Ӏаьлий-Юрт

Ӏаьлий-Юрт () — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юртОКАТО кодаш лахар. Ӏаьлий-Юрт, Наьсарен шахьар. 

«Юрта хьисапе моттиг Ӏаьлий-Юрт» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я из ше мара кхы юрт чу а ца йодаш.

 Географи 
ГӀалгӀайчен нанагӀала йолча Мага́са́ гаьна йоацаш, шахьара юкъ йолча Наьсаренах къулбехьен-малхбоалехьа 8 км гаьна улл Ӏаьлий-Юрт, наькъашца дусташ хилча. Малхбузехьара ХӀирийченцара административни гӀай къаст. Шолжа атагӀенгахьа, гӀинбухе-малхбузехьеи малхбузехьеи лохлуча хьун босенаш тӀа улл юрт. Ӏаьлий-Юрт  яхача атагӀа улл. Мурада бер юрта зӀилбухен-малхбоалехьа болалу ГӀалгӀайи ХӀирийи доазув долча латтача Сай веннача довкъа тӀара (1160,6 м), цигара дӀадолалу БугӀара-Аьлии Кени яха хиш а. Юртал къулбухьехьа, ХӀирийчен доазон тӀа латт  (811,2 м).

Ӏаьлий-Юртах гӀинбухен-малхбоалехьа Ӏодода БӀарий-Аьли яха доккха доаца хий (Сурхохин га), хӀаьта малхбузехьа Шолжа атагӀе я.

Цунна гонахьа ядача нах бахача моттигех я: гӀинбухен-малхбузехьа Магаси, гӀинбухехьа Экажакъонгий-Юрти, гӀинбухен-малхбоалехьа СурхотӀе, зӀилбухен-малхбоалехьа Галашкеи, зӀилбухен-малхбузехьа Товзан-Юрти, Шолжа-Юрти, ГӀалгӀай-Юрт, Гадаборшакъонгий-Юрти, Цхьорой-Юрти, малхбузехьа Мочкъий-Юрти.

 Тархьар 
Кхычарца хӀанзара ГӀалгӀайчен доазув а шийна чулоацаш йола Алания яхача полиэтнически хьалхара юкъера бӀаьшерий паччахьалкхен гӀала — Къаьна гӀала Магас яьгӀа хила мег Ӏаьлий-Юрта доазон тӀа цхьайолча версега диллача. Уж я къаьнара гӀалай комплекс «Яндаре—ГӀази-Юрт—
Экажкъонгий-Юрт—Ӏаьли-Юрт—СурхотӀе», гӀалай-гӀапай хьалхарча юкъерча бӀаьшерий дӀачӀоагӀъяь цхьа шахьар хулаш йола, шоашта юкъе кхы а дукха юрташ йола.

Цу шахьаре белгалъяьккхай 30-на гаргга гӀалаш, иштта нах бахаш йола дукха юрташ, иштта алански хана хила тарлуш дола уж шоайла вӀаший хотташ дола чурташи, духьалъоттама сангараши.
МоастагӀашта духьале е атта долча лакхача метте улл дӀачӀоагӀъяь гӀалай шахьар. ГӀинбухьери малхбузери Ӏодода (цу замалаха хала чакхвоалалуши доккхагӀа доагӀаши дола) Шолжи Наьсари яха хиш, кӀезига кхы а гӀинбухьенгахьа дада Шолжа довкъаш, кӀоарггача Эсса чӀожо лораю из шахьар малхбоаленгахьара, хӀаьта къулбехьера Ӏаьржача гувний хьуна довкъаша лораю. Йолаш йола моттигаш дӀачӀоагӀъяьй гӀалашца-гӀапашцеи ха деча пункташцеи, бӀаргашца хьалоацаш долча доазон тӀа. Юкъерча даькъа гонахьа массайтта духьалъоттама гом хул гӀалаех, «Эрз-эли» («Камышовая балка») яхача моттиге улл эггара йоккхагӀа йола гӀала «Хатой-Борз» — хьахетаргахьа, къаьнарча Магаса чухьнахьара гӀалай гӀап.
Еррига дӀачӀоагӀъяьча шахьара юкъара майда бӀаь совгӀа квадратни километрага кхоач. Таханарча ден Ӏаьлий-Юрта археологашта кораяь а цар хьабелгалъяьха а я: «Мурад боарз» — «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 1» малхбоаленгахьара юрта йисте, «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 2»; юртагара шиъ-ах километр гаьна гӀинбухье-малхбоале «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 3» — «Къора боарзаш». 1944 шерагара 1958 шерага кхаччалца, гӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийта Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхача хана Нарон яха цӀи лелайора юрто.

 Баха нах 

Къамашцара лоаттам

Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбарах лоархӀаш хилчаТом 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком :
 гӀалгӀай — 5 491 саг (98,12 %)
 кхыбараш — 16 саг (0,29 %)
 къам белгалдаьбоацараш — 89 саг (1,59 %)

 Белгалдаккхар 

 Литература 




 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:Наьсарен шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш