Пхьуй

Пхьуй, кхы а ЭгӀара Пхьуй () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. XV—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш.

Административни лоархӀаш хилча Пхьуй ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Пхьуй» оал, иштта ЭгӀара Пхьуй. Пхьуй шиъ я, шоллагӀъяр «МагӀара Пхьуй» я. Эрсий меттала «Пуй» язду.

 Статус 
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Пхьуй статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Пхьуй ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀЗакон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

 Географи 
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Пхьуй, Эса чӀоже, Эса аьтта берда тӀа. Цунгара гӀинбухен-малхбузенгахьа 700 метр гаьна МагӀара Пхьуй улл, гӀинбухенгахьа 600 метр гаьна ТхьабӀа-Ерда латт.

 Сахьата оаса 
Пхьуй, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

 Тархьар 
Пхьуй йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Тутайнаькъан Албаст, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Е. И. Крупнов, Н. Ф. Уствольская, А. И. Робакидзе, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров, кхыбараш.

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза, дукхагӀъяраш йохаяьча хьале: 19 гӀала, 2 вӀов. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех йиъ къаьст-къаьстта гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀапаш лаьттай. ХӀара вӀов ший гӀап-гӀалашта юкъе лаьттай. Таханарча хана бӀарчча йиссар цхьа вӀов я. Цул совгӀа, маьлхара кашамаш а да Пхьуй. Укхазара Пхьугой тайпа хьадаьннад.

2024 шера Пхьуй доазон тӀа кхерах яь гӀишлош меттаоттаеш бола говзанчаш (рестовратораш) Ӏомабеш ишкол хьайийлай Гуцаранаькъан Микаьила гӀо а деш. Цу ишкола директор ва цӀихеза рестовратор Султиганаькъан РамзанМ-А. Калиматов: «У ингушей работа каменщика всегда считалась почетной» / ingushetia.ru, 31.01.2024.. Цу хана денз Пхьуера массехк гӀала тоаяьй, 300 совгӀа археологе сийленгаш а корадаьд ПхьуйЭмин Эстоев. Более 300 артефактов обнаружено в башенном комплексе Нижний Пуй в горной Ингушетии / газета Ингушетия, 1.10.2024., цигга музей а хьайийлай.

 Бахархой 

 Белгалдаккхар 

 Литература 






 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Пхьугой