Сумерой мотт

Сумерой мотт (ший цӀи — 𒅴𒂠 eme-gi7(r) «наьна мотт») — зӀилбухерча Шинхинъюкъе вай замал хьалха 3-4-ча эзаршерашка ле́беш хинна ширача сумерой мотт. Вай замал хьалха 2000 шу гарга долча хана сумерой мотт акка́дий метта́ кӀала а биса́, вахаргахьа хайра́ ле́беш хиннабац, цхьабакъда вай зама отталца дингахьа а, Ӏаьдалгахьа а, дешаргахьа а лелабеш хиннаб из, цудухьа цу меттала диса́ йоазонаш а цу ва́хара  а, ишта юртбоахамах а да. Йоазув  деш хиннад царна шоашта дагадеха хиннадолча. На́ха́ гучабаьккха́ хиннаб XIX-ча бӀаьшера. МалагӀча меттаца бувзам болаш ба хӀанз а ховш дацДьяконов И. М. .

 Метта тархьар 
Сумерой мотт бувцараш Шинхинъюкъе, хьагучох, ХӀиндехьен зӀилбухе тӀара баьхкаб. Уж кхелха́ ха къоастаяр хӀанз а къовсамаш долаш хӀама да.

Йоазон экамахи, меттахи, дӀаяздаьча сийленгаш тӀара орфографехи сумерой метта керттера ялх тархьара мур белгалъю:

 Шира мур (в. з. хь. 3000—2750 шераш) — пиктографеш (сурташцара йоазув), цу хана грамматикан морфемаш кхы а йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннаяц. Урук IVа яхача археологе  тӀара йоазош да цунга дехкаш. Ӏояздаьча хьаракий аргӀа деша дезача аргӀанца вӀашка ца йоагӀаш а хиннай цунгахь. Юртбоахамеи, юридическии, ишколийи йоазонаш да цу йоазонах. 
 Къаьнара сумерой мур (в. з. хь. 2750—2315-гӀа шераш) — хьалхара стади, цу хана эггара лоадамегӀа йола грамматикан морфемаш ӀотӀаяха йолаяь хиннай. Тайп-тайпарча тематикагӀа йоазонаш да цунца даь: тархьара а (Лагаш, Урук, кхыдараш), дин-литературан а так (Абу-Салабих, Фара, Эбла). Цу мура мотт «классически сумерой» лоархӀ.
 Дехьайоала мур (в. з. хь. 2315—2000-гӀа шераш). Дукха аккадий меттала долеи, шин меттала долеи йоазонаш юкъедоалл.
 Керда сумерой мур (в. з. хь. 2136—2000-гӀа шераш), цу хана еррига хӀана яц аллал грамматикан морфемаш йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннай. Цу мура йоазонца дин-литературан тексташи, в. з. хь. 2136—2104-ча шерашка Лагаша II-ча династе урхаз хиннача Гудеа  гӀулакхий тексташи да. ГӀулакхийи юридическии экам бола дукха йоазонаш Ура III-ча династега кхаьча хиннад (в. з. хь. 2100—1996 шераш), царех хиннад Шульги законаш а, паччахьашеи гӀулакхчашеи дӀаюхаахийта каьхаташ а. Диса́ дукха тексташ да, цхьабакъда йоазончашта сумерой мотт наьна мотт хинна цахилар тешаме лоархӀ, ишколе Ӏомабаь хила безаш ба цар из. 
 ТӀеххьара сумерой, е къаьнара бабила мур (в. з. хь. 2017—1749 шераш), цу хана еррига грамматикан морфемаш йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннай. Цу мура йоазонца да дин-литературан тексташи а́мараш тӀайола тексташи (Ниппура ишколан), сумерой-аккадий дошлоргаши, лексикани, грамматикани, терминологеи , Липит-Иштара, Исина паччахьа, законаши да. Шин меттала дола паччахьа йоазонаш Бабила I династегара диса́д (в. з. хь. 1894—1749-гӀа шераш). Лексикеи грамматикеи аккадий метта Ӏоткъам гуш ба.
 Сумерой тӀехьара мур (в. з. хьалха 1749 шу — в. з. хь. I-гӀа бӀаьшу). Цу мура йоазонца дин-литературани, литургени, амараш тӀайолеи тексташ (тӀехьарча сумерой заман шоллараш), царех да eme-sal диалектаца даьраш а, аккадий тексташка сумерой каламаши ши йолаш.

 Белгалдаккхар