Юрта хьисапе моттиг

Юрта хьисапе моттиг () оал Эрсече долча муниципальни кхолламий цхьан тайпах. Юрта хьисапе моттиг я цаӀ юрт хьисапе Нах баха моттиг чулоацаш бола муниципальни кхоллам, е юкъара цхьа лаьтта хиларах вӀашагӀтеха массехк юрт хьисапе нах баха моттигаш (масала, посёлкаш, юрташ, станицаш, деревнеш, хутораш, кишлакаш, эйлаш, починкаш) чулоацаш бола муниципальни кхолламЮкъерадаккхар а хул: цхьайолча юрта хьисапе моттига административни юкъ пхье тайпах посёлкаш хул.. Царна чу моттигера шедоалдар бахархоша шоаш кхоачашду е хоржаш йолча а кхыча тайпара йолча а моттигерча маьженашка гӀолла. Юрта хьисапе моттиг муниципальни шахьара́ юкъейоагӀа.

 ЦӀи 
Ма дарра аьлча «сельское поселение» яха термин хьаюкъеяьккхай советий хана а советий ханал тӀехьа йоагӀача хана лелаеш хиннача «сельский совет» яхачун а, иштта каст-каста лелаеш хиннача «сельсовет» яхача акронима а когаметта (1990-гӀча шерашка «сельский округ» яхача терминах дӀахийца хиннай, 2006 шера муниципальни реформа хиллалца лелаяьй). Каст-каста хулаш да юрта хьисапе моттигаш нийсса тарлуш советий хана хиннача сельсоветашта а, советий ханал хьалхагӀа хиннача волостешта а, масала, Юрта хьисапе моттиг «Тямшански волость» (Пскова область, Пскова шахьар). ХӀанз, цхьайолча областашка «сельсовет» яха дош диссад юрта хьисапе моттиг яхачун синоним мо, е цӀерагахьа леладу, масала юрта хьисапе моттиг Новински сельсовет (Богородски шахьар, Нижегородски область).

 Экам 

Укх тайпара муниципальни кхоллам хьоахабаьб 2003 шера «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» яхача закона тӀа, юкъебаьккхаб муниципальни реформа еча хана.

Юрта хьисапе моттига лоаттама юкъе хила йиш я цхьа нах баха моттиг е 1000 совгӀа саг вахаш йола посёлок (бахархой айхал лакха йолча моттигашта — 3000 совгӀа саг), иштта (е) цхьа юкъара лаьтта долаш цхьанкхийтта массехк юрта хьисапе моттиг, хӀаране чу вахаш 1000 кӀезигагӀа саг волаш (бахархой айхал лакха йолча лаьтташта — 3000 кӀезигагӀа саг волаш хӀаране чу).

ХӀара юрта хьисапе моттига ший административни юкъ я. Административни юкъ хул моттигера Ӏадаташ а лаьрхӀа, социальни инфраструктура а лаьрхӀа, Россе Федерацен субъекта законах, цу юрта хьисапе моттига викалал ду маьже шийна чуйолаш а йола нах баха моттиг.

Нах баха шиъ е шиннел дукхагӀа моттиг шийна чуйоагӀача юрта хьисапе моттига доазув дӀаоттаду, цунна юкъейоагӀача моттигашка нах балха ден юкъа гӀаш административни юкъ йолчахьа дӀа а цигара юха а баха аьттув ба е бац хьажжа. Юкъерадаккхар да бахархой айхал лоха йола моттигаш а, иштта гаьна йола и дӀатӀакхача хала дола а моттигаш.

Юрта хьисапе моттига бахархой дукхал тайп-тайпара хул, массехк иттанегара денз 15—20 эзарага кхаччалца. 30 эзар совгӀа саг вахаш юрта хьисапе моттигаш а хул. 2013 шера ГӀалгӀай Мехка Курий-Юрта юрта хьисапе моттиге 60 эзар совгӀа саг вар вахаш (2016 шера денз Шолжа пхье округ я из).

Селий мехка муниципальни шахьарашта юкъе цхьа шахьар я муниципальни участок юкъейоагӀаш. Красноярски краян ГӀинбухен-Енисейски шахьаре, Россе Федераце цу тайпара цаӀ мара йоацаш, массайола нах баха моттигаш шоаш ма йолхха муниципальни шахьара юкъейолх, цхьаккха пхье хьисапе а юрта хьисапе а моттигаш йоацаш; Эвенкийски шахьаре юрта хьисапе моттигех кхо тоаба хьахул: хьалха цу метте дӀаяьхача муниципальни шахьарашта когаметта хьахинна йола Илимпийски шахьар, Тунгусско-Чунски шахьар, Байкитски шахьар.

 Дукхал 

 Эрсече гӀолла йола динамика 
 денгахиннача хьалах Юрта хьисапемоттигийтаьрахь белгалдаккхар 2008 19 861 Росстата хоамех 2009 19 863 Росстата хоамех 2010 19 591 Росстата хоамех 2011 18 996 Росстата хоамех 2012 18 833 Росстата хоамех 2013 18 722 Росстата хоамех 2014 18 525 Росстата хоамех 2015 18 654 Росстата хоамех 2016 18 177 Росстата хоамех 2017 18 101 Росстата хоамех 2018 17 772 Росстата хоамех 2019 17 380 Росстата хоамех 2020 16 821 Росстата хоамех 2021 16 332 Росстата хоамех

Кердадаьккхача хоамех 2021 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа 16 248 юрта хьисапе моттиг дагаръяь хиннай.

 Россе Федерацен субъекташка гӀолла 
2020 шерага юрта хьисапе моттигаш вӀалла яц Калининграда областеи, Магадана областеи, Москван областеи, Сахалина областеи массе муниципальни шахьарех пхье округаш хьаяр бахьан долаш. Иштта массайола юрта хьисапе моттигаш дӀаяьхай 2020 шера Ставропола краеи, 2021 шера Удмуртеи муниципальни шахьарех муниципальни округаш хьаяр бахьан долаш (хӀаьта хьалхагӀа муниципальни шахьарий доакъоех пхье округаш хьаяр).

Юрта хьисапе моттигий дукхал РФ субъекташка гӀолла(2021 шера наджгоанцхой бетта 1-гӀча денга хиннача хьалах) РФ субъект  дукхал  кхыдолча хоамех Россе Федераци  16 332  16 248 Юкъера федеральни округ  2980  2980 Белгородски область  174  174 Брянски область  176  176 Владимирски область  80  80 Воронежски область  416  416 Ивановски область  92  92 Калужски область  252  252 Костромски область  116  116 Курски область  287  287 Липецкая область  286  286 Московски область   Орловски область  223  223 Рязански область  232  232 Смоленски область  133  133 Тамбовски область  231  231 Тверски область  161  161 Тульски область  54  54 Ярославски область  67  67 пхье Москва   ГӀинбухен-Малхбузера федеральни округ  853  847 Республика Карели  85  85 Республика Коми  144  144 Архангельски область  170  164   в том числе Ненций автономни округ  18  18  Архангельски область без АО  152  146 Вологодски область  158  158 Калининградски область   Ленинградски область  121  121 Мурмански область  9  9 Новгородски область  81  81 Псковски область  85  85 пхье Санкт-Петербург   ЗӀилбухера федеральни округ  1667  1667 АьдагӀий Республика  48  48 ГӀалмакхой Республика  111  111 ГӀирма РеспубликаРеспублика Крым и Севастополь расположены на территории, присоединение которой к России не получило международного признанияв 2014—2016 Республика Крым и Севастополь составляли Крымски федеральни округ  250  250 Краснодарски край  351  351 Астрахански область  117  117 Волгоградски область  399  399 Ростовски область  391  391 пхье Севастополь   Даькъастен федеральни округ 1241  1241 Селий Республика  700  700 ГӀалгӀай Республика  36  36 ГӀабартий-Малкхарой Республика  112  112 Карачаево-Черкесски Республика  83  83 ХӀирий Республика  97  97 Нохчий Республика  213  213 Ставропольски край    Приволжски федеральни округ  4451  4468 Республика Башкортостан  818  818 Республика Марий Эл  105  105 Республика Мордови  233  233 Республика Татарстан  872  872 Удмуртски Республика	 302  302 Чувашски Республика  284  284 Пермски крайдо 2005—2006: Пермски область и Коми-Пермяцкий автономни округ  24  41 Кировски область  247  247 Нижегородски область  192  192 Оренбургски область  445  445 Пензенски область  264  264 Самарски область	 284  284 Саратовски область  269  269 Ульяновски область  112  112 Уральски федеральни округ  961  929 Кургански область  354  322 Свердловски область  16  16 Тюменски область  349  349  в том числе: Ханты-Мансийски автономни округ — Югра  57  57  Ямало-Ненций автономни округ  19  19  Тюменски область без АО  273  273 Челябински область  242  242 Сибирски федеральни округдо 2018 года в состав Буряти и Забайкальски край входили в состав Сибирского федерального округа  2687  2677 Республика Алтай  91  91 Республика Тыва  120  120 Республика Хакаси  83  83 Алтайски край  641  641 Красноярски крайдо 2007 также: Таймырски Долгано-Ненций, Эвенкийски автономни округа  457  457 Иркутски областьдо 2008—2009 также: Усть-Ордынски Бурятски автономни округ  354  354 Кемеровски область  40  30 Новосибирски область  427  427 Омски область  363  363 Томски область  112  112 Гаьнарча малхбоалехьара федеральни округ  1492  1393 Республика Буряти  247  247 Республика Саха (Якути)  361  361 Забайкальски крайдо 2008—2009: Читински область и Агински Бурятски автономни округ  318  318 Камчатски крайдо 2007—2008: Камчатски область и Корякски автономни округ	 46  46 Приморски край  74  74 Хабаровски край  191  191 Амурски область	 218  165 Магадански область   Сахалински область   Еврейски автономная область  17  17 Чукотски автономни округ  20  20

 Керттера лустамаш:
 Количество муниципальных образований по субъектам РФ
 Количество сельских населённых пунктов в субъектах Российской Федерации

 Хьажа иштта 
 Волость
 Сельсовет
 Юрта бахархой
 Пхье хьисапе моттиг
 Юрта хьисапе моттигах лаьца лустама масал: Большеколпански юрта хьисапе моттиг

 Белгалдаккхар 

ОагӀат:Россе Федерацен моттигера шедоалдар
ОагӀат:Эрсечен юрта хьисапе моттиг
ОагӀат:Эрсечен муниципальни кхолламий листамаш
ОагӀат:Россе Федерацен административно-лаьттан цхьоалений тайпаш