Дабе-Юрт

Дабе́-Юрт () — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьаре ула юрт.

Юрта хьисапе моттиг Дабе-Юрт яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш.

 Географи 
Юрт улл Ачалкхахин шинна берда тӀа Ӏаьлаха-Чуртен атагӀара Ӏоъаравоалаш, шахьара юкъ йолча МагӀалбиках 20 км зӀилбухен-малхбоалехьеи, Магасах 36 км гӀинбухе-малхбузехье. 

Йисте ядача нах ба́хача моттигех я гӀинбухен-малхбузехьа я́да МагӀалбики, СоагӀапчеи, гӀинбухен-малхбоалехьа йола Керда Реданти Заьзгакъонгий-Кови, зӀилбухен-малхбузехьара Юкъера Ачалкхеи, зӀилбухен-малхбоалехьара Илдарха-ГӀалеи, малбузехьара ГӀайрбика-Юрти Объём 8 МБ..

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала юрт Дабе-Юрт яхаш я. Юрт йилла́ча къоастоша хьая́хачох, из цӀи йоагӀа Къоастой Даби яхача къонахчунгара. Иштта Деба-Юрт я из яхаш къамаьл а да, цхьаццаболча юртахоша я́хачох, Де́ба аьнна аьнна хиннад йоах лаьттага, шоаш тарматал а дита́ ислам тӀаийца́ хиларах беркате лаьтта хиларга са а тувсаш, цу тӀара Де́ба-Юрт аьнна хьахиннад йоах. Эрсий меттала юртах йоаккха цӀи я Нижние Ачалуки»Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа», амма хьалха, гӀалгӀайчоа тарра Деби-Юрт яхаш язъеш хиннай из.

 Тархьар 
Юрт йилла́раш къоастой ба. Юртахоша шоаш хьадувцачох, Къаьстера а баьнна хӀанз Дабе-Юрт улача хайнав ворхӀ воша: Кхери, Индербий, БагӀаж, Темаркъа, Элбазкъа, Ковтар. Цу ворхӀане тӀехье хӀанз а Дабе-Юрт а, йистерча юрташка а я́хаш я. Цу вежарех цаӀ, Кхери, цу хана дуккха гӀалгӀай мо тарматал леладеш хиннав. Ислам динца чам чу а бе́на, Ӏарбий йоазув Ӏома а даь, Къуръан деша волавенна хиннав из, цунна хьехаш ДаьгӀастера цхьа маӀарло хиннав. Кхере кхыметтала ший кулгаца Къуръан хьатӀаяздаь хиннад, ше дийша́р на́ха́ хьеха́ волавеннав из. Из хӀама чӀоагӀа дезаш хиннадац цу хана гӀалгӀашка жӀаргахой ди тӀаэцийта гӀерташ хинна кераста Ӏаьдал. Цу хӀаманна тӀагӀолла Кхери лаьца а лаьца таӀазар де лаьрхӀа хиннад цар цунна — ве́, амма къоастоша дӀалуш хиннавац Кхери. Къоастоша шоаш яьча кхе́ле́ лаьрхӀа хиннад малсаганаькъан хиннача Кхере́ уццӀаьшка гӀолла гӀо де́ха, цун бахьан хиннад малсаганаькъан эрсий Ӏаьдала́ хьалхашка чӀоагӀа лоархӀаш а, дарже болаш а хилар. Малсаганаькъан гӀонца Ӏаьдало ший уйла хийцай — Кхере вувргвац аьннад цар, амма мехках воаккхаргва аьнна: из а, цун тайпан нах а. Цигара хӀанз Дабе-Юрт улача дӀакхолхабаьб уж. Цу хана цу лаьтташка ва́ха чӀоагӀа хала хиннад, дошло къайлаваккхал лакха эрзах йоархӀаш а яьгӀаш, кхыметтала лерттӀа мала хий доаца моттиг хиннай из — юхе до́даш дола Ачулкхий дира хиннад. Амма ха-за́ма мел йоала дӀатарбеннаб уж шоаш ховшабаьча метте: ушалаш хургдоацаш хьарсамаш а дехкаш, йоархӀаш а хьокхаш чӀоагӀа къахьийгад цар, цу хана нах ба́ха вӀалла пайдана моттиг хиннаяц из. Юрта кӀезиг-кӀезига хьалкхолхабеш хиннаб кхыбола гӀалгӀай а им дилларах. 

Паччахьалкхен мехкасурта тӀа духхьашха из хьоахаяьй 1840-ча шера Деби-Юрт аьнна.

1944-ча шера нохчийи гӀалгӀайи мехках а баьха́ Нохч-ГӀалгӀай АССР йохаяьчул тӀехьагӀа Ачалкхенна Ацалык аьнна цӀи тилла́ хиннай ХӀирий АССР Лакхехьарча Совета Президиумо (см. документ № 99).

1958-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа юрта ший хинна цӀи меттаоттаяьй эрсий меттала — Нижние Ачалуки.

 Бахархой 

 Къамашцара лоаттам
2010-ча шера хиннача ерриг Россе хьисап деш нах дӀаязбаьчох :

 Юрта даха тайпаш
 Къоастой (Костоевы)
 Ваделанаькъан (Ваделовы)
 ТаргӀамхой (Таргимовы, Арчаковы, Султыговы)
 Хьулхой (Халухаевы, Эсиевы, Эсмурзиевы)
 Галай (Галаевы, Доурбековы, Дзейтовы)
 Хамхой (Балкоевы)
 ЦӀечой (Цечоевы)
 Кей (Киевы)
 Аьгахой (Аушевы, Алиевы, Дахкильговы)
 ТӀоаршхой (Торшхоевы)
 Мержой (Гаркуевы)
 Цхьорой (Цороевы)
 Оарцхой (Яндиевы)

 Инфраструктура 
Юрта диъ маьждиг да, юрта юкъе йоал юрта администраци. Цул совгӀа юрта я ши школа:
 № 27 йола Дабе-Юртара муниципальни керттера юкъара дешар тела ишкол.
 № 14 йола Дабе-Юртара муниципальни керттера юкъара дешар тела ишкол.
Иштта Дабе-Юрта интернат йоал.

 Белгалдаккхар 

 Литература 


 ТӀатовжамаш 
 ГӀалгӀайче баха нах



ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:МагӀалбика шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш