mikra. SMABEL: monteto, de BEL: monto.
OF: formacas la feminino. OFBLOD: fratino, de BLOD: frato.
BEVÜ: esas INTER, o ENTRE en la Franciana. BEVÜNETIK: internaciona, de NETIK: naciona.
SE: donacas l'ideo di ekirar. SEGOLÖN: ekirar, de GOLÖN: irar.
ZI: donacas l'ideo di "cirkume". ZIGOLÖN: cirkumirar, de GOLÖN: irar.

Kelka sufixi:
EL: indikas la habitantaro di la lando, regiono, urbo. FLENTEL: Franciano, di FLENT: Francia.
EL: anke indikas la persono okupata pri l'afero indikita per la radikaro. MITEL: boucher, de MIT: viande.
AN: indikas anke la persono, sen ideo di aktiveso. BÄLEDAN: vieillard, de BÄLED: âge.
ÄB: indikas la persono, kun l'ideo di pasiveso. JELÄB: protégé, de JEL: amour.
AF: indikas l'animali. JALAF: krustaceo, de JAL: kuraso.
EN: indikas las mestieri o l'industrio. BILEN: mamosustenilo, de BIL: biro.
ÖP: indikas la kin parti dil mondo o determinita posto. YULÖP: Europe. KAFÖP: café (bar), de KAF: café (boisson).
EM ed ÖM indikas kolektivi. BLEDEM: foliaro, de BLED: folio. GADÖM: gardena utensilaro, de GAD: gardeno.
IK: formacas adjektivi, ed IKO, adverbio, ek radikaro. FAMIK: glorioza, FAMIKO: glorieusement, de FAM: glorio.

 Cifri 
La cifri di 1 a 9 komencas e finas en konsonanto. La fina konsonanto sempre esas l. On povas observar la sequo di a e i o u ä ö ü, nun la cifro 7 esas eceptajo, kun interpozita e.bal = 1tel = 2kil = 3fol = 4lul = 5mäl = 6vel = 7 jöl = 8zül = 9

Adjuntanta s, on havas la korespondanta deki, exemple:
 10 esas bals, e 60 esas mäls.

Por formacar la nombri de 10 til 99, on interpozas e (e od ed avan vorto komencanta en konsonanto signifikas et):
 73 esas velsekil(bal)tum = 100(bal)tumbal = 101(bal)tumtelsekil = 123kiltummälsefol = 364mil = 1.000telmil kiltumfolselul = 2.345balsmil = 10.000balion = 1.000.000folbalion jöltumvelsemälmil kiltumtelsezül = 4.876.329telion = 1.000.000.000Bims gretik lul = kin grand arbori

 Uzado di la vorto Volapük en altra lingui 
La vorto Volapük anke signifikas "sensencajo" e "linguacho" en certa lingui, exemple Dana, en la frazo Det er det rene volapyk for mig ("Ol esas pura Volapük por me"). En Esperanto, "Volapukaĵo" esas anke termo por indikar "sensencajo" e la frazo Tio estas volapukaĵo al mi'' ("To esas Volapükajo por me") uzesa quale en l'Angla frazo: "It's Greek to me".

 Referi 

 Extera ligili 
 Kurta gramatiko di Volapük (Esperante)
 Kurso di Volapük
 Gramatiko di Volapük (Angle)

 *