Limon

thumb

Ti limon (Citrus x limon) ket maysa a bassit kankanayon a berde a mula a patneng iti Asia, ken ti immitlog a duyaw a prutasna. Ti prutas ket inus-usar para iti panagluto ken dagiti pay saan a panggep ti pangluto iti amin a sangalubongan, naipangpangruna ti tubbogna, ngen ti lasagna ken ti ukisna (nanam) ket inus-usar pay iti panagluto ken panagiyurno. Ti tubbog ti limon ket agarup a 5% aginggana ti 6% a sitriko asido, a mangited ti limon iti naalsen a nanamna. Ti naisangayan a naalsem a nanam ti limon ket mangaramid daytoy a nangruna limug kadagiti mainum ken makmakan a kas ti limonada.

 Pakasaritaan 
Misterio ti taudan ti limon, uray no naipagpagarup a dagiti limon ket immunada a naimula idiay Akin-abagatan nga India, akin-amianan a Burma, ken Tsina.  Ti panagadal ti henetiko a taudan ti limon ket naireporta a daytoy ket  hibrido a baetan ti naalsem a narangha ken citron.

Dagiti limon ket ammo babaen dagiti Hudio iti Herusalem, nga isuda segun ken ni Josefo, ket binatbatuda ti nagkamkamali a padi idi las-ud ti piesta idi tawtawen ti 90 BC,Ni Robin Lane Fox, The Unauthorized Version, 1992:116. urayno ti Hudio a tradision ket mangtalinaay a daytoy ket naaramid nga inusar dagiti citron, a saan a dagiti limon.Talmud Bavli Sukkah 48b Simrekkda idiay Europa idiay asideg ti akin-abagatn nga Italia iti saan a naladladaw ngem umuna a siglo AD, idi las-ud ti panawen ti Taga-ugma a Roma. Nupay kasta, dagitoy ket san nga adu a naimuymuyongan. Naipayammo kalpasanna daytoy idiay Persia ken kalpasanna idiay Irak ken Ehipto idi agarup a 700 AD. Ti limon ket immuna a nairehistro iti literatura iti maysa a maika-10 a siglo a treatado ti Arabiko iti panagtaltalon, ken inus-usar pay idi a kas maysa nga ornamental a mula kadagiti nasapa nga Islamiko a hardin. Daytoy ket adu a naiwarwaras iti amina nga Arabiko alