Пакистан

Пакиста́н (я) (  — «цӀеначара лаьтта»,   е ), бӀарчча цӀи — Бусалба Респу́блика Пакиста́н ( Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, ) — ЗӀилбухерча Азера паччахьалкхе. Хьахиннай 1947 шера Британий ХӀиндехье йийкъачул тӀехьагӀа.

ЗӀилбухехьа Ӏарбий форд ба. Лаьттацара гӀай: ХӀиндехье — 2912 км (малхбоалехьа), Афганистан — 2430 км (гӀинбухе-малхбузехьа), ХӀиран — 909 км (зӀилбухе-малхбузехьа), Ченкехье — 523 км (гӀинбухе-малхбоалехьа).
Бахархой дукхалага хьежача ший 218 066 558 сагаца Пакистан пхелагӀча моттиге латт дунен тӀа . 2020-гӀча шера дагарбеш нах дӀаяьзбаьчох эггара дукхагӀа бусулба нах бахача мехкашта юкъе шоллагӀа латт — 178 млн саг (Индонезена тӀехьа — 205 млн). Цхьанкхийттача къамий организацени, Къамий содружествани, Дунен таьрга организацени, Шанхаян цхьана болх бара организацени доакъашхо я Пакистан, иштта «Тоаба 77» яхача дегӀайоагӀача мехкай тоабá юкъейода.

 Этимологи 
«Пакистан» яхача деша овлага дуллаш маӀан хьадаьккхача, «цӀеначара лаьтта» аьнна хьадоал из фарси, урду яхача меттала (pāk «цӀена» яхача дешах). Стан (ستان) яха суффикс «моттиг» аьнна маӀан дола фарсий дош да, иштта цун гарга да санскрита sthāna () яха дош а да.

Мехка цӀи дагаехар кортамукъале яккха гӀерташ хьинаре къехьегаш хинна Рахмат Али ва 1936 шера. Ший «ХӀанз е цӀаккха» яхача брошюра чу кепатеха хиннай цо мехка цӀи («ПАКСТАНЕ ваха ткъаь итт миллион бусалба вош»). «ПАКСТАН» яхар («и» алап доацаш) акроним я — Британий ХӀиндехьен пхин гӀинбухерча регионий цӀерий алапех: «П» — Пенжаб, «А» — Афган (пуштунаш), «К» — Кашмир, «С» — Синд, хӀаьта «тан» Белуджистанах я. — «These sentiments were presented on behalf of our thirty million Muslim brethren who live in Pakistan, by which we mean the five northern units of India, viz. Punjab, North-West Frontier Province, Kashmir, Sind and Baluchistan (Pakistan--land of the pure--was later adopted as the name of the new Muslim state, and spelled as Pakistan).». ). «i» алап хьааларгахьа аттагӀа хургдолаш тӀехьагӀа юкъедаьккхад.

 Тархьар 

 Шира зама 

III—II в.з. хилалехьа эзаршерашка Пакистана лаьттан тӀа адамлен тархьаргахьа эггара къаьнагӀарча цивилизацен — Хараппой цивилизацен юкъарче хиннай. В.з. хилалеха II эзаршерá Пакистан аренаш тӀа ареш баха хайшаб. Македонера Александра малхбузерча хӀиндий аьлашта духьала (масала, Таксила аьлá) вахар бахьан долаш цу регионашка эллинизма культара чуйоалл. Низ бола Кушанера паччахьалкхе хьахул — буддизм дӀай-хьай яларан хьалхара кхуврч (очаг).

Вай заман VIII бӀаьшера мехка территорен тӀа гӀолла территорен тӀа ислам даржа долалу. Юкъарча бӀаьшерашка йоккхий бусулба паччахьалкхенаш хьахул (Газневидаши Гуридаши хьалха а болаш). XIII бӀаьшера Моалой импере лоаттама юкъе дода хӀанзарча Пакистана лаьтташ, тӀаккха из вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа юкъе дода Тимуридий паччахьалкхен (из а цхьа ха яьлча кагегӀча паччахьалкхенаех екъалу). Тимуридий династен цхьан доакъошхочо XVI бӀаьшерá Сийлахь боккхийча Моголий импери йиллай. Импери йихачул тӀехьагӀа XVIII бӀаьшера Синдеи, Белуджистанеи, Пенджабеи сикхий национализм айлу.

 Колонезацен зама 
XIX бӀаьшера хӀанзарча Пакистана аре ингалсий эскараша хьаяьккхарца Британий ХӀиндийчен юкъедехьад.

Пакистана сина лоархӀаме хьалххе хиннав цу хана Мухьаммад Икбала (оазархо,
Бусулба Лигай да). 1930 шера цо дувца оттадаь хиннад Пенджаби, Синди, ГӀинбухе-малхбузехьара гӀайнацара провинции,Белуджистани чу а йодаш кортамукъа бусулба паччахьалкхе кхоллар. Массанена юкъара хургйола цӀи аьннар 1933 шера Кембридже дега вагӀа бусулба студент Чаудхури Рахмат Али ва (Хьажа этимологега). 24 марта 1940 шера мутт-хьал 24 дийнахьа Лахоре тархьаран Лахорий резолюци тӀаийцай. Цо кортамукъача паччахьалкхен чу бусулба юкъарло хиларан принципаш дӀачӀоагӀъяьй.

 ХӀанзара ха 
1947 шера Британский ХӀиндийче екъача хана бусулба лигай болх бахьан долаш дукхагӀа бусулба нах баха гӀинбухера-малхбоалераи гӀинбухера-малхбузераи Индостана шахьараш юкъе а йодаш Пакистан паччахьалкхе йиллай. Пакистана хьалхара генерал-губернатор Джинна хиннав, хьалхара мехка премьер-министр — Лиакат Али Хан. 1958 шера мехка хьалхара тӀемаца Ӏаьдал хувцар хиларца, деррига доал генерал Мухьаммад Айюб Хáнага кхаьчад.

1965, 1971 шерашка Пакистана тӀемаш даьд ХӀиндичеца. 1971 шера Малхбоалерча Пакистанах кортамукъа Бангладеш яха паччахьалкхе хул. 1977 шера Пакистане шоллагӀа тӀеман гӀовттам хул. Цу юкъагӀа Хетта Америка Штатийи, лоалах уллача Афганистане паччахьалкхен духьала тӀом беча моджахедайи оагӀув лоац Пакистана. Моджахедай Ӏомалу лагеряш Пакистане йоахкар. Зия-уль-Хак мехка-да вийначул тӀехьагӀа (1988 шера маьцхали 17 дийнахьа авиацен катострофе) урхал сената тхьамада Гулам Исхак Хана тӀаэца.

Мехка-даь болх лелабеча Гулам Исхак Хана парламента керда хоржамаш оттадад. Цига дукхагӀа мел йола кхаж тесса коттаяьннай Пакистана халкъа парти. Мехка премьер Беназир Бхутто хилар. Кердача Ӏаьдало демократикай бокъонаши кортамукъаленаши меттаоттаяьй, иштта чрезвычайни хьал дӀадаьккхад. Бакъда мехкара хьал дӀахо а талхаш хиннад, Синде къовсамаш хулаш хиннад. 1990 шера Бхутто Ӏаьдал отставке дахийттад.

Хоржамаш хинначул тӀехьагӀа керда мехка-да Наваз Шариф хержав.

1990 шерашка Абдул Кадыр Хан хьалха а волаш ядерни программа дегӀайоалаяр йолаяьй, из бахьан Хеттача Америка Штаташа Пакистана духьала санкцеш увттаяй. 1999 шера цхьаькхазза а тӀемаца Ӏаьдал хийцад. Урхал генерал Первез Мушаррафага кхаьчад.

2000-гӀа шерашка денз Пакистана гӀинбухен-малхбузера регион Вазиристан Талибан яхача болама керттера чӀоагӀале хул. 2004 шера ма дарра доал талибаша хьадаьккхад

2001 шера михий 11 дийнахьа Пакистана официале талибай оагӀув лацар соца а даь Хетта Америка Штаташа талибашта духьале яран оагӀув лаьцаб.

2008 шера Пакистане бахархошта юкъера юкъара хоржамаш дӀадехьад Беназир Бхутто éр бахьан долаш кӀеззига гаьна даьха дале а. Кхаж дукхагӀа Пакистана халкъа партена тассарца цо толам баьккхаб, тӀаккха Пакистана бусулба лигаца альянс яьй. 2008 шера маьцхали 18 дийнахьа Первез Мушарраф мехка-даь поста тӀара дӀаваьннав импичмента кхерам болаш. Из дӀаваьнначул тӀехьагӀа хиннача хоржамашка Пакистана халкъа партен кандидат Асиф Али Зардари котта а ваьннав Пакистана мехка-да хьахиннав.

2009 шера этинга беттá долча дараша хьаяьхачохПакистан//Военное зарубежное обозрение, № 6 2009 Афганистанаца гӀай додача лаьттаех Пакистана Ӏаьдала доал дӀадаьннад. 2009 шера села 7 дийнахьа Пакистана премьер-министр Юсуф Реза Гилани хьакхайкадаьд ше терористаш халакбе амар денналга. Авиаци, танкаш, йоккхий топаш а юкъехьош Сват гома администрацен юкъарче —Мингора пхьа хьайоаккхаш болхаш доладаьд.

2011 шера бекарга бетта 28 дийнахьа Ангар-Ада пхьан юхе гӀайнацара конфликт хиннай Афганистанаи Пакистанаи юкъе. Афганистана 12 салтеи Пакистана цхьа салтеи вийнав латарá. Кхаь Пакистана пограничникаи бархӀа маьршача вахархочоаи човнаш яьй.

 Бахархой 

Пакистан эггара дукхагӀа нах бахача мехкаех я (207 774 520 вахархо, дунен тӀа 6-гӀа моттиг — 2017 шерара хьисап деш нах дӀаязбарах).

ДукхагӀа мел бола бахархой Инд-хин атагӀа ба. Пакистана йоккхагӀа йола пхьанаш мехка малхбоалехьа йоахк (Карачи, Лахор, Равалпинди иштта дӀахо). Пхьанашкара бахархой — 36,38 % (2017 шерá).

Къамай лоаттам: пенджабхой — 44,7 %, пуштунаш — 15,4 %, синдхаш — 14,1 %, сарьяки — 8,4 %, мухаджираш — 7,6 %, белуджи — 3,6 % и др. (6,3 %).

Бахархой 50 % дийша ба (маӀача наьха 63 %, кхалнаьха 37 %, 2005 шера оценка).

 Метташ 
Пакистана конституце 251-гӀа статьяс хьаяхачох мехка къаман мотт урду ба иштта ла́шкари аьнна цӀихеза а болаш. Бакъда официале гӀулакхашка ингалсий мотт лелабар могаду, нагахьа санна къаман меттах хувца из яхаш амар хинна деце. Пакистана провинцешка иштта баьржа ба панджаби, синдхи, белуджий, пушту.

Пакистана берригача бахархоех къамашта юкъера наьна метта процент:
НомерМотт1998 дӀаязбарах 1986 дӀаязбарах1965 дӀаязбарах1953 дӀаязбарах 1 Панджаби 44,15 % -- -- -- 2 Пушту 15,42 % 14,15 % 12,47 % 10,16 % 3 Синдхи 14,1 % 9,54 % -- -- 4 Сирайки 10,53 % 9,54 % -- -- 5 Урду 7,57 % -- -- -- 6 Белуджий 3,57 % 3,02 % 2,49 % 3,04 % 7 Кхыдола метташ 4,66 % -- -- --

 Ди 
Пакистан бусулба наьха дукхалга хьежача шоллагӀа латт дунен тӀа (Индонези яьлча)Muslim Population — Statistics About the Muslim Population of the World  бусулбаш-сунниташка хьежача а шоллагӀа йоагӀPakistanPaedia — Religions in Pakistan. Бахархой 96 % бусулба ба: 91 % — сунниташ, 5 % — шииташ.

Пакистана паччахьалкхен ди сунний ислам ба.

Динош:
 бусулбаш — 173 000 000 (96 %);
 хӀиндуийсташ — 3 200 000 (1,85 %);
 жӀаргахой — 2 800 000 (1,6 %);
 ахмадие — 291 000 (0,22 %);Перепись населения Пакистана 1998 года
 сикхаш — 20 000 (0,01 %);
 парсаш, буддисташ, жугтий, бахаи, анимисташ кхыбараш а.

Укх дунен чу ахмадиех бусалба нах ца лоархӀаш паччахьалкхе яц Пакистан мара, хӀана аьлча Мухьаммад Пайхамарах (Даьлера салот-салам хилда цунна) тӀеххьара пайхамари элчаи лархӀац царХан, Навида.  . Пакистане яхаш йола ахмадие юкъарло дунен чу эггара йоккхагӀа я.

 ЙоккхагӀйола пхьанаш 
Крупнейшие города Пакистана по населению (2010) NПхьаМоттигБахархойNПхьаМоттигБахархой1КарачиСинд13 205 33911СаргодхаПенджаб600 5012ЛахорПенджаб7 129 60912БахавалпурПенджаб543 9293ФейсалабадПенджаб2 880 67513СиалкотПенджаб510 8634РавалпиндиПенджаб1 991 65614СуккурСинд493 4385МултанПенджаб1 606 48115ЛарканаСинд456 5446ХайдарабадСинд1 578 36716ШекхупураПенджаб426 9807ГуджранвалаПенджаб1 569 09017ДжангПенджаб372 6458ПешаварХайбер-Пахтунхва1 439 20518Рахимъяр-ХанПенджаб353 1129КветтаБелуджистан896 09019МарданХайбер-Пахтунхва352 13510ИсламабаднанагӀала689 24920ГуджратПенджаб336 727

 ЙоккхагӀа йола пхьанаш яда моттигаш 

 Администрацен екъар 

 Провинцеш 
+№РегионАдминистративни юкъарчеСтатусАре,км²Баха нахcensus-preliminary pakistan populationCity Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World,чел. (2011)Айхе,саг/км² 1 Белуджистан Кветта провинци347 19013 162 22237,91 2 Хайбер-Пахтунхва Пешавар провинци74 52126 896 829360,93 3 Пенджаб Лахор провинци205 34491 379 615445,01 4 Синд Карачи провинци140 91455 245 497392,05 5 Федерале нанагӀалан территори Исламабад федерале территори9061 151 8681269,98 6 Федерале доал ду тайпан территореш Пешавар федерале территори27 2204 452 913163,60 7 Азад Кашмир Музаффарабад Пакистаний Кашмира территори11 6393 631 224311,99 8 Гилгит-Балтистан Гилгит Пакистаний Кашмира территори72 5201 155 75515,94   Еррига      880 2541)197 075 923223,891) Юкъарча арен юкъе ХӀиндийчен союза территореш юкъе йода Джаммуи Кашмири Ладакхи, вай хана Пакистана кара йола (ХӀиндийче Пакистанаца къувса территори).+

 Гомаш 
+ Провинци Гомай дукхал Белуджистан  30 Хайбер-Пахтунхва  25 Пенджаб  36 Синд  23 НанагӀала аре  1 Тукхамай аре  7 агентствои 6 гӀайна тӀара ареи Азад Кашмир  10 Гилгит-Балтистан  7 Пакистан 132 гом, 7 агентство, 6 гӀайна тӀара аре

 Литература 

 Белокреницкий В. Я. Пакистан. Особенности и проблемы урбанизации. — М. — 1982
 Ганковский Ю. В. Народы Пакистана (основные этапы этнической истории). — М. — 1964
 Густерин П. Тайны семейства Бхутто // Азия и Африка сегодня. 2008, № 5.
 Каменев С. Н. Пакистан. Государственные финансы и экономическое развитие. — М. — 1982
 Плешов О. В. Ислам и политическая культура в Пакистане. М. — 2005

 Белгалдаккхар 

 ТӀатовжамаш 
  Пакистана Правительствай официальни мазадакъа
 Пакистана Президента официальни мазадакъа 
 Пакистана официальни хоамай мазадакъа
 Пакистан.ру
 Дунен банка дараш Пакистанах лаьца
 Open Directory Project — Пакистан 
 brain.net Пакистана Истори 
 Страница Пакистана в CIA — The World Factbook 
 Пакистана акха Ӏалам

ОагӀат:Мехкаш