ГӀажарий-Юрт

ГӀажарий-Юрт, иштта ГӀажара-Юрт () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт. Мехка йоккхагӀйола юрта хьисапе моттиг я.

Юрта хьисапе моттиг ГӀажарий-Юрт яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала юрт Гӏажарий-ЮртОздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831. е ГӀажара-Юрт аьнна язъеш я. Эрсий меттала Нестеровская яхаш цӀи а йолаш, станица яха статус йолаш я ГӀажарий-Юрт.

 Географи 
мини|ГӀажарий-Юрта Эсах даьккха сурт

Юрт улл Эса́ аьрда берда тӀа шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьенах 5 км къулбехьехьеи Магасах 30 км гӀинбухен-малхбоалехьеи (наькъашца дусташ хилча). ГӀажарий-Юртах къулбехьехьеи малхбузехьеи латта эрсий меттала Ӏаьржа лоамаш оала лоамаш. Уж Ӏо мел долх орц да́гӀаш да лакхехьара альпийски баьшка кхаччалца, цу орца тӀа я́гӀараш гӀаш дола гаьнаш я. ГӀажарий-Юртах зӀилбухехьа уллача орцах эрсий меттала «балка Линева» оал. Юртах гӀинбухехьеи малхбоалехьеи юкъ-юкъе кагий гувнаш дола шаьра шинхиюкъ я:Шолжа́и Эса́и юкъе. Юртах зӀилбухен-малхбоалехьа, Берд-Юрта йисте, Эса тӀа латташ болх беш йоаца ГЭС, цох диса сунт йолаш я хӀанз а.
Малхбузехьа юрта йисте Эса́и Шолжа́и юкъе даьккха хьа́рсам да. ГӀажарий-Юртах гӀинбухехьа  «Кавказ» яха федеральни машений никъ ба бодаш.

ГаргагӀа йола Нах ба́ха моттигаш: гӀинбухехьа — Шолжа-Пхье, гӀинбухен-малхбоалехьа — Серноводски, малхбоалехьа — Ах-Боарзе, зӀилбухен-малбоалехьа — Берд-Юрти ЧӀималхи, зӀилбухен-малхбузехьа — Алхасте, гӀинбухен-малхбузехьа — Яндареи Эбарг-Юрти.

 Тархьар 
 Йиллар, цӀи 
ГӀажарий юрт йиллай хьоашаланаькъан тайпан хиннача ГӀа́жар яхача къонахчо. Из цӀи ГӀа́жара аьнна хилча, ГӀа́жарий-Юрт аьнна хул изОздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831., тӀаккха ГӀа́жар хилча, ГӀа́жара-Юрт хул.

ГӀалгӀай ГӀажарий-Юрта́ йисте 1842-ча шера инарал Пётр Нестерова цӀерагӀа Нестеровски яха чӀоагӀале йилла́ хиннай  Опубликована в книге «Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии».

ГӀа́жарий-Юрт яйха́, йохаяьчул тӀехьагӀа 1861-ча шера инарал Пётр Нестерова цӀерагӀа станица Нестеровская аьнна цӀи тиллай цох гӀазкхаша  на месте укрепления Нестеровского, существовавшего с 1842 года  Опубликована в книге «Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии».

1943-ча шера тушола бетта 4-ча дийнахь тӀеман министр хиннача А. И. Чернышёвс ший амара тӀа яздаьд: «Йо́хаяьча Гажир-Юрт яхача эйла йисте хьалъяьча чӀоагӀаленна Паччахь императора́ лакхехьара амар де лайра «Нестеровское» аьнна цӀи тилла». Эрсаша Гажир-Юрт 1840-гӀа шера долалуча хана яздаьча каьхаташ тӀа хьоахаеш хиннай «мутӀахьа боацача» ЗӀамигача Нохчичен лоамарой «мутӀахьа йолча оарстхой юрташта» тӀале́тар бахьан долаш, уж оарстхой юрташ шоаш Бурон тӀеман округа́ юкъе а йолаш наьсархой шахьарах лоархӀаш хиннай эрсаша , со ссылками на: РГВИА. Ф. 846. Оп. 16. Д. 6508 и РГВИА. Ф. 386. Оп. 1. Д. 2993. Карта Кавказского края. Тифлис, 1842 г..

Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара Шолжа тӀарча сура тӀара «чарахьий» (шоаш лоӀаме болаш хьалбаьхка́ча наьха) 125 дезал ба́ха хоабаь хиннаб ГӀажарий-Юрта. Уж гӀазкхий гучахьа тӀеман гӀулакх дарах мукъабаьха́ хиннаб кхаь шера́ шоаш хайша́ча дӀатарлургболаш. Керда станица а Шолжа тӀарча сурах дӀалаьрхӀай. 1964-ча шера хиннача хьалах ГӀажарий-Юрта вахаш 841 саг хиннав (422 маӀа саги, 410 кхалсаги) , со ссылками на: АКАК. Т. XII. Тифлис, 1904. C. 1223. Док. № 1100 и ЦГА РСО-А. Ф. 26. Оп. 1. Д. 33..

1867-ча шера «Вознесенски» яхаш киназ детта́д гӀазкхаша, 1864-ча шера денз православхой приходах дари дарах йоазонаш кийчдеш хиннадВладикавказские епархиальные ведомости. Год 10-й. 1904, № 15. Владикавказская епархия 1903 г. Краткий статистический обзор. 9-й благочиннический округ, п. 132.. В 1875 году в Нестеровской числилось 1047 жителей. Поселение относилось к 4-му участку Владикавказского округа Терской области , со ссылкой на: ЦГА РСО-А. Ф. 11. Оп. 81. Д. 223. Л. 10—12..

ДӀахо нах бе́баш, 1874-ча шера 200 кови, ва́хаш 1094 саги, хьалъяь ишколи православхой кинази хиннад юртаСборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлицем. — 1879. — C. 445.. 

Юртахой КӀайча эскарагахь хилар бахьан долаш 1920-ча шера тов бетта Эржакинеза амарах гӀазкхий ГӀажарий-Юртара дӀакхолхабе лаьрхӀалга хабараш да хьадаьхка́, цхьабакъда из амар кхоачаш даь дале а, мел чӀоагӀа кхоачаш даьд ховш дац, цу тайпара политика дукхача гӀалгӀай а нохчий а лаьтташка дӀахьош-м хиннай БӀорахой тӀема хана гӀазкхашцаБугай Н. Ф. О депортациях иранцев из Азербайджана и Казахстана // Восток. 1994. № 6. С. 50, со ссылкой на: ЦГА РСО. Ф. Р-36. Оп. 1. Д. 46. Л. 37.Полян П. М. .

ГӀажарий-Юрт Шолжа гӀазкхий округа́ юкъе хиннай, хӀаьта 1929-ча шера округ вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа Нохчий автономни областа́ юкъе яхай из . 1934-ча шера Нохчий АОи, ГӀалгӀай АОи вӀашакхетар бахьан долаш ГӀажарий-Юрта станични советах лоархӀаш йола ГӀажарий-Юрт юкъе́яхай Нохч-ГӀалгӀай автономни областа́ (тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР хьаяьй цох).

ШоллагӀча дунен тӀема хана Кавказ хьайоаккхача хана ГӀажарий-Юрт фронта́ йистерча оаса тӀа хиннай, 1942—1943-ча шера Ӏай юрта 131-гӀа истребителий фе сур хиннад дислокаци я.

2004-ча шера ГӀажарий-Юрта юкъера ишкол хержа́ хиннай Абу Зайт яхача террористо «запасной» аьнна, Берса́-Юртара № 1 йолча ишколера гӀулакх чакх ца доале аьнна, амма из юкъагӀдиса́д.  

2006-ча шера ГӀажарий-Юрта эрсий мотт бувцача на́ха́ зуламаш деш моттигаш хиннай — цӀенош ле́тадеш. 2006—2008-ча шерашка цу тайпара хӀамаш йисте́ ядача кхыча юрташка а хиннад: Сипсой-ГӀалий тӀа, Илдарха-ГӀалий тӀа, Эбарг-Юрт а, кхычахьа а. Цу хӀаман кульминаци хиннай эрсий хьехархой цӀагӀарчарна тӀалатар, нах боабеш а, човнаш еш а моттигаш хиннай. ЧӀоагӀа бӀагалдаьнна хиннад уж хӀамаш, уж бахьан долаш гӀазкхий юха а мехкара дӀаухаш моттигаш хиннай.

 Бахархой 

 Къамашцара лоаттам
 Хьисап деш дӀаязбаь шу <center>2010  <center>2002 <center>1979 <center>1970гӀалгӀай18 563  (84,62 %)13 821  (79,48 %)2 420  (39,39 %)1 464  (23,71 %)нохчий2 758  (12,57 %)2 816  (16,19 %)759  (12,35 %)384  (6,22 %)эрсий248  (1,13 %)433  (2,49 %)2 699  (43,93 %)3 945  (63,90 %)кхыбараш368  (1,68 %)319  (1,83 %)266  (4,33 %)381  (6,17 %)берригаш21 937 (100 %)17 389 (100 %)6 144 (100 %)style="background: bgcolor="#DEB887" |6 174 (100 %)'''

 Инфраструктура 

 4 юкъера юкъара дешар тела ишкоол (№ 1, 2, 3 и 4);
 берий беш;
 Товшхала цӀенош, библиотека а йолаш;
 амбулатори;
 40 моттига́ лаьрхӀа йола даькъ тӀара дарбанче;
 ФОК.

 Оахкамаш 
ГӀажара-Юрта боарзаш да Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъаралах лоархӀаш дола. Цу тайпара сийленг ГӀалгӀай Мехка МагӀалбике да долашКрупнов Е. И. Археологические памятники верховьев р. Терека и бассейна р. Сунжа // ТГИМ. М., 1948. С. 10..

ГӀажарий-Юртара боарза чу хи чура хьалбаьккхача кхерех хьалбаь гом болаш хиннаб. Боарза́ нийсса юкъе 

Боарза чу иштта корадаьд боарзах даь тӀаьский бовхьаш а, кхерех яь бураш а, шаьра мохк а, бур те́ха кхерах даь диги, цӀе пудар чудола кхабилгиОтчёт Археологической Комиссии (ОАК) за 1891 г. СПб., 1893. С. 132.. Памятник датирован эпохой средней бронзы, точнее, второй половиной II тыс. до н. э.

 Юртаца бувзабенна нах 
 Константинов Леонид — кхесторг-кемий эскадрильяй хьовда, зоврхо, ГӀажара-Юрта лакхе сигала вийнав 2001-ча шера, ШоллагӀча нохчий тӀема хана, венначул тӀехьагӀа Россе Федераце турпала цӀи еннай.
 Муслим Исмаилов — нохчий милисхо, 2006-ча шера ГӀажарий-Юрта вийнав исламистий тоабан доакъашхошца лоташ, венначул тӀехьагӀа Россе Федераце турпала цӀи еннай.

 Белгалдаккхар 

 Литература 
 Дошлоргаш



 ТӀатовжамаш 




ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш
ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш