Rhode Island

Rhode Island esas la min vasta e la 7ma min populoza stato di Usa. Ol havas kom vicini Massachusetts norde ed este, e Connecticut weste. Sude jacas Rhode Island Sound (litoro) ed Oceano Atlantiko. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 4004 km², de qui 32,4% esas aquo.

 Historio 
Aborijena tribui (inkluzite le Wampanoag, le Narragansett e le Niantic) habitis la regiono. Multa ek li decimacesis pos kontakto kun morbi portita dal Europani.

En 1636, Roger Williams establisis kolonio en la lando, donida o vendita dal Narragansett a lu. Ilu nomizis la regiono Providence. En 1638, Anne Hutchinson, William Coddington, John Clarke, Philip Sherman ed altra disidenti fondis kolonieto an insulo Aquidneck, anke nomizita insulo Rhode (Angle: Rhode Island, nun la nomo dil stato), qua kompresis de lokala tribui. Ca kolonieto nomesis Portsmouth. La sudo dil insulo divenis separita kolonio nomizita Newport, pos divergo inter la kolonieri di Portsmouth.

Samuel Gorton kompris tereni Shawomet de la populo Narragansett en 1642. En 1644 Providence, Porthsmouth e Newport unionesis por formacar la kolonio nomizita "Rhode Island and Providence Plantations". Dum la 18ma yarcento, Newport divenis un ek la maxim importanta portui en l'estala rivo di Usa, e la precipua eniro por sklavi en Nord-Amerika: on kalkulas ke plua kam 60% de la sklavi qui importacesis por Nord-Amerika eniris per portui en la regiono. En 1774, Stephen Hopkins (anke proprietinto di sklavi) introduktis lego qua proskriptis l'importaco di sklavi por la kolonio. Tamen, sklaveso proskriptesis definitive erste en 1843, kande la konstituco di Rhode Island aprobesis.

En 1772, habitanti di Providence atakis e brulis Britaniana navo HMS Gaspee, un ek l'unesma revolti ante la nedependo Usana. Rhode Island esis l'unesma kolonio qua deklaris nedependo de Britania, ye la 4ma di mayo 1776. Dum la milito pri nedependo, Britaniani okupis bayo Narragansett, e l'okupo Britaniana en Newport duris de 1777 til 1778. Rurala habitanti di la kolonio rezistis ratifikar la konstituco Usana, e Rhode Island facis to erste ye la 29ma di mayo 1790, la lasta ek la 13 Kolonii qua divenis stato.

Dum l'unesma yardeki pos divenir stato, ol duris esar administrata segun lego de 1663, qua establisis ke nur proprietanti di tereni qui posedis adminime 134 dolari darfis votar, do la duimo de la maskula habitanti ne esis elekteri. En 1841, Thomas W. Dorr ed altra aktivisti organizis kunveno por krear nova konstituco por la stato. En 1842 la stato e la sequanti di Dorr organizis diferanta elekti, ed eventis armala revolto. Malgre ke Dorr arestesis pro trahizo, ye la fino di ca yaro la legifala povo dil stato kreis konstituco segun quo omna viri naskinta en la stato darfis votar, tamen enmigranti ne recevis ca yuro.

Dum l'interna milito di Usa, Rhode Island suportis l'Uniono, e furnisis plua kam 25 mil soldati por luktar, e sua industrio furnisis materii por l'armeo. En 1861, Usana Naval Akademio transferesis de Maryland a Fort Adams, en Rhode Island. En 1866 aprobesis lego qua eliminis rasala segregaco. Pos finir Usana interna milito, la stato prosperis. Multa richa familii de Nova-York konstruktis domegi en Newport, qua anke divenis importanta centro por turismo. Industriala kresko augmentis la demando por laboristi. Mili di enmigranti - Irlandani, Germani, Suedi, Italiani, Portugalani, Kaboverdani e precipue Franca-Kanadani veninta de Kebekia - arivis por laborar en texala fabrikerii. Urbo Woonsocket havis tanta Franca-Kanadani ke esis posibla rezidar ibe sen parolar l'Angla. Dum la duesma duimo dil 19ma yarcento, l'ekonomio dil stato komencis afektesar da translojo di kultivo di kotono a sudala stati, ube laboro-povo esis plu chipa.

