Sri-Lanka

Sri-Lanka, oficale Republiko Demokrata Socialista Sri-Lanka, esas insulala naciono en sudal Azia, sude de India. Ol havas marala frontieri kun India nordweste, e kun Maldivi sudweste.

Til 1972 la nomo di la lando esis Ceylon.

Bazala fakti pri Sri-Lanka

Historio 

Sri-Lanka ja habitesis dum paleolitiko, de adminime  yari ante nun. Arkeologiisti kredas ke kelka restaji deskovrita de ta periodo similesas restaji deskovrita en sudal India. Til cirkume 7 000 yari ante nun, Sri-Lanka unionabis a la kontinento per streta "terala ponto", konocita kom "la ponto di Adam" o "ponto di Rama" (Angle: Adam's Bridge, Tamil: Irāmar pālam, Sanskrite: rāmasetu). Ta "ponto" ruptesis komplete en 1480 pro ciklono.

L'unesma habitanti posible esis l'ancestri de la populo Veda, qui nun esas cirkume 2 500 personi e duras habitar la lando. Linguisti trovis relati inter Sinhalana linguo e la lingui parolata en Sindh e Gujarat.

Budismo introduktesis en Sri-Lanka dum la 3ma yarcento aK. Dum la Mezepoko, lora rejo Raja Raja Chola la 1ma de sudal India, invadis la rejio Anuradhapura. L'invado koaktis lora rejo Mahinda la 5ma fugar vers la sudo di nuna Sri Lanka.

En 1505, Portugalani komandita da Lourenço de Almeida desembarkis en l'insulo. Lor existis 3 rejii ibe: Kandy centre del insulo, Kotte weste, ed Yarlpanam (Angle: Jaffna) norde. En 1517, Portugalani konstruktis fuorto an la portuala urbo Colombo, e gradope prenis kontrolo di la litoro. En 1592, pos yardeki di lukti kontre la Portugalani, la rejulo Vimaladharmasuriya la 1ma diplasis la chef-urbo de lua rejio a Kandy, fora la litoro. En 1619 la rejio di Jaffna desaparis, pos atako dal Portugalani.

Dum la regno di Rajasinghe la 2ma, Nederlandani arivis al insulo. En 1638 Rajasinghe signatis pakto kun la Kompanio Nederlandana di la Westal Indii. Nederlandani militis kontre Portugalani e vinkis li, ed en 1656 li prenis kontrolo di Colombo.

Britaniani okupis Nederlandan avanposteni an la litoro en 1796. En 1802 Sri-Lanka divenis kolonio di la Britaniana krono, direte administrita da Britaniana guvernerio. Unionita Rejio fine anexis la rejio Kandy en 1815.

Europani establisis plantacerii di cinamo, sukrokano, kafeo, indigo, e pose teo e kauchuko. Britaniani anke trovis granda quanto di laboristi de Tamil Nadu. L'urbo Colombo divenis centro di Britanian administrado.

Pos la Duesma mondomilito, Unionita Rejio gradope preparis Ceylon por lua nedependo. Ye la 14ma di oktobro 1947 kreesis l'ofico di chefa ministro di Ceylon. La lando nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 2ma di februaro 1948. Don Stephen Senanayake divenis l'unesma chefa ministro di la lando, dum ke la rejulo di Anglia duris esar lua chefo di stato.

En 1972 Ceylon divenis republiko, e adoptis la nuna nomo, Sri-Lanka. En 1977, Junius Richard Jayewardene elektesis prezidanto di la lando ed asumis povo la sequanta yaro, ye la 4ma di februaro. Dum la guvernisteso di Jayawardene Sri-Lanka adoptis nova konstituco, l'ekonomio di merkato e l'exekutiva povo divenis plu forta. En 1983 komencis l'interna milito di Sri Lanka, qua duris dum 30 yari. La milito opozis la centrala guvernerio di Sri Lanka kontre la politikala grupo "Tigri di la Libereso de Tamil Eelam" (TLTE), qua militis por la nedependantesko di la regiono Tamil Eelam, habitita da la minoritatala populo Tamil. Kande la negocii pri paco komencis en 2002, la TLTE kontrolabis cirkume 15 000 km² de la teritorio di Sri-Lanka.

Ye la 26ma di decembro 2004, ondego produktis plua kam 35 mil morti en Sri-Lanka, e diplasis plua kam 500 mil plusa homi. En 2006 la guvernerio lansis granda kontre-atako ed ye la 16ma di mayo 2009 lora prezidanto Mahinda Rajapaksa anuncis ke la guvernerio vinkabis la rebeli. On kalkulas ke dum la 26-yara konflikto, de 60 mil til 100 mil personi mortis en la lando.

Politiko 
Segun la konstituco promulgita ye la 7ma di septembro 1978, Sri-Lanka esas socialista republiko ed unitara stato. Ol esas la maxim anciena demokratio di Azia. La guvernerio mixas prezidantala e parlamentala sistemi. La prezidanto esis la chefo di stato, chefo di guvernerio, e komandas militala forci. La chefa ministro nur esas chefo dil ministraro.

La legifala povo konsistas ek la parlamento, qua havas singla chambro kun 225 membri, qui elektesis dal populo por 6 yari. La prezidanto povas kunvokar legifala kunsido o dissolvar la parlamento irgatempe pos 4 yari e duime. Nun, la povo en la lando disputesas inter du politikala koalisuri: centro-sinistrana e progresema United People's Freedom Alliance - UFPA -, e dextrana United National Party - UNP. Depos 2018, du altra politikala grupi divergis de le du: politikala koalisuro Samagi Jana Balawegaya separis su de UNP, kontre ke Sri Lanka Podujana Peramuna separis su de UFPA. La lando esencale esas plurpartisa demokratio, kun mikra partisi Budista, socialista e nacionalista de populo Tamil.

La judiciala povo konsistas ek la supera korto (la maxim alta korto di la lando), apelo-korti, alta korti e lokala korti. Lua komplexa legaro influesis da diversa legala sistemi. Exemple, kriminala legaro kopiesis de Britaniana legaro, kontre ke civila legi kopiesis de Romana legaro e Nederlandana legaro. Legi pri mariajo, divorco o heredo originis de kustumi lokala.

Geografio 
Sri-Lanka jacas inter latitudi 5°N e 10°N, e longitudi 79°E e 82°E. Parto di la lando kovresas per tropikala foresti kun granda biodiverseso.

Granda parto di la tereni esas basa, kun monti nur an la centro e sudo del insulo. La maxim alta monto esas Pidurutalagala, kun  metri di altitudo.

La klimato esas tropikala kun influo di monsona venti ed alta humideso. Exemple en Colombo la humideso sempre superiras 70% dum la tota yaro. La mezavalora pluvo-quanto proxim la centrala monti esas 2.500 mm omnayare. La mezavalora yarala temperaturo di la lando varias de 28°C til 30°C.

La lando havas 103 fluvii e riveri. La maxim longa esas Mahaweli, longa de 335 km.Aves, Edward (2003). Sri Lanka. London: Footprint Travel Guides. p. 372.

Ekonomio 

Demografio 
Sri-Lanka esas la 60ma maxim populoza lando de la mondo. Lua habitantaro kreskas 0,61% omnayare. Segun statistiki de The World Factbook por 2022, la lando havis  habitanti. Segun la demografiala kontado di 2012, la maxim multa (74,9%) esis etniale Sinhala. Srilankana Tamil esis 11,2%, Mauri esis 9,2%, Indiana tamil esis 4,2%, e 0,5% apartenis ad altra etnii.

L'oficala linguo di la lando esas Sinhala, parolata da 87% de la habitantaro. Tamil parolesas da 28,5% de la habitantaro ed ank esas oficala. L'Angla parolesas da 28,3% de la habitantaro ed uzesas freque en l'administrado. Multa habitanti parolas plu kam 1 linguo.

Segun statistiki de 2012, la religio kun maxim granda nombro di adepti - praktikata da 70,2% de la habitantaro - esas Budismo, qua ank esas oficala. Hindui esas 12,6%, Mohamedani esas 9,7%, katoliki esas 6,1%, altra kristani esas 1,3%, e 0,05% praktikas altra religii.

La maxim populoza urbo esas Colombo, l'anciena chef-urbo di la lando, havanta plu kam  habitanti. Altra importanta urbi esas Dehiwala-Mount Lavinia (plu kam 200 mil habitanti en 2001), Moratuwa (plu kam 177 mil habitanti en 2001), la chef-urbo Sri Jayawardenapura Kotte (plu kam 100 mil habitanti), e Jaffna (plu kam 80 mil habitanti en 2007).

Kulturo 
La kulturo di Sri-Lanka evas plu kam 2500 yari, ed influesis dal Budismo e Hinduismo. Segun l'Mohamedana folkloro, Adam ed Eva refujiis su en l'insulo pos ekpulsesar de Paradizo.L'unesma habitanti de etnio Tamil arivis al insulo dum la 3ma yarcento aK. Populi Tamil e Sinhala kunexistis ed intermariajis depos ta epoko. L'anciena Sri-Lankani distingesis por sua habilesi pri hidraulikal injeniorarto ed arkitekturo.

Exempli pri nacionala dishi di Sri-Lanka inkluzas rizo, kerio, puttu (cilindri di koquita rizo kun spanifita kokoso), idiyappam (nudli ek rizo), watalappam (flado ek koncentrita lakto, ovi, spici ed altra ingredienti), roti (pano sen fermento), kottu (roti kun karno ek mutono, hano, bovo o marala nutrivi) e appam (dina krespo ek fermentacita rizo e kokoso-lakto). En aprilo, Srilankani celebras la Nova Yaro segun Budista  e Hinduista kalendarii. En agosto, celebresas Hinduista festivalo Esala Perahera en Kandy, kun dansi e dekorita elefanti. Kristani celebras Kristonasko ye la 25ma di decembro, e Pasko por celebrar la rezurekto di Iesu.

La muziko di Sri-Lanka originis de Budista tradicioni e de teatrala spektakli, exemple Kolam, Sokari e Nadagam. La lando anke havas kom tradiciono spektakla paradi kun unika tradiciono muzikala. Tradicionala instrumenti, exemple yak béla, Thammátama, Daŭla e Răbān uzesis por akompanar ta dramati. Kompozisti Mahagama Sekara e Ananda Samarakoon, e muzikisti Wannakuwattawaduge Don Amaradeva, Victor Ratnayake, Nanda Malini e Clarence Wijewardene kontributis por l'evoluciono di Srilankana muziko. Del arivo di Portugalani til nun, Ocidentala muziko Ocidento studiabas e pleabas en sekundara skoli e fakultati. La Simfonial Orkestro di Sri-Lanka esas un ek la maxim anciena orkestri de sudal Azia.

La literaturo di Sri-Lanka havas plu kam 2.000 yari di historio. La maxim anciena verki esis legendi e religiala verki. Dum la 20ma yarcento un ek lua precipua skriptisti esis Martin Wickramasinghe (1890-1976).

La nacionala sporto di Sri-Lanka essas volebalo. Tamen, la maxim populara sporto esas kriketo. Rugbio*, atletismo, futbalo, netball e teniso anke havas populareso. La nacionala kriketo-esquado di Sri-Lanka sucesis multe dum la yari 1990a, e ganis la mondala championkonkurso pri kriketo en 1996. Pri Olimpiala sporti, til nun Sri-Lankani ganis nur du arjenta medalii: pri 400-metra kurado kun obstakli por viri, ganita da Duncan White en 1948, e pri 200-metra kurado por mulieri, ganita da Susanthika Jayasinghe en 2000.

Referi