Аьрзи (пхьа)

Аьрзи () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀача гӀишлонех массехк вӀови гӀалеи я укхаза. Тархьаре укхаза баьхараш а укхазара хьабайнараш а Оарцхой тайпан нах ба: янданаькъан, мамиланаькъан, аьлдагӀийнаькъан, евкуранаькъан, буружанаькъан, батайнаькъан.

Административни лоархӀаш хилча Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Аьрзи» оал. «Аьрзи» яха цӀи оалхазарца — аьрзеца — ювзаенна я, кхаьлле лорадаьча Боарза аьрзе тӀара йоагӀа из цӀи. Вешта оарцхоша шоаш яхачох, пхьа хьалъяьча аьрзий бӀенаш дукха хиларах яхай цох ишта цӀи. Эрсий меттала «Эрзи» язду.

 Статус 
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Аьрзи статусах «село» я, «сельское поселение Ольгети» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀЗакон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

 Географи 
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Аьрзи. Лоаллаха зӀилбухехьа ОлгатӀе я, малхбузехьа Хьамашке я.

 Сахьата оаса 
Аьрзи, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

 Тархьар 
Аьрзи йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш дукха ба, царех ба: А. С. Сулемайнов, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

Аьрзи йилларах оалам ба:
Іарамха додача укх чӀожах, хӀанз хьунаш йола лоамаш долча кхаш а  а хиннай, хӀанз а хьунагӀа гуш я лаьтта оахаш хинна моттигаш. ХӀаьта Ӏарамха дехьарча лоам ца хьалхарча замах йоккха хьу хиннай. ХӀанз Аьрзи латтача меттига лакхагӀа латтача КӀирбитӀе хьалха нах бахаш хиннаб. Халача метте латташ хиннай уж КӀирбитӀера ГӀалаш. Зовранаькъан тайпа дӀадоладаь волча Зовра лаьрхӀад кердача, дикагӀча метте ваха юха. КӀирбитӀера чухехкаб цо боккха, герга хьара кхера. «Хьо сеццача ваха ховргва-кха со», — аьннад цо. Йоккхача босах хохкабенна кхера, хьунагӀа чу а баха сецаб. Цу метте ваха хайнав Зовра. Кхера сецача метте хӀанз латташ я Аьрзе йола эггара лакхагӀа вӀов. Кхера сецача хьунагӀа аьрзий дуккха бӀенаш хинна хиларах, цу юртах тиллай Аьрзи яха цӀи

Тархьарца Аьрзи Фаьппий шахьара йовкъех цаӀ хиннай. Хьаяхачох, цун овла Кист яхача къонахчунца бувзабенна ба, Шаьмера саг хиннав из  хиннача хана цигара цкъарчоа Абхазехьеи, цул тӀехьагӀа ГуржегӀеи, тӀаккха юххера Тийрка кертах гаьна доацаш лоами Ӏохайна. Кистий воӀ  хиннав, цун воӀ а Чард хиннав — цу шоллагӀчо XVI-ча бӀаьшера еттай Аьрзе вӀовнаш, цу тӀара хьадоладеннад деррига оарцхой тайпа а. 

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀача гӀишлоех дикача хьале массехк вӀов а (16), гӀала а я укхазаГ. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г., юкъерча бӀаьшерий чаккхенгахьа царна хьатӀаяь тайп-тайпара гӀишлош а гӀапаш а йолаш. Иштта кхаьле маьлхара кашамаш а да.

Сын Киста Чард имел сына Чарда же. Последний построил в Арзи (Эрзи) 16 „осадных“ башен и замков, которые существуют и в настоящее время»Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г..</blockquote>

 Бахархой 

 Инфраструктура 
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Аьрзе.

 Галерей 

 Белгалдаккхар 

 Литература 






 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш