Кавказдехье

Кавка́здехье́ ( Britannica, , , ), е ЗӀилбухе́ра Кавка́з — Малхбоалехьарча Европаннеи Хьалхарча Азенни гӀай а деш, Кавказа дакъа дола геополитикацара регион. Йоккхача Кавказа Кертерча е Хий къоастадеча довкъал зӀилбухехьа улл Кавказдехье.

Кавказдехье лоархӀ Йоккхача Кавказа зӀилбухерча босений доккхагӀа долча даькъах а,  а, Курай таьӀача моттигах а, ЗӀамигача Кавказах а,   гӀинбухен-малхбоалерча даькъах а, Талыша лоамех а. Кавказдехьен доазона тӀа Эрмалойчеи, ГӀозлойчеи Гуржехьеи улл. Цул совгӀа Кавказдехьа я́д  паччахьалкхенаш а: Эрсечеи цхьацца кхыйолча паччахьалкхенаши тӀаийца йола Абхазехьеи, ЗӀилбухера ХӀирийчеи, иштта цхьанне а тӀаийца йоаца Арцахен Республикеи. Кавказдехьен доазув гӀинбухехьа Россе Федерацеца да, зӀилбухехьа — Туркий мехкацеи ХӀиранацеи да, малхбузехьа Ӏаьржа форд ба, малхбоалехьа Къаспий форд ба. Кавказдехьен  190 эзар кв.км я.

 ЦӀи 
ГӀалгӀай меттала укх регионах йоаккха «Кавказдехье» яха цӀи неологизм я, из йоагӀаш я эрсий метта тӀара — Закавказье яхачох. Цу тайпара «за» яха дешхьалхе йолаш цӀераш техкар эрсий меттала чӀоагӀа даьржа да, дукхагӀча даькъе йовзаш йолча географе объектагара дола лаьтташ белгалдоах цунца (масала, Заволжье, Зауралье, Забайкалье малхбузехьара малхбоалехьа водаш хилча, е Закавказье — гӀинбухехьара зӀилбухехьа, е Закарпатье малхбоалехьара малхбузехьа). Цу тайпара хӀамаш гӀалгӀай меттала а да чӀоагӀденна: Идалдехье, Тийркалдехье, амма Кавказаца цу тайпара термин тархьаре чӀоагӀъяла кхийнадац. Цу тайпара дола хьисап нийса лархӀац, цунца Юккъерча Эрсечера боагӀа  хул, объективни хилац из, хӀана аьлча ишта цӀи туллаш хилча, Кавказдехье (Закавказье) ала йиш хул Къулбаседа Кавказах а, зӀилбухера гӀинбухехьа хьалводаш хилча.

«ЗӀилбухера Кавказ» яха термин «Кавказдехьен» синоним йолаш шерра Советий Союз ехачул тӀехьагӀа мара лелае йолаяьяц, цхьабакъда духхьашха кхы а Хьалхара дунен тӀом болабалалехь из лелаеш моттигаш а хиннай.

 Доазонаш 
Эттача ӀадатагӀа, Кавказдехьен гӀинбухера гӀай лоархӀ Керттера Кавказа дукъ, тӀаккха зӀилбухера доазув СССРа доазув лоархӀаш хиннад Ӏаьржачеи Къаспийи фордашта юкъе (Кавказдехьара доазонйистера округ). ХӀанзара зӀилбухехьара гӀай туркий оагӀорахьара 1921-ча шера Москвеи Карсеи хиннача договорашца белгалдаьккха хиннар да.

 Тархьар 
Кавказдехье чӀоагӀа шира лаьтта да, ширача замалахь денз Европаннеи Азеннеи, Малхбоаленнеи Малхбузеннеи юкъе юкъарча йолаш хиннай из. Укхаза гӀолла ухаш хиннад базара наькъаш, къамаш-тукхамаш йорт етташ дӀахьакхолхаш а хиннад, тӀемахой эскараш а хиннад шира паччахьалкхенаш хьаяха гӀерташ. Къаьстта долча Европеи Малхбоаленнеи мехкашца бувзамаш а чӀоагӀа хиннад Кавказдехьен — Ширача Янехьенца, Ваьзаренца, Румаца, ХӀиранаца, ХӀиндехьенца, Ченкехьенца, кхычарца.

Вай замал хьалха IX—VI-ча бӀаьшерашка укхаза хиннай дунен тӀа эггара ширагӀчарех йола паччахьалкхенаш — , . Вай замал хьалха I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе хиннай: Йоккха Эрмалойче, Кавказхой Албани, Ибери. Ширача замашкара дисад архитектурани литературани говза сийленгаш.

Юкъера бӀаьшераш долалуча хана моттиге бахараш керттерча кхаь тоабан нах хиннаб: ́, гуржийи, . Эрмалой дукхагӀа зӀилбухерчеи малхбузехьарчеи доакъошка баьхаб. Гуржий (картвелаш) — гӀинбухехьеи, малхбузехьеи. Албанащ — Къаспий форда́и Курахин лохерча даькъа́и юкъе. VII-гӀа бӀаьшу хьатӀадоагӀача хана чӀоагӀа эрмалошха берзабаь хиннаб уж, тӀаккха цул тӀехьагӀа 4 бӀаьшу далалехь юхе дахача къамашца (жӀаргахой а бусалба а) дӀаийнаб уж. Цу керттерча къамаел совгӀа иштта Ӏарбий а  а бахаш моттигаш хиннай укхаза, иштта Кавказа гӀинбухехьара хьалбаьхка нах а University of California Press, 1996, p. 195.. ХӀиранхой къамаш дукхагӀа зӀилбухен-малхбоалехьарча лаьтташка Ӏохувшаш хиннад,  зӀилбухехьа уллача тархьара ГӀозлойче, хьагучох,  хиннаб уж цу хана.

Хьаьна лаьтташи, хиши, атта мехкали хилар бахьан долаш юртбоахам чӀоагӀа дегӀаденад укхаза — хий детташ кхаш леладар а, даьгӀенашка жа-доахан доажадар а. Базар е аьттув хилар бахьан долаш, тайп-тайпарча пхьоалленаш хьахулаш а хиннай, пхьеш а хьахиннай, траснпорт а дегӀаенай.

Вокха оагӀорахьа хьежача, сов хьаьна лаьтташ хилар бахьан долаш низ бола тӀом бе кийча бола лоалахой чухьежаш хиннаб даим — цкъарчоа  хиннай из, тӀаккха Ваьзареи, , дин доажаде баьхка . XIII—XV-ча бӀаьшерашка —  ихаб, АстагӀа Темар тӀехьа. Цул тӀехьагӀа Кавказдехье  Хьункархошеи къувсаш хиннай. Юкъерча бӀаьшерашка тӀемах хьалдикъа цахаддаш довнаши, къовсамаши, гӀелал тӀалоаттаю эскараши дола лаьтта хиннад цох.

{{кхм|Сефевидское государство|Сефевидий ХӀиран]] XVIII-ча бӀаьшера юккъе ехачул тӀехьагӀа, Кавказдехьен лаьтташка ха́нченаш хьахиннай дукхагӀча даькъе кертте тюркий мотт бувца гӀозлой династеш а йолаш.

 Кавказдехье СССР лоаттаме 
ТӀехьарча шин бӀаьшера кавказерча къамай вахар Россе имперецеи, цул тӀехьагӀа — СССР-цеи дувзаденна хиннад. СССР-е цкъарчоа  хиннай, тӀехьагӀа кагегӀча республикех екъаеннай из. Кавказдехьен советий мура белгало хиннай регионе промышленность алсмаъя́лар, СССР чухьнахьа юртбоахама бувзамаш чӀоагӀдалар, Кавказдехьарча республикий юкъарлон-экономикацара де́гӀада́р дӀанийсдалар.

300x300px|Россе Кавказдехье, 1913-гӀа шу|мини

Союзе пайда эцаш хиннаб Кавказдехьен экономикацара гӀойленех — хих хьинар дикка даккха йиш хилар, аьшкан а вешта дуккха маьхаш доалла  даккха йиш хилар,  хилар, курорташ-санатореш е йиш хилар, сомаш чуэца йиш хилар, чхьагӀар даккха, чаьбуц чуэца, жа-доахан доажаде йиш хилар.

Цунца цхьана хӀама хьаяр сихха дегӀадоаладе вӀаштӀехьадоаллаш хиннадац наьха дукхалга хьежжа, цудухьа адамий  хиннаяле а, къаьстта юрташка, нах пхьешка дӀаухаш, Кавказдехьара дӀаухаш хӀамаш леладеш хиннаб. Моттигерча экономикан доккха дакъа дӀалоацаш хиннад , цудухьа чӀоагӀа кхааш телар даьржа хиннад массадолча лагӀашка: Ӏаьдала а, парте а, юртбоахама а, бокъо лораеча а, кхел еча а. Кланаш хьахулаш хиннай тайп-тайпара отраслаш шоашта кара а ерзаеш, ше-шоай иерархи а хьахулаш; нах таронах чӀоагӀа эргаш хиннаб.

1980-гӀа шераш чакхдоалаш 1990-гӀа шераш долалуш бӀаргадайнад КПСС къамашца дӀахьош йола политика цхьаккха даькъе йоацилга. Даим советий къамаш социально-экономикаца дегӀадоаладе гӀерташ керда юкъарло хьае гӀерташ хиннай из — советий халкъ. Политике вахар либерализмага лестачул тӀехьагӀа хӀамаш кхайкадар атта а денна национализм айъенна хиннай, республикашкара Ӏаьдал цу хӀаманна кийча хиннадац. ЗӀанарагӀа Ӏодахад тӀаккха юхе мел дисар: националистий организацеши партеши вӀашкайийхкай, халкъа фронташ йолаеннай. Политикацара хӀамаш дӀадеха болабеннаб нах, кхыметтала кортамукъале а. Ӏаьдал цунна духьала нах ӀотоӀабе а, чубехка а, националистий хьалххошта кхел е а болабеннаб, раьза боацаш нах арабайлча — герзаца уж совцабеш хиннаб (Каьлаке), эскар чудоаккхаш хиннад хӀаччийдаьннар соцаде гӀерташ (Баку). На́ха конституцешка язъяь латта  бокъо хилар дӀаехай, цигара эзараш беха Ӏобаьхка нах дӀахьааха болабеннаб (Эрмалойче —  — ГӀозлойче). Къамашта юкъе на́ха́ чухьелхаш, уж бовхаш, боабеш моттигаш хиннай (Сумгаит, Баку, Гугарк, Арцахе). Уж хӀамаш соцаде гӀерташ герз дола нидз Ӏочубоалабеш хиннаб, хӀаьта цох дуккха машаре бола нах леш хиннаб. Цу тӀара къамашта тӀагӀолла хьаяь автономеш дӀаяха йолаяьй (Абхазехье, ЗӀилбухера ХӀирийче, Арцахе) — моттигерча доалченаш бехкаш доахаш хиннад юккъерча Ӏаьдалах хӀама хӀана диц оаш яхаш а, кхыча оагӀон оагӀув хӀана лоац оаш яхаш а. Цу тӀагӀолла республикаша СССР-а чура араяла лоархӀаш хиннад.

 СССР ехачул тӀехьагӀа йола Кавказдехье 
мини|300x300px|2020-гӀа шу даьнначул тӀехьагӀа йола Кавказдехье: ГӀозлойче, Эрмалойче, Гуржехье, цхьан даькъе тӀаийца Абхазехье, ЗӀилбухера ХӀирийче, тӀаэцанза йола 
Кавказдехьарча хилламаша лоадам бола дакъа лаьцад СССР йохаргахь. Цу хана Кавказдехьарча мехкашкара Ӏаьдал националисташ болча хьалххой кара хиннад, тӀаккха кортамукъале ма кхаьччинге Кавказдехьарча тӀема округа сов-цӀеношкеи тӀема базашкеи долча герза́ а тӀакхаьчаб уж. Укхаза хиннайола советий эскара доакъош (часташ) цу хана дукхагӀча даькъе моттигерча бахархоех латташ хиннай. Чоалхане йолча тӀема техниканна урхал дергдолаш сихха наёмникаш хьаэцаш хиннаб — Эрсечереи Украинереи. Регионашка довнаш хургдолаш хӀама эшаш хиннадац. 1992—1993-гӀа шераш гӀордаьннад ГӀозлойченнеи, Эрмалойченнеи, тӀаэцанза йолча Арцахеннеи юкъеи, Гуржехьеннеи Абхазехьеннеи юкъеи, Гуржехьеннеи ЗӀилбухерча ХӀирийченнеи юкъеи цӀий мехкадарца.

 ГӀозлойче 

ГӀозлойчено мехкадаьтта дунен базарашка эскпорт ергйолаш турбаш йихкай Баку — Тбилиси — Джейхан аьнна. ШоллагӀа Арцахера тӀом хиллалца (2020-ча шера лайчилла бетта) ГӀозлойчен цхьа дакъа тӀаийца йоацаш Арцахен Республикас доал деш хиннад, цхьа дакъа — Эрмалойчено (Кярки, Бархударлы, МагӀара Аскипара яха эксклаваш). ГӀозлойчено ше Эрмалойчен даькъа доал ду (Арцвашен яха эксклави, Гегаркуникеи Сюникеи яха эксклаваши). ГӀозлойчен Къаман эскар ЗӀилбухерча Кавказе эггара доккхагӀа да. Иштта ГӀозлойчен экономикас 74-гӀа моттиг дӀалоца дунен тӀа ВВП оахамах (2020-ча шера хиннача хьалах).

 Эрмалойче 

Эрмалойче кортамукъа йирзача хана цкъарчоа хала яьхай 1988-ча шера лаьтта аьгача хана доккха зе хиннандаь: 25000 эзар саг веннав, 500 000 эзар саг чуваха цӀа доацаш висав, региона еррига инфраструктура еха хиннай. Иштта Арцахе тӀом хилар бахьан долаш а, Туркехьареи, ГӀозлойчегахьареи доазонаш дӀакъовлар бахьан долаш а хало хиннай царна.

 Гуржехье 

Гуржехьен кхоачашде деза декхараш чӀоагӀа дукха хиннад — экономикаца проблемаш хиннай, курорташ хинна Ӏаьржача форда бердаш Абхазехьа дисад тӀакхоачача дац цо кортамукъале кхайкаярах, Гуржехьа чухьа Абхазехьареи ЗӀилбухерча ХӀирийчереи байдда баьхка шортта нах ба шоашта къама тӀагӀолла гӀелал лоаттаяр кхераш Ӏочубаьхка . Гуржий Ӏаьдало Эрсече ю бехке цо из екъа гӀерташ хӀамаш леладендаь. 2008-ча шера маьцхали бетта 8-ча дийнахь ЗӀилбухерча ХӀирийчера къовсам болабеннаб, цу шера, маьцхали бетта 28-ча дийнахьа, Эрсечено Абхазехьеи ЗӀилбухера ХӀирийчеи официально кортамукъа хилар дӀакхайкадаьд. Из хӀама дунено харц лаьрхӀад. Абхазехьени ЗӀилбухерча ХӀирийчени кортамукъале тӀаийцараш Никарагуаи Науруи, Венесуэлаи, иштта Шаьмен Ӏарбий Республикаи хиннай.

 Эрсече 

2022-ча шера тушола бетта 31-ча дийнахьа ЗӀилбухерча ХӀирийчен да́ волча Анатолий Бибиловс кхайкадаь хиннад керда хоржамаш даьнначул тӀехьагӀа ЗӀилбухера ХӀирийче Эрсеченах дӀакхетилга референдум дӀахьоргья аьнна. Цу тайпара хӀамаш дувца дукха ха я. Керда президент тӀавеначул тӀехьагӀа из хӀама юхасоцадаьд. ЗӀилбухера ХӀирийче Эрсеченах хьакхетарца Эрсеченга Кавказдехьа лаьтташ хургда.

 Хьажа иштта 
 Къулбаседа Кавказ

 Белгалдаккхар 

 Доашхамаш 

 Бовхамаш 

 Литература 



 ТӀатовжамаш 

ОагӀат:Кавказдехье
ОагӀат:Малхбузехьара Ази
ОагӀат:Малхбоалехьара Европа