Оалдараш

Оалдараш (, () — юкъерча бӀаьшерий заман ХӀирийче Тага юкъарлон чу эггара лакхагӀа хинна оалалдерий эйдаж. Из кхетам тӀема заман секамгара-даржагара боагӀаш хиннаб, бӀун баьччаш белгалбоаккхаш хиннад цу дешаца. Юкъерча бӀаьшерашка «оалдар» яха титул дукха хӀама доалахьа долча аьлашта луш хиннай. Шоай эйдажах оалдарел лохагӀа эздий боагӀаш хиннаб.

 Этимологи 
ГӀалгӀай меттала оалдар аьле пхьен, шахьара, кура́ доал карадолча аьлах оалаш хиннад — оалдар аьла. Из, хьагучох, аьла яхача деша тӀара доагӀаш да, нийсагӀа аьлча, оалал яхача тӀара — доалдар, урхалдар.

ХӀирий дош, дукхагӀа яьржача эршагӀа,  — «бе доалдер» яхача деша тӀара цхьалхадаьннилга лоархӀ, из хӀама хӀирий меттаца товши доагӀаши да. 

Ер дош тара маӀан долаш моалойи, мажаройи меттала а да ( — «сийле», ).

 ХӀирашта эйдажа юкъе 
Тага юкъарлон оалдарашта юкъе цхьайтта ваьр хиннад. Царех ийсне (Алдатовы, Есеновы, Кануковы, Кундуховы, Мамсуровы, Тугановы, Тулатовы, Тхостовы, Шанаевы) шоай овла Тага тӀара боагӀаш ба оал, тӀаккха вож шиъ вокхарна нийсса лоархӀе а, цар овла Таганца бувзабеннабац: Джантиеваш ЗӀилбухерча ХӀирийчера ба, тӀаккха Дударанаькъан — кистий чӀожера мохлой хиннаб.

Оалдараша шоай мехкарашца беш хиннаб мах, иштта гӀаьбартий кхувлаш а хиннаб, цкъаза малкхаройи гӀалгӀайи эздий кхувлаш а хиннаб маьре. Наггахь дугарой баделий мехкарий кхийлаб. Шоай мехкарий оалдараша Алагиреи Куртатеи юкъарлон эздий ваьрашка ухийташ хиннаб маьре, цхьабакъда XIX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца цу юкъарлоний эздийча ваьрашха бола мехкарий наггахь мара кхийлабац шоашта. Оалдараша шоашта бувша кхалнах (, ) шоашта кӀала болча цхьалхача нахахи, кхыча оалдарий чулаттача нахахи кхувлаш хиннаб.

Цхьадола гӀалгӀай тайпаш хӀирий оалалдерашта гарга хиннаб, Некоторые ингушские роды были близки с осетинской аристократией и пользовались осетинским титулом алдар.

Оалдараш каст-каста наьртех болча багахбувцамгахьа а хьоахабу.

Цхьалхача наьха оалдарашца чӀоагӀа цабезам хиннаб. Цу хӀаманна тӀагӀолла дукха кицаш а да хӀирий оалдарий во цӀи йоаккхаш. Оалдарел дуккха дукхагӀа безаш хиннаб хӀирашта аьлий. Цу хӀаманна тӀагӀолла оалдараша каст-каста аьлашца къовсамаш деш а хиннад на́ха́ уж безаш хиларах царга доал дӀа ца кхачийта гӀерташ.

 Белгалдаккхар 

 Литература 


ОагӀат:Даькъастен тархьар
ОагӀат:ХӀирий
ОагӀат:Эйдажаш