Саратов

Сара́тов — Эрсечен европерча даькъа зӀилбухен-малхбоалехьара пхье, Саратова областа административни юкъ. Областа лоадам бола пхье я. Пхьейистерча Гагарина шахьарца пхьен округ хул цох Саратов яхаш. Йоккха товшхалеи, экономикани, дешареи юкъ я Идалйисте. Эрсечен пхьешта юкъе шоллагӀа йоагӀа ший майдах, иштта бахархой дукхалах 17-гӀеи. Миллионхо-пхье еце а, Саратова агломераце юкъ я из, хӀаьта цун бахархой 1,3 миллион сагал совгӀа ба.

Идала хин Идала-Пхьен хий гулдеча Ӏама аьтта берда тӀа латт Саратовка яхача хинеи Энгельс пхьенеи духьала. Идал-Пхьенна кхаччалца йола юкъ 389 км я, Самарайга — 442 км, в 858 км к юго-востоку от Москвы .

1590-ча шера Фёдор Иванович паччахьа а волаш йиллай Эрсий паччахьалкхен зӀилбухера лаьтташкара зоврков цох хьа а даь. XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе йоккха базара юкъ хиннай цох базархой чакхбувлаш чкъаьреи тухи дохкаш, XIX-ча бӀаьшера иштта ялат дохка юкъ а хьахиннай цох. Саратова́ губерне пхьен статус 1780-ча шера еннай Екатерина II-чун реформаца. XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана Идала тӀа уллачарех эггара йоккхагӀа пхье хиннай бахархой дукхалагӀа. 1909-ча шера денз болх беш университет хиннай.

Эрсечен къаьнагӀа йолчарех йолча университетал совгӀа кхы а массайтта кхы лакхера дешарче я пхье болх беш. ДегӀайоалаяь я машенаш хьаяри, мехкадаьттани химеи промышленности.

2020-ча шера кӀимарса бетта 2-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца пхьенна «Къахьегама денала пхье» яха цӀи еннай.

 Этимологи 
Эггара чӀоагӀагӀа яьржача эршо хьаяхачох, Саратова цӀи Лаьчалоаман () тюркий цӀера тӀара йоагӀаш я: «сары тау» — «ӀажагӀа лоам» яхилга даГеографические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006..

 Бахархой 

Энгельсаца цхьанеи, кхыча нах бахача моттигашцеи агломераци хул цох 1,15—1,2 млн саг юкъе а водаш. Саратови Энгельси цхьан а теха цох цхьа пхье-миллионхо хьаяр хьехаш къамаьлаш да долаш.

 Къамашцара лоаттам 
Саратов йоккха пхье я, тархьарца дуккха товшхалаш вӀашкайоагӀача уллаш хиннай из Европаннеи Азенеи юкъе, цудухьа цу пхьенна лар йитай цу хӀамо. КӀалхагӀа Ӏохьоахадаьд 2010-ча шера хиннача хьалах доккхагӀа хинна пхьера итт къам :
КъамДукхал(саг) къамхьоахадаьчарех %Эрсий745 37191,6 %Татрий14 7781,8 %Украинхой10 4751,3 %Эрмалой88921,1 %Казахий72880,9 %ГӀозлой57280,7 %Мордва22760,3 %КӀайэрсий21320,3 %Жугтий18120,2 %Чуваши17300,2 %кхыдола къамаш13 3801,6 %Берригаш а813 862100 %
Къам белгалдаьккха доацаш е цох хоам боацаш пхье 24 038 саг ва, е пхьен бахархоех 2,9 %.

 Метташцара лоаттам 
1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхьехой наьна мотт:
 Мотт Дукхал, саг  ДакъаЭрсий  121 720  88,75 %Немций  8 367  6,10 %Полхой  1 728  1,26 %Татрий  1 711  1,25 %Жугтий (идиш)  1 293  0,94 %Украинхой  1 159  0,85 % Кхыдараш 1 169  0,85 % Дерригаш а 137 147  100,00 %

Таханарча дийнахьа пхьен официальнии керттереи мотт эрсийбар ба.

 Белгалдаккхар

 Литература 





 ТӀатовжамаш
 Большая Саратовская Энциклопедия



ОагӀат:Идала тӀара пхьеш
ОагӀат:XVI бӀаьшера йийхка пхьеш
ОагӀат:Эрсечен областий йовкъаш