Илдарха-ГӀала

Илдарха-ГӀа́ла (я) () — ГӀалгӀай Мехка ула пхье.  я, иззамо цӀи йола пхьен округ а хулаш.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала пхье «Илдарха-ГӀaла» яхаш я, цкъаза Элдарха-ГӀала аьнна а язъю из, кердача ӀаьдалагӀа Илдарха-Пхье яхаш яздеш а хул. Иштта эрсий меттала мо «Карабулак» язъеш моттигаш я, хьагучох, гӀалгӀай цӀи дукха ца лелаярах.

Эрсий меттала пхье «Карабулак» яхаш я, Ӏилманхоша из топоним тюркий метташка ехк: кхара — «Ӏаьржа» яхачохи, булак — «хьаст» яхачохи лоархӀаш. Ишта лоархӀаш хилча, пхьен цӀи «Ӏаьржа хьаст» аьнна маӀан долаш хул эрсий меттала Кавказ в именах, названиях, легендах: опыт топонимического словаря. Краснодар: Платонов И., 2008. 432 с. С. 163.. Кхыча́р яхачох, Илдарха-ГӀалийх Карабулак цӀи тилар оарстхоех йоахача карабулаки яхача цӀерца хоттаденна а да.

 Географи 
ГӀалгӀай Мехка юккъе улл пхье Шолжа аьрда берда тӀа. Шолжа шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьенах 9 км малхбузехьа ул, Магасах гӀинбухен-малхбоалехьа 22 км гаьна а ул ( машеннаькъашца йистай)Согласно сервису .

ЙистегӀа я́да нах ба́ха моттигаш я: малхбоалехьа — Эбарг-Юрт, зӀилбухехьа — Яндаре, малхбузехьа — Пхьилекъонгий-Юрт. ЗӀилбухехьеи малхбузехьеи пхьен округа гӀай да Наьсарен шахьарца, малхбоалехьа — Шолжа шахьарца, гӀинбухехьа — МагӀалбика шахьарца.

Илдарха-ГӀала ше пхьен округа зӀилбухерча даькъе улл.

Илдарха-ГӀалах къулбехьехьа Бакинка бо́да —   «Кавказ», гӀинбухехьа аьшкникъ ба бо́даш —  —Сипсой-ГӀала яха да́къа, пхьен гӀинбухехьа «» аьшкнаькъа разъезд.

Илдарха-ГӀалал къулбехьехьа, Бакинкал дехьа, . ГӀинбухехьа массехк километр Ӏолатт АргӀа («Карабулак» лоам, 723 м). Пхьенах зӀилбухен-малхбоалехьа Шолж Эс—Шолж яхача  кхе́т.

Пхьен округа лаьтташ гаьнна гӀинбухехьа Ӏодолх, цудухьа Шолжа атагӀен да́къа чулацарал совгӀа, дӀахо уллача Ӏаьлаха-Чуртен атагӀен да́къа а чулоац. Пхьен округа эггара гӀинбухехьа улла лаьтта Ӏаьлаха-Чуртен хьарсама зӀилбухера берд ба .

 Мехкал 
Мехкал гӀаьххьа тӀуна да ( Dfa). Ӏа лоацеи мелеи да, ахка дӀайхеи дӀаьхеи да. Шера юкъера йоачаний дукхал 663 мм я.

 Тархьар 
ГӀала (станица) йиллар доладеннад 1858-гӀа шу чакхдоалаш, цкъарчоа Эльдырхановская аьнна цӀи тилла лаьрхӀа а хиннад укхаза кӀезигагӀа дале 1847-ча шера денз хиннача Эльдырхановский зоврковна цӀерах (), цунна йисте йиллай из гӀала а:

«Строящимся в настоящее время на Левом крыле Кавказской линии трём новым станицам, я предполагал бы присвоить следующие наименования:

Станице у поста Эльдырхановского — Карабулакскою…

Станицы эти по окончательном устройстве их, я предлагаю причислить: первую из них — ст. Карабулакскую к 1-му Сунженскому [полку ]…»

1860-ча шера денз Илдарха-ГӀала Тийрка областа ГӀалгӀай округа лоаттаме хиннай (1888-ча шера денз Шолжа отдела лоаттаме). 1874-ча шера хиннача хьалах гӀалий тӀа 227 кови 1454 саги хиннав, православхой кинази ишколи хиннай, мехкадаьтта доахка гӀувнаш хиннайСборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. . — 1879. — C. 444.. Брокгаузеи Евронеи энциклопеде дошлорго яхачох (1895-гӀа шу), гӀалий тӀа ва́хаш 1986 саг хиннав, киназ хиннад, ши ишколи (царех цаӀ ), 4 , 4 .

1917-ча шера маьцахлий бетта гӀалгӀаштеи Илдарха-ГӀалий тӀареи, Сипсой-ГӀалий тӀареи, Эбарг-Юртареи гӀазкхаштеи юкъе довнаш хиннад. Хьалхарча дунен тӀеман фронта тӀара цӀаухаш хиннача гӀазкхашца Буро тӀа кӀимарса бетта 6—7-ча деношка хиннача къовсамаш тӀагӀоллада́ хиннад уж. Тов бетта 15-ча дийнахьа царна юкъе машара́ барт баь хиннабале а, дар дийцача цу, хӀаман тӀара доладеннад гӀалгӀаштеи гӀа́лгӀазкхаштеи юкъе цӀий мехкаш БӀорахой тӀема тӀа хинна хӀамаш .

1920-ча шера денз Илдарха-ГӀала Шолжа гӀазкхий округе хиннай, тӀаккха 1929-ча шера из дӀаяккхарца  юкъе́яха́й из . 1934-ча шера Илдарха-ГӀалан поселкови совета Илдарха-ГӀала посёлок Нохчийи ГӀалгӀай АО вӀашагӀтохарца  юкъеяхай, тӀехьагӀо Нохч-ГӀалгӀай АССРаи́ тӀаккха , тӀаккха юха Нохч-ГӀалгӀай АССРа́и юкъе хиннай.

Нохч-ГӀалгӀай АССРа Лакхехьарча Совета Президиума 1962-ча шера лайчилла бетта 29-ча ден амарца Илдарха-ГӀала ()  балха посёлкий оагӀатагӀа йиллай керда цӀи а туллаш — рабочий посёлок Карабулак.

Советий заман чухьа кӀезиг-кӀезига посёлка къамашцара лоаттам хувцалуш хиннаб — гӀалгӀай сов а бувлаш гӀазкхий кӀезиглуш хиннаб.

1991-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССРа Шолжа шахьаре къамашцара хьал кӀомдийрза хиннад. 1990-ча шера «ГӀазкхий Шолж» () яхача оргкомитета ларда тӀа меттаоттаеш лаьтта́ча Тийрка гӀазкхий бӀун Шолжа отдел хьаяьй А. И. Подколзин атаман кулгалдеш а волаш. Цхьабакъда 1991-ча шера бекарга бетта 1991 года А. И. Подколзин Илдарха-ГӀалий тӀа вийннав — цу тӀа гӀолла  митингаш яьй шоашта кхерамзле Ӏалашъяр дӀа а де́хаш. Цунца цхьана цӀий мехкаш довнах хиннад кӀаларча гӀазкхаштеи гӀалгӀаштеи юкъе — тушола бетта Илдарха-ГӀалий тӀеи, бекарга бетта Эбарг-Юртеи (Эбарг-Юрт нийсденнар къаьстта чӀоагӀа на́халдаьнна хиннад мехка). Цхьачарна хетачох, 1991-ча шера бӀаьсте хиннар бахьан долаш доладенна ГӀалгӀай Мехкара гӀазкий дӀаахар.

1995-ча шера Элдарха-ГӀалийна пхьен статус еннай. Къаьстта йола пхьен округ (шахьара лагӀан йола муниципальни кхоллама статус а йолаш) пхьенна 2009-ча шера мара хьаяьяц.

2006—2008-ча шерашка ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча нах бахача моттигашка (Илдарха-ГӀалий тӀа, Сипсой-ГӀалий тӀа, Эбарг-Юрта, ГӀажара-Юрта, Наьсаре, Яндаре) эрсий мотт бувцарашта духьала зуламаш даьд (лелхаргаш лелхаяр, цӀи тохар, герз чудеттар, нах боабар). Юххера 2007-ча шера аьхкии гурахьеи бӀагал а доалаш массехк нах боабеш моттигаш а хиннай, кхыдола зуламаш а даьд эрсаштеи, , , эрмалоштеи. Масала, Илдарха-ГӀалий тӀа маьцхали бетта 30-ча дийнахьа хьехархо йола В. Драганчук моаташкеи цун цӀагӀара нахи боабаьб (веррига 3 саг), бутт хьалха, кӀимарса бетта Л. Терёхина моаташка хьехархочун цӀагӀарабараш боабаьчул тӀехьагӀа хиннад из (цига а 3 саг вар вийнар). 2007-ча шера ардара бетта Кортиковийи Немовий фусамерча на́ха́ а дийттад герз 3 саг вувши цхьан кха́лсага́ чов еши.

Пхье къахьегаш хиннай Къулбаседа Кавказера исламистий ордингаш. Масала пхьен цхьаццайолча объекташта 2004-ча шера  тӀакхийтта моттигаш хиннай. 2010-ча шера тушолеи бекаргеи бетташка хиннача   Илдарха-ГӀалий тӀа а йоккха террористий акт хиннай.

 Бахархой 

 прогнозах пхье вахаш хургва:
 2024-ча шера — 40,8 эзар саг
 2035-ча шера — 40,92 эзар саг.

ГӀалгӀай Мехка кхоалагӀа йоагӀа Илдарха-ГӀала бахархой дукхалах Наьсареи () Шолжа-Пхьеи () яьлча, Мехка нанагӀала йолча Магасал а () тӀех ба цун бахархой.

 Къамашцара лоаттам
{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;"
|- style="background: #E9E9E9"
|-
|style="background: bgcolor="#DEB887" | Хьисап даь дӀаязбаь шу|style="background: bgcolor="#DEB887" | <center> 
|style="background: bgcolor="#DEB887" | <center>|style="background: bgcolor="#DEB887" | <center>
|style="background: bgcolor="#DEB887" | <center>|style="background: bgcolor="#DEB887" | <center>
|-
|гӀалгӀай||30 060(97,09 %)||20 232(64,68 %)||4870(52,63 %)||3344(38,55 %)||1399(18,26 %)
|-
|нохчий||376(1,21 %)||10 581(33,83 %)||189(2,04 %)||293(3,38 %)||213(2,78 %)
|-
|эрсий||254(0,82 %)||329(1,05 %)||3945(42,63 %)||4727(54,49 %)||5673(74,06 %)
|-
|другие||271(0,88 %)||137(0,44 %)||249(2,69 %)||311(3,59 %)||375(4,90 %)
|-
|style="background: bgcolor="#DEB887" |берригаш|style="background: bgcolor="#DEB887" |30 961 (100 %)
|style="background: bgcolor="#DEB887" |31 279 (100 %)|style="background: bgcolor="#DEB887" |9253 (100 %)
|style="background: bgcolor="#DEB887" |8675 (100 %)|style="background: bgcolor="#DEB887" |7660 (100 %)
|}

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхье даьха къамаш ераш да:
 Къам  Дукхал, саг  Да́къаГӀалгӀай  36 659  85,18 % КхыбарашмаӀарлой (2), гӀозлой (6), Ӏарбий  (1), эрмалой  (2), гӀумкий (4), гӀазгӀумкий (2), немций  (1), фаьрсий (1), эрсий  (182), татрий (1), украинхой  (1), нохчий  (207), къаманга шоаш бехкара кхыдола жоп деннараш (5), къаманга бехкаш бац (15), Хьисап деча листашка къаманга бехкар хьоахадаь доаца нах (5948)  6378  14,82 % Берригаш  43 037  100,00 %

 Моттигера шедоалдар 
 моттигера шедоалдар долаш хиларга хьежжа иззамо цӀи йола город Карабулак яха муниципальни кхоллам кхоллаш я пхьен округа статус а йолаш, кхыйола нах баха моттиг чуйодаш а йоацаш.

Моттигерча шедоалдара маьженех да:
 Пхьен округ Илдарха-ГӀалий хоржаш йола викала маьже — Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьен совет;
 Пхьен округ Илдарха-ГӀалий лакхехьара дарже вола саг Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьеда́ ва, из пхьен совето хорж шоаех, пхьен совета тхьамадан гӀулакхаш кхоачашдеш ва из;
 Пхьен округ ИлдархӀа-ГӀалий кхоачашдеш-амардеш йола маьже Пхьен округ Илдаржа-ГӀалий Моттигера администраци я.

 Пхьен совета тхьамада, пхьен округа да́
 Ганиев Закречун Мухьмад (2011—2019)
 Китенаькъан Ювназа Яхьья (2019)
 Мартазанаькъан Ӏадл-Мажита Мухьмад (2019-ча шера денз)

 Администраце дай (пхьедай)
 Бариев Ӏадразкъий Мухьмад (2012—2014)
 Янданаькъан Ӏалихана Муслим (2014—2016)
 Битенаькъан Ӏийса Ахьмад (2016—2019)
 Осканаькъан Мухьмада Мухьмад-Башир (2019—2023)
 Дидиганаькъан Бориса Ахьмад (2023 шера денз)

 Товшхал 
Илдарха-ГӀалий тӀа йоал ГIалгIай Мехка паччахьалкхен гойташ йолча исбахьалений музей.

 Экономика 
Советий замалахьа посёлок Илдарха-ГӀалий тӀа болх беш заводаш хиннай: екъача реагентийи (КЗХР, Карабулакский завод химических реагентов), асфальтобетонеи, газобензинеи (КГБЗ, Карабулакский газобензиновый завод). «Сунжанефть» яхаш мехкадаьттеи гази йоаккха урхале а хиннай болх беш. Илдарха-ГӀалий тӀа промышленно мехкадаьтта 1950-гӀа шераш долалуча хана да́ха доладаьд. Из доаха моттигаш дегӀайоалъяр тӀехьагӀа  хургволча  да́къа ла́царца дӀахьош хиннад. 1960—1970-ча шерашка мехкадаьтта даккхар совдаьнна хиннад.

Советаш е́хачул тӀехьагӀа пхье болх беш хиннай е предприятеш: ООО «Химреагент» (КЗХР ларда тӀа хьаяьй), Илдарха-ГӀалий тӀара аьшкабетона хӀамай, ши асфальт хьаю завод, мехкадаьттеи газеи цӀенду завод, гӀишлош еча кхоачама комбинат. Мехкадаьтта цу хана а доаккхаш хиннад. Нувхех кхоачам беш йола завод хиннай хьалъеш. Юртбоахама даькъе йоккхий предприятеши, наьха шоай фермай боахамаши хиннад  // ..

2013-ча шера бекарга бетта 10-ча дийнахьа Эрсече йоккхагӀйола хьоара́ оарда комплекс хьайийлай гӀалий тӀа. 2014-ча шера, шу долалуш — теста ражахи, тӀаккха аьхки — ший ма болчча низагӀа, картона хӀамаш хьаеш йола фабрика дӀахийцай.

 Транспорт 
Аьшканаькъа транспортах  разъезд я, из йоал  цхьа никъ бо́даш долча тупикови гана тӀа. Илдарха-ГӀалий тӀарчул хьалхагӀа йоагӀаш йола йоккха станци Наьсарен возгале я, тӀехьа йоагӀар — Сипсой-ГӀалий тӀаръяр (укх гана тӀа тӀеххьара я, хӀана аьлча Шолжа-ГӀалий тӀа бо́даш бола аьшканикъ вӀашагӀбаьккхаб). Цудухьа аьшканаькъ тӀа гӀолла Наьсарера мара воагӀалац, из а — мухь кхухьаш мара болх беш бац, наькъахой дӀахьакхувлара къайла ба из (цу тайпара никъ укх наькъа даькъ тӀа цахилар бахьан долаш). Илдарха-ГӀалий тӀара разъезда эггара чӀоагӀагӀа баьржа бола  маза ба ГӀалгӀай Мехка мел йолча аьшканаькъай станцашта юкъе. ГӀалгӀай Мехка даьккха а даьккха аьшканаькъашца дӀахьакхухьаш дола мехкадаьтта дукхагӀча даькъе Илдарха-ГӀалий тӀарча разъезда́ чакхдувл.

Машенашца хан-ха́ннахьа дӀахьакхувлар транзитни автобусашцеи таксешцеи хулаш да. Керттера дукъ тӀалатт Наьсаре—Шолжа-Пхье яхача транзитни маршрута́и, Наьсаре-Шолжа-ГӀала яхачоаи. ДӀахьакхувлаш бараш ГУП «Ингушавтотранси» шоай лоӀаме бола лаллархойи ба. Иштта гӀулакхерча на́ха́ лаьрхӀа́ транспорт а я ле́лаш.

 Ди 
 Илдарха-ГӀалий бусалба наьха дина юкъарло .
 Темарзанаькъан Мухьмад-Хьажий цӀерагӀа дола маьждиг.  да, пхьен 1-ча микрошахьаре доалл. Чухувш 400 саг. Тоадаьд 2015-ча шера .
   православхой элгац ().

 Хоам боаржабу гӀирсаш 
 «Керда Ха» — пхьен хӀара кӀирара газет.

 Галерей 

 ГӀалахой 
  — СССР дукха дика хӀамаш карагӀдийна фекемахо-зувр.
  — Москвай Доалчени Мэра пресс-службани дуккхача шерашка хинна кулгалхо.

 Белгалдаккхар 

 Литература 


Дошлоргаш


 * 


 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:Илдарха-ГӀала
ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен пхьеш