Кхазар

ЦӀе кхазар (лат. Ríbes rúbrum)

Домен:  Эукариоташ
Паччахьалкхе:  БаьцовгӀаш
Ралс:   Зиза тохаш дола
Класс:   Ши дакъа дола
АргӀа:   Лагаз зизай
Дезал:  КӀудилга
Тайпа: Кхазар

Кхазар (, ) — КӀудилга (Grossulariaceae) дезала чура ши дакъа долча зизай  баьцовгӀий ваьр.

 ЦӀи 
Ваьра Ӏилман латиний цӀи, Ríbes, Ӏарбий رِيبَاس [ри́ба́с] яхача тӀара йоагӀаш я, цхьабакъда Ӏарбий меттала лордий чӀегӀаш миста йолча баьцовгӀах йоаккх из цӀи — ревенах, кха́зарах ца йоаккхаш. Ӏарбий ХӀиспанехьа Ӏочубаьхкача хана кӀала миста комараш йолаш я́гӀача кха́зара́ дӀатӀаяьннай из цӀи харцахь, кхазарах Ӏарбий метта боккъонца йоаккха цӀи كِشْمِش я.

Эрсий ваьра цӀи хьалхаславаьний смород, смрадъ яхача овла тӀара йоагӀаш я, хьадж яхача дешаца дувзаденна да цун маӀан — кхазара лордий чӀоагӀа хьадж бахьан долаш тиллалга лоархӀа из. 

 Ботаникан Ӏолистар 

Ваьра кепаш кӀотаргаш я, тӀаккха мергӀаш шаьра е кӀарцхалаш дагӀаш хул.

ГӀаьнаш арг-аргӀагӀа йолх. Зизаш е кхал-маӀа да, е къаьст-къаьста кхали маӀеи да. Зизай пхи дакъилг да. Зиза мотт чусетта ба, завязаца вӀашкалета я, йисташка дукхагӀа йолча хана баьццара дола 5 ка́дагӀа́лг хул цох. Зиза гӀа́лгаш а пхиъ да, дерригаш мукъа да. Домлелхоргаш а ишттал да. Завязь цхьа бӀы болаш да, кхычар яхачох, ши бӀы болаш да, дукха ги доаллаш. БӀоагӀилг шиъ ба. 
Зизан формула: . Зизан оттам стабильни бац.

Кхазара сом дукха хий доалла комар я. Комара бухье йокъаенна зизагонахье ягӀаш хул.

 Яржари экологии 
Ваьра викалаш шинна а ахбура гӀинбухерча гӀаьххьача зона чу хул, иштта Юккъерча а ЗӀилбухерча а Америкеи ГӀинбухерча Африкеи. 50 кеп гаргга Европеи, Азеи, ГӀинбухерча Америкеи я, царех цхьаяраш-м гӀаран зӀилбухехьа а Ӏойолх Андашка гӀолла Магеллана форда оасага а кхоачаш.

Эрсечен Европерча даькъе йоаллача ара кхо акха кеп ягӀа, Кавказе — 6, царех доккхагӀа дола таьрахь СибарегӀа дагӀа, къаьстта Малхбоалехьарча чу.

 Классификаци 

 Таксономи 
, 1753, Sp. Pl. : 200

Кхазар яха ваьр  аргӀан  дезалах я.  хиннача хьалах APG IV системагӀа йола кладограмма:









 ЛоархӀами пайда эцари 
Цхьайолча кепий  кепашта юкъера гибридаши комар-сомий товшхалаш санна кхеяш я. ЦӀена комар яарал совгӀа царех иштта кхехкамаш а, желе а, пастила а, мармелад а, мезамотт а, цул совгӀа корта бохабу малараш а (чхьагӀараш, них) кийчду. ГӀаьнехи сомехи къийи чайи кийчдеш леладу, иштта дулхахи чкъаьрахи чам тоабеш а то́х.

Кхазара дуккха йола кепаш модз доалла баьцовгӀаш я.

Ӏаьржача кхазара сок Ӏалама кхачан басараш хьадеш етт.

Дийхка ахкаргаш дувла мукх хулийта Cronartium ribicola яхача жӀаленускала (вара) дай-юкъархой ба.

 Дуне тӀа кхеяр 
Эрсечеи Полхехьеи кхазар эггара дукхагӀа кхеяш дола мехкаш да.

Эггара дукхагӀа кхазар кхеяш бараш (тоннаш)ФАО Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН.

 Номер  Мохк  1992  2013  2023 1    155000  372700   531240 2    213406  198459   129700 3    17992  26610   22840 4    30800  16986   15326 5     9781  10946   12890 6    170000  12658  12600 7     1600  6155  7760 8    2700  9348  4963 9     21710  2798  3430 10     2647  2700  2720 11    300  2000  2244 12    15844  3380  2230 13    1000  1600  1669

 Белгалдаккхар 

 Литература 








 ТӀатовжамаш 
 Кхазар — ЭДСР мазаоагӀув

ОагӀат:Кхазар
ОагӀат:Евразе буне