Лаьжг

Лаьжг () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш. Лаьжге улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб Лоажхой.

Административни лоархӀаш хилча Лаьжг ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Лаьжг» оал. Моттига цӀи (топоним) маӀан долаш я. Эрсий меттала «Лежги», «Лежг», амма дукхагӀа «Ляжги» язду.

 Статус 
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Лаьжг статусах «село» я, «сельское поселение Ляжги» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Лаьжг ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀЗакон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

 Географи 
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Лаьжг. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 5 километр гаьна улл из. Лаьжга́ гоннахьа яда пхьанаш я: Морч, Хьамашке, Меларе, ИжартӀе.

 Сахьата оаса 
Лаьжг, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

 Тархьар 
Лаьжг йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. И. Долбежев, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Е. И. Крупнов, Н. Ф. Уствольская, В. И. Марковин, В. Б. Виноградов, Мужахой Макшарип, Чахкенаькъан Жабраил, Т. Агиров.

Лаьжге гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш шира гӀишлош я. БӀарчча 5 гӀап-гӀалаш хиннай укхаза, хӀаране цхьацца вӀов чулоацаш, гоннахьа гӀапаш а йолаш. Ерригаш цхьана ӀолаьрхӀача Лаьжге 5 вӀов я, 20 совгӀа гӀала а я.

Лаьжгера Лоашхой тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба Хутенаькъан, Харсенаькъан, Арсмаканаькъан, Курсканаькъан, Битенаькъан, Зозонаькъан, Беканаькъан, Манкенаькъан, ГӀанажанаькъан, Кусенаькъан.

 Бахархой 

 Белгалдаккхар 

 Литература 






ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш