ГӀалгӀай

ГӀалгӀай (ба) () — ГӀалгӀайчеи, хӀанзарча ГӀалме шахьареи Буро тӀеи хьалха денз даха къам нахски къам. Таханарча дийнахьа 1 миллионал совгӀа ба дуне тӀа. Бувцар гӀалгӀай мотт ба, из кириллий йоазон ларда тӀа ба. Гарга долча нохчий къаманца  вайнаьха къамашта юкъе дода. Ди сунний ислам лоархӀ.

Иштта, дуккха хана денз баьхаб Нохчий мехка хӀанзарча Серноводски шахьареи Оарштхой-Фарта шахьареиГӀалгӀайчен баха нах. Цул совгӀа гӀалгӀай диаспораш я цхьайолча паччахьалкхенашка Европеи, Юкъерча Азеи, Гаргарча Малхбоалеи . Дерригача дунен тӀа гӀалгӀай 1 млн саг ва. Юххьанца исторе хьоахабаьб I бӀаьшера Страбон яхача шира яний Ӏилманхочун белхагахьа, тӀехьагӀа иштта хьоахабаьб юкъерча бӀаьшерий эрмалойи, Ӏарбийи, гуржийи йоазонашка.

 Этимологи 
Цхьаболча Ӏилманхоша «гӀалгӀай» яха цӀи шира овла болаш я, вокхарна ишта хетац — из цӀи тӀехьагӀа хьахинна я яхаш. ДукхагӀа мел йолча хана гӀалгӀай гӀала яхача дешаца дувзаду из, цунга хьежжа гӀалгӀай яхачун маӀан «гӀалий гӀишлонхой/бахархой» аьнна маӀан доаккх. Иштта из къаман цӀи шира гӀалгӀай цӀув хиннача Гала е Гела яхачох йоагӀаш я оалараш а ба. ДукхагӀа болча тохкамхоша белгалдоаккхачох, «гӀалгӀай» яха этноним лоамара шаьрача ӀокӀалабувлар бахьан долаш кастта лоамарой шахьарашка ЖӀайрахара Цхьорега кхаччалца бахача на́ха́ дӀатӀая́ла йолаеннай XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъагара денз, тӀаккха гӀалгӀай шахьарий юкъара цхьа цӀи хьахиннай цох. Цхьабакъда кхыча Ӏилманхоша яхачох, согласно другим учёным, ещё в период второй половины XVI-ча бӀаьшера шоллагӀа дакъа — XVII-ча бӀаьшера хьалхара дакъа хиннача хана тӀехьа «гӀалгӀай» яхар (в русских документах того времени — колки, калки, калканцы) шерра маӀан долаш хиннад, цудухьа шахьаре бахача гӀалгӀаел совгӀа (кхаькхалой ба-кх уж, хамхой, цхьорой), из цӀи кхыча шахьарашта дӀатӀайоалаш хиннай.

«Ингуши» яха этноним юкъерча бӀаьшерашка хьахиннача Ангушт яхача гӀалгӀай юрта тӀара йоагӀаш я, кхы а XVII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллача хана ТӀаьрша ара (хӀанз ГӀалме шахьаре) йоккха пхьа хиннай из.

 Антропологе тайпа 
«Кавказера раса» (, ) яхача терминаца белгалйоаккх кӀай раса, масала, ингалсий метта. Из белгалдаьр цӀихеза немций Ӏилманхо ва — Иоганн Фридрих Блуменбах. Цун хетар «Кавказ — адамле хьадаьнна моттиг» я. Кавказе дахаш дола къамаш цӀийца эггара цӀенагӀа да аьнна яздаьд цоJohann Friederich Blumenbach. Biographical details are in Charles Coulston Gillispie // Dictionary of Scientific Biography, 1970:203f s.v.Johann Friedrich Blumenbach. The anthropological treatises of Johann Friedrich Blumenbach, translated by Thomas Bendyshe. 1865. November 2, 2006. Цу Кавказа расай Къулбаседа Кавказера вариант я — Кавказа антропологе тайпа. Из тайпа белгалдоаккх тахан юкъерча Кавказе дахача къамашка, къобана археологе культура яьржа хинначеи (вай з. хь. II бӀаьшера юкъера денз — I бӀаьшера чаккхенга кхаччалца) аланой (I—XV бӀаьшерашка) баьхачеи. Шира гӀалгӀай тархьар тохкаш хиннача Ф. И. Горепекина яздаьд:

Антрополог хиннача В. В. Бунака яздаьд:

 Оттари классификаци 
ГӀалгӀай къаманна нохчий къам да гарга меттах а хьахиларах а. Цхьана цӀи йоаккхаш хилча, вайнах яха цӀи йоаккх царех. Цу вайнаьха малхбузехьара дакъа да из. Нохчаша шоаш гӀалгӀай къаьстта яле а, гарга йола тоаба лоархӀ.

Вайнаьха къам Кавказе вай з. хь. 1-ча эзаршерагара денз хилар тешал дайташ да Къобана товшхалца. ЙӀаьхача ханна  бахархоех доккхий къамаш хулаш хиннадац, къаьст-къаьста юкъарлонаш хиннай царех. С. А. Токарева хетачох, гӀалгӀай вайнаьха къамах хьакъеда́ ха XIX-ча бӀаьшера юкъ я. К. Деттмеринга хетачох, нохчех дӀакхийтта а доацаш гӀалгӀай къаьстта шоай къаман сакхетам хилар XX-ча бӀаьшера мара хьагуш деце а, цу хӀаман кӀийле XIX-ча бӀаьшера хьахиннай нохчаштеи гӀалгӀаштеи юкъе дӀахьакъасташ така (доазув) оттарца.

 Ӏар / дукхал 

Таханарча дийнахьа дукхагӀа бола гӀалгӀай Россе Федераце бах, къаьстта — ГӀалгӀай Республике. ГӀалгӀай тархьаргахьа гӀалгӀай къаман миграцей тайп-тайпара мураш белгалйоах.

ГӀалгӀай тахан ГӀалгӀайчеи, хӀанзарча ГӀалме шахьареи Буро тӀеи дахаш да

 Ди 

 ЖӀаргахой ди 
Тархьархо хиннача Далгат Башира хьаяьха́чох, жӀаргахой ди ГӀалгӀай мехка эггара хьалхагӀа XтбӀаьшера гарга чубаьннаб Гуржашкахьара, цудухьа ди кхайко́ бехка́ хиннараш а гуржий хиннаб. Нохчийи ГӀалгӀайи мехкашка хӀанз а тӀехьа дуккха цу ханара гӀишлош а, вешта жӀаргахой ди хинна хилара белгалонаш а я, селлара из чӀоагӀа баьржар хилар бахьан долаш. Ӏилманхочун балхашка дукха тайп-тайпара юкъерча бӀаьшерашка баьха́ча тархьархойи наькъахойи тешалаш доалдаьд, цар яьха́чох, гӀалгӀай лаьтта киназаш дийтта́ хиннад, монастырь етта́ хинна а хила мег. Къаьстта аьлча, къаман немций хиннача Иоганн Гюльденштедти Петра-Симон Палласи яхача Ӏилманхоша XVIII бӀаьшера уж ГӀалгӀай мехка хинначул тӀехьагӀа даьча тешалашта тӀатовжаш хилча, ТкъобӀаь-Ерда чу (IX—X бӀаьшерашка етта хинна йолчаХрам Тхаба-Ерды в Ингушетии ) «дошо, сигала, Ӏаьржача бесара алапашца яздаь хинна» жайнаш даьда́д, иштта наӀара сана тӀа, чувоаллаш, «готикай алапашца» йоазош дар яхаш дувцаш а хиннаб.

 Ислам 
ГӀалгӀай сунний бусалба ба, шафиӀий мацабах а ба. Суфий тӀарийкъаташта юкъера леладеш шиъ да: къадарийи накъшбандийи .

Ислам гӀалгӀашта юкъе дала доладеннад кхы а VIII бӀаьшера, Ӏарбий Даьра аьлега гӀоллеи Аьшка наӀарашка гӀоллеи гӀа́жараштеи аланаштеи духьала тӀемаш де ухача хана. Цу ханара я аьнна лоархӀаш я Кистий чӀоже уллача Аьрзи яхача юрта корадаь дола боарзах даь дола аьрзи («Сулейма аьрзи»). Яьккха́ча феса́ юкъе а нийсденна кхаьча хила дезаш да из укхаза ГӀалгӀай Лоам. Тахан из зӀамига бӀалгӀа бусалба исбахьален борзах яьча хӀамашта юкъера эггара ширагӀа я аьнна лоархӀ Ӏилманхоша . Из аьрзи тхьамагӀа мо леладеш хиннад Аьрзе баьха́ча гӀалгӀаша, цӀенгагара-цӀенга воккха-воккхагӀчунга а кхоачаш. ХӀаьта, ЖӀайрах яхача юрта цӀи ювзаенна хила езаш я йоах Ӏилманхоша аль-Джарроахь ибн ӀабдуллоахӀ яхача Ӏарбий бӀунбаьччаца.

ГӀалгӀаша бусалба ди лелабеш хинналга тешалдеш йоазонаш да XVIII бӀаьшера, ишта Вахушти Багратиони яхачо яздаьд Ангуштара нах сунний бусалба ба аьнна. Цхьабакъда беррига гӀалгӀай бусалба хьахиннабац Илисха-Юртара Киший Хьажа XIX бӀаьшера ГӀалгӀайче хьавенача хана мара. Цу хана денз гӀалгӀашта юкъе даьржад суфий тӀарийкъаташ: къадарийи накъшбандийиМ. Албогачиева, Основные вирдовые братства у ингушей, https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-virdovye-bratstva-u-ingushey/viewer.

 Хьажа иштта 
 ЦӀихеза гӀалгӀай

 Белгалдаккхар 

 Литература 









 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:ГӀалгӀай
ОагӀат:Эрсечен къамаш
ОагӀат:Кавказа къамаш