Цхьори

Цхьори () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл.

Административни лоархӀаш хилча Цхьори ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Цхьори» оал. Эрсий меттала  «Цори» язду.

 Статус 
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Цхьори статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Цхьори ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀЗакон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

 Географи 
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Цхьори ГӀулохица йӀоаххал Ӏо, Эса́ малхбоалехьа. Форда тӀехенал 1770 метр лакхагӀа улл Цхьори.

 Сахьата оаса 
Цхьори, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

 Тархьар 
XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе, 1770-ча шерашка,  немций тохкамхо волча И. А. Гюльденштедтс гӀалгӀай пхьанех йолаш хьоахаяьй. Цу кхаьла цӀера тӀара Кавказ тохкача Ӏилманхошта юкъе XIX-ча бӀаьшерен хьалхарча даькъе гӀалгӀай цхьан шахьара цӀи дӀачӀоагӀъеннай — «Цхьорой шахьар (). 

Цхьорера хьадаьннад Цхьорой тайпа массайтта никъ чубоагӀаш дола.

1874-ча шера хиннача статистикан хоамо хьая́хачох, кхаьле вахаш 226 гӀалгӀа хиннав бусалба а волашСписки населенных мест Кавказского края. Вып. 1. Терская область : список населенных мест по сведениям 1874 года / сост. Н Зейдлицем. - Тифлис, 1878. - [83 с.]. .

1832-ча шера, ГӀаз-Мухьмада оагӀув ла́цар бахьан долаш таӀазар де «ГӀалгӀашта духьалара экспедици» () яь хиннай барон Розенс. Й. Бларамбергси Ф. Торнауси шоашта дагадоагӀачох, яздаь хиннад цу хана шоаш Цхьорена го баьча хана Цхьорерча вӀовна чура ши гӀалгӀа кхаь дийнахьа 3000 салтечоа духьал мишта айттабар духьалъэтта́ча хана шоаш из вӀов мишта хала яьккхар. Массехказза хьежача, из вӀов кхы хьайоаккха а ца енна, ле́лха молха кӀала а йилла́, эккхаяь хиннай цар из.

 Бахархой 

 Инфраструктура 
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Цхьоре{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-guli/selo-cori/ |title=Карта села Цори сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru |access-date=2025-02-12}.

 Галерей 

 Белгалдаккхар 

 Литература 











 ТӀатовжамаш 
 Коды ОКАТО — Джейрахский район Ингушетия республика.


ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш