Осменаькъан Сосе Хьамзат

Осменаькъан Со́се Хьамза́т — гӀалгӀай советий йоазонхо, оазархо.

 Вахара сурт оттадар 

 Малхавалар 
Осменаькъан Сосе Хьамзат 1909 шера Чантара 19 дийнахьа ваьв аьнна язду дукхагӀа. Цхьабакъда, ше ваьча денах лаьца Хьамзата язду:

Хьалха йиъ йиӀиг яьчул тӀехьагӀа ваьв Хьамзат. КӀаьнк вирах чӀоагӀа гӀадбаха хиннаб Хьамзата цӀагӀарбараш, цудухьа кхаьра гамаж-бугӀа а йийна хьоалчагӀа даьд Хьамзата дас Сосе.

 Берал 
Цун да́ Осменаькъан Соси чӀоагӀа къахьегаш хьарамча рузкъах лоралуш саг хиннав.

ТӀехьагӀа йоазонхочо ше дийцад:

Ший бера ха ТӀой-Юрта, ГӀалмен атагӀа дӀайихьай Хьамзата.

 Дешар 
Юртарча хьужаре деша вола а венна, цигара 1922 шера светски ишколе вахав деша. 1924 шера ГӀалгӀай хьехархой техникума подготовительни ралсе эггара хьалха эттача студентех хиннав Хьамзат, цунца цхьана айттаб иштта Байсаранаькъан Идрис, Заьзганаькъан Бахьаудин, ГӀазданаькъан Ахьмад, Пхьиленаькъан Султан, МутаӀаланаькъан Хьажбийкар. Хьамзата эрсий мотти литературеи хьехаш Виктория Константиновна Абрамова хиннай, гӀалгӀай мотт — Беканаькъан ДордагӀа Тембот. 1925 шера «Сердало» газете болх бе араваьннавс. Кантышево  // ГӀалгӀай Республика Къаман Тептарче.

Цу техникуме деша вагӀа ладувгӀархо (слушатель) а волаш 1928 шера Москве 4-гӀча Ерригсоюза рабселькорий съезде вахийта хиннав Хьамзат. «Даькъасте» () яхача делегаце цӀерагӀа къамаьл даьд цо цу съезде «ХӀанзара политически хьали рабселькорий декхараши» яхача политически доклада хьаькъехьа. Из цун къамаьл белгалдаьккха хиннад «Правда» газето 1928 шера Чантара 4 дийнахьарча номер тӀа еннача Съезда балха хьаькъехьарча доклада тӀа. «Низ бола ткъамаш делар сона цу съездо», — оалар тӀехьагӀа Хьамзата.

1928 шера Муттхьов хьалхарча кхаь дийнахьа чакхъяьлар «Ахархой революционни литераторий ГӀалгӀай ассоциаце» хьалхара конференци. Цу конференце тӀа а ийца «Сердало» газета 1928 шера ткъаь шоллагӀча номера тӀа кепатехар «ГӀалгӀай кагирхошка дола кхайкарал». Керда кхеллача ассоциаце правлене цӀерагӀеи «Сердало» газета редакце цӀерагӀеи Хьамзатал совгӀа цу кхайкарала кӀала кулг яздир Овшанаькъан М. яхачо, Беканаькан Тембота, Озанаькъан Салмана. Из кхайкарал дар гӀалгӀай кагирхой керда йоазув Ӏомаде, литературни произведенеш кхолла, «Сердало» газета редакце хьаахийта тӀахьехаш.

1929 шера Сосе Хьамзата дийша чакхъяьккхай ГӀалгӀай педагогически техникум.

 Болх 
Техникуме дийша воаллаше «Сердало» газета редакце бехктокхаме секретарь балха тӀа хьожаваьв Осменаькъан Хьамзат. 1929—1931 шерашка болх баьб Даькъастен крайисполкома чуйоагӀаш хиннача Информаце Краевой Бюро, ГӀалгӀай мехка гӀоллара специальни корреспондент а, тӀаккха Советий Союза телеграфни агенства (ТАСС) корреспондент а волаш.

1931 шера денз 1933 шерага кхаччалца Хьамзат болх беш хилар ГӀалгӀай педагогически техникуме. Из цигача гӀалгӀай мотт хьехаш вар, цул совгӀа цу техникума зоочни ралса кулгалхо (заведующи) а вар.

1933 шера цо делегат волаш дакъа лаьцар Ростове чакхъяьннача болхлойи, ахархойи, корреспондентий (рабселькорий) Даькъастен краевой съезде. Цу хана из Галашка халкъа дешара шахьара ралса кулгалдеш вар. Цигача цо болх бир диъ шера гаргга. Цул тӀехьагӀа цигара из хьожавир ТӀой-Юртарча ворхӀ класс йолча ишколе хьехархои дешарча даькъа кулгалхои (завуч) болх бе. Из болх беш Осменаькъанвар хилар 1941 шера Этинга бутт кхаччалца.

Цул тӀехьагӀа, 1942 шера Саькура беттага кхаччалца цо болх бир Нохч-ГӀалгӀай тархьара, метта, литература Ӏилма-тохкама института литература ралса кулгалхо волаш. ХӀаьта 1942 шера Саькура бетта денз 1944 шера Саькура бетта 23 дийнахьа гӀалгӀай мехках баххалца из болх беш хилар Нохч-ГӀалгӀай Реданта № 2 йолча педагогически дешарчен хьехархои дешара даькъа кулгалхои (завуч) волаш.

 Кхоллам 
Осменаькъан Сосе Хьамзата яздаьд берашта дола лоацца дувцараш, повесташ, стихотворенеш. Иштта, цун кхолламе я публицистикай статьяш, психологе дувцараш, философе эссеш, тархьара а лирикай а поэмаш, эрсий метталара таржам даь дуккха эрсий цӀихезача йоазонхой произведенеш: Пушкин Александра, Горький Максима, Чехов Антона, Тургенев Ивана, Гоголь Николая, иштта кхы дӀ. а. Цул совгӀа, цо вӀашагӀдийккад ишколай Ӏаморгаш а хрестоматеш а.

Дукха къахьийгад Осменаькъан Хьамзата гӀалгӀай багахбувцам гулбеш а, дӀаязбеш а. 1940 шера цо МутӀаланаькъан Хьажбийкарца цхьана арахийцад гӀалгӀай фольклора цхьа том.

Цун таржама балхий лакха мах беш хиннаб Малсаганаькъан Дошлакъеи, Заьзганаькъан Бахьаудини. 1960 шера цар яздаьд: «Осменаькъан Хьамзата дуккхача таржамех цаӀ — М. Горьке «Нана» яха роман къаьстта теркалде доагӀа. Таржам оригинала тӀара хилар, оригинала дагардар а уйла а йовза хар, метта башхало, цун шаьрал, говзал Ӏомаяр, бакъахьара синтаксис, эшаш дола дош корадар — цу дерригане а чӀоагӀа оригинала тара хулийт таржам».

Ший эггара хьалхара стихотворенеш Осменаькъан Хьамзата язйир ше техникуме деша вагӀаш волча хана. Цхьабакъда, дукха ха яьккхай цо уж нахах лечкъаеш (цун хьалхара стихотворени кепатехай 1933 шера «Сердало» газета тӀа). Юххера а дӀахьекха хиннай цо уж хьалхара массехк стихотворени Озанаькъан Ахьмадагеи, Янданаькъан Жамалдийгеи. Цар чӀоагӀа могаяь тӀаийцай царех цхьаяраш, кепатоха аьнна хьехар а даьд. Царна эсала хийттараш йоагаяь дӀа а яьха, вожаш кепатоха кийчъе волавеннав Хьамзат. Цхьабакъда, ший байташ гул а яь, уж вӀашагӀ а теха гуллам арахеца Хьамзата вӀаштӀехьдаланзар 1958 шера мара.

 Белгалдаккхар 
Комментареш

Хьасташ

 Литература 


 Курс лекций по дисциплине «История ингушской литературы». ИГ. Курс 2, семестр 4, Составитель: Матиев М.А

 ТӀатовжамаш 
Осмиев Хамзат Сосиевич биография на ингушском языке гӀалгӀай метта биографи Осмиев Сосе Хьамзат вахар кхоллам вахара кхоллама никъ

ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой