ДӀаараял

ДӀаараял, ДӀаараяла чӀож, Гийре Ӏаькъа, Тийрка чӀож, е Даьра аьли (; ; ) — Йоккхача Кавказа  Тийрк чакхдоаллаш улла чӀож. Из улл Бешлоамах малхбоалехьа, Эрсечени (ХӀирийчен) Гуржехьени доазон тӏа — МагӀарча Ларсагара (юрт а, КПП а я из) цхьан оагӏоарахьеи Степанцминдайга (Казбегега) вокха оагӏорахьеи кхаччалца до́ла да́къа хул из — 12 км гаргга бола барам.
мини|290px|«Дарьяльское ущелье» (1884), 
Ширача замалахь денз чӀоже гӀолла Кавказдехьара никъ илла́б къулбехьера гӀинбухехьа, цудухьа ДӀаараяла чӀож оал цох, цу тайпара Кавказе гӀолла чакхвоалалуш наькъаш хинна а дац хайра́. ТӀакхоачача эггара халагӀа йолча метте латташ гӀалгӀай меттала «ЗӀармат» оалаш буро (гӀап) хиннай моастагӀашта никъ бехкаш. Гуржий тептархоша яхачох, буро етта́р  хиннав, цул тӀехьагӀа  яхача паччахьо меттаоттаяьй из .  страгетически лоадам цу Кавказерча наькъашта доал дарах хиннаб .

 ЦӀи 
Ширача географашта чӀож йовзаш хиннай Кавка́зера наӀараш (Кавказа наӀараш), Ала́ной наӀараш, иштта Сарма́тий наӀараш аьнна.  из хьоахаеш хиннай арагвис-кари (« наӀараш»), е овста-кари («аланой наӀараш») аьнна.

Тайп-тайпарча метташка чӀожа цӀи, Дарьял яхача дешаца ювзаенна я. Цхьаболча Ӏилманхоша фаьрсий метта тӀара доаккх цун маӀан Дариал (Дар-и-Алан) да из оал цар «Аланой наӀараш» аьнна маӀан а долаш, цхьабакъда кхычарга хаьттача из бух болаш дац, овла гӀалгӀай цӀера тӀара боагӀаш ба яхаш ба — ДӀаараяла чӀож яхача цӀера тӀара, из чӀож лоамара ара, шаьрача дӀаарайоалаш хиларах йоагӀа из цӀи. Цул совгӀа Дарьял Даьра аьли да аьнна яздеш а да, цудухьа Даьра-Аьли, Даьра Аьли, Даьра Аьле, Даьра аьле аьнна яздеш нийслу.

ГӀалгӀай меттала иштта дукха хана денз Тийрка чӀож оалаш а я ДӀаараяла чӀож. Из цӀи а тайп-тайпара язъю: Тийрка чӀож, Тийрка чӀоже, Тийрк-чӀож, Тийрк-чӀоже. Из цӀи цун я из чӀож Тийркаца хьахинна хиларах.

 Гийре Ӏаькъа 
Гийре Ӏаькъа яхаш я йоах ер моттиг иштта. Хайренаькъан Бай-Ӏаьлас сумерой метта тӀара ГӀийр яхача деша тӀара даьккхад из, цу меттала никъ яхилга да из.

 Терко тӀаоза моттигаш 
ЧӀож йолалуча,  гаьна доацаш цхьа моттиг я: боккха моакхаза кхера — . Из улл Тийрка хьоарсама чу 30 м бӀаьхеи, 17 м шереи, 15 м лакхеи. ТӀемахоша цига зем-гӀалаш () еш хиннай, тӀаккха 1942-ча шера кхыметтала артиллерийски доташ а е́гӀа́й.

ЧӀоже моттиг я кхаь километра Ӏо мел водда хи йисте 1000 метр хиллал лакхал а йолаш чхараш латташ. ГӀалгӀай (ТӀеман-Гуржий) никъ бо́даш ба чӀоже гӀолла. Из бо́даш ба Тийркаца цхьана, Эрсечен доазон тӀа болаш тоннела чуи тӀаь тӀа гӀоллеи чакхбоалл из, тӀаккха из никъ бо́дача шоллагӀча тоннела чу гӀолла эрсий-гуржий паччахьалкхен доазув до́да.

 Литературе 
 ДӀаараяла чӀож  «» яхача кхолламе.
 Иштта чӀож хестаю  кхолламашка а: " (1837); «» (1841), кхыча́рга а.

М. Ю. Лермонтов «Демон»:

И над вершинами Кавказа
Изгнанник рая пролетал:
Под ним Казбек, как грань алмаза,
Снегами вечными сиял,
И, глубоко внизу чернея,
Как трещина, жилище змея,
Вился излучистый Дарьял,
И Терек, прыгая, как львица
С косматой гривой на хребте,
Ревел…

  1859-ча шера ший наькъа́ во́даш язъяьча «Кавказ» яхача очерке массехказза хьоахаяьй чӀож: ДӀаараяла чӀож хьинаре нах дӀахьаухаш бола базар ю никъ ба яздаьд цо эрмалошта шоаш хьадаь а фаьрсаша даь а даьри кхахьа пурам денна бола.
 Буро тӀа болх беш да «» яха литературни журнал.

 Галерей 

 Белгалдаккхар 

 Литература 

 Туаллагов А. А. Дарьял — «Ворота алан». // Nartamongæ. — 2018. — Vol. XIII, № 1,2. — С. 249—308.


Дошлоргаш




ОагӀат:ГӀалгӀайчен чӀожаш
ОагӀат:ХӀирийчен чӀожаш
ОагӀат:Гуржехьен чӀожаш