Аьккхий

Аьккхий (, , ) — гӀалгӀайи нохчийи къаман тархьаре хинна юкъарло: гӀалгӀай ӀаьдалагӀа ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерашкара шахьар я, нохчий — тукхамашка юкъедо́даш доацача нохчий тайпаех цаӀ да. Аьккхий юкъара кхала тахан Нохчий мехка Оарштхой-Фарта шахьаре (Галай чӀожа шахьаре) улла Аьккха я. Тайпа тахан Ӏеш йола моттиг Нохчичен зӀилбухен-малхбузе я. Аьккхий доазув хиннад зӀилбухехьа кешцеи, гӀинбухехьа ялхарошцеи, малхбоалехьа Галай чӀожерча галашцеи, малхбузехьа мержошцеи.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх юкъарлонах аьккхий оал. Эрсий меттала аьккхех тайп-тайпара оал: аккий а Герейханов Г. П. Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе: (Этноконфессиональный аспект): монография. — Москва: Граница, 2004. — 179 с. — ISBN 5-94691-100-7., аккинцы а. Нохчий меттала а, гӀалгӀай меттала мо, аьккхий оал.

 Этимологи 
А. С. Сулеймановс аьккхий тайпан цӀи а лаьтта цӀи а «аькхе» (+ вахар) — чарахье вахар яхачунца дувза а дувзаш аькхе ухаш ба́хараш яха маӀан долаш хила мегалга лаьрхӀад. Явус Ахмадовс яхачох, аьккхий цӀера этимологи тахан хоалуш яц, цхьабакъда из цӀи хин цӀерах хьахинна хила тарлу аьннад цо — Гихин га долча цу лаьттан тӀа до́дача Аькхахих.

 Ӏари дукхали 
Аьккхий пхьанаш шоай дукхагӀча даькъе Гихин кертах кхеташ долча ганашка йийхкай — Осухи тӀеи  тӀеи. Цу пхьанех я Аьккха — тайпан юкъара кхала, Хьа́гӀарилге, Кеж вийнача, {{таржам дац|Кейн махка}, Зингала,  (Бойци), , Йиттара-Кхала, Дехьа-Юрт, Хьаьге́, Орзуме́-Кхала, Кхе́ратӀе́, -Кхала, Ве́лагӀа, ГӀозаме, Ердаче, кхыяраш.

Бларамберга хьаяхачох аьккхий 6000-нега кхоаччаш саг хиннав ткъаь кхаь пхье вахаш.

Таханарча дийнахьа аьккхий дукхагӀча даькъе баха укх пхьанашка: ГӀойтӀе, Котар-Юрт, Оарштхой-Фарта, Валарг, Курчалой, Кей-Юрт, Гихиче, Майртуп, Дубовская, Ищерская, иштта кхыча юрташка а баха, дукха дезалаш деце а. ПӀенгезхой чӀоже Омалол зӀилбухехьа Юкъера Халацӏань яхаш зӀамига юртилг улл (50 хиллал фусам йолаш), цу юрта Нохч-ГӀалгӀай АССР Галай чӀоже баьха аьккхий ба́х.

 Лоалахой 
Аьккхий лаьттан доазув да зӀилбухехьа кешцеи, гӀинбухехьа ялхарошцеи, малхбоалехьа — Галай чӀожерча галашцеи, малхбузехьа мержошцеи.

 Къаманга бехкар 
Профессор Е. Н. Кушевас яхачох, Аьккха Лоаман ГӀалгӀайчен юкъарло хиннай XX-ча бӀаьшеренга болхаш нохчий бирза.

 Арарча аьккхешцара бувзам 
А. А. Адилсултанова́и, А. С. Сулейманова́ хетачох, аьккхештеи ДаьгӀастен аренашка ба́хача арарча аьккхештеи юкъе кхоаччара гаргало яц. Лоамара хьабаьнна аьккхийи Селашкахьара арара аьккхийи шоайла бувзабенна а боацаш, къаьст-къаьстта хьахиннилга лоархӀ цар. Кхыча Ӏилманхоша (У. Лаудаев, В. Г. Волкова, М.-Р. Ибрагимов) йоах арарча аьккхешта юкъе аьккхий а болгаМагомед-Расул Ибрагимов Ибрагимова З. Х. . — М.:Пробел-2000, 2006. — 244 с.] — .

 Лоаттам 
Тайпанна юкъедолхаш наькъаш да: бецахой, чож-некъе, хьажи-некъе, бӏоби-некъе, итар-кхелой, дуьрди-некъеНатаев С. А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы)..

 Тархьар 
280px|мини|справа|XIX-ча бӀаьшерен 60-ча шерашка аьккхий юкъарло
Цхьаццача тохкамхошта хетачох, ВоккхагӀча Плинийчун «Ӏаламцара тархьара» чура «аккисы» яхар «аьккхий» цӀерца ювза мегаш я, цу цӀерца Аьккхе бахараш ловш а болаш.

Иштта XVI—XVII-ча бӀаьшерарча эрсий йоазонашка нийслуш йола «акозы» яха цӀи аьккхий цӀерца ювзаенна хила тарлу яхаш хетараш а ба.

1944-ча шерага кхаччалца аьккхий Осухи яхача хийисте баьхаб, из ше Гихин лакхера га да. Уж баьхача моттигех я Галай чӀож, Аьккха, Ялхара, кхыяраш , Галай чӀожа шахьара́ юкъейолхаш хиннай уж, цу ханарча паччахьалкхен Ӏаьдала оттамга диллача. Аьккхий Сибарера юха баьхка́ча хана шоаш хьалха баьхача Ӏох́ар  хиннад, цудухьа Нохчичен малхбузехьарча даькъе уллача даькъерча аренашка Ӏохайшаб уж. 

XX-гӀа бӀаьшу долалуш тохкамхо М. А. Иванов вена хиннав Аьккхе, цо яздаьд: 
Айъеннача майдилгашка кхаьч-кхаьчача кхертӀох даь цӀенош да́гӀа боккхагӀбарий юртилгашка. Шоай дукхагӀча даькъе уж цӀенош дагӀа къаьнарча гӀалаштеи вӀовнаштеи гонахьа, хӀаьта уж-м укх метте шортта я. Дуккха хьалха яха́ча хана ца хаддаш шоайла хиннача довнашка-къовсамашка тӀом баьб цу метте, тӀаккха гаргагӀча заман чу — Шамала бӀуно эрсий эскара́ духьалара тӀом баьб. Цу тӀеххьарча хӀамаех бахархошта хӀетта́ из хинна хиларах дикка дагадоагӀа: цар дувц эрсаша цу чӀоагӀача вӀовнашта тӀахьелхаш уж хьа мишта йоахар а, йоккхий топаш тата доахаш́ш доахаш ювла а ювлаш, дӀандаргаша лоамарой чӀоагӀаленаш йоха мишта йора а»

Аьккхий дуккха вӀовнаш йохаяьй эрсий бӀуно. Кавказ тохкаш хиннача Далгат Башира яхачох, тӀом баьнначул тӀехьагӀа эрсаша аьккхий еррига вӀовнаш йохаяьй, шоашта дукха ба́ла баь кхераме чӀоагӀаленаш царех хета а хеташ.

Аьккхий лаьттан гонахьа латташ дола лоамаш цхьан даькъе кӀо́таргаш тӀадаьнна латт. Аьккхий пхьанаш я́д чӀожашкеи ира босенаш йолча лакхаленаштеи, цудухьа царна тӀакхета чӀоагӀа хала хиннад. Дале а, аьккхий лаьттан тӀа дагӀаш дола лоамаш лоаллаха бахарий лаьттан тӀа мо дукха дац, цудухьа цар мо а доацаш, жа-доахан доажаде дика даьгӀенаш йолаш хиннаб уж. Мел чӀоагӀа мара ше лакха цахиларах, Аьккхе хӀаьта а аьхки йӀайха хул, цудухьа лоалахоша цу заманна уж болча шоай хьаьлий доажаде Ӏолийхкад.

Цар эггара дезагӀа хиннар цар жа хиннад, иштта аьккхий дукха доахан а говраш а хиннай. Лаьттан тӀара дукха ца доаккхе а, кӀа а, Ӏаьржа кӀа а, мукх а чуэцаш хиннад цар, царна тоъал хулаш хиннад из. Аьккхеша шоашта малхбоалехьа ба́хача галашкархошца базар яьй — ялат дӀа а дохкаш царгара тух ийдаьд цар.

Гихиче яхача юрта йисте Турпала аьккхий кашамаш () яхаш дола кашамаш доахк.

 Аьккхий наибал 
1865—1869-ча шерашка Аьккхий наибал оттадаь хиннадЦЕНТРАЛЬНЫЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АРХИВ СО АССР КАНЦЕЛЯРИЯ НАЧАЛЬНИКА ТЕРСКОЙ ОБЛАСТИ 1 ОТДЕЛЕНИЕ.

 ЦӀихеза аьккхий 
 Аьккхий Джанхот — ЗӀамигача Нохчиче паччахьа эскарца тӀом беча кхелхав, дӀавеллав  яхача юртаЧеченцы в Русско-Кавказской войне Хожаев Далхан.
 Аьккхий  — наибСатуев Джабраил. Вторая Санкт — Петербургская Гимназия Исследовательская работа по истории «Первый акт чеченской драмы (Кавказская война 19 века)». 2007.
 Гайрбеков Муслим — нохчий советий юкъареи паччахьалкхени къахьегамхо, Нохч-ГӀалгӀай АССР Министрий совета тхьамада.
 Гайрбеков Руслан — «Чечен-ингушский промстрой» яхача кооперативно-паччахьалкхен цхьанкхетара тхьамада; Нохч-ГӀалгӀа АССР халкъа депутат, Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхехьарча совета президиума гӀишлош яреи архитектуреи даим йолча комиссе тхьамада; Нохчий Республика вице-премьер.
 Баматгиреев Магомед Ширванович — КПСС Нохч-ГӀалгӀай обкома шоллагӀа секретарь; Нохч-ГӀалгӀай АССР мелиорацени хинбоахамеи министр; «Чеченингушводмелиорация» урхален хьаким; Д. Г. Завгаевчо шозлагӀа урхал деча хана низагӀа лаьца боахкараш мукъабоахаш болча комиссе доалчен тхьамада.

 Белгалдаккхар 

 Литература 




 Натаев С. А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы).





Категория:Чеченские тайпы