ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар

ГӀалгӀайи нохчийи мехках ба́хар, е ГӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтар (, ), е «Кхе́» операци () 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа дӀа а доладенна тушола бетта 9-ча дийнахьа чакхдаьннад. СССР доазон тӀа, къаьстта Нохч-ГӀалгӀай АССР-и цун юхерча лаьттай доазон тӀа, мел вола гӀалгӀаи нохчои низагӀа дӀакхолха а баь (мехках а баьха) Казахий ГӀиргӀизойи ССР-е (иштта цхьандаькъе Узбекийи Таджикийи ССР-е) Ӏобахийтаб. Операци йодача юкъа́ мехках ваьккхар 500—650 эзар гӀалгӀаи нохчои мехках ваьккхав. СССР-о къамаш мехках доахаш дӀахьош хиннача политикан дакъа долаш хиннай из операци.

Мехках боахаши, мехках баьхача хьалхарча шерашкеи 100 эзар нохчои, 23 эзар гӀалгӀаи веннав — къамий дукхалца из дистача, хӀаранечох диълагӀа дакъа денналга да из. Операци дӀахьош дакъа лоацаш 100 эзар тӀемахо хиннав, уж миссел кхы а тӀом бе кийчбаь латташ хиннаб лоалахарча регионашка. Мехках баьхараш чу а багӀаш 180 шалон хьалъяхийта хиннай. Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхай, цунна когаметта Шолжа-ГӀалий область хьаяьй. Нохч-ГӀалгӀайчен кхыдола доакъош ХӀирийченнеи, ДаьгӀастеннеи, Гуржехьеннеи юкъедахад. ГӀалгӀаштеи нохчаштеи къамах гарга хинна Гуржий ССР-е баьха пӀенгезхойи бацойи мехках баьха хиннабац.

Ӏаьдало кхайкадеш хинначох, немцашта гӀо дари, советашта духьала хӀамаш леладари, гӀаьрал дари бахьан долаш баьхаб гӀалгӀайи нохчийи мехках. Амма бакъда цар уж хӀамаш леладе аьттув хургбацар, нигат хинна хилча а тӀехьа — ГӀалгӀайи Нохчийи мехка Ӏочу тӀехьа кхаьча хиннабац фашисташа: Вермахто МагӀалбика шахьара лоадам боаца цхьа дакъа хьадаьккха хиннад, амма дукха ха ялалехь цигара юхатеха хиннаб уж. Советашта духьала леладаьчунга хьожаш хилча а, гонахьарча регионашка хинначул тӀех хиннадац из. Официальни хоам Ӏаьдало харцахьбаьккха хиннаб ше хьадаьр Ӏобакъде гӀерташ. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш. Къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац.

Хьалха денз мехка да́хаш хинна халкъ дӀакхолхадаьчул тӀехьагӀа цар мел йита лар дӀайоаккхаргйолаш шоай хур даьд Ӏаьдало: нах баьха́ча моттигашта эрсийи хӀирийи цӀераш тийхкай, маьждигаши кашамаши бӀехдеши хӀалакдеши хиннад, чурташ хьа а доахаш царех гӀишлоши наькъаши деш хиннад, гӀалгӀайи нохчийи меттала яздаь кинашкаш доагадеш хиннад, дисачар чура уж хьоахабар дӀадоахаш хиннад, музеяй гулламашкара «политикаца товш хиннайоаца» экспонаташ дӀайоахаш хиннай, кулгйоазонца даь кинашкаши, библиотекаши, дошо-дото хӀамаши, герзи, кӀувсаши, пхьегӀаши, мебели, иштта кхы мел яр а лочкъаеш, хӀалакъеш, йохаеш дӀайоахаш хиннай

Указами Президиумов СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумаша амар а даь 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй, амма цун хинна доазув меттаоттадаьдац. СССР-а Лакхехьарча Совето ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце чу автономи хьоаяхар юхаметтаоттадаьд. Нохчаштеи гӀалгӀаштеи даьймехка хьалцӀабахка пурам деннад. Ӏаьдало лерттӀа уйла а ца еш, харцахьа-бакъахьа соцамаш дар бахьан долаши, моттигера а керттера а хьакимаш духьала хилар бахьан долаши гӀалгӀайи нохчийи хӀама меттаоттадеш хинна процесс йӀаьх а енна, дукха бала а баь, чоалханегӀа хьахинна хиннай. ВӀаши провокацеш яр бахьан долаши, республикера Ӏаьдал сагота ца хилар бахьан долаши мехкара гӀалгӀаехи нохчехи хиннавоаца 113 эзар саг дӀаваха хиннав.

 ЦӀи 
ГӀалгӀаша цу дӀакхолхабарах мехках дахар оал, е Сибаре/СибарегӀа Ӏодахийтар оал, иштта кхыдола дешаш а хул арадахар, дохадар. Из шоллагӀдар кхы селла нийса дац, хӀана аьлча гӀалгӀайи нохчий Ӏобахийта лаьтташ дукхагӀча даькъе Сибарех лархӀац, Казахехьен гӀинбухехьа улла цхьа дакъа мара дац Малхбузерча-Сибарен арен тӀа уллаш. Сибаре Ӏодахийтар яхар, хьагучох, хьалха таӀазар деш даим боккъонца СибарегӀа Ӏоахийтандаь дӀачӀоагӀденна хила деза метагахьа: паччахьа заман чухьа а, революце хана а, кулакаш ба яхаш таӀазар деча хана а.

Нохчаша шоай меттала, гӀалгӀаша мо, До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар оал.

Эрсий меттала Депортация чеченцев и ингушей оал, тӀаккха официально Операция «Чечевица» яхаш цӀи хиннай цун. Из «Чечевица» яхар «Чеченцы» яхачоа тара йоландаь тилла́ цӀи я.

 Даьха бахьанаш 
1944-ча шера тушола бетта 7-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхарахи цун лаьттан административни оттамахи долча СССР Лакхехьарча Совета Президиума амара тӀа яхаш хиннад:

Массане а оккупанташта гӀо даьд яха къамаьл бух болаш дац, хӀана аьлча оккупаци хинна а яц. Вермахто дӀалаьца хиннар Нохч-ГӀалгӀайчен МагӀалбика шахьара зӀаммига дола да́къа мара дац, хӀатоане́ цигара а кхо бутт баьлча арабаьхаб уж. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш, бахьанаш хӀанз а геттара чӀоагӀа къувсаш да. Цул совгӀа, къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац, хӀана аьлча е Нохч-ГӀалгӀайчен а, е РСФСР а, е СССР а цхьанна законаца а е закона́ кӀаларча актаца а белгалдоаккхаш хиннадац из.

ХӀанз тархьар тохкача наха цу тайпара бехк тӀабиллар харци юхькӀоал йолаши лоархӀ, тӀаккха къаьсттача сага́ кхел ца еш бехк адамий гурмата́ тӀабиллари къаманна тӀагӀолла гулламчий таӀазар дари геттара чӀоагӀа долча адамленна духьала долча зуламех лоархӀ.

 Коллаборационизм 
ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера наджгоанцхой беттага кхаччалца 55 гӀаьр (банда) дӀаяьккхай, цар 973 доакъашхо вийнав, 1901 саг лаьцав. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазон тӀа НКВД учоте 150—200 гӀаьр хиннад латташ 2-3 эзар саг юкъе а волаш (бахархоех 0,5 %).

ГӀалгӀайи нохчийи советашта духьалеи фашистий оагӀув лоацаши геттара дукха хӀамаш леладар бахьан долаш мехках баьхаб яхар харц хилар дуккхача автораша бакъдоацилга белгалдаьккхад. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача Даькъасте къахьегаш 156 законаца йоаца тоаба хиннай 3485 саг юкъе волаш. Ма дарра дийцача: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), ГӀаьбартий-Малкхаройче — 47 (900 доакъашхо), в ДаьгӀасте — 1500 доакъашхо, 1000 дезертир, мобилизацех ида́ 800 саг. ТӀом хиннача кхаь шера́ ХӀирийче 4366 дезертир хиннав, 862 амал дарах удаш хиннав, иштта «политгӀаьраши» абвера диверсанташи къахьега болабеннаб. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀа дакъа доладаллалца Даькъасте гӀолла  дезертирал хиннад, царех Краснодарерча йисте  моттиг хиннай, Ставрополерча йисте — , Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366.

1941-ча шера саькура беттагара денз 1943-ча шера тов беттага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай АССР чурча гӀулакхий наркома дарж дӀа а лоацаш НКВД полковник хиннача Албохчанаькъан Султана 1963 яздаьд:

 Хоамаш харцахьдахар 
Дуккхача тохкамхоша харц лоархӀ официальни мехках бахар тӀачӀоагӀдеш дӀакхайкадаь таьрахьаш. Хьалхе план хиннача чаккхенна эшаш хиннача таьрахьашца вӀашкадоагӀаргдолаш из тоадаьлга гуш да цу каьхаташка. ТӀаккха НКВД-с ший каьхаташка ха а ховш бакъдар хувцаш хиннад, низ беш мехках даьхача къаман болча нахага зуламаш дарах низагӀа дари дайташ а хиннад, даь деце а. Цул совгӀа шоаш дӀаяздер мехках бахалехьа а, мехках боахача хана а шоашта бакъахьа хетачоа хувцаш хиннад цар. ТӀом болча хана Нохч-ГӀалгӀай областа КПСС комитета секретари «НКВД тройкан» доакъашхои хиннача Филькин Василийс НКВД-с гӀаьрий гӀаьрхойи дукхал ювцаш хьаяхар теша мегаш къамаьл дац аьнна хиннад. Из аларах 1970-ча шера КПСС тархьара кафедран кулгалхочун даржа тӀара дӀаваьккхав из.

Иззамо хӀамаш ГӀаьбартий-Малкхарой АССР а хиннад, цигара хьакимаш дӀабаьха хиннаб кхыметтала цар шоашкара гӀаьраш дукхагӀа я аьнна ӀотӀа ца яздарах («ӀокӀезигъю» оалаш хиннад царех). Керда увттабаьча хьакимаша дукха ха ялалехь лакхе латтачарна товр деш сиха статистика хьатоаяьй. Кертача статистика́ тӀа а товжаш ма́лкхарой мехках баьхаб.

 «Чечевица» операци 

 Политбюрон доакъашхой уйла 
1944-ча шера КПСС ЦК Политбюрон кхетача гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар дувцача хана ши дага хиннаб хьакимаш: Молотови, Жданови, Вознесенскийи, Андрееви нохчийи гӀалгӀайи укх сахьате мехках а баьха Нохч-ГӀалгӀай АССР йохае еза яхаш хиннаб, тӀаккха Сталини, Ворошилови, Хрущёви, Кагановичи, Берияи, Калинини уж Даькъасте немцех хьамукъаяьккхача мара мехках ца баьхача бакъахьа хеташ хиннаб. Къаьстта ший уйла Анастас Микояна хиннай: мехках бахара раьза хиннавале а, арахьа СССР бӀагалъяргья аьнна белгалдаьд цо. 1957-ча шера Микоян Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаярах йолча комиссена хьалха этта хиннав.

 Кийчо 
Цкъарчоа гӀалгӀайи нохчийи Алтаерча йистеи, Новосибирскерчеи Омскеи областашка Ӏобахийта лерхӀаш хиннад. Цхьабакъда тӀехьагӀа уйлаш хувца а енна 1943-ча шера оагӀой бетта дувцаш хиннар Казахийи ГӀиргӀизойи ССР Ӏобахийтар.

Операци дӀахьоргйолаш кийча кхы а 1942-ча шера бӀаьсти йолаяь хиннай: нохчийи гӀалгӀайи эскаре тӀабехар юхасоцадаь хиннад уж боахабе вӀаштӀехьахургдац яхаш (лоамароша хьакха мича юъ, хӀаьта салташта юае хьакхий тушонка мара яц аьнна). 1943-ча шера ардара бетта НКВД наркома когаметтаоттар хиннача Кобуловс Берияга каьхат деннад республике чӀоагӀа гӀаьрал даьржад яхаш, шоллагӀвар цо дийцачоа чӀоагӀа раьза хиннав. Спецкхолхабаьраш тӀаэцаргболаш кийчо е болабеннаб Казахехьеи Юкъерча Азеи. 1943-ча шера ахкан зама йолаеннача хана денз къайлагӀа НКВД бӀу чуоза болабаьб республике Ӏа́мораш да яхаш. Бакъдар ха ца ховш, кӀаларча гӀалгӀашеи нохчашеи салташта гӀо деш хиннад: мовхьаш дӀахьош а, хӀама юаеш а, дос кхухьаш а, тайп-тайпара совгӀаташ телаш а. Цу юкъагӀа Ставрополерча йисте листамаш яздеш хиннад кастта Нохч-ГӀалгӀай лаьтташка Ӏохувшабергбола гӀазкхий дӀа а язбеш.

1944-ча шера наджгоанцхой бетта 31-ча дийнахьа СССР паччахьалкхен духьалъоттама комитета № 5073 йола чӀоагӀам тӀаийцаб «фашисташта гӀо дарах» Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяккхарахи нах Юкъерча Азеи Казахехьеи Ӏобахийтарахи. Нохч-ГӀалгӀайчен лаьттех 4 шахьар Селий АССР-а́ дӀаеннай, ХӀирий АССР-а́ — цхьа шахьар, диса́ча лаьтташка Шолжа-ГӀалий область хьаяь хиннай.

1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа «Нохчийи гӀалгӀайи дӀакхолхабара низамах йола инструкци» чӀоагӀъяьй Берияс», тӀаккха 31-ча дийнахьа Паччахьалкхен духьалъоттама комитета чӀоагӀам арабаьннаб гӀалгӀайи нохчийи Казахийи ГӀиргӀизойи ССР-е Ӏобахийтарах. Саькура бетта 20-ча дийнахьа Иван Серовацеи, Богдан Кобуловацеи, Степан Мамуловацеи Берия Шолжа-ГӀалий тӀа хьал а вена ше кулгалдеш хиннав операценна. КӀала хьежаш 100 эзар саг хиннав цунга, царех 18 эзар эпсар волаши, 19 эзар НКВД-еи, НКГБ-еи, «Смерш-еи» оперативни болхло волаши. Из доацаш гонахьа ядача регионашка а кийча лоаттадеш эскара доакъош хиннад, царех хиннай тӀема авиаци а, НКВД а, «Смерш» а, кхыдараш а. Ишта кхоач из 100 эзарнега. Цхьабола эпсараш СССР эггара гаьнагӀча моттигашкара хьалбайта хиннаб, масала, дукха зуламаш дарца бӀагалваьнна хинна кхоалгӀча ранга пачхьалкхен кхерамзлен комиссар хинна Михаил Гвишиани, Фордистерча йистера хьалвайта хиннав, цига УНКВД хьаким хиннавар из.

 Мехках бахар 
Саькура бетта 21-ча дийнахьа Берияс НКВД гӀолла амар даьд нохчийи гӀалгӀайи мехках баха аьнна. ШоллагӀча дийнахьа республикан хьакимашцеи дина хьалхале йолчарцеи кхетаченаш дӀайихьай, цига нах тӀахьеха аьннад цо царга духьале ергйоацаш аьнна.

1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа «Пантера» яха код-дош а аьнна йолаенна хиннай операци, бийсан 2:00 даьннача хана. Тушола бетта 9-ча дийнахьа чакхъяьннай из. 180 шалон Ӏояхийтай 493 269 саг мехках а воаккхаш. Наькъа 1272 саг веннав, 56 саг ваьв.

ДӀатӀакхача хала долча моттигашка бӀаррча эйлаш-кхаьлаш йоаеш хиннай — из хиннад ТӀаргаме, Хамхе, Хьайбахе, Зумсе, иштта кхы а дуккханахьа аКонфедерация репрессированных народов Российской Федерации, 1990—1992: документы, материалы. / Сост. И. Алиев; Под редакцией М. Губогло. — М.: Центр по изучению межнациональных отношений РАН, 1993. — С. 109..

Ӏаьдало хьаяхачох, операци йодача юкъагӀа 780 саг вийнав, 2016 саг лаьцав, 20 эзар герз хьадаьккхад, тӀаккха 6544 саг лоам хьалчу а ваха́ къайлаэккх вӀаштӀехьадаьнна виса. ТӀеххьара араяьнна шалон нохчашхеи гӀалгӀашхеи бола хьакимаши агитаци яра духьа боагӀабаь дина нахи чубагӀаш араяьннай.

Цхьабола нах Ӏаьдала хьалха дукха хӀамаш карагӀдийна хиларах мехках бахарах мукъа боахаш хиннаб, цхьабакъда из теркал а ца деш, «СибарегӀа» хьалъухаш хиннаб уж хӀаьта.

ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар СССР-е эггара йоккхагӀа мехках боаккха процесс хиннай: тайп-тайпарча хоамаша хьаяхачох, мехка ваьккхар 650 эзар хиллал дукха саг хиннав.

 ТӀемахой мехках бахар 
Нохч-ГӀалгӀайчера мехках бахарца цхьана нохчийи гӀалгӀайи иштта ЦӀеча Эскарера а тӀерабоахаш хиннаб. 1944-ча шера духхьала цхьан  710 эпсари, 1696 сержанти, 6488 салтеи тӀем тӀара ваьккхав. ГӀалгӀашха, нохчашха, къаршашха, малкхарашха хинна тӀемахой Алмате хьал а баха, цига спецпхьаний отдела лоӀамагӀа хила безаш бар. Царех дукхабараш тӀеча гӀинбухерча лаьтташка хьал а бахийта хьу кийчъечеи наькъаш дехкачеи болх беш хиннаб.

ЦӀеча эскаре гӀалгӀайи нохчийи дукхал:
 1942-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4446 саг;
 1943-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3386 чел.;
 1943-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4008 саг;
 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3536 саг;
 1944-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 1720 саг;
 1945-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 1635 саг.

Хоамо бӀарг ма гойттара, 1944-ча шера хьалхарча даькъе дикка ӀокӀезигбаь хиннаб уж эскаре, цхьабакъда шоллагӀча даькъе уж бӀун чура дӀабахар юхасоцадаь хиннад, цудухьу цхьа эзар ах эзарнел совгӀа саг хиннав эскаре тӀома чакхбоаллача заман чухьа.

 Ийна фусамаш мехках яхар 
Кхыча къаман нахага маьре хинна нохчийи гӀалгӀайи кхалнах мехках баха безаш хиннабац. ХӀатоане нохчашкеи гӀалгӀашкеи маьре хинна эрсий кхалнах а, кхыча къаман кхалнах а мехках баха безаш хиннаб. Шоай безам хилча, Ӏе йиш йолаш хиннаб уж мах боха а баь, цхьабакъда из даьдар аьнна бераш кӀалхардувлаш хиннадац.

 Кхыча моттигашкара мехках бахар 
Селашкахьара 28 эзар нохчо Ӏовахийтав (царех 15,4 эзар саг арара аьккхе а волаш), ГуржегӀара — 2700 нохчо (бакъда боацойи пӀенгезхойи къаьстта къамаш да аьнна дӀакхайка а даь, мехках ца боахаш битаб).

 Кхыча къаман нах мехках бахар 
ГӀалгӀашцеи нохчашцеи Нохч-ГӀалгӀайче даьха кхыдола къамаш а мехках даьха хиннад. 1948-ча шера харцахьа мехках даьхад тхо аьнна СССР МВД чу 308 заявлени хиннай маӀарлошкареи, доаргӀошкареи, гӀазгӀумкашкареи, кхыча къамашкареи.

 Мехках боахаш хинна хьал 
Ахча кӀезигагӀа гӀоргдолаш 28-32 сага мара лаьрхӀа хиннайоацача дахчан вагона чу 45 саг, хийла 150 саг а, чуволлаш хиннав. Вагона майда 17,9 м² мара хиннаяц. Дуккхача вагонашка падлараш тӀехьа хиннаяц. Уж хьаергйолаш 14 дахчан улг луш хиннад наха, цхьабакъда кечалаш луш хиннаяц.. Наькъа болхаш дӀайха у кхийтта хиннад на́ха́. Хийла, вагона чура ахаш дакъий долаш хьалбоалабаьб, дийнабараш 40 градус шийлача ара Ӏобоахаш хиннаб. 

Ӏокхаьча́ча 491 748 сага́ е кхача а, е Ӏече а, е напагӀа даккха болх а хиннабац.

12 шу даьннача гӀолла, 1956-ча шера, Казахехьа вахаш 315 эзар гӀалгӀаи нохчои хиннав, ГӀиргӀизехьа — 80 эзар гаргга. Дехкар дӀадаьккхачул тӀехьагӀа 1957-ча шера бӀаьсти Даьхе 140 эзар саг хьалцӀавенав, цхьабакъда лоамарча шахьарашка (Галай чӀожа, Шарой, ЧӀаьбарлой шахьарашка, Итон-Кхаьлеи Шатойи шахьарий доккхагӀа долча доакъошка) нах баха Ӏохувшийташ хиннабац, шаьрача Ӏохувшабеш хиннаб цига баьхараш. ХӀаьта а лоам хьалчуухаш хилча, цӀенош лелхадеш хиннад, наькъаш дохадеш хиннад. СибарегӀа Ӏодахийталехьа 120 эзар саг вахаш хиннав цу шахьарашка.

 Шолжа-ГӀалий тӀарча областа хьал 

 Лаьттан доазув хувцар 
Цкъарчоа деррига лаьтта лоалахарча регионашта юкъе гӀолла декъа лаьрхӀа хиннад, цхьабакъда Шолжа-ГӀалеи цун мехкадаьттацара гӀулакхи сов чӀоагӀа стратегически лоадам болаш хиларах, паччахьалкхен хьакимаша керда область хьае лаьрхӀад.

Шолжа-ГӀалий область 1944-ча шера тушола бетта 22-ча дийнахьа хьакхеллай Нохч-ГӀалгӀай АССР тушола бетта 7-ча дийнахьа дӀаяьккхачул тӀехьагӀа. ДаьгӀастен АССР лоаттаме Веданеи, Ножай-Юртеи, Сесанеи, ЧӀаьбарлойи, Курчалойи, Шаройи шахьараши, иштта Гумсен шахьара малхбоалехьара дакъеи. МагӀалбик пхьеи, иштта Ачалкхени, Наьсарени, Дола-Ковнеи, ГӀалмеи шахьараши ХӀирий АССР лоаттаме дӀаеннай. Итон-Кхаьла шахьар Гуржий ССР дӀаеннай. Областа юкъейихьай иштта хьалха Ставрополерча йисте хинна шахьараш: Новреи Шелковскойи шахьари, ГӀизлар пхьеи, ГӀизлара шахьари, иштта Ачикулакеи, ГӀа́ране́гӀийи, Коясылеи шахьараш.

1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето СССР Конституце 22-ча лустама тӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР когаметта Шолжа-ГӀалий область хьоахаяр юкъедаьккхад.

 ГӀовттамхой тоабаш 
Нах мехках бахара гӀовттама тоабаш ӀокӀезигъенна хиннаяц. Цкъарчоа гӀовттамхой массехк эзар дукхагӀа хьахинна хиннаб СибарегӀа Ӏо ца бахийта байдда дӀабахандаь нах, бакъда уж берригаш хӀана хиннабац аллал герз доацаш хиннаб.

Исраилов Хьасан къаьст-къаьстта лелаш йола тоабаш цхьантоха гӀерташ къахьегаш хиннав, амма карагӀдаьннадац цун из. ГӀалгӀаехи нохчехи бола чекисташ Ӏо ца бохийташ къахьегаш хиннаб — Ведана шахьара НКВД хьаким Харачой Заьлмахий воӀ хинна Ӏумар-Ӏаьла хиннав, гӀовттамхой боабеча хана вийнав из.

1944-гӀа шу чакхдоаллача хана вийна 258 законагӀа воаца саги, 42 цхьаь лела эбарги, 137 кхыча къаман саги вийнав. Официально законагӀа мел боацараш 1953-ча шера дӀабаьхаб.

 КӀалхарбаьннараш хӀалакбар 
Мехка Ӏочуэзача бӀуно биса хинна маьрша нах боабеш хиннаб. Галай чӀожерча шахьаре Сагатов майора чарахьий сура курсанташа унахойи, заӀапхои, боккхий нахи боабеш хиннаб. Нашхой сельсовете 60 саг вийннав.

Мехках бахар сихагӀа дӀагӀоргдолаш шиш бола дин нах юхакхувлаш хиннаб юкъ яккха. Уж доала́ а увтташ массехк эзарг саг араваьнна хиннав. 1944-гӀа шу чакхдалалехь 6500 саг лаьца ӀотӀавахийтав СибарегӀа.

 Къоалдар 
Комиссеш хьаяь хиннаяле а, геттара доккха рузкъан-мулкан дола дакъа лочкъадаь дӀадихьад. Доахан дӀалоахкача хана 18 эзар бежан дӀадаьннад. Областе лоалахарча регионашкара къуй-гӀаьрхой Ӏочуухаш хиннаб — 1944-ча шера 1245 саг лаьцав.

Къоал деш дакъа лоацаш хьакимаш хинаб, цунна юкъе ДаьгӀастен обкома секретараш а, прокурораш а, НКВД кулгалхой а хиннаб. Зуламаш даьраш ца лувцаш битаб, хӀана аьлча кулгалдеш бола болхлой боацаш бисар кхерам хиннаб сов дукха нах цу хӀаманна юкъебаха.

 Товшхала-тархьара йов 
Региона товшхала́и тархьара́и йоккха  хиннай, маьждигашкеи кашамашкеи мел хиннар дихьад. Чурташ хьа а доахаш царех лардаш еш хиннай. Шолжа-ГӀалий майдаш тӀа нохчийи гӀалгӀайи Ӏарбийи меттала мел яздаь кинашкаш доагадеш хиннад. Республикан библиотекан дирекце массехк бӀаь кинашка кӀалхардаккха аьттув баьннаб доага ца дайташ.

Кулгаца яздаь кинашкаш а, хозала́ лелаяь хӀамаш а, герз а, истингаш-кӀувсаш а хӀалакдеш хиннад. Советий Ӏаьдал доаккхаш хиннача Шерипов Асланбека сийленг хьал а эккхийта́, цунна когаметта инарал Ермолова́ сийленг дегӀа хиннад нохчех лаьца во хӀамаш а яздаь. Юрташтеи урамаштеи керда эрсийи хӀирий цӀераш техкаш хиннай. Массехк бӀаьшера лаьтта вӀовнаши гӀалаши лелхийташ хиннай Эзме а, Кхаьхке, Хамхе а, ЖӀайрахе, Каьзе а, иштта кхы а дуккхача кхаьлашка а.

 Областе нах Ӏохувшабар 
Мукъадаьннача лаьтташка кхыча регионашкара кхолхабаьраш Ӏохувшабеш хиннаб. Автономи кхы юхаметтаотталургйоацаши экономика хӀаччийоаккхаргйоацаши даь хинна хӀама да из. 1944-ча шера маьтсела бетта керда хьакхолхабаьраш 40% хиннаб СибарегӀа Ӏобахийтарашца дистача. 6800 фусам Ставрополера хьалъена хиннай. ДӀахо нах юккъерча областашкара хьалбоалабе лерхӀаш хиннаб (Тамбовеи, Пензани, Ульяновскеи областашкара).

Наьха догдайтаргдолаш льготаш еш хиннай, цхьабакъда хӀаьта а хьалбахка безам хинна нах кӀезига хиннаб. 1947-ча шерагара денз 1951-ча шерага кхаччалца  год прибыло более 6 тысяч семей, осталось лишь 4 тысячи.

ХӀирийченна дӀаденнача гӀалгӀай лаьтташка къударцаш (ЗӀилбухерча ХӀирийчера нах) Ӏохувшабеш хиннаб. Селашта дӀаеннача нохчий юрташка лоамарой  Ӏохувшабеш хиннаб — 65 эзар, царех 51 эзар Шолжа-ГӀалий областе хьалвахийтав. Цу гӀулакха лаьрхӀа 1944-ча шера тушола беттеи бекарга беттеи хорши дӀайха уи бахьан долаш дуккха хьакхолхабаьраш лаш хиннаб. Овхой шахьаре 1944—1947-ча шерашка 2 эзар гӀазгӀумке веннав у кхийтта (хьакхолхабаьрех кхоалагӀа дола дакъа).

1956-ча шера тӀехьа тӀом хилалехь хинна хӀамаш хьаяра лагӀага кхача аьттув баьнна хиннабац дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀайчен цхьанна а шахьаре.

 Шолжа-ГӀала дегӀайоалаяр 
Шолжа-ГӀала дегӀаяра́ хайра́ Ӏеткъа́ хиннадац гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар, хӀана аьлча уж ишта а доккхагӀа дола дакъа долаш хиннадац цига бахарашта юкъе. 1949-ча шера тӀом хилалехь хиннача хӀамаш хьаяра лагӀа тӀа баьнна хиннаб. 1951—1955-ча шерашка 23 керда предприяти хьалъяьй. Пхье 233 эзар саг вахаш хиннав (1939-ча шера хинначул 60 эзар саг дукхагӀа хул из).

 Хьажа иштта 

 Черекера операци
 Исраилов Хьасан гӀаттар
 СССР-е къамаш мехках дахар
 Гитлера духьаларча коалице даь тӀема зуламаш
 ГӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъера мухӀажирал
 Нохчий геноцид
 Хьайбахе нах боабар

 Белгалдаккхар 

 Литература 


















 Лазарев С. Е. О прошлом ради будущего: интервью с Мусой Ибрагимовым // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168—191.






 Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001.







 ТӀатовжамаш 









 Радио «Свобода». Операция «Чечевица».
 Радио «Свобода». Презентация документального сборника «Сталинские депортации 1928—1953 годов».
 Радио «Свобода». Дорога свободы.
 Николай Бугай «Депортация народов»
 Олег Матвеев. Абвер на Северном Кавказе

 Россия. Кавказ. Чечня, Анатолий Приставкин специально для bbcrussian.com
 Некоторые аспекты депортации чеченцев и ингушей в Казахстан. На материалах Северо-Казахстанской области





















ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
ОагӀат:СССР НКВД операцеш