En 1909, Aram J. Pothier, filiulo de Franca-Kanadani, elektesis guvernisto dil stato. Kom reakto a la granda quanto di enmigranti, partiso Know Nothing, federito a Republikani, probis impedar stranjeri partoprenar politiko. Dum l'unesma mondomilito la stato sendis plua kam 28 mil soldati por luktar en Europa. Pos la milito, ol afektesis serioze dal epidemio di gripo.

Dum la yari 1920a e 1930a, la quanto di membri di Ku Klux Klan en rurala regioni augmentis, kom reakto ad eniro di enmigranti. Dum l'unesma duimo dil 20ma yarcento, l'ekonomio dil stato komencis dekadar, pro migrado di kotona industrio vers sudala stati. La stato afektesis serioze dal ekonomiala krizego di 1929, e nulafoye rekuperis sua antea prospereso. En 1935, Theodore F. Green elektesis kom guvernisto, e depos ta epoko Demokrati divenis la precipua partiso dil stato.

Gradope, komunitati di enmigranti asimilesis en lokala habitantaro. En Woonsocket, 70% de la habitantaro parolis la Franca linguo de Kebekia en 1930. En 1980, min kam 20 mil habitanti parolis la Franca. Rhode Island havas la maxim granda procento di katoliki di Usa, pro la granda quanto di enmigranti e decendanti di Irlandani, Italiani, Dominikani e Franca-Kanadani. En 1971, la stato adoptis lokala imposto sur revenui, komence provizore e depos permanante. En 1986, la stato ratifikis nova konstituco, qua efikeskis ye la 20ma di januaro 1987.

Dum la 21ma yarcento, la habitantaro duris suportar Demokrati. Tota senatani e guvernisti dil stato apartenabas a Demokrata partiso, e depos 1988 la stato suportabas la tota kandidati Demokrata a prezidanteso. Segun la demografiala kontado di 2020, la stato havas  habitanti.

 Geografio 
320px|thumb|Precipua urbi e chosei di Rhode Island.
La reliefo di Rhode Island esas dominacante plana, sen importanta monti. La mezavalora altitudo dil stato esas 61 metri sur la marala nivelo. La maxim alta monto dil stato esas Jerimoth Hill, kun 247 metri di altitudo.

On povas subdividesar Rhode Island en du regioni. Este, konocata Angle kom Coastal Lowland, inkluzas basa tereni apud bayo Narragansett. Ol havas diversa lageti e sabloza plaji. Weste de la bayo, la peizajo kovresas da foresti. La nordwestala porciono (New England Upland) kovresas da kolini, lagi e lageti. Bayo Narragansett esas importanta traito de la peizajo dil stato. Ol kontenas plua kam 30 insuli, de qui la maxim granda esas Aquidneck, anke konocata kom Rhodes-insulo, ube jacas urbi Newport, Middletown e Portsmouth. Rivero Blackstone esas la maxim importanta aquofluo dil stato.

Rhode Island jacas en transito-regiono inter klimati kontinentala (norde) e subtropikala (sude). Ordinare ol havas varma someri e milda vintri, kun pluvi e nivo. Tamen, Insulo Bock havas oceanala klimato. Depos 1900, la temperaturi dil stato augmentis mezavalore 3 °F. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 28 °C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas −7 °C. La rekordo di maxima temperaturo eventis ye la 2ma di agosto 1975 (40 °C), kontre ke la minima temperaturo enrejistrita esis −31 °C, ye la 5ma di februaro 1996.

 Ekonomio 

 Referi 

 *