ХӀирий Автономе Советий Социализма Республика

ХӀирий Автоно́ме Сове́тий Социалистически Республика (ХӀирийче) (, ) — 1936 шера денз 1993 шерага кхаччалца хинна РСФСР-а административни-лаьттан да́къа. СССР-а чу хӀирий дукхагӀа баьха моттиг я.

ГӀай малхбузехьа Нохч-ГӀалгӀай АССР-аца, малхбоалехьа ГӀаьбартой-Малкхарой АССР-аца хиннад.

НанагӀала — Орджоникидзе пхье.

 Тархьар 

1936-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда Сталина конституци тӀаэцарца ХӀирий АО Даькъастерча йистера ара а яьккха, ХӀирий АССР хьаяьй цох .

1944-ча шера тушола бетта нохчийи гӀалгӀайи малкхаройи мехках бахар бахьан долаш ХӀирий АССР доалахьа дӀаденнад: дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀй АССР чура МагӀалбики Ачалкхени, Наьсарени, Дола-Ковнеи, ГӀалмени шахьараш; ГӀаьбартий-Малкхарой АССР чура — Курпен шахьар; Ставрополерча йиста чура — Маздака шахьар.

1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа нохчаштеи гӀалгӀаштеи реабилитаци а яь Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР-а́ юха МагӀалбики Коста-Хетагурова шахьари хьаеннай.

1990-ча шера кӀимарса бетта 20-ча дийнахьа ХӀирий АССР Лакхехьарча Совета кхоалагӀча сессе тӀа ХӀирий ССР-а паччахьалкхен суверенитет кхайкаяьй, АССР-ах ССР хьа а еш. Уж хувцамаш РСФСР Халкъа депутатий Гуллама тӀа да РСФСР Конституце тӀа 71-ча лустама чу ӀотӀадаьхад 1991-ча шера маьтсела бетта 24-ча дийнахьа.

1993-ча шера лайчилла бетта 9-ча дийнахьа ХӀирий ССР Лакхехьарча Совето ший цӀи хувцарах закон тӀаийцад, республиках Республика ГӀинбухера ХӀирийче аьнна цӀи тилларца чӀоагӀдаьд. Керда цӀи Россе Федераце Конституце тӀа ӀотӀаяьккхай цу шера — оагӀой бетта 12-ча дийнахьа
мини|ХӀирий АССР, Орджоникидзе. СССР пошта марка, 1960-гӀа шу.

 Географи 

ХӀирийче Йоккхача Кавказа орца тӀеи цунна хьатӀая́дача аренашкеи ул. Лаьттай майда 8 эзар км² я.

 Бахархой 

Мехка бахархой дукхал хувцаялар:
 Шу  Бахархой, саг  Бух 1939 329 205  1939-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар 1959 450 581   1959-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар 1970 552 581   1970-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар 1979 596 921   1979-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар 1989 634 009  1989-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар

 Административни екъаялар 
1979-ча шкра наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа хиннача хьалах  мехка хиннай республикан мутӀахьа йола 1 пхьеи:
 Орджоникидзе
8 шахьари:
 Алагира — Алагир пхье
 Ердан — Ердан пхье
 Дигорай — Дигора пхье
 Ирафа — Чикола (юрт)
 Кирова — ЙоалхотӀе (юрт)
 Маздака — Маздак (пхье)
 Аьттаберда — Берса-Пхье
 ГӀалбе — Шолхи (юрт)

 Белгалдаккхар 

 ТӀатовжамаш 

 РСФСР административни-доазонцара екъаялар

ОагӀат:ХӀирий АССР