Наьсаре

Нáьсаре (я) е На́на-На́ьсаре (я) () — ГӀалгӀай Мeхка эггара йоккхагӀа йола пхье.

Дукха хана денз гӀалгӀай ара ӀокӀалбовлара́ юкъе чӀоагӀа лоадам болаш хиннай Наьсаре мехка юкъ санна а отташ (тӀехьагӀа Буроца цхьана). ГӀалгӀайчен административни юкъ йолаш цхьа ха а яьккхай цо — 1993—2000 шерашка, Магас йиллалца. Тархьарца хьайоагӀаш хинна Наьсаре хӀанзарча заман чу «Юкъера» оалаш йола административни округ хинна дӀаэттай, цул совгӀа Наьсарено хӀанз массехк лоалах яьда́ хинна юрт чулоац шийна: Дошлакъий-Юрт, Наьсар-Керте, Аьлте-Юрт. Наьсарен шахьара административни юкъ я.

 Этимологи 
XIX-ча бӀаьшера юкъерча шерашка Наьсаре эйла аьнна хьоахаяьй. Топоним хьахилар антропонимца дувз — цу лаьтта эггара хьалха ваха Ӏохайнав яхаш оаламашка вувцача Наьсарца. 

Эрсий меттала цун метта цу ханарча законагӀа, гӀалгӀай Наьсаре яхар «Назрань» яхачоа хувца а денна дӀаэттад. Из цӀи йолаш хьаенай из 1944-ча шера гӀалгӀай мехках баххалца — ХӀирийчена из дӀаеннача хана К. Л. Хетугурова цӀерагӀа цӀи а тилла Коста-Хетагурово яхаш хиннай из. Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа моттигах 1957-ча шера юха Назрань аьнна цӀи яьккхай, 1967-ча шера город Назрань аьнна цӀи тиллай.

 Географи 
Пхье улл Шолжа аьрда берда тӀа, республика малхбузерча оагӀарахьа ХӀирийченца административни доазув къасттача. Пхье юкъе гӀолла Наьсарг дода. Магасах гӀинбухее-малхбузехьа 4 км гаьна улл.

 Тархьар 
Духтохкархоша яхачох, Наьсаре нах бах кхерий заман хана денз. Укхаза Ӏилманхошта кораяьй шовзткъа эзар шу хьалха денз нах баьхалга хьагучадоаккхаш йола белгалонаш. ХӀаьта гӀалгӀай укхаза баха эзараш шераш да. «Наьсаре» яха дош ширача гӀалгӀай меттала «наьна лаьтта, наьна аре» яхилга да.

«XIII-гӀча бӀаьшере моалошеи, XIV-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш АстагӀча Темара бӀынои шозза боха а баь, гӀалгӀай лоамашка хьалчутеттаб. Цул тӀехьагӀа цхьан юкъá да́ воацаш иллай ер моттиг.

XVI—XVII бӀаьшерашка гӀаьбартоша доалдаьд Наьсаренна. Цу юкъа́ гӀалгӀай, лоамашка бийба а бийба, низ а Ӏоабаь, шоай аренашка ӀокӀалбувла болабеннаб», — йоах цӀихезача тархьархочо Коазой Дауда Нурдина. XVIII-гӀча бӀаьшере ткъаь иттлагӀча шерашка гӀаьбартой дӀабахаб укх мехкара, гӀалгӀаша, довнаш деш, кхы бита а ца бита. «Цу хана Наьсаре дукха листа хьунаш, ушалаш йолаш моттиг хиннай. Цу хана укхаза Кавказе дахача тайп-тайпарча къамех йола гӀаьрахой тоабаш лелаш хиннай. Шолжаи ГӀалмени лакхенашка яда шоай юрташ цу гӀаьрахоех лораеш, Наьсархий Шолжах дӀакхетача метте ГӀалмистерча гӀалгӀаша ха лоаттадаьд», — йоах дӀахо духтохкархочо Коазой Нурдина.

 Наьсарен редут 
Юрт йилла ха 1781 шу лоархӀ. Дале а, кӀезигагӀдар хьалаьцача а, 1764-ча шера денз гӀалгӀай баьхаб цига, багахбувцама хьаяхачохпрофессора Дахкилганаькъан ИбрахӀима «Лазар а курал а — са хьамсара ГӀалгӀайче», С. Хамченаькъанчун «Ший овлаш довзар» яхача книжкаш тӀара. Цу хьакъехьа дувцаш да, йоах цар, Овшанаькъан Керама Махьмада 80 шу даьннача Овшанаькъан Довтагара дӀаяздаь хинна шира дувцар. ХӀаьта Довтанна из дийцар хиннав, 130 шу даьнна, цун ший да. Белгалдаккха деза, цунна кепа теха хиннай 2002 шера Нальчике арадаьннача «ГӀалгӀай фаьлгаш, оаламаш, шира дувцараш» яхача книжка тӀа..

Цига дувцачох, Наьсаре йиллар цаховш е ше-ше хьахинна а хӀама хиннадац. Дикка уйла яь, лаьрххӀа даь хиннад гӀалгӀай цига баха ховшар. Онгашта даьхача 80 тайпах итт-итт дезал, кхаж тоссаш, цига бáха Ӏоховша безаш хиннаб. Уж Наьсаре йилла белгалъяь моттиг йолчахьа дӀабахаб. Ӏокхаьчача, сагӀа доаккхаш кӀай уст бийна, биъ бӀоагӀан тӀа латташ йола «ТодигӀала» егӀай цар, цу тӀа ха оттаде дагахьа. Цу наха, дехар а даь, шоашта хьалхаваьккхар а деррига доал дӀаденнар а хиннав ТӀаргамхой Малсага къонгех ваьнна Оарцха КӀарцхал. Эггара хьалха укхаза баха Ӏохайшача гӀалгӀаша Оарцха КӀарцхала-Юрт йиллай, кӀеззига тӀехьагӀа Ӏовлурга-Юрт''.
Уж цига баха ховшар ца дезаш а, гӀаьр е дагахьа тӀаухаш а хиннай герзашца кийчъенна ордингаш. Цу тӀемашка дӀа а юха а дукха нах боабеш а хиннаб. ХӀаьта а наьсархоша моастагӀчунна ка луш хиннаяц. Из мел чӀоагӀа хиларах, юхатохаш хиннав цар. 180 говр-вордаца баьхка хиннаб, яхаш, бувц гӀаьрхой. Амма рузкъан меттел, шоай наьха декъех етта вордаш йигай цар. Царех итт саг лаьца хиннав, бакъда наьсархоех а веннав цу тӀем тӀа 13 саг.

1810-ча шера гурахьа, гӀалгӀаша бокъо а енна, Наьсар Шолжах дӀакхетача моттиге, лакхача берда тӀа Бурув йиллай эрсаша. Цох а Наьсаре () аьнна цӀи тиллай. Цунга хьежжа эггара хьалхара официальни каьхата тӀа Наьсаре хьоахаяр нийслу 1810-ча шера.

 Наьсаре дегӀаяр 
1868-ча шера саькура бетта 14 дийнахьа Наьсаре шин шерара йола лоаман ишкол йийлай. ГӀалгӀаша цхьан тохабенна етта́ хиннай из. 60 сага́ лаьрхӀа́ хиннача ишколе отта безам болаш 200 саг хиллал саг хиннав. Цигга болх беш хиннараш ба хьалхара гӀалгӀай хьехархой: Аьлтамаранаькъан Минги-молла, Заьзганаькъан Мочкъий Бийсолт, Кхоартой Бийберд, Совтанаькъан Элжа.

1893-ча шера Наьсарен возгале хьайийлай, хӀаьта 1894 шера аьшкникъ биллаб кхыча моттигашца дӀахотташ.

 Эрсече хинна бӀорахой тӀом 
Эрсече бӀоарахой тӀом болабеннача хана Наьсаре яьржай большевикий тӀахьехамашца ювзаенна революционни уйлаш. 1918-ча шера йолаеннай расказачивани политика, Тирка къамай III вӀашагӀкхетаре 1918-ча шера маьтсела бетта 22-28 деношка тӀаийцай помещикашкара лаьтташ хьадахарах ший доалахьа сага лаьтташ ца халийтарахи йола постановлени. 1918—1919 шерашка болабеннаб Къулбаседа Кавказе къовсам, цу къовсаме большевика уйлаш йолча гӀалгӀаша духьале яьй белогвардейцашта..

1920-ча шера лайчилла бетта ВСЮР ийшачул тӀехьагӀа Наьсаре юкъеяхай Лоамарой ССР, тӀехьагӀо из Лоамарой АССР аьнна хийцай 1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа ВЦИК декрет даккхарца.

 Советий хана 
1924-ча шера денз Лоаман АССР РСФСР Къулбаседа Кавказа Йиста юкъе хиннай. 1936-ча шера Лоаман АССР юкъе хьакъоастаяьй Нохч-ГӀалгӀай АССР.
1944-гӀча шера гӀалгӀай Сибаре бахийтача хана, Наьсаре хӀирашта дӀаенна хиннай. Цар цун цӀи хийцай, «Коста-Хетагурово» аьнна. Бакъда, 1957-гӀча шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа, Наьсарен цӀи юха меттаоттаяьй. Юрт хиннача Наьсаренах пхье хьаяьй 1967-гӀча шера ардара бетта 16-гӀча дийнахьа. ХӀанз Наьсаре ГӀалгӀай мехка йоккхагӀйола пхьа я. Хоза тоалуш, лакхлуш, дегӀа йоагӀаш латт из. «Нана-Наьсаре» аьнна йоаккх гӀалгӀаша цун цӀи.

 Административни оттам 
Наьсаре административно-доазон оттамага хьежжа республикан маӀан долча пхьешта юкъе я.

 Административни екъаялар 
Наьсаре диъ даькъах екъалуш я:
 Аьлте-Юрта административни округ
 Дошлакъий-Юрта административни округ
 Наьсар-Кертен административни округ
 Юкъера административни округ

 Административни оттама тархьар 
Наьсаре пхье хьахиннай Наьсаре цӀи йоаккхаш хиннача юртахи, тӀехьагӀо цох хьатехача юртехи : Наьсар-Керте, Аьлте-Юрт, Дошалкъий-Юрт.

1991-ча шера бекарга бетта 26-ча дийнахьа РФ Лакхехьарча Совето «О реабилитации репрессированных народов» закон даьккхад, Нохч-ГӀалгӀай АССР Нохч-ГӀалгӀай Республика яьй, 1992-ча шера аьтинга бетта 4-ча дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето Россе Федерацена юкъе ГӀалгӀай Республика хьаярах закон даьккхад, 1993—1999 шерашка ГӀалгӀайчен административни юкъ хиннай Наьсаре.

1995-ча шера оагӀой бетта 21-ча дийнахьа тӀаийцай Наьсарен округаш хьакъоастадарах йола ГӀалгӀай Мехка Парламента Постановлени № 112, цо яхачох Наьсарен пхьена юкъе яхай пхи юрт: Наьсар-Керте, Дошалкъий-Юрт, Аьлте-Юрт, Пхьилекъонгий-Юрт, Буро-КӀале. 1995-ча шера оагӀой бетта 30-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехка мехкдаь амарца № 225 «О статусе города Назрань» Наьсарех республикан маӀан дола пхье хьаяьй, хӀаьта административни юкъ Магасе хьалчуйихьай

2009-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа № 121 ГӀалгӀай Мехка мехкдаь амарца Буро-кӀалеи, Пхьилекъонгийи округаш дӀаяьхай, Буро-КӀалеи Пхьилекъонгий-Юрти Наьсарен шахьара юкъе йихьай юрташ саннаЗакон РИ от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»  (с единственными населёнными пунктами и с административными центрами в сёлах Барсуки и Плиево соответственно)Закон РИ от 17 декабря 2009 года № 62-РЗ «О внесении изменений в Закон Республики Ингушетия „Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа“» Генеральный план муниципального образования городской округ город Назрань Республики Ингушетия. Материалы по обоснованию. Том I. Книга 1. Анализ состояния территории, проблем и направлений комплексного развития.

 Бахархой 

 Хаоттам 
Наьсарен хаоттам тӀаьда континентальни ба, умереннии континентальнии хувцалуш хул. Ӏа кӀаьда хул, шийла хилац, шелал отт наджгоанцхой бутт чакхбоалаш. Маьтсела бетта денз кӀимарса беттага кхаччалца дукхагӀа догӀаш хул, йӀовхал отт кӀимарса бетта. ДӀайха денош кӀезига хул — 50-60 ди дӀайха, 80-90 ди догӀаш долаш, 210—230 ди малх боацаш. 

 Галерея 

 Белгалдаккхар 

 Литература 




 ТӀатовжамаш 
 Информационно-справочный портал города Назрань

ОагӀат:Пхьеш алапатах
ОагӀат:Наьсаре