Аьрзи (заповедник)

«Аьрзи» яха паччахьалкхен Ӏалама заповидник (()) — ГӀалгӀай Мехка ЖӀайрахеи Шолжеи шахьарашка улла паччахьалкхен Ӏалама заповедник. Заповедника цӀи цунна юкъейодача Аьрзи яхача ширача кхаьлах я.

 Тархьар 
Заповедник йилла 2000-ча шера оагӀой бетта 21-ча дийнахьа Россе Федерацен Доалчен № 992 йолча соцамца. «Аьрзи» заповедник йиллай «Ингушский» яхача федеральни лоадам болча заказника лаьттан цхьан даькъ тӀа. Цкъарчоа заповедника майда 5 970 га хиннай. Лораеш йола зона 1999-ча шера ардара бетта 23-ча дийнахьарча ГӀалгӀай Мехка Доалчен № 326 соцамца белгалъяьккхай. Цун майда 34 940 га хиннай («„Аьрзи“ яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедник» яхача паччахьалкхен учреждене 2000-ча шера оагӀой бетта 20-ча дийнахьа оттадаьча хьалах (хувцамаш даьд 2005-ча шера тушола бетта вурийттлагӀча дийнахьа)). 2009-ча шера ардара бетта 3-ча дийнахьа Россе Федерацен Доалчен № 1446-р йолча соцамца «Аьрзи» 
заповедника лаьтта 29322 га хьадаьд ГӀалгӀайчен Шолжеи ЖӀайрахеи шахьарашка. Иштта, заповедника лаьтта 6-зза доккхагӀа а хинна 35 292 га хьахиннад.

2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа Нохчичени ГӀалгӀайчени юкъе баьча бартах «Аьрзи» заповедника кхоалагӀа дола да́къа Нохчиченна дӀаденнад, цига цар шоай «Даймохк» яхаш заповедник хьаергйолаш. Из хӀама бахьан долаш ГӀалгӀай Мехка йоккхий митингаш хиннай. Общественники и экологи опасаются, что в связи с этим из заповедника «Эрзи» будут исключены отошедшие Чеченской Республике территории. Минприроды прорабатывает вопрос об изменении границ заповедника «Эрзи».

 Географен хоам 
Заповедник улл Йоккхача Кавказа гӀинбухерча босенашта, в Джейрахско-Ассинской котловине и прилегающих к ней с севера горах Скалистого хребта. Заповедника доазув да Нохчий мехкацеи, ХӀирий мехкацеи, Гуржий мехкацеи .

Заповедника лаьттан тӀа долхаш дола доккхагӀа дола хиш да Эсеи Ӏарамхии, хӀаьта уж шаккхе а  Тийрках кхеташ да. Лаьттан кхоалагӀа долча даькъ тӀа хьунаш я: орцашка дукха наджаш а попаш а ягӀаш моттигаш я, юкъ-юкъе къоахк Ӏов) а я́гӀаш. Хийисте нарк а, дак а, миинги я́гӀ. 1500 метрал лакхегӀа босенаш тӀа дийхк ягӀ, наджацеи, дакхацеи, пхаьнацеи, хьехацеи, даттацеи цхьана. ХьалъурагӀа мел вода дийхка оасаш да, диваж а ягӀаш, хӀаьта 2000 метрал лакхагӀа баьш да́д. 3500 метрал лагӀа лоаи шанаши да.

 Мехкал 
Заповедникара мехкал декъеи боарамагӀа дӀайхеи да, амма 2000 метрал лакхагӀа тӀунеи шийлеи да. ДогӀаш шера замангеи, беттагеи хьежжа эргаш хул. ЙӀайха йолча хана догӀаш 2-2,5 дукхагӀа хул шийла йолча хана хулачул. Эггара дукхагӀа догӀаш хул маьтсела беттеи аьтинга беттеи, хӀаьта эггара кӀезигагӀа — наджгоанцхой беттеи саькура беттеи. Шера юкъера йӀовхал 8-9°С хул. Наджгоанцхой бетта юкъера шелал −1,4ºС, кӀимарса бетта йӀовхал — +26,4ºС.

 Дийнаташ 
Заповедники дукха дийнаташ да, царех да, масала, ча, борз, нал, цхьогал. Цул совгӀа наггахьа мара нийс ца лу дийнаташ а да укхаза да́хаш: бо́гӀа, мосар, акха циск, хьагӀ, борцакх; оалхазарех — довха, гӀаьртал, лаьча.

 Буне 
Заповедика буне да 180-нел совгӀа наггахьа мара нийслуш йоаца баьцовгӀа, царех я Кавказе мара тӀа ца йоалараш а. Кхы цхьаннахьа йоаца Ӏалама моттигаш а я «Аьрзе»:  дийхка хьуи,  наркаши.

 Архитектура 
Заповедника доазон тӀа дукха гӀалаши вӀовнаши ягӀ. Аьрзе къаьнара бӀалгӀилг корадаьд — «Сулейма аьрзи».

 Туризм 
Заповедника доазон тӀа 11 туристий маршрут я: 7 гӀашлойи 4 машенийи.

 Белгалдаккхар 

 ТӀатовжамаш 
  // Информационно-справочная система ООПТ
  в базе данных Министерства природных ресурсов




ОагӀат:Эрсечен заповедникаш
ОагӀат:Лораеш йола ГӀалгӀайчен Ӏалама территореш