Хьайрах

Хьайрах (, ) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, маьлхара кашамаш. Заповедни зона юкъейоагӀаш а Ӏаьдало лораеш а я. Тархьаре укхаза баьхараш Хамхой (Хьайрахой, Гасарнаькъан).

Административни лоархӀаш хилча Хьайрах ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Хьайрах» оал. Топоним шин дешах хьахиннай: «Хьайра» + «х» (топоформант). Эрсий меттала башха-башха яздаь нийслу: «Хайрахе», «Хайрах».

 Статус 
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хьайрах статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьайрах ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀЗакон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

 Географи 
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Хьайрах  яхача хи тӀа. Хьулегара зӀилбухен-малхбоалехьа 23 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Тишача Пхьуйгара 1 километр малхбоалехьа улл. Хьайраха гарга я иштта Йовли.

 Сахьата оаса 
Хьайрах, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

 Тархьар 
Хьайрах йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, В. И. Марковин, А. И. Шамилев, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

Тхьаба-Ердах 50 метр гӀинбухехьа вай замал хьалха V-ча бӀаьшерагара вай заман XIII-ча бӀаьшерага кхаччалца нах бахаш хинна пхьа я эрсашха «Хайрахское поселение» оалаш йола. 

ХӀанзарча ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза: 8 гӀала я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай. Иштта 5 гӀат йола вӀов а хиннай. Цул совгӀа, маьлхара кашамаш а да Хьайрахе. Хьайрахе Хамхой баьхаб.

 Бахархой 

 Инфраструктура 
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьайрахе.

 Белгалдаккхар 

 Литература 




 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш