Тийрка область

Ти́йрка о́бласть () — 1860—1920 шерашка хинна Россе импере административни цхьоале.

Административни юкъ — Буро.

 Географи 
Тийрка областо дӀалоацаш хинна лаьтташ малхбузехьара малхбоалехьа  хигара ГӀойхига кхаччалца хиннад, тӀаккха гӀинбухехьара зӀилбухехьа Тийркагара Керттерча Кавказа довкъага кхаччалца хиннад Миграционная политика Российского правительства на Северном Кавказе во второй половине XIX века: практика и результаты. // Вестник Московского университета. 2002. — Сер. 8. История. — № 3 — C. 73—91..

 Тархьар 
Тийрка область Россе импере административни-лаьттан дакъа долаш 1860-ча шера вӀашагӀъеллай император волча  амарах. Цунна урхалдарах йола положени 1862-ча шера дӀачӀоагӀъяьй. Областа юкъе бархӀ округ хиннай: Орган округ, ГӀалгӀай округ, Ичкере округ, ГӀаьбартий округ, ГӀумкий округ, Лоамен округ, ХӀирий округ, Нохчий округ.

1866-ча шера лайчилла бетта 29-ча дийнахьа Маздак пхье Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах дӀатехай.

1867 шера оагӀой бетта 9-ча дийнахьа ГӀизлар пхье уезда даькъаца Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах хьатехай.

1868 шера Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах хьатехай Георгиевск. 1869-ча шера ГӀумкийи Лоамени округаш вӀашагӀ а теха цхьа Хасой-Юрта округ хьаяьй.

1870 шера Тийрка областе юха а административни хувцамаш даьд. ХӀирийи ГӀалгӀайи округаш вӀашагӀ а теха цхьа Бурон округ хьаяьй. Еррига округаш участкех йийкъай. 7 округ хьаяьй: Орган, Ведана, Бурон, Георгиевска, Шолжа-ГӀалий, ГӀизлара, Хасой-Юрта. 1874 шера Тийрка областах Пятигорск хьатехай. 1874 шера Георгиевска округа цӀи хийцай «Пятигорска округ» аьнна.

Областа урхале хьайийлай 1871-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа), Урхалдеча сенато амар даьд 1869-ча шера оагӀой бетта 30-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 1870 шера наджгоанцхой бетта 11-ча дийнахьа). ДӀахо, Урхалдеча сенато 1886 шера тушола бетта 21-ча дийнахьа (григоре ханоргах — бекарга бетта 2 дийнахьа) даьча амарах область хийцай, хӀаьта кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа)  дӀаеннай.
295px|мини|Официальни Ӏолистар дола Тийрка областа тхьамагӀа, Александр II-чо чӀоагӀдаь да (1873 шу).
1882 шера Пятигорска округ шин округах йийкъай — Пятигорскеи Нальчикеи округех.

1888 шера  дӀадаьккхад, Тийрка область кхаь отделах йийкъай — ГӀизлареи, Пятигорскии, Шолжеи, иштта йиъ округахи: Нальчикеи, Бурони, Шолжа-ГӀалийи, Хасой-Юртеи. Тийрка областа керте лаьттаб областа хьакими Тийрка гӀазкхий бӀун наказной атамани, бӀорахой даькъе губернатора бокъо а йолаш.

1899-ча шера Маздака отдел хьаяьй Тийрка областа юкъе.

1905-ча шера Шолжа отдел, гӀазкхийи гӀалгӀайи бахаш бола, цхьан ха-юкъа аьнна йийкъай Шолжа округахи Наьсарен округахи, 1909 шера Шолжа отдел официально Ӏойийкъай.

1915-ча шера (областа майда — 64,07 вёрст² (72,337 км²) хиннай, бахархой — 1,233 млн хиннаб) Пятигорски Кисловодски, пхьен юкъара урхалдара гӀулакхий даькъе, ТӀема министерства доалара хьа а яьха Чухьарча гӀулакхий министерства доалахьа яьхай.

1920-ча шера тушола бетта Тийрка область дӀаяьккхай.

1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа Тийрка область хиннача доазон тӀа Лоамарой АССР а, Тийрка губерни а хьаяьй. Кхыча хоамах 1921-ча шера бекарга бетта 7-ча дийнахьа ВЦИК чӀоагӀамах Лоаман АССР юкъеяха йоацаш йиссача Тийрка областа отделех: Пятигорскеи, Маздакеи, Кизляреи отделех — Тийрка область хьаяь хиннай Георгиевск пхье юкъ йолашИзвестия, № 75, 7 апреля 1921 года, стр. 4. ТӀехьагӀа, Тийрка область хувца а хувцаш Тийрка губерни хьаяьй, шийна юкъе 5 округ лоацаш (Пятигорскеи, Георгиевскеи, Маздакеи, Кизляреи, Святокрестовскии). Губерне гӀайнаш хиннад Ставропола губернецеи, ГӀалмакхой автономе областацеи, ГӀаьбартий областацеи, Лоамани Селийи республикашцеи. Юххьанца юкъ Георгиевск хиннай, тов беттагара денз — Пятигорск.

Лоамарой АССР юххьанца лоаттаме хиннай 8 округ а (Малкхарой, Дугарой, ГӀалгӀай, ГӀаьбартий, Къарший, ХӀирий, Нохчий), 2 автономни пхье а — Бурои Шолжа-ГӀалеи. 1922 шера Дугарой округ ХӀирий округах дӀатехай. ТӀехьагӀо Лоаман АССР юкъера хьаяьннай автономни округаш (цул тӀехьагӀа шоайх автономни областаш хьа а хулаш): ГӀаьбартий округ (1921 шера тов бетта 1-ча дийнахьа), Къарший округ (1922 шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа), Малкхарой оаруг (1922 шера наджгоанцхой бетта 16-ча дийнахьа), Нохчий округ (1922 шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа).

1922 шера чаккхенгара денз 1924 шерага кхаччалца Лоамарой АССР автономни республика хиннай шин округах латташ — ХӀирийи ГӀалгӀайи.

1924 шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа Лоамарой АССР дӀаяьккхай, , ,  Победа Советов на Тереке — торжество ленинского интернационализма. / Предисл.  — Орджоникидзе: Ир, 1983..

1924 шера Тийрка губернехи Ставропола губернехи округаш хьа а яь, Даькъастерча йиста́ юкъеяхьай уж, Тана-тӀарча-Ростове юкъ а йолаш.

Хьалха хиннача Тийрка областа доазонгахьа хинна, лакхе хьоахаяь йолча, гӀинбухен-кавказа республикел совгӀа, хӀанзарча хана Тийрка областа хиннача лаьттий дакъа Ставропола йиста а, Селий мехка а юкъедод.

 Административни екъаялар 
1899 шера областа юкъе 8 округ йоагӀар:
 № Округ (отдел) Юкъ Уездни пхьегерб Майда,  вераст² Бахархой(1897), саг 1 Бурон округ Буро (43 740 саг)альт=|41x41пкс4 999,7134 947 2 Шолжа-ГӀалий округ Шолжа-ГӀала (15 564 саг)альт=|41x41пкс10 187,1226 035 3 ГӀизлара отдел Кизляр (7282 саг)альт=|41x41пкс20 251,2102 395 4 Маздака отдел Маздак (7282 саг)альт=|41x41пкс5879,981 405 5 Нальчика округ Нальчик (4809 саг)альт=|41x41пкс9851,4102 908 6  Пятигорск (18 440 саг)альт=|41x41пкс10 819,9181 481 7 Шолжа отдел Ахкий-Юрт (3456 саг)альт=|41x41пкс3 273,7115 370 8 Хасой-Юрта округ Хасой-Юрт (5312 саг)альт=|41x41пкс4 67770 800

 № Округ (отдел) Заштатни пхье Пхьен герб 1 Пятигорски округ Георгиевскальт=|49x49пкс

1905 шера денз Тийрка область 4 отделах екъалуш хилар: Пятигорска, Маздака, ГӀизлара, Шолжа, 6 округах а: Бурон, Хасой-Юрта, Нальчика, Шолжа-ГӀалий]], Ведана, Наьсарен. Тийрка гӀазкхий бӀун лаьтта 4 сура округах декъалуш хиннад — Волгски, Лоаман-Маздака, Шолжа-Бурон, ГӀизлара-Довкъий, из лаьтта 2 009 047 га гаргга доккха хиннад. Акхарех хьахиннад из лаьтта: а) бӀун тӀехьален лаьттехи, б) станиций юкъарча ардехи в) бӀухой эйдажах болча эпсараштеи гӀулакхчештеи пенсенна когаметта тийнача лаьттехи.

