Оарстхой

мини|1847-ча шера Кавказерча областа Бурон тӀема округеи ЗӀамигача Нохчийчеи оарстхой долаш белгалдаьха лаьтташ

Оа́рстхой, оа́рштхой, иштта о́рстхой (), е Оарстхой шахьар ( — гӀалгӀайи нохчийи къамашка тархьаре хинна юкъарло; юкъерча бӀаьшерий гӀалгӀай шахьар а я, нохчий тукхам а да. Оарстхой хьабаьнна а баьха а моттиг гӀалгӀай лоам чуводача да́да Эса йистереи Фартан йистереи лаьтташ да. Оарстхой юкъара юрт Аьрште хиннай, цун цӀера тӀара хьаяьннай оарстхой цӀи а.

 Юкъара хоам 

Кхыча къамаша мо цхьан юкъа гӀалгӀаша чоалхане система лелаяьй адамий тоабаш белгалйоахаш тайп-тайпара цӀераш а йолаш. Уж тоабаш йоккхий а кагий а хиннай цаӀаш кхычарна чу а йолхаш. Цу тоабий цӀерех лоархӀ гӀалгӀашка дезал, цӀа, никъ, ваьр, тайпа, нохчашка — доьзал, цӀа, некъи, гар, тайпа. 

ГӀалгӀашта юкъе шахьараш яхаш цхьанкхетараш хиннад. Уж шахьараш е цӀийнаца хоттаенна а хиннаяц, е тайпаша баьча бартах вӀашагӀкхеташ а хиннаяц — шахьараш нах бахача лаьттан тӀагӀолла хьахулаш хиннай. Еррига белгалъяьккха къоастаяь ялх-ворхӀ шахьар я . 

XX-гӀа бӀаьшу ахнега кхоачаш долча хана тукхам яхаш термин а йолаш нохчашта юкъе керда классификаци оттаяь хиннай. Цу классификацех, дукхагӀа мел дола тайпаш тукхамаш яхаш цхьанкхетараш хьа а деш вӀашагӀдетталуш хиннад аьнна оттадаьд (цкъарчоа 8 тукхам дар белгалдоаккхаш хиннар, цул тӀехьагӀа — 9). Таханарча дийнахьа хетачох, тукхамаш нохчашта юкъера фу е лаьтта белгалдоаккхаш леладу дош лоархӀ, тӀаккха гӀалгӀай шахьар — духхьала лаьтта — ГӀалгӀайчен да́къа белгалдоаккхаш лоархӀ. Вайнаьха цхьанкхетараш массехк тайпара кхетаде йиш хилар бахьан долаш XIX-ча бӀаьшеренгара денз Россе кавказтахкаргахьа царех йоаккхаш йола цӀи общество () хиннай.

 Къаманга бехкар 
Оарстхой тархьарца хьабаьнна моттиг малхбузехьа гӀалгӀай къам долаши, малхбоалехьа нохчий къам долаши хиннай. Цудухьа къаьстта Советий союз ехачул тӀехьагӀа къаманцара сакхетам чӀоагӀа болча вайна́ха́ юкъе ха мел йода къовсамаш хул — цхьаболчар оарстхой малхбоалехьа баха гӀалгӀай ба йоах, вокхар — малхбузехьара нохчий ба йоах. Массехк тохкамо хьаяхачох, оарстхой юкъарлоно гӀалгӀай тархьаре чӀоагӀа лоадам бола да́къа лаьцад — гӀалгӀай къам латташ йолча 7 шахьарех цаӀ хиннай из. Нохчашка а да оарстхой яхаш тукхам, нохчий къам шийх латташ йолча 9 тукхама́ юкъе до́даш лоархӀ цар из (иштта, масала, 9 тукхаман белгало а йолаш Нохчий Паччахьалкхе Ичкерен тхьамагӀа тӀеи Нохчий къаман юкъарча конгресса байракха тӀеи латташ долча 9 седкъах цхьа седкъа — оарстхой ба.

Советий хана а оарстхой паспорта тӀа гӀалгӀай болаш язбаьб даим. Ӏилман гӀоза чу а XX-ча бӀаьшереи XXI-гӀа бӀаьшу долалуши оарстхой къаманга бехкаш хилча, гӀалгӀай юкъарлонех цаӀ йолаш лаьрхӀаб уж.

ХӀанз латтача хана. Этнолог В. А. Шнирельманс яхачох, оарстхой малагӀча къамах лархӀа деза лоархӀаме дац, къаьгга политикаца дувзаденна а да, хӀана аьлча оарстхой гӀалгӀай а нохчий а да́къа да — царех цхьабараш гӀалгӀай мотт а бувцаш шоаех гӀалгӀай оалаш ба, кхыбараш нохчий мотт а бувцаш шоаш нохчашца бувзабеш ба. ХӀатоане оарстхоех цхьаццабараш цу шин къамах шоаш лоархӀе а, шоай къаьстта къаман сакхетам болаш ба (дукха лагӀаш дола къаман сакхетам оал цох).
 Лоаттам 
Оарстхой шахьара лоаттам — цу шахьаре хинна тайпаши наькъаши — хӀанз а тохкамхоша дика техкадац, ер ма йий аьнна чӀоагӀъяь йолаш Ӏилманхой барт тайна классификаци а яц. Оарстхой дай галаехи, мержоехи, цӀечоехи, ялхароехи хьабаьнна хилар нийса лоархӀ, цхьабакъда иззамо нийса лоархӀ уж тайпаш шоаш цу оарстхоех лархӀар, цхьа ха яьнначул тӀехьагӀа царна из цӀи дӀатӀая́лар бахьан долаш. 

 Тайпаши наькъаши Хьабаьнна моттиг Фамилии и этногенез 1. Белхарой 19781991 Белхара Белхароевы → гӀалгӀай 1.1. Булгучанакъан 19781991 Эга чӀож Булгучевы 1.1.1. Эга чӀож Дзагиевы/Дзангиевы/Зангиевы → цоринцы 1.1.2. Эга-ЧӀож Хашиевы → цоринцы1.1.3.ХьайМейриевы1.1.4.Куртой-ЮртКуртоевы 1.2. КӀориганаькъанДаьттагӀе Кориговы 1.2.1. Баталовы 1.2.2.Берд-Юрт Мамиевы 1.3. Фаьрганаькъан 19781991 Фаьрг, Берашке, Аьрште Фаргиевы 1.3.1. Арсамаковы 2. Галай 197319781991 Акха-Босе
МужганМужган Галаевы, Базаевы, Гайсановы  → гӀалгӀай→ нохчий 3. ГӀоандалой 197319781991 ГӀандала-Босе Гандалоевы, Додовы → гӀалгӀай→ нохчий 3.1 Акбиевы → гӀалгӀай 4. Мержой 197319781991 Мерж Мержоевы → аккинцы-ауховцы → гӀалгӀай→ нохчий 4.1. Аксаговы → гӀалгӀай 4.2. Гушлакиевы 4.3. Дербичевы 4.4. Кузьговы 4.5. Мусаевы, Мусиевы, Мусоевы 4.6. Хантыговы 4.7. Юсуповы 5. ГIулой 19781991 ГӀул, Хьайхар, Мерж Гулоевы, Гулиевы, Гациевы, Нагадиевы, Хучбаровы → → гӀалгӀай 6. Мужахой 197319781991 Мужахоевы (Мужухоевы) → гӀалгӀай 5.1. Актомировы 5.2. Алихановы, Эльдихановы 5.2.1. Гемиевы 5.2.2. Мосиевы 5.2.3. Мургустовы 5.2.4. Ольгиевы 5.2. Велхенаькъан 19781991 Велхиевы 5.3. Китиевы 5.4. Куртоевы 7. Органаькъан 19781991  → гӀалгӀай→ нохчий 8. Хьайхарой 19781991 Хьайхар, Мерж Хайхароевы, Хамзатовы, Дженаралиевы, Турашевы, Хучбаровы, Гулиевы, Нагадиевы → гӀалгӀай→ нохчий 9. ЦӀечой 19731974197819912005 ЦӀеча-Ахка Цечоевы → аккинцы-ауховцы → гӀалгӀай→ нохчий 9.1. Апиевы, Опиевы → гӀалгӀай 9.2. Бариевы, Бориевы → гӀалгӀай 9.3. Боканаькъан 19781991 ЦӀеча-Ахка Боковы, Келиговы → гӀалгӀай 9.4. ЦӀеча-Ахка Гардановы → гӀалгӀай 9.5. ГӀарчой 1973 → гӀалгӀай→ нохчий 9.5.1. Анастой Анастой (хӀанз ДаьгӀастен  Ботлихски шахьара Анасалта я) Анастоевы → гӀалгӀай→ нохчий 9.6. Мазиевы → гӀалгӀай 9.7. Мусиевы → гӀалгӀай 10. Ялхарой 19781991 Ялхороевы → гӀалгӀай→ нохчий

 Шахьара лаьтта 

 ЦӀи 
280px|right|Таханарча ГӀалгӀайчени Нохчийчени ДаьгӀастени мехкасурта тӀа хьахье́кха́ дола оарстхой шахьара доазув

Эрсий меттала цхьаццаболча кавказ тохкача Ӏилманхоша (Ш. Б. Ахмадов, А. С. Сулейманов кхычар а) оарстхой тархьара лаьттах оарстхоех йоакккхаш йола цӀи йоаккх — Орстхой.

Оарстхошеи гӀалгӀашеи цу лаьттах Арсхте/Арште яхад яхаш хиннаб кхыча къаман тохкамхойКомментарий № 275  к Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг., в переводе Т. К. Шафрановской., хӀаьта нохчаша — Арстхой/АрштхойАхмадов Ш. Б. Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века).  — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — С. 230.. И. А. Гюльденштедтс оарстхой лаьттах Округ Карабулак аьннад (оарстхошта тилла́ча тюркий, хьагучох белгга гӀумкий овла болча «карабулаки» яхача арахьарча цӀерагӀа), цул тӀехьагӀа цо хьайоалаяьй из моттиг белгалйоахаш лелаю кхы массехк топоним: нохчий — Арисх Тояи/Ариш Тояй, черсий — Балсу (Фартан къаьнарча цӀерах — БалсуАхмадов Ш. Б. Ук. соч. — С. 231. (тюрк. «Меза хий»)Гюльденштедт И. А. Провинция Кистия или Кистетия // Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. К политической географии и народоведению Кавказских гор. — СПб.: «Петербургское востоковедение», 2002. — С. 244..

 Доазув 
Хетаргахьа, юкъерча бӀаьшерен чаккхен мурагара денз оарстхой баьхаб Эса а, Фортан а хиний магӀарчеи юкъерчеи даькъе. Таханарча дийнахьа оарстхой лаьтта нийслу доккхагӀа долча ГӀалгӀайчен Шолжа шахьара даькъ тӀеи, Нохчичен Серноводски шахьара даькъ тӀеи, Оарштхой-Фартан шахьара доазон йистерча даькъ тӀеи.

 Оарстхой шахьара юхера моттигаши нахи 
 — лаьтта Тийрка дехьарча гӀомарашка хьалдодаш хиннад — гӀалгӀай  140px|center|Роза ветров  — аьккхий, галай, ялхарой — гӀалгӀай  (кхаькхалойи, цхьоройи шахьар)Оарстхой лоалахой хиннаб аьккхийи ялхаройи (из тайпа цкъаза оарстхоех а дӀатох). А. С. Сулеймановс яхачох, оарстхой лоалахой хиннаб: лоамашкагахьа зӀилбухехьеи малхбузехьеи — гӀалгӀай шахьараш, малхбоалехьа — ялхаройи галайи, цхьабакъда галаех цо аьннар цо ше а кхыча тохкамхоша яхачунца вӀашкадагӀац, галай шоаш оарстхой хилар бахьан долашВолкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX в. — М., 1974. — С. 163..

 Пхьанаш 
Оарстхой пхьанаш хӀанз а дика тохканза я, лоадам бола хоам гулбаьр А. С. Сулейманов мара хиннавац (1976—1985-ча шерашка диъ дакъа долаш арахийца болх), кхыча Кавказ тохкача Ӏилманхоша тохкмаш де езаш а я.

 Дукхали баржари 
XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш — XIX-гӀа бӀаьшу долалуча хана оарстхой шахьаре 40-нега кхоаччаш пхьа хиннай, хӀаьта цун дина а политикацара а юкъара эйла ЦӀеча-Ахка хиннай, оарстхоша шоай дай баьха моттиг лоархӀаш йола. Цу ха́нна царех цхьа дакъа лоаман чӀожашкара Шолжа атагӀа гӀолла дӀахьабаьржа ба́ха хайшаб — таханарча ГӀалгӀайчени Нохчичени аренашкеи лоам дӀатӀакхачалехь да́дача лаьтташкеи хул из, цул тӀехьагӀа ДаьгӀасте дӀабахаб уж — арарча аьккхий юкъарло хӀетта хьахулача да́къа лаьцад оарстхой цхьан даькъо.

Оарстхоша шоаш хьаяхачох, тархьарца уж баьха моттиг Фортан хикертагара даьржега кхаччалца йола моттиг хиннай. Цигара Ӏоъарабаьнначул тӀехьагӀа — Шолжа юкъерча даькъе хайшаб: малхбоалехьа — ГихтӀенга кхаччалца, малхбузехьа — Яндарега кхаччалца.

XX-ча бӀаьшера оарстхой дӀахьабаржари цар дукхали официальни СССР а Эрсечен а хьисап деш нах дӀаязбеча хана лаьрхӀаяц. 1990-ча шера оарстхой инициативни тоабо Шолжа-ГӀала тӀарча «Комсомола фу» яхача газета тӀа лустам язбаь хиннаб, цига оарстхой баьха моттигаш а цар дукхал масса саг гаргга хиннай а яздаьд, тӀаккха 1999-ча шера оарстхоех бола цхьаццабола демографе хоам социолог хиннача  хьоахабаьб Россе Ӏилмай академе Этнологеи антропологеи института зарбанчено арахийцача «» яхача бюллитена тӀа
 (газета тӀареи бюллитена тӀареи хоам советий-россе Ӏилманхо хиннача В. А. Шнирельманас пайда ийцаб ший балхагахь). Цу шин хьаста́ тӀатовжаш хилча, XX-ча бӀаьшерен 90-ча шерашка оарстхой дукхали уж баьха моттиги ишта хиннай:
 Оарштхой-Фартан шахьар — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш дац; оарстхой, масала, бах Бумата (гӀоандалой, мержой, гӀулой).
 Наьсарен шахьар — 10 000-нел совгӀа оарстхо вах; Пхьилекъонгий-Юртеи, СурхотӀаи, Яндареи, масала, бахаш 10—30 % оарстхой ба.
 МагӀалбика шахьар — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш дац; масала, СоагӀапча 5000 сагах 4000 эзар оарстхо  (Галай, ГӀоандалой, Белхарой, Боканаькъан, Булгучанаькъан, КӀориганаькъан, Мержой, ГӀулой, Мужахой, Фаьрганаькъан, ЦӀечой, кхыбараш).
 Сунженский район — 10 000—15 000 оарстхо; масала, МагӀарчеи ЭгӀарчеи Оалкама бахарех 90 % хиллал бахараш оарстхой ба (ГӀулой, Галай, Белхарой, Боканаькъан, Булгучанаькъан, КӀориганаькъан, Мержой, Фаьрганаькъан, ЦӀечой, кхыбараш), Илдарха-ГӀала тӀа, ГӀажара-Юрта, Сипсой-ГӀала тӀа — массехк эзар оарстхо ва.
 Шолжа-ГӀала — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац.
 СССР кхыйола регионаш — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац..
 ГӀалме шахьари Бурои — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац.
 Казахстан — оарстхой бахаш ба, мел-б ховш бац.

 Оарстхой тархьар 
300px|справа|мини|СоагӀапчера оарстхой эбаргаш, аьттехьа ва́гӀар Мержой  Ахьмад ва.
Оарстхой тархьар яхар шин маӀане кхетаде йиш я. Цкъа дале, шахьар хьахинначул тӀехьагӀа хинна дола тархьар санна а кхетаде йиш я из, хӀаьта довзаш дола шахьара тархьар XVIII-гӀа бӀаьшера юхьига тӀара доагӀа Аьрште-Аьлени Футтани йистерча бердаш тӀа. ШозлагӀа дале, оарстхошта юкъе чудолхаш хиннача тайпий тархьар санна а кхетаде а йиш я из — Галайи, Мержойи, Цечойи Ялхаройи. Шахьар хьаяьча цу тайпий тархьар дуккха кӀоарггагӀеи ширагӀеи да шахьара ший тархьарал — масала, Эрсий царствон каьхаташка XVII-ча бӀаьшеренгара денз хьоахаеча «Мерези» яхача топонимца бувз мержой. Из доацаш цӀечой ЦӀеча-Ахка а XV-ча бӀаьшера йиллай.

 Хьабалар 
Академик П. С. Палласас,  1793—1794 шерашка ший Кавказе экспедици еш баьча наькъа хоадамах болча белхагахь оарстхой белггала гӀалгӀаех хилар яздаьд. 

Хьагучох, оарстхой шахьар XVII бӀаьшу чакхдоалаш XVIII бӀаьшу долалача хана эттай Аьрште-Аьлени Футтани бердаш тӀа нийслуча лоха лоамаш да́гӀача а́ра. Оарстхой юкъарло хьаеш кӀийленга лаьттараш ба аьккхийи, галайи, мержойи, цӀечойи, ялхаройи юкъарлонашкара нах. Оарстхой хьахиларгахь къаьстта цӀечой белгалбоахаш моттиг а хулар — массаболча оарстхоша шоаш хьабаьнна моттиг юкъерча бӀаьшарен ЦӀеча-Ахка яха эйла хиннай яхаш къамаьлаш хиннад нийслуш.

 Шахьар оттар 

Оарстхой бехкама магӀарчарнеи эгӀарчарнеи бекъ. МагӀара оарстхой ба́ха хайшаб малхбузехьа Эса юкъера дакъеи малхбоалехьа Фартеи Шалажа оала хийи долча лаьтта.

XVIII-гӀа бӀаьшере йодача юкъа XIX-гӀа бӀаьшу тӀакхаччалца оарстхой кӀалхахьа улача шаьрача ховша болабеннаб, бехкама эгӀара оарстхой оалаш бола уж хайшаб малхбузехьа Яндархий Шолжах кхетача меттера малхбоалехь Ша́лажа Фартах кхетача моттигага кхаччалца долча лаьтта.

 Йоазонашка духхьашха хьоахабар 
Оарстхоех бола хоам геттара кӀезига ба, болаш бар а XVIII-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе географеца хоттаденнача литературеи Россе импере Ӏаьдала каьхаташкеи мара бац. Масала, карабулаки яха цӀи  1763-ча шера М. И. Воронцовси А. М. Голицынси кулг яздаьча Кхыча мехкарча гӀулакхий коллеге каьхата тӀа хьоахаю, оарстхой цхьа да́къа шаьрача дӀакхолхадар бахьан долаш. ТӀаккха цу бӀаьшера 70—90-ча шерашка карабулакаш яхарашМалхбузехьарча Европерчеи Эрсечерчеи тохкамхой балхашка а хьоахабаьб (И. А. Гюльденштедт, Л. Л. Штедер, П. С. Паллас, кхыбараш). Н. Г. Волковайна хеталуш хиннад оарстхой лаьтта Вахушти Багратионе ший гӀорбаьннача «Гуржехьен географе» тӀа  хинна хила мег. Иштта цо йоахар В. Н. Гамрекелес хьадоаладаьча 1733-ча шера оттадаьча мехкасурта тӀа Фарта (Балсу аьнна цӀи яьккха́ча) йисте латтача 100 юрта баьхараш оарстхой хиннаб аьнна.

 Духхьашха Россех кхетар 
Долаш долча бовхамашта тӀатайжача, 1762-ча шера аьхки ахаш оарстхой им дилла кийча хиларал совгӀа ДаьгӀасте дӀа а баха́ Аджи-Муртазали яхача гӀумкий аьлан лаьтташка Эндирей эйла йисте  кийча а хиннаб. Из цар дарца уж Эрсечен кара чуболхилга а лоархӀаш хиннаб уж, Эндиреера уллубияш Эрсечен вассалаш хиларах. Россе паччахьа Ӏаьдала викал теш а волаш оарстхой 22 хьалххочо раьза а болаш соцам баь хиннаб цу хӀаманна тӀа. Уж хьалххой оарстхой чӀоагӀагӀа шиш болча 8 тайпа-наькъа викалаш хиннабВиноградов В. Б., Умаров С. Ц. Вхождение Чечено-Ингушетии в состав России. Грозный, 1979. С. 41—42. Ама́наталла Эндиреерча аьла́ хьалххой 5 бер дӀаденна хиннадАхмадов Я. З. Взаимоотношения народов Чечено-Ингушетии с Россией в 18 веке. Грозный, 1991 г. С. 72.. Цу шерашка  лаьца къамаьл деш а Россена караболхаш а  хиннараш ба мержойи, даьттагӀойи, ялхаройи хьалххой (). Кхелха́чарна юкъе цӀечой тайпан нах а хиннаб. Цу шерашкарча каьхаташка ГӀоандалойи, , Булгучанаькъани, Бузуртанаькъани, КӀориганаькъани, Белхаройи юрташ () я ювцаш, хьагучох, цар Ӏе лаьрхӀа хиннад.

Хьалхара эрсий-туркий тӀом (1768—1774) хьа́лехь ШоллагӀча Екатерина паччахьа амар даь хиннад ГӀаьбартехьенахи «Къобанхин оагӀорахьа» да́хача къамаехи хоамаш гулде аьнна. Уж хоамаш ГӀизлара гӀапковна комендант хиннача Н. А. Потаповас гул а даь Маздакера ротмистр хиннача  1768-ча шера ардара бетта Петербурге хьалдена хиннад. Цу хоамашка оарстхой «балсу» яхаш а болаш, МагӀарча ГӀумахих зӀилбухен-малхбоалехьа ба́хача карачаяштеи (лоам чуводача баха къарший), чегемаштеи, караджауштеи (лоам чуво́дача ба́ха дугарой), балкараштеи (малкхарой), дюгераштеи (лоамара дугарой) тӀеххьа хьоахабаьб ужДокументальная история образования многонационального государства Российского. В 4-х книгах. Книга первая. Россия и Северный Кавказ в XVI—XIX веках. / Под общей ред. Г. Л. Бондаревского и Г. Н. Колбая. — : «Норма», 1998. — С. 175.. 1771-ча шера оарстхоша Эрсеченна тешаме хургхиларца чӀоагӀо яь хиннай, цхьабакъда цу хана цу тайпара барт цхьа моллагӀдола Кавказера къам Эрсий паччахьалкхенах дӀакхета нигат долаш беш хиннабац — хӀанз укх миноте болча пайданна мара беш хиннабац цар из — шоаш де лаьрхӀар чакхдаьннача сахьате цу тайпара шоаш баь барт дӀабицбеш хиннаб цар. Дале а, И. Неймич инара́ла́ капитан Дегостодияс хоам дӀабеча хана ишта аьнна хиннад: «Они при первом случае доказали себя всеми образы доброжелательными, прося старшины и народ, чтобы, приняты были в вечное е.и.в. подданство, обещаясь дать от себя аманат».

Эрсий-туркий тӀом дӀа а баьнна Кючук-Кайнарджера машара барт (1774 шу) язбарца, юхе мел дисар ца лаьрхӀача а, Къулбаседа Кавказе да́хача къамай вахара́ чӀоагӀа Ӏоткъам хиннаб — ГӀаьбартехье Эрсечен доалахьа хилар тӀаийцад, иштта Россе Ӏаьдало хӀирий шоай доала́ кӀала хилар а дӀакхайкадаьд, из бахьан долаш уж хӀирий шаьрача ӀокӀалабувла а болабеннаб. XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш XIX-гӀа бӀаьшу долалуча хана оарстхой а шоай бахачара ӀокӀалабувла болабеннаб: цкъарчоа Шолжа йистеи, тӀаккха дӀахо тахан ГӀалгӀайчени, Нохчичени, ДаьгӀастени доазонашка нийслуча шаьрача аренашка Ӏохувшаш дӀагаьнабувлаш (дукхагӀа мел бола оарстхой лоам чуводача ядача шаьрача аренашка кхы а 1772-ча шера а кхелха́ хинна хила тарлу). 

Хьаховчох, 1782-ча шера, цхьаццаболча оарстхошеи хӀирашеи дехар а даь, Россе Ӏаьдало Татартуп гӀапков хьалдаьд дехар даьраш гӀаьбартехи нохчий лоамароехи лорабергболашБутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722-го по 1803 год. Извлечения. — Нальчик: «Эль-Фа», 2001. — С. 318.. 1781-ча шера Россе эскара подполковник, дивизионни квартирмейстер хиннача  даь тешал да долаш оарстхой гӀалгӀашца цхьана шаьрача юрташ ехкаш хиннилга дувцащ: 

 ГӀаьбартий кара хиларах 
XVIII-гӀа бӀаьшере чакхйоалаш XIX-гӀа бӀаьшере йолалуча хана Россе Ӏаьдала тактика хиннай наг-нагахь цхьаццадола лоамарой къамаши фунаши (оарстхой а царна юкъе хиннаб) ГӀаьбартехьен кара да яхаш дола къамаьлаш чукховсар. Туркий мехка́ юкъедолхаш дола е цун Ӏаьдал долча лаьттаех оалаш хиннад цар уж ГӀаьбартехьен вассальни кара да аьнна. ТӀаккха ГӀаьбартехье цу юкъа Эрсий доалахьа йийрза хиларах, лаьтташ ГӀаьбартехьен кара да а́ларца из Россе импери кара хилар маӀан долаш а хиннад, цу лаьтташка шоаш шиш болаш хилар дӀагойташ а хиннад. ГӀаьбартий «доалахоша» Кукале заман хана денз оарстхошкареи кхыча лоамара къамашкареи йоал ийъяьй яхар бух болаш къамаьл дац, хӀатоане цхьан юкъа цу тайпара ахча гӀаьбартеша ийдеш моттиг хиннаяле а, гӀаьбартий оагӀув Эрсечено хьал а лоацаш царна дикагӀа дола герз Ӏалашдеш хиннача ханаца дувзаденна хиннад из дерригаКипкеева З. Б.  — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2008. — С. 148—149.:

 Эрсий-кавказхой тӀом 
XVIII—XIX-ча бӀаьшерашка Къулбаседа Кавказе моттигера тӀемаш хиннача хана, къаьстта «Боккха эрсий-кавказхой тӀом» (1817—1864 шераш) оалаш Россе импери эггара бирсагӀа хинна мур хиннача хана, орстхоша чӀоагӀа да́къа лоацаш хиннад лоамарой кара ца берзабайта гӀерташ эрсашта духьале еш. Бусалба дина кӀийлен тӀа Кавказа имамат яха паччахьалкхе вӀашагӀъелла́ча хана цхьаццабола оарстхой цу имамата шин административни даькъ тӀа нийсбенна хиннаб: Аьрштени (оарстхой шоай) Галашкени (галашкархой) вилаяте. Оарстхоех дукхагӀбараш имамата́ хьалха латтача Шамала оагӀув а лаьца тӀом беш хиннаб, Шамала мурдашта юкъе цхьа оарстхо хиннилга а ховш да — ЦӀечой Жамбот. Дуккхача моттигашка оарстхой вайнаха юкъе эггара майрагӀа дола фу да яхаш бувц.

Хинначох керттерчун хронологи:

 1806-гӀа шу — И. В. Гудовичс Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара баьччанна С. А. Булгакова́ № 1960 йола ордер еннай Ночхий мехка нохчаштеи оарстхоштеи таӀазар дергдолаш экспедици кийчъярах йола. Каьхата тӀа амар даьд — дика наьха санна таӀазар а де, тешаме мутӀахьа хургхиларца чӀоагӀо яларга а ба́ха аьнна.
 1807-гӀа шу — П. Г. Лихачёв инарал-майор хьалха а латташ Россе эскаро оарстхой «совцабар» хиннад. ТӀема тархьархо хиннача В. А. Поттос цу хӀамах «последний подвиг пятнадцатилетней службы Лихачёва на Кавказе» аьнна цӀи яьккхай.
 1825-гӀа шу — Россе эскаро тӀеман экспедици яьй Эсаи Фартани йистерча оарстхой юрташка.
 1827-гӀа шу — оарстхоша Эрсеченна тешаме хургхиларца  чӀоагӀо яьй. Кхыча Даькъастен къамех-фунех цхьаццача́р мо, оарстхоша чӀоагӀо яра бахьан хиннад Кавказера чӀоагӀалений зӀанара а, Ӏаьржача форда гӀазкхий бӀун а, Аштархан а баьчча хинначеи, Кавказерча областа хьаким хинначаеи Г. А. Эммануэль инара́ла леладаьр бахьан долаш. Герза низаца а доацаш, хьаькъале распоряженеш а телаш цо уж Эрсеченах хьатохарах Орден Святого Александра Невского енна хиннай цуннаЭммануэль Георгий Арсеньевич // Большая Биографическая Энциклопедия. — : тип. Главного Упр. Уделов, 1912..
 1832-гӀа шу, маьтсела 5-гӀа ди — Къаьстта йолча Кавказерча корпуса хьовда волча барон Г. В. Розенс тӀеман министр волча граф А. И. Чернышёвга Тиблисера № 334 йола рапорт язъяьй мутӀахьа боацача нохчаштеи оарстхоштеи тӀалата пурам дехаш.
 1858 шу — оарстхой наьсархошцеи, галашкархошцеи, Тарса арен бахархошеи Боккхача эрсий-кавказхой тӀема цхьан лоадам болча даькъе да́къа лаьца хиннад — Наьсарерча гӀовттаме, из толам боацаш чакхбаьннаб.
 1865 шу (тӀом баьнначул тӀехьагӀа) — Хьункархой мехка кхелхав/дӀакхолхаваьв массехк эзар оарстхо, ма дарра аьлча — 1366 дезал, дар дийцача, оарстхоех цхьа моллагӀа дола дакъа дац из мехках даьккхар — дукхагӀа мел бола оарстхой ба уж, Россе зӀамига дакъа мара дисадац. Брокгаузеи Ефронеи энциклопеде дошлорго кхыметтала «оарстхой — деррига Туркашкахьа дӀадаха́ дола фу да» аьнна яздаьд.

Цхьаццадолча Россе каьхата тешалашка оарстхоша тӀем тӀа лаьца́ да́къа хьоахадар:1840-ча шера тушола 30-ча ден рапорт: 
1840-ча шера ардара бетта 3-ча дийнахьара граф А. И. Чернышёва́ даь соакхал: 

 Советий зама (XX-гӀа бӀаьшу) 
Хетаргахьа, 1920-ча шерашка жӀайрахойи оарстхойи гӀалгӀай къаман юкъарлонна юххера юкъебахаб, тохкамхошта хетачох, цу хӀаманца гӀалгӀай къам цхьанкхетар чакх а даьнна юкъара цхьа цӀи хьатӀаэцар хиннад. XX-ча бӀаьшера оарстхой гӀалгӀаех увш процесс йодаш хиннай, цу шахьара цхьа дакъа — нохчашца.

 Советаш ехачул тӀехьагӀа (XX-ча бӀаьшера чаккхе — XXI-ча бӀаьшера юхьиг) 
ХӀанзарча заман чу оарстхой гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе ба, оарстхой фуртангаш арахьа а бах — Туркехьа. 1990-гӀа шераш доладеннача хана денз цхьаболча оарстхошта юкъе шоай къам юхаметтаоттадарах йола уйла яьржа хиннай.

 Товшхал 

 Мотт 
Оарстхоша бувцаш бар гӀалгӀайи нохчийи мотт ба, иштта эрсий мотт а бувц (Туркий мехка — туркий мотт бувц). XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе  яздаь хиннад «они частично понимают татарский язык» аьнна, татарский яхачунца ловшбар гӀумкий мотт хиннаб.

1930-ча шерашка А. Н. Генкос оарстхоша бувцаш бола мотт, Ю. Г. Клапрота тохкамашка долаш долча материалашта тӀа а товжаш, нохчий меттаца тарбеш хиннаб, амма къаьстта тоаба хьа а еш белгалбаьб цо оарстхоша лебу мотт. Цхьабакъда, 1897-ча шера хиннача хьисап деш нах дӀаязбеча хана хьакхаьчача лингвистически хоамаштеи, 1926-ча шера ше даьча тохкамаштеи тӀа а товжаш цо яздаьчох, Эса магӀареи юкъереи доакъошка ба́хараши, цхьан даькъе Фарта йисте ба́хараши (галашкархойи, оарстхойи) гӀалгӀай мотт бувцаш ба.

1963-ча шера нохчий Ӏилманхо-лингвист хиннача Ю. Д. Дешериевс Галай чӀожа шахьаре бувцаш болча меттах духхьашха «нохчий метта юкъе йода галай чӀожа диалект» аьнна класификаци яьй, гуччахьа йола гӀалгӀай меттацарча гаргалон лараш хилар белгал а доаккхаш. Цо яздаьд: 

Тайп-тайпарча тохкамхоша бе-бе ю оарстхой диалекта цӀера транскрипци — arştxojn, erştxojn, orstxojn, иштта «карабулакский» (karabulak, qarabulak) яхеи «балой» яхеи (balojn — нохчаша я́ха́ ширъяьнна цӀи) цӀераш а лелаю. XXI-гӀа бӀаьшу долалуча хана оарстхой диалект лелаяр белгалдаьнна хиннад ГӀалгӀайчен гӀинбухерчеи юкъерче даькъе (масала, СоагӀапча), цига официально оарстхой гӀалгӀай мотт бувцача гӀалгӀаех лоархӀаш хиннаб; Нохчашкахьа оарстхой диалект яьржа хиннай мехка малхбузехьа (масала, Нетхойи Шалажеи хикерта йисте), цхьабакъда 1944-ча шера нохчийи мехках баьхачул тӀехьагӀа Нохчий мехка из кхы лелабаьб-баьбац ховш хоам бац.

Ю. Б. Коряковс аьккхий-оарстхой наречи гӀалгӀайи нохчийи метташта нийсса увттаяьй, из царна юкъе латтар белгал а даьхад, цхьабакъда дукхагӀа мел йолча хана из е гӀалгӀай метта́ е нохчий метта́ юкъекхухьилга а белгалдаьд. Россе кавказтахкархо хиннача д.и.н.  а нахски кӀалтоабан чу уж метташ шоайла нийса лаьрхӀад — «родственные между собой чеченский, ингушский, карабулакский и бацбийский языки, составляющие нахскую (вайнахскую) языковую подгруппу, имеют общие генетические корни …».

Оарстхой цхьан инициативни тоабано газета тӀа раьза а боацаш кхайкарал даьлга ховш да 1990-ча шера, цхьаццаболча нохчий тохкамхошта раьза хиннабац уж цар оарстхой диалект нохчий метта ле́рах цаӀ да из а́лар бахьан долаш (Хьажа Аьккхий-оарстхой ле́р § Классификаци).

 Тешараши динаши 

 Тарматал 
Юкъерча бӀаьшерашка оарстхой моллагӀа кхыдола вайнаьха фу мо шоай тармата ди лелабеш хиннаб, тахан уж дика техкадац. Шоай торамий пантеон хиннай цар, цар текъамаш Ӏа́лама́и цу Ӏаламца цар бувзаш хиннача цӀувнаштеи Ӏибадат дарца дувзаденна хиннад. Адамаштеи хьайбаштеи таралесташ а долаш цӀувнаш а хиннад цар. Фаьлгашкеи оаламашкеи уж цӀувнаш адамийи хьайбийи сибат долаш хьа а ухаш наьха ва́хара́ Ӏаткъаш хиннад яхаш тешаш хиннаб уж. Хьагучох, им диллалехь оарстхошта юкъе  культ хиннай чӀоагӀа лоархӀаме.

Къулбаседа Кавказа дуккхача къамай шира багахбувцама эпос хиннай — «Наьртий эпос». Наьрташ-турпалаш бувцаш дола оаламаш вайна́ха́ юкъе эггара дукхагӀа диса хиннад гӀалгӀай лоамара кхаьллашка. Духхьашха уж дӀа а яздаь кепатехар Оахаранаькъан ЧхьагӀа хиннав 1870-ча шерашка. Цо дӀаяздаьча оаламашка турпалхой шин даькъе бекъаш хиннаб:  наьрташтеи (дика, эздибараш) орхустоштеи (во, цӀимхара, маькарабараш)Ахриев Ч. Э.  // Сборник сведений о кавказских горцах. Тифлис. 1870 г., т. IV., отд. II, стр. 1−20.. Гуччахьа цо уж бийкъа хиннаболлашшехь цхьаццабола тохкамхой (масала, Б. К. Далгат а советий хана цунна тӀехьа тӀабехкараш а) нахски оаламашка бувцаш болча турпалех  цӀи я́ха болабеннаб: «нарт-орстхойцы» (нарт-арштхой, нарт-орстхой). Кхыметтала оригинала чу лаьттача тайпара «орхустой» ца яздеш «орстхой» яздеш хиннад цар тархьара оарстхой цӀи хила еза из яхаш. Цу тайпара оарстхойи орхустойи вӀашагӀбеттара́ раьза воацаш къамаьл даь хиннад профессора Дахкилганаькъан ИбрахӀима — наьрташ () ца оалаш наьрт-оарстхой () алар гӀалат хилар лаьрхӀад цо. Цо ший къамаьл тӀачӀоагӀдаьд наьрташи орхустойи яхаш дола ши дош тайп-тайпара кхетам болаш хиларцеи, гуччахьа къаьгга «орхустойи» «оарштхойи» яха ши термин Оахаранаькъан ЧхьагӀас ший балхашка къеста а еш лелаяь хиларцеи. Наьрт яха термин, цо хьаяхочох, эпосаца ювзаенна я, хӀаьта оарстхой — къаманца.

 Ислам 
Вайнаха юкъе эггара хьалхагӀа им дилла́рех хиннаб оарстхой, из бахьан долаш им дилла болча нохчашта гарга а баха, йӀаьхача заманна тарматал леладеш хиннача гӀалгӀаех уж хийрабувлаш моттиг хиннай.

 Вахар-лелар 
XVIII-ча бӀаьшера оарстхой йорт етташ лела нах ба яхаш цкъа хьоахабаь моттиг я, цхьабакъда кхы мел йолча моттигашка уж цхьан метте Ӏохувшаш бахаш хилар хьоахадаьд. Юртбоахама балхаш дувцаш хилча, оарстхой тух доахаш хиннилга ховш да, цу тайпара моттигаш хиннай МагӀарчеи, Юкъерчеи ЭгӀарча Берешке а, БерхатӀа а, ДаьттагӀа а (вир букъе яхача дукъ тӀа), Мержа́ йисте, кхычахьа а. Тух доаккхаш хилча тух доаллача Ӏалама берхӀа тӀара хий хьа а ийце, Ӏанарца из цӀендеш хиннад.
 Белгалдаккхар 
Доашхамаш

Хьасташ

 Литература 












  — Т. 36. — № 10−12.
















































Пресса






ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш
ОагӀат:ГӀалгӀай
ОагӀат:Эрсечен къамаш
ОагӀат:Нохчий тукхамаш