Лоамарой Автономе Советий Социализма Республика

Лоамарой Автономе Советий Социалистически Республика, лоацца Лоамарой АССР () — РСФСР юкъе хинна республика (20.01.1921 — 7.07.1924). Россе импери йолча хана хиннача Тийрка областа доазона тӀеи Къобана областа цхьадолча лаьтташ тӀеи улаш хиннай Лоамарой АССР.

1921-ча шера Лоамарой АССР майда 74 000 км² совгӀа хиннай, ва́хаш 1286 эзар саг а хиннав. НанагӀала Буро хиннай.

 Административни екъаялар 
мини|365x365пкс|Лоамарой АССР административни екъаялара мехкасурт
Цкъарчоа Лоамарой АССР юкъе округаш хиннай:
 Малкхарой,
 Бурон,
 Наьсарен,
 ГӀаьбартий,
 Къарший,
 Нохчий. 

ТӀехьагӀа 1921-ча шера Лоамарой Юккъерча кхоачашдеча комитето ши административни-лаьттацара цхьоале хьаярах чӀоагӀам баьб:
 Дугарой округ — дугарошта,
 Шолжа гӀазкхий округ — Шолжа чӀоагӀлений зӀанара гӀазкхашта, из Нохчий округах хьакъоастаяьй  .

1922-ча шера маьцхали-тов бетташка ХӀирийи дугаройи округаш ХӀирий цхьа округ еш цхьантехай.

1924-ча шера республикан лоаттаме административно-лаьттан кхолламех бисараш ераш хиннаб:
 Бурон (ХӀирий) округ, 
 Наьсарен (ГӀалгӀай) округ,
 Шолжа гӀазкхий округ,
 Буро пхье.

 Хьалхе 
БӀорахой тӀом а бодаш Россе импери Даькъастара дӀаяьнначул тӀехьагӀа къамий интеллигенце 1918-ча шера Лоамарой республика кхайкаяь хиннай, тӀаккха Тийрка къамий кхетача — Тийрка советий республика, цхьабакъда тӀемаш долхаш шаккхе а паччахьалкхен кхолламаш дӀадаьхад.

1920-ча шера тушола бетта регионе советий Ӏаьдал меттаоттадаьд, паччахьалкхен аппарат хьавӀашагӀйоллар Серго Эржакинеза докладаш тӀа тӀа а товжаш дӀахьош хиннад. Тийрка советий республика́и цун Халкъа комиссарий совета́и раьза хиннавац из, цо нейтральни Ӏаьдал лоархӀаш хиннад цох, цудухьа бӀорахой тӀом бодача хана тӀехьа Лоамарой республика яха цӀи лелаяьй цо «ӀотоӀабаь лоамарой хьалхабоахаргйола республика я ер» яха уйла а кхайкаеш. Парте болхлой цхьа да́къа кортамукъа хургйола Лоамарой советий республика хьае яхаш хиннад Даькъастен лоамарой демократецарча республика из духьал а увттаеш, амма дукхагӀчар из уйла хьаллаьцаяц РСФСР-цара бувзам хаданза хила беза яхаш.

1919-ча шера саькура бетта 4-ча дийнахьа ГӀалгӀай къаман кхетача кортамукъа Лоамарой республика кхайкаяьй, саькура бетта 7-ча дийнахьа зӀы а теха Ленинга цу хӀамах хоам баьб Сергос. Цхьабакъда паччахьалкхе оттаеш советий Ӏаьдал хьинаре къахьега доладеннадац 1920-ча шера гуйре хьатӀаяллалца. Тов бетта 6-ча дийнахьа Ленини, Троцкии, Калинини, Сталини, Крестинскиии, Рыкови юкъе а волаш хьавӀашагӀтехача РКП(б) ЦК Политбюрон заседане тӀа Сталина́ «лоамарой хьашташ лорадеш йола вай политика боккъонца чакхъяккхара реальни тӀахьожам бергболаш ма ярра мераш хьавӀаштӀехьаяха» амалт тӀадиллад. Тов бетта 14-ча дийнахьа шоллагӀа заседани хиннай, цига Сталинс докладаца къамаьл даьд. Заседане тӀа соцам баьр хиннад лоамарой йизза административни автономи хьаергйолаш хӀама хьаде дезалгеи, Сталинах РСФСР белгга бокъо йола викал ве везалгеи(). Цу хӀаманца хӀара къаманна ший административни автономи хила мег аьнна лаьрхӀад. Тов бетта 29-ча дийнахьа РКП(6) Краснодарерча обкома доакъашхо волча Фигантерс Эржакинезага аьнна хиннад:
«Буро тӀа ХӀирийченах автономе область хьаяра тенденци я, Нохчийче — иштта. Буро хӀираштеи гӀалгӀаштеи юкъа латар ца хилийта — мукъа пхье я».

Тов бетта Эржакинеза амарца Тийрка областа массайолча къамий исполкомийи, облисполкомийи, парткомийи кхетаче дӀайихьай лоамарой къамий юкъара цхьа автономи хьаяр дувцаш. Дувцаш дукха ха яьккхачул тӀехьагӀа автономех йола уйла юхатехай 18-не кхадж а тесса, 4 саг юха а озавеннав. Из хӀама РКП(б) Юккъерча комитетага а дӀадийцад. Цхьабакъда бутт мара баьннабоацача гӀолла Тийрка областа кхоачашдеча комитета тхьамада волча В. М. Квиркелия Ленинга доклад луш хиннав «кортамукъача Лоамарой республиках» йола уйла хӀанз хьалха раьза хиннабоацачар а хьаллаца йолалуш латт аьнна.

1920-ча шера ардара бетта 29-ча дийнахьа Сталинс регионе советаш хьалъеш боахкарашта хьалха латтараш хьавӀашагӀ а теха, цига 50 саг волаш Лоамарой республика кхолларах йола принципаш хьалхаяьхай. ШоллагӀча дийнахьа Ленинга йолча ший телеграмма тӀа хоам беш хиннав из «ГӀазкхий Тийрка областа чура къаьстта губерни а яь дӀакъоастае еза» аьнна, тӀаккха «Лоамарой цхьан административни цхьоаленгахьа цхьантоха безаргба башкортой автономи мо» а аьннад. 1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Тийрка къамий шоллагӀча съезде 500 викал а волаш Сталинс Лоамарой республика хьаяр дӀакхайкадаьд, цул тӀехьагӀа цунна юкъедахача къамий съездаш дӀайихьай республика хьаяра маӀан доашха а доашхашref name="Кажаров-2009-38" />. Съезде Лоамарой АССР конституци оттаергйола комисси хержай, цунна юкъе хиннаб: гӀазкхех — М. Томашевский, нохчех — Т. Эльдарханов, гӀаьбартех — Н. Катханов, хӀирех  — С. Мамсуров, малкхаройх — М. Энеев, къаршех  — У. Алиев, лоаман жугтех — Вениаминов.

 Тархьар 
Лоамаройй АССР хилалехь, БӀорахой тӀом болалуча хана, цу лаьтташка автономи йола Тийрка советий республикеи (1918-ча шера тушола бутт), Даькъастен советий республикеи (1918-ча шера кӀимарса бутт) хиннай, иштта большевикий хиннайоаца Лоамарой республикеи (1917-ча лайчилла бутт; 1918-ча шера маьтсела бетта Даькъастен лоамарой Союза республика аьнна цӀи тиллай), Даькъастера амирати (1919-ча шера тов бутт) хиннай.

1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа ВЦИК-о РСФСР лоаттаме а йолаш Лоамарой АССР хьаярах декрет арадаьккхад. Декрето ма аллара, республикана юкъедолхаш хиннад гӀалгӀайи, гӀаьбартийи, къаршийи, малкхаройи, нохчийи, хӀирийи, иштта гӀазкхийи арахьара хьатӀабаьхкараши баха лаьтташ. Декрето яхачох, Ӏаьдалеи урхалеи маьженаш йолаш чӀоагӀъераш хиннай: Советий кхетачеи (съезд), Юккъера кхоачашду комитети (ЦИК), халкъа комиссариаташи: чурча гӀулакхийи, юстицеи, сердало ялареи, унахцӀено лораяреи, юкъарло Ӏалашъяреи, лаьтта леладареи, кхачани, ахчани, болхлой-ахархой инспекцеи, къахьегамеи, Халкъа боахама советеи (хоамий наькъийи, поштеи, зӀанареи отделаш йолаш). Мехка лаьтта ялх округа́ дийкъа́ хиннад: Нохчийчоаи, ГӀалгӀайчои, ХӀирийчоаи, ГӀаьбартийчоаи, Малкхаройчоаи, Къаршийчоаи; Буро республикан административни юкъ хиннай, цохи Шолжа-ГӀалийхи къаьстта административни цхьоаленаш хьаяь хиннай нийсса Лоамарой АССР-а ЦИК-а́ мутӀахьа йолаш.

Хьалхара учредительни съезд дӀаяхьар Тийрка областа кхоачашдеча комитета́ тӀадилла хиннад, цу гӀулакха округашкарча кхоачашдеча комитетий викалаш вӀашагӀ а теха комисси яь хиннай. Бекарга бетта 16—22-ча деношка Лоамарой АССР Учредительни съезд хиннай, цига дакъа лоацаш 330 къаь хиннав. К. Бутаевс Ӏойийша хинна Лоамарой АССР хьакхолларах йола декрет республикан конституци хургья аьнна дӀакхайкаяь хиннай цо кердача мехка паччахьалкхен оттами, административни-лаьттацара оттами, Ӏаьдалеи урхалеи маьжений системеи белгалйоаккхаш хиннадаь. Съезд 1921-ча шера бекарга бетта 22-ча дийнахьа чакхъяьннай Лоамарой АССР ЦИК харжарца: цунна юкъевахав 65 доакъашхои, 21 кандидати. Моттигаш ишта дӀахьайийкъа хиннай: нохчашкара — 18 саг, гӀаьбартех — 10, хӀирех — 7, дугарой хӀирех — 2, малкхароех — 3, гӀалгӀаех — 2, къаршех — 4, Шолжа-ГӀалий викалех — 7, Бурон викалех — 6, гӀазкхех — 3, эскарагара — 3.

Учредительни съезд хинна бутт баьнначул тӀехьагӀа, 1921-ча шера маьтсела бетта, Лоамарой АССР-а́ къамашта тӀагӀолла лаьтташта тӀагӀолла гӀайнаш даьд — ГӀаьбартехьено республика чура ара а яьнна РСФСР-х дӀакхетарах дола хаттар айдаь хиннад. 1922-ча шера наджгоанцхой бетта ВЦИК-о иштта а Къаршехьени Малкхаройчени арабовла безам хилар къоабалдаьд. 1922-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа РСФСР ВЦИК-о Лоамарой АССР лоаттама чура нохчий лаьтташ дӀакъоастадаьд.

Къамашта тӀагӀолла лаьттай доазонаш хувцар бахьан долаш республика чухьа къовсамаш даьннад партеи советийи маьжений кулгалхошта юкъе. Из хӀама къоастадергдолаш 1924-ча шера наджгоанцхой бетта РКП(б) ЦК Оргбюрос комисси хьавӀашагӀъелла хиннай цунна юкъе хиннаб: Серго Эржакинези — тхьамада, А. И. Микоян — ЦК РКП(б) ЦК ЗӀилбухен-Малхбоалехьарча бюрон секретарь, Б. А. Ройземан — РКП(б) ЦК комиссе Юккъерча тӀахьожам беча комиссе доакъашхо, С. Г. Мамсуров — Лоамарой АССР-а СНК тхьамада.

ГӀайнаш а даь Лоамарой АССР-а чура автономни округаш хьакъоастаяьй (тӀехьагӀа автономни областаш хьаяьй царех): ГӀаьбартий (1921-ча шера тов бетта 1-гӀа ди), Къарший (1922-ча шера наджгоанцхой бетта 22-гӀа ди), Нохчий (1922-ча шера лайчилла бетта 20-ча дийнахьа), Малкхарой (1922-ча шера наджгоанцхой бетта 16-ча дийнахьа).

Лоамарой къамашцара автономеш хьаяра хьалха керттера тӀалаьцар нарком А. И. Микоян хиннав, цхьоалагӀа хиннав из 1924—1926-ча шерашка Даькъастерча йиста комитета хьалхарча секретара дарж дӀалоацаш.

1924-ча шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа ВЦИК-а декретаца Лоамарой АССР дӀаяьккхай, цун лаьтташ тӀа хьаяьй: ХӀирийи, ГӀалгӀайи автономе областаши, Шолжа гӀазкхий округи (губерне исполкома бокъонаш йолаш), нийсса РСФСР ВЦИК-а мутӀахьа йолаш лоӀаме цхьоале йола Бурои.

 Кулгалхой 
Лоамарой АССР Юккъерча кхоачашдеча комитета тхьамадаш:

 Эльдарханов Элжаркъий Таьштемар (1921-ча шера бекарга бетта 24-гӀа ди — 1922-ча шера лайчилла бутт);
 Заьзганаькъан Бийсолта Идрис (1922-ча лайчилла бутт — 1924-ча шера наджгоанцхой бутт);
 Авсарагов Марк Гаврилович (1924-ча шера наджгоанцхой бутт — 1924-ча шера кӀимарса бетта 7-гӀа ди).

Лоамарой АССР Халкъа комиссарий совета тхьамадаш:

 Такоев Симон Алиевич (1921-ча шера бекарга бетта 25-гӀа ди — 1922-ча шера саькура бутт);
 Мамсуров Саханджери Гидзоевич (1922-ча шера саькура бутт — 1924-ча шера кӀимарса бетта 7-гӀа ди).

 Литература 


 Хьажа иштта 
 Даькъастен амират
 Даькъастеи ДаьгӀастеи духьалъоттара совет

 Белгалдаккхар 

 Литература 







 ТӀатовжамаш 
 Административно-территориальное деление РСФСР

ОагӀат:Лоамарой АССР
ОагӀат:Нохчийчен тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ХӀирийчен тархьар
ОагӀат:Европан кердагӀча тархьаре хинна паччахьалкхенаш