 Ӏаьдала маьженаш 
 Областа хьакимаш
 Ф. ЦӀ. Д. Титул, чин, звани Время замещения должности Святополк-Мирский Дмитрий Иванович аьла, инарал-лейтенант 1860—1865 Лорис-Меликов Михаил Тариелович граф, инарал-отта, инарал-лейтенант 07.09.1865—17.04.1875 Свистунов Александр Павлович инарал-отта, инарал-лейтенант 17.04.1875—26.01.1883 Юрковский Евгений Корнилович инарал-майор 26.01.1883—17.01.1887 Смекалов Алексей Михайлович инарал-лейтенант 11.02.1887—02.02.1890 Каханов Семён Васильевич инарал-лейтенант 10.02.1890—02.07.1899

 Губернатораш
 Ф. ЦӀ. Д. Титул, чин, звани Дарже хинна ха Толстов Сергей Евлампиевич инарал-майор (инарал-лейтенант) 28.07.1899—10.08.1905 Колюбакин Алексей Михайлович инарал-майор 10.08.1905—07.12.1908 Михеев Александр Степанович инарал-лейтенант 07.12.1908—16.09.1912 Флейшер Сергей Николаевич инарал-лейтенант 16.09.1912—1917

 Вице-губернатор
 Ф. ЦӀ. Д. Титул, чин, звание Дарже хинна ха Якобсон Густав Христофорович боккъонца вола статски хьехамча 08.10.1876—20.04.1888

 Областа хьакимий гӀончаш
 Ф. ЦӀ. Д. Титул, чин, звани Дарже хинна ха Шепелев Николай Александрович инарал-майор 21.01.1888—02.05.1895 Гунниус Константин Карлович инарал-майор 27.01.1896—03.11.1898 Коцебу-Пилар фон Пильхау Фёдор Карлович граф, инарал-майор 30.12.1898

 Бахархой
1897 шера хинна къамай лоаттам меттага гӀолла:

 Округ Боккхийча эрсий наречи (эрсий) нохчий хӀирий гӀаьбартий гӀалгӀай украинхой ноагӀой гӀумкий татрийи, малкхаройи маӀарлой эрмалой немций Область, бӀарчча хьалаьцача 27,0 % 23,9 % 12,3 % 9,0 % 5,1 % 4,5 % 3,9 % 3,4 % 2,9 %1,7 %1,3 %1,0 % Бурон 23,1 % … 65,4 % … … 1,1 % … … ……1,6 %1,2 % Шолжа-ГӀалий 5,7 % 89,5 % … … … … … … ……… ГӀизлара 52,5 % … … … … 4,0 % 30,9 % … ……4,6 % Нальчика 4,7 % … 2,7 % 62,9 % … 4,6 % … … 22,5 %…… Пятигорска 67,9 % … 2,5 % 1,7 % … 13,8 % … … ……2,4 %3,2 % Шолжа 36,4 % 1,7 % … 13,9 % 40,1 % 3,4 % … 2,0 % ……… Хасой-Юрта 4,5 % 25,6 % … … … 1,8 % 5,6 % 36,9 % 1,8 %19,3 %…

250px|мини|Тийрка областа волостийи къамай лоаттамеи 1886 шера мехкасурт
 Округ полхой гуржий туркменой гӀалмакхой фаьрсий Область, бӀарчча хьаллаьцача … … … … … Бурон 1,1 % 2,4 % … … … Шолжа-ГӀалий … … … … … ГӀизлара … 1,0 % 1,0 % 1,4 % … Нальчика … … … … … Пятигорска … … … 1,2 % 1,4 % Шолжа … … … … … Хасой-Юрта … … … … …
1913-ча шера великороссашии малороссаши областа бахархоех 43 % бар.

 Дездараш 
Россе имперен Тийрка областа герб дӀачӀоагӀдаьд 1873 шера тушола бетта 15-ча дийнахьа — «Ӏаьржача турса тӀа дото  аьрдача оагӀорахьа дӀайийхка хӀама я, цунна тӀехьашкахьа Императора штандарт я дошоча гемакха тӀа. Турса лакхе шира паччахьа тадж тулл, хӀаьта гонахьа Александровски лентаца вӀашагӀдийхка дола нажа гӀайнаш да».

 Белгалдаккхар 

 Литература 






 ТӀатовжамаш 




ОагӀат:Тийрка область
ОагӀат:Россе имперен областаш
ОагӀат:Хьахиннад 1860 шера Эрсече
ОагӀат:1860 шера хьаяь административни цхьоаленаш
ОагӀат:1920 шера дӀаяьха административни цхьоаленаш