ГӀалгӀай тархьара шахьараш

ГӀалгӀай шахьараш () — юкъерча бӀаьшерий заман чу лаьтта тӀагӀолла хулаш хинна шоаех гӀалгӀай къам лаьтта хинна дола цхьанкхетараш. Массехк пхьа доазонах цхьантохар хиннад из гӀалгӀай къам тоабаш еш шоашта доал деш лаьттанца декъа а луш.

ДукхагӀа йола шахьараш хьахилар тӀеххьарча бӀаьшерий заманга дехк — XVI―XIX-ча бӀаьшеренашка. Цу юкъа́ цар доазош а, цар дукхал а, цӀераш а хувцалуш хиннай. Е шахьараш хиннай белгалйоахаш: жӀайрахой, кистий (фаьппий, чулхой), гӀалгӀай (е хамхой, е кхаькхалой), цхьорой, галашкархой, наьсархой, оарстхой, аьккхий, иштта маьлхий.

Шахьарий цӀераш лаьттан цӀера тӀара йоагӀаш хиннай — географе принципагӀа хиннай цар цӀераш а. Цу хана гӀалгӀай лоам теӀа́ ба́харах лаьттах гӀайнаш дикагӀа къоастадеш хиннабале а, юкъара цхьа сакхетам а болаш, цхьа товшхали мотти хилар бахьан долаш цхьа къам долга кхета а деш хиннаб уж.

 Термин 
ГӀалгӀай меттала даим леладеш дола дош шахьар да, тӀаккха эрсий меттала йолча литературе гӀалгӀай шахьараш «общество» аьнна а, «шахьар» аьннна а хьоахаю).

Шахьар яха термин Хьалхарча Азе ширача паччахьалкхенашка административно-доазонах декъадаларгахьа лелаеш хиннай: цу доакъой цӀи хиннай из. Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайчен юкъарлонаш а доазон тӀа гӀолла еш хинна цхьоалленаш хиннай — шахьараш.

 Тархьар 
мини|справа|Е. И. Крупновс оттадаь XVIII-ча бӀаьшерара гӀалгӀай юкъарлоний мехкасурт
XIII-ча бӀаьшера Аланой паччахьалкхе еха́ а е́ха́ гӀалгӀай лоам хьал а баха́ ДӀаараялах малхбоалехьеи малхбузехьеи Ӏохувшарца, цига гӀап-гӀалаш е́ болабеннаб уж — цу хӀаманца керда этнотерриториальни юкъарлонаш хьахиннай. Лоамара кхаьлаш дукхагӀча даькъе моттигерча чӀожашка гӀолла цхьанкхеташ хиннай, цудухьа этнополитически вӀашагӀкхеташ хиннай уж къаьстта йола шахьараш хьа а еш. XVI-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш керттара шахьара, хьагучох, хьахинна яьнна хиннай. Массехк лаьттан тӀара юкъарло хьоахаеш долча XVI—XVII-ча бӀаьшерений эрсий бовхамашта тӀатовжаш хилча, XV-ча бӀаьшера тӀехьа ГӀалгӀай Мехка уж миссел юкъарло хинна хилар хьагучдоал массехк пхьа чулоацаш хинна.

Ха дӀа ме йола юкъарлоний дукхали цар доазув хувцалуш хиннад — гӀалгӀай мотт бувца нах дӀахьакхалхарца дувзаденна хиннад из: лоамара шаьча ӀокӀалабовлар а цунна юкъе додаш да.  Къилбаседа Кавказера дӀаваха́ дукха ха ялалехьа шаьра аре дӀаьлувца болабеннаб нах, дукха ца говш. Духхьашха хийрача къамаша уж арара лаьтташ дӀалувцаргдоацаш тӀом бе ахар мара хиннадац из. Цу тайпара тӀом барах къаьстта йола моттигаш XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча оалама тӀа йолаш я: кӀоаргга лоам уллача гӀалгӀай шахьарера викалаш ба цига хьоахабеш. Иштта багахбувцаме дисад аре юха дӀала́цар мишта хиннад. Масала, Дахкилганаькъан ИбрахӀима Пхьамат ювцаш ше дӀаяздаьча оаламашта юкъе хьоахадаьд цкъа хӀара шахьарера цӀихеза́ къонахий вӀашагӀкхийтта хинналга, цхьа мохк хьабе уйла-нигат долаш. Гулбеннараша соцам баь хиннаб, къовсамаш, довнаш дӀа а даьха́, «гӀалгӀай» аьнна шоаех цӀи тилла. Из ха лоархӀ Шолжи ГӀалмеи долалуча да́да лаьтташ карадерзаде болабенна ха, цига Ӏояхкай Ахкий-Юрти Ангушти.

Шахьарий цӀераш а доазув а хувцадалара бахьан лоархӀаш да урхал ду моттиг хувцар а, цхьан юртара кхыча юрта кхухьаш. Цудухьа, масала, Фаьппий шахьара цӀи «Мецхалой шахьар» аьнна хувцаеннай, хӀаьта ГӀалгӀай шахьар, ши дакъа деш, екъаеннай — цхьоройчоаи, хамхойчоаи.

 Белгалдаккхар 
Доашхамаш

Бовхамаш



 Литература 


















 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀай