ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт

Оахарганаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт () — ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен Ӏилман организаци. Кхеллай 1926 шера оагӀой бетта 4-ча дийнахьа.

 Тархьар 
ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто ший ГӀалгӀай мохктохкама Ӏилман-тохкама институтагара йоагӀаш я йоах Буро тӀара , из ше хьаяьй 1926-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа Къулбаседа Кавказерча Мохктохкама институтах. Институт а ГӀалгӀайчен музей а Ӏеш хиннай Мезея урамга тӀа латтача Константинова училище. 1928—1929-ча шерашка ГӀалгӀай лоам, Тийрка чӀожера денз, оахкамаш деш а гӀалгӀай товшхал тохкаш а хиннаб института болхлой, цига хиннача экспедицешка гӀолла И .П. Щеблыкинс «Лоаман ГӀалгӀайче йола никъ хьехарг» () арахийцад. 1934-ча шерага кхаччалца хиннача хана юкъа́ институто «ГӀалгӀай НИИ хоамаш» яхача гуллама 4 номер арахийцай.

1934-ча шера ГӀалгӀай автономе область  дӀате́ха́ча ха́на Нохчий Ӏилман-тохкама институца вӀашагӀ а те́ха, Нохч-ГӀалгӀай тархьареи, меттеи, литературеи Ӏилман-тохкама институт хьаяьй, тӀаккха Шолжа-ГӀалий тӀа Ӏочуйихьай из. ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института фондаш, ший 7000 том кинашка дола Ӏилман библиотека а тӀехьа, Буро тӀа йиса́ хиннай — цудухьа институт ше хьалъе́на хинна яле а, 1940-ча шерага кхаччалца музей е укхазахьа а е цигахьа а аьнна а йоацаш, Шолжа-ГӀалий тӀа Ӏояхьийта ца тугаш лаьттай, 1936-ча шера кӀимарса бетта 4-ча дийнахьа областной хӀама кхоачашдеча комитето кхетаче яьча «Нохч-ГӀалгӀай областа музеяш цхьан тохарахи, музеяй Ӏе́че́нехи» (() хаттар оттадаь хиннадолашше.

1992-ча шера къаьстта йола ГӀалгӀай Республика юхаметтаоттаяьй, цудухьа 1993-ча шера маьтсела 27-ча дийнахьа къаьстта йола Гуманитарнии прикладнойи Ӏилмай Ӏилма-тохкама институт хьаьяй. 1994-ча шера тушола бетта 31-ча дийнахьа институт дӀаяьккхай, тӀаккха бутт баьлча, маьтсела бетта 6-ча дийнахьа, ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт хьаяьй. Институт цу шерашка ГӀалгӀай паччахьалкхен университета гӀишлон чу хиннай Ӏеш Сипсой-ГӀалий тӀа, тӀаккха 1997-ча шера денза — Наьсаре.

Хьалхарча шерашка институто юха а сувцаш бо́ра болх. Из къайла́ лаьттай 1994-ча шера тушола бетта 30-ча денгара маьтсела 6-ча денга кхаччалцеи, 1998—2000-ча шерашкеи — НИИ  цу хана ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен архива́ дӀатӀадилла́ хиннад. Цкъарчоа НИИ болх беш хиннараш фольклореи, гӀалгӀай меттеи, литературеи, тархьареи отделаш хиннай, тӀехьагӀа цар дукхал хувцалуш хиннай.

2001-ча шера ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института́ гӀалгӀай этнограф хиннача Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀий цӀи еннай. 2001-ча институт ГӀалгӀай паччахьалкхен университета филологе факультете хиннай Ӏеш, хӀаьта 2014-ча шера лаьрххӀа шийна етта́ча гӀишлон чу чуяхай из керда хьалъяьча Магасе.

 Лоаттам 
Институт латташ я пхе отделах:
 ГӀалгӀайчен тархьара отдел, тархьара-товшхала тӀехьален сектор а йолаш;
 ГӀалгӀай метта отдел;
 ГӀалгӀай фольклореи литературеи отдел;
 Социально-политически тохкамий отдел;
 ГӀалгӀай этнологе отдел.

2016-ча шера хиннача хьалах ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институте болх беш 37 болхло хиннав, царех 7 Ӏилмай доктори, 16 Ӏилмай кандидат а волаш.

 Хьалха латтараш 

 1993—1993: 
 1993—1994: 
 1994—1997: Мужахой Бахьаудина Макшарип
 1997—1998: 
 2001—2004: 
 2004—2013: Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим
 2013—2014: 
 2014—2014: 
 2014—2023: БӀарахой Мустафай Нина
 2023—2024: 
 2024—: 

 Белгалдаккхар 

 Литература 




 ТӀатовжамаш 
 Института керттера мазаоагӀув. Тархьара справка


ОагӀат:ГӀалгӀайче дола Ӏилма
ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар
ОагӀат:Магасера организацеш