ГӀалгӀай мотт

ГӀалгӀай мотт, е нана мотт, иштта наьна мотт () — нахско-селий дезала юкъе бодаш бола гӀалгӀай къаман мотт. Даькъасте ба лебеш, дукхагӀа ГӀалгӀайчеи ХӀирийчен ГӀалме шахьареи.

Цул совгӀа гӀалгӀай мотт ба Казахехьа, иштта нагг-наггахьа Туркий Мехка а, кхыдолча Гаргарча Малхбоален мехкашка а.

ГӀалгӀай Республике гӀалгӀай мотт паччахьалкхен мотт ба.

МоцагӀа, гӀалгӀаша шоайла гӀалгӀай мотт шаьра бувцача хана, боккхийча наха оалаш дешаш дар:

 «На́на мотт — дунен кор»;
 «На́на мотт — Даьла совгӀат»;
 «ГӀалгӀай мотт — меттай мотт».

 ЦӀи 
ГӀалгӀаша шоай меттах йоаккха цӀи, гӏалгӏай мотт , гӀалгӀай цӀераца ювзаенна.

ГӀалгӀаша иштта къамаьл деча хана вай мотт а вай наьха мотт а оал цох, цу шоллагӀчунца ловш хийла гӀалгӀай бар а нохчийбар а хул.

Эрсий меттала йоаккхаш йола цӀи, ингушский язык, ингуш- яха овла болаш я, гӀалгӀай къамах йоаккхача цӀера тӀара ба из, ше Онгушт (Ангушта) цӀера тӀара йоагӀаш. Из овла эрсий меттала XVII-ча бӀаьшера денз лелабеш ба эрсаштеи гӀалгӀаштеи юкъе хьинаре бувзамаш хила дола ма деллинге.

 Классификаци 
ГӀалгӀайи нохчийи меттах вайнаьха тоаба хул нахско-селий дезала нахски ткъовронна чу а йодаш. ГӀалгӀайи нохчийи метташ къаьстта ши мотт лоархӀаш ба «Горные диалекты в некоторых важных отношениях морфологически более сложны. Поскольку горные диалекты чеченского языка описаны плохо, ингушский язык является горным и в соответствующих отношениях очень похож на горные чеченские диалекты, хотя ингушский язык не является диалектом чеченского, а является отдельным языком.».

Тайп-тайпарча Ӏилманхоша хьаяхачох, гӀалгӀайи нохчийи метташ  дале а, шоайла къамаьл деча хана дӀахьакхетадеш хул шинна а къаман наьха къамаьл.

Нохчий метта арарча аьккхийи галай чӀожеи диалекташа нохчийчоаи гӀалгӀайчоаи юкъера моттиг дӀалоац, тайп-тайпарча меттай белгалонашка йийхкача, иштта нохчий лоамарой диалекташ цхьайолча аспекташка диллача, гӀалгӀай метта тара а я.

 Лексикографи 
ГӀалгӀай мотт тохкаш, йоазув эттачул тӀехьагӀа, дукха хаттараш доашхаш, новкъостал деш хиннай Буро тӀа 1926-ча шера хьайийла йола ГӀалгӀай хьалхара Ӏилман-тохкама институт. Лоамарой халкъан дешара практикан институте курсаш яьхай гӀалгӀай мотт хьеха кийчбаьча хьехархоша. ГӀалгӀай метта лексикографех болх дӀаболабаьр ва Малсаганаькъан Зоврбик. 1925-ча шера цо арахийцад ГӀалгӀай метта грамматика шийца хьалхара гӀалгӀай-эрсий дошлорг долаш. Цу тӀа хиннад 2010 дош, иштта цунна юкъеяхай 118 этноними, антропоними, топоними. ДӀахо ара мел хийцача лексикографе балхашта лард хиннай П. К. Услареи Малсаганаькъан Зоврбикеи арахийца дошлоргаш. 1920—1940 шерашка арадаьннад Ужаханаькъан Мухьмада, Малсаганаькъан И., Малсаганаькъан М. арахийца дошлоргаш. 1942-ча шера Оздой И. арадаьккхад гӀалгӀай хьалхара орфографически дошлорг, 5680 дош юкъедолаш. Эггара хьалха эрсий-гӀалгӀай дошлорг арадаьккхар ва Малсаганаькъан И. Цу дошлорго чулаьцад 6989 дош. 1930-ча шерашка эттай гӀалгӀай терминологи. 1933-ча шера араяьннай ГӀалгӀай терминологе гуллама ши номер: цхьа номер 1933-ча шера маьтсела беттеи, шоллагӀйола номер цу шера аьтинга беттеи. Хьалхарча гуллама юкъеяхай Жамботанаькъан И. гулаяь 331 математикан термин, шоллагӀча гуллама юкъе Малсаганаькъан Дошлакъас гулъяь делопроизводствон терминаш хиннай, иштта Овшанаькъан Мухьмада гулъяь физикан географех йола терминаши. 1961-ча шера Оздой И. А. Чокаев К. З. арахийцад лоаца эрсий-нохч-гӀалгӀай юкъара-политически терминай дошлорг-. 1960-ча шера а дешаш тохкаш иштта дукха балхаш даьд.

 Баржар 
ГӀалгӀай мотт гӀалгӀаша лебеш бола мотт хиларга хьежжа, ГӀалгӀайчеи цунна йисте дадача лаьтташкеи бувцаш ба из, цу лаьттаех да ХӀирийче уллача ГӀалме шахьара доазув. ЗӀилбухехьа гӀалгӀай метта ареал гуржийчунца доазув долаш я, малхбузехьа — хӀирийчунца, малхбоалехьа — нохчийчунца. ГӀинбухехьа цунна хьатӀая́даш я гӀаьбартий-черсийи, ноагӀойи, гӀумкийи меттай ареалаш, XVI-ча бӀаьшера денз эрсийчун а.

1989-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, РСФСР-е гӀалгӀай мотт ховш 212 000 саг хиннав, царех 164 000 саг Нохч-ГӀалгӀай АССР-е хиннав, 32 000 саг — ХӀирий АССР-е. 2002-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, Эрсече из ховш 405 000 гаргга саг хиннав, царех 358 000 ГӀалгӀайче хиннав, вож 21 000 — ХӀирийче. 2010-ча шера дӀаязбаьчох, Эрсече 444 000 саг хиннав гӀалгӀай мотт бувцаш; 2020—2021-ча шера — 501 544 человек .

 ГӀалгӀай алапат 

XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана гӀалгӀай метта йоазув Ӏарбийчунца хиннад. Ардара бетта революци хилча, Малсаганаькъан Кураза Зоврбика хьалха а латташ латиний йоазон ларда тӀа йоазув эттад 1923—1928-ча шерашка массехказза из хувца а хувцаш, тӀаккха 1928—1938-ча шерашка юкъара нохч-гӀалгӀай алапат хиннад из.

1928-ча шерара гӀалгӀай алапатМальсагов, З. Культурная работа в Чечне и Ингушетии в связи с унификацией алфавитов. Владикавказ, 1928: A a, Æ æ, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ņ ņ, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, Ü ü, V v, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.

1938-ча шера гӀалгӀай метта алапат кириллий йоазона тӀа даьккхад.

ХӀанзара гӀалгӀай алапатГӀалгӀай-эрсий дошлорг (Ингушско-русский словарь). Нальчик, 2009. ISBN 978-5-88195-965-4:
 А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӏ Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кх кх Къ къ КӀ кӏ Л л М м Н н О о П п ПӀ пӏ Р р С с Т т ТӀ тӏ У у Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӏ Ц ц ЦӀ цӏ Ч ч ЧӀ чӏ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я Яь яь Ӏ I

 Лексика 
ГӀалгӀай дешаш овланга дийхкача, цаӀаш хьалха денз хьадоагӀа гӀалгӀай дешаш да, вожаш тӀаийдаь да. Хьалха денз хиннарех лоархӀ массадолча нахски къамашта юкъара дола дешаш, масала, корта, букъ, нах, даха, дика, иштта кхыдараш а, цул совгӀа духхьала гӀалгӀай мара доаца дешаш а да, масала, хьоар, чӀега, нӀана, иштта кхыдараш а

Ардара бетта революци хиллалца гӀалгӀай метта тӀаийдеш дола дешаш дукхагӀча даькъе эрсийи, гӀумкийи, гуржийи, хӀирийи, фаьрсийи, Ӏарбийи дешаш хиннад. Уж дерригаш а багах дӀадеча къамаьлаца хьаэцаш хиннад дукхагӀа мел йолча хана. 

Эрсий метта тӀара багах хьаийца дешаш гӀалгӀай меттала хувца а луш эттад: пувдар < «пудра»; кийла < «кило»; эпсар < «офицер», иштта дӀахо. ТӀехьагӀа советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа гӀалгӀай метто тӀаийдаь эрсий дешаш политикацеи Ӏилманца-техникацеи дувзаденна хиннад, чудоахача хана шоаш долчча тайпара чудоахаш а хиннад уж.

 ГӀалгӀай меттала хоам боаржабу гӀирсаш 
мини|300px|справа|ГӀалгӀай меттала дӀаяздаь дола «бегаш зоахалол» яха шира Ӏаьдал, XX-ча бӀаьшера юхьиг
 Телевидении радиои
 «Ангушт» радио
 Къаман телерадиокомпани «Магас»
 ПТРК ГӀалгӀайче
 Газеташ
 «Сердало» (мехка газет, 1923-ча шера денз)
 «Ачалкхен колхозхо» (Ачалукский колхозник, Ачалкхен шахьар, 1941 шу)
 «Байракх» (Знамя, Первомайски шахьар, 1958—1960 шераш)
 «Къахьегама байракх» (Знамя труда, Шолжа территориальни колхоза-совхоза урхале, 1962—1963 шераш)
 «Ленина байракх» (Ленинское знамя, Наьсарен шахьар, 1958 шу)
 «Наьсарен колхозхо» (Назрановский колхозник, Наьсарен шахьар, 1939—1943 шераш)
 Журналаш
 «СелаӀад» («Радуга», бетт-бетта арадувл, берий, 1986-ча шера денз)
 «Молодёжь Ингушетии» (2002 шу)
 «Даймохк», кӀир-кӀира ГӀалме шахьаре арадувл (2006-ча шера денз).
 Литературан ГӀалгӀайче

 Белгалдаккхар 

 Литература 


















 Дошлоргаш 






 ТӀатожвамаш 
 Интернет-проект «ГӀалгӀайче: Исторически параллель» — ГӀалгӀай Мотт



ОагӀат:ГӀалгӀай мотт
ОагӀат:Эрсечен метташ