Лейми

Лейме, е Лейми () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀача гӀишлоех массехк хӀама я укхаза. Лейме улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьадаьннад Леймой тайпа.

Административни лоархӀаш хилча Лейме ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Лейме» оал, «Лейми» а яздеш нийслу. Моттига цӀи (топоним) «лоа» яхача дешах хьахиннай лоа яхачохи ми яхача топоформантахи (Эзми, Чими юртий цӀерашкахьа мо). «Лейме» яхар да лоа ца дашаш уллаш дуккха ха йоаккха моттиг яха маӀан долаш. Эрсий меттала иштта «Лейми» язду.

 Статус 
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Лейме статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Лейме ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀЗакон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

 Географи 
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Лейме, ЦӀейлоама кӀал. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 17 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш нийса Ӏодусташ хилча. Лейменна гоннахьа яда пхьанаш я: Ког, Озиг, Кий, Кели, АьгекхалаКарта / Проект «Открытый Кавказ», 2025..

 Сахьата оаса 
Лейме, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

 Тархьар 
Лейме йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Яковлев, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

Лейме гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш дукха гӀишлош я: 1 вӀов я, йохаяьча куце латта гӀалаш а я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа йӀаьха гӀап лаьттай. ГӀапгӀалийна юкъе латта вӀов XVII бӀаьшера Хоаной Хинг яхаш цӀихеза хиннача тӀоговзанчас хьалъетта я. Лейме массехк маьлхара кашамаш а Ӏемараш а да. БӀоагӀа куце дола 3 селинг латташ хиннад хьалха Лейме. Царех цаӀ укх Леймера хиннача Албахча яхаш цӀихезача бӀухочун сийлен дегӀа хиннад. Цу Албахча каша тӀа къубба хьалъеттай Хоаной Хинга. Из хӀанз а латташ я. Леймера Леймой тайпа хьадаьннад (Албохчанаькъан, Курийнаькъан, Куркъанаькъан, Муцолганаькъан, Хьоашаланаькъан, Оалхазаранаькъан.

 Бахархой 

 Белгалдаккхар 

 Литература 





ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш