Эрсече хьисап деш нах дӀаязбар

Эрсече хьисап деш нах дӀаязбар () — белгалъяьккхача хана Эрсечеи цун хиннача паччахьалкхен кхолламий доазон тӀеи мел волча сага́ боагӀаш бола демографеи, экономикани, социальнии хоам гулбари, вӀашагӀтохари, тахкари, боаржабари.

Пётр I-чо 1719-ча шера лайчилла бетта 26-ча дийнахьа деннача амарца синой хьисап деш нах дӀаязбар дилла хиннад, 1719-ча шерагара 1858-ча шерага кхаччалца иттазза даьд из.

 хьисап деш нах дӀаязбаьб 1897-ча шера саькура бетта 9-ча дийнахьа. Россе импере кхы цул тӀехьагӀа яьяц из.

Советий замалахь цу тайпара нах дӀаязбеш моттигаш хиннай 1920-ча шера маьцхали бетта 28-ча дийнахьеи (бӀорахой тӀом хиннабоацача лаьтташка), 1923-ча шера тушола бетта 15-ча дийнахьеи (пхьешка) хиннача хьалах, тӀаккха юкъара массанахьа дӀаязбар — 1926-ча шера наджгоанцхой бетта 6-ча дийнахьеи, 1937-ча шера наджгоанцхой бетта 6-ча дийнахьа, 1939-ча шера наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа, 1959-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа, 1970-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа, 1979-ча шера наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа, 1989-ча шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа хиннача хьалах.

СССР ехачул тӀехьагӀа Эрсече аргӀанара нах дӀаязбар 1999-ча шера хинна хила дезаш дар, амма ахчанцара гӀулакх чоалхане хиларах дӀатӀехьатетта хиннад. Эрсече тӀеххьара хьисап деш нах дӀаязбар 2021-ча шера ардара беттеи лайчилла беттеи хиннад.

 Юкъара беррига нах хьисап деш дӀаязбар 
 Шу Доазув (км2) Бахархойберригаш а Моттиг Айхал(км2) Башхало Пхьехой Дакъа МаӀа нах Дакъа Кхалнах Дакъа ЙоккхагӀйола пхье ШоллагӀа Эрсий Дакъа Нацменаш    20 121 420 125 640 0213-е  6,24  0,0 % 16 828 395  62 477 348  63 162 673  15px С.-Петербург 15px Москва 55 667 469      ок.19 651 446 ок.136 800 000  6,96  8,9 % ок.20 900 000  15,3 % — — — — 15px Москва 15px Петроград — —    21 176 187 147 027 915  6,94  7,5 % 26 314 114  17,9 % 71 043 352  48,3 % 75 984 563  51,7 % 15px Москва 15px Ленинград 77 791 124  52,9 %    162 039 470  7,65  10,2 % 43 729 514  27,0 % 75 789 892  46,8 % 84 331 656  53,2 % 15px Москва 15px Ленинград 93 933 065  58,0 %    170 557 093 4-е  8,05  5,3 % 56 125 139  32,9 % 81 694 889  48,0 % 88 862 204  52,0 % 15px Москва 15px Ленинград 99 591 520  58,4 %    22 402 200 208 826 6503-е  9,32  22,4 % 99 977 695  47,9 % 94 050 303  45,0 % 114 776 347  55,0 % 15px Москва 15px Ленинград 114 113 579  54,6 %    241 720 134  10,79  15,7 % 135 991 514  56,2 % 111 399 377  46,1 % 130 320 757  53,9 % 15px Москва 15px Ленинград 129 015 140  53,4 %   262 436 227  11,71  8,6 % 163 585 944  62,3 % 122 328 833  46,6 % 140 107 394  53,4 % 15px Москва 15px Ленинград 137 397 089  52,3 %   286 730 817  12,80  9,3 % 188 813 355  65,8 % 135 360 790  47,2 % 151 370 027  52,8 % 15px Москва 15px Ленинград 145 155 489  50,6 %   17 098 246 145 166 731 6-е  8,49  49,4 % 106 429 049  73,3 % 67 605 133  46,6 % 77 561 598  53,4 % 15px Москва 15px С.-Петербург 115 889 107  79,8 %    142 856 5369-е  8,35  1,6 % 105 313 773  73,7 % 66 046 579  46,2 % 76 809 957  53,8 % 15px Москва 15px С.-Петербург 111 016 896  77,7 %    17 125 191 147 182 123  8,59  2,9 % 110 075 322  74,8 % 68 431 580  46,5 % 78 750 543  53,5 % 15px Москва  105 579 179  71,7 %  

 Россе импере 1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар 

Наджгоанцхой бетта 28-ча дийнахьа хиннача хьалах хиннад нах дӀаязбар П. П. Семёнов хьалха а волаш.

 Всероссийская перепись населения 1920 года 
СССР хьаелехь яьй, 1920ча шера маьцхали бетта 28-ча дийнахьа хиннача хьалах. ТӀом бодаш латташ хиларах дуккха лаьтташ (Гаьнара Малхбоале, ГӀирма, Къулбаседа Кавказ) юкъеяхац хьисап деш нах дӀаязбара, цудухьа йизза лархӀац из.

 СССР 
 Хьалхара ерригсоюза хьисап деш нах дӀаязбар 

1926-ча шера оагӀой бетта 17-ча дийнахьа дӀайихьай В. Г. Михайловскийи О. А. Квиткини хьалха а волаш.

 1970-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар 

 1979-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар 

1979-ча шера наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа 0 сахьат даьннача хана яьй.

 1989-ча шера Ерригсоюза хьисап деш нах дӀаязбар 

СССР тӀеххьара нах дӀаязбар 1989-ча шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа хиннад. Цо хьааьнначох, 281,7 млн саг хиннав СССР вахаш.

 Россе Федераци 
 1994-ча шера цхьан даькъе нах дӀаязбар 
Тохкам саькура бетта 14-ча денгара 23-ча денга кхаччалца хиннаб 5 % нах чу а лоацаш. Нохчий мехка бахараш чулаьцабац цо.   боахам хержаб (гаргало яле а, еце а, цхьа боахам лелабеш болча наьха тоаба). Хоаттама лист 49 хаттарах латташ хиннай ийс даькъе цхьантеха а долаш. Тохкараш вахара хьали, бераш Ӏодари, ахча хьатӀадоагӀа никъи хиннаб. Программа чу духхьашха беча белхахи, болх беча моттигахи, баьча маьха тайпахи, иштта хургда аьнна хеташи дезаши дола берий таьрахьахи дола хаттараш хиннад. Наьна меттах болча хоамал совгӀа, хьисап деча листа тӀа цӀагӀеи, дешарчеи, балхеи лебеш болча меттах бола хоам а ӀотӀаязбаьб.

 2002-ча шера Ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбар 

Эрсечен бӀорахой дукхал 145,2 млн йолга лаьрхӀад (1989-ча шера хинначунга хьежача, 98 %).

 2010-ча шера Ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбар 

2010-ча шера ардара бетта 14—25-ча деношка хиннад. Цун чаккхенца лаьрхӀачох, Эрсече вахаш 142 905 200 саг хиннав.

 2020-ча шера Ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбар 

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар (ВПН-2020) 2021-ча шера ардара бетта 15-ча денгара денз лайчилла бетта 14-ча денга кхаччалца хиннай. Цкъарчоа 2020-ча шера ардара бетта е лаьрхӀа яр из, хьалха хиннар яьнна нийсса итт шу ма даьллинге, амма COVID-19 бахьан долаш 2021-ча шера бекарга бетта ергйолаш дӀатӀехьатеттай из, тӀаккха цул тӀехьагӀа ардара бетта дӀатӀехьатеттай. 

 Белгалдаккхар

 Литература 
 Кабузан В. М., Шепукова Н. М. Табель первой ревизии народонаселения России (1718—1727 гг.) // Исторический архив. № 3. 1959.


 ТӀатовжамаш 
 [bse.sci-lib.com/article095898.html Значение слова Ревизия (перепись населения) в БСЭ]

 Всероссийская перепись населения: искажение этнической реальности

ОагӀат:Хьисап деш нах дӀаязбар