ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедник

ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедник () ― ерригроссе довзаш, заповедникаши кхалаши юкъейоагӀаш дола ГӀалгӀай Мехкара товшхала-тархьара лаьтта. 64 гектар лаьттан тӀа я́да пхи бӀаь совгӀа кхерех я гӀишлош: Ӏимараши, тарматхой элгацаши, жӀаргахой киназаши, ердаши, гӀалгӀай цӀихеза йола гӀалаши. Духьашха гӀалаш яьй вай ханоргех доацача II бӀаьшере.
ГӀалгӀайчен ЖӀайраха шахьаре 2000 саг ва́х .

Эса-ЖӀайраха белгга́ моттигаш:

 Аьрзи — Эггара йоккхагӀйола кхаьлл юкъейола паччахьалкхен Ӏалама заповедник.
 ВӀовнашке — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. 2008-ча шера Эрсечен ворхӀ тамаш яхача проекта финале чакхъяьнна хиннай.
 ТӀаргам — Эса аьтта берда тӀа ЖӀайраха шахьаре улла кхаьлл. Кхаьлла доазон тӀа дукха вӀовнаш йисай.
 Тхьаба-Ерд — Пхьуй, Хьайрах яхача шин кхаьлла юкъе Гуржехьерча гӀайнаца улла ЖӀайраха шахьарера шира ерда я.
 Аьге-Кхала — ЖӀайрахьа шахьарера кхаьлл я.

1996-ча шера денз Эса-ЖӀайрах ЮНЕСКО дунен тӀехьален листама юкъеяхьа кийчаяьча объекташта юкъе я.

2016-ча шера инвентаризаци яьчул тӀехьагӀа баьча соцамах 1,7 эзар сийленгаш товшхала тӀехьален листама тӀа даьхад, сийленгаш лораярца дола балхаш дӀакхухьаш да. Аьрзи кхаьлли, Хамхи кхаьлли, Лаьжгера Меларе кхаьлли тоаяь йистеяьннай. 2017-ча шера «ЖӀайрах-Эса» яха тархьара-товшхала лаьтта тахкара́ ГӀалгӀай Мехка Ӏилманхой совет вӀашагӀъеллай, Фаьренгехьереи Немций мехкареи говзанчаш юкъебоалабаь, Юнеско юкъеда́хьа кийчо ергйолаш.

 Белгалдаккхар 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен музеяш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен заповедникаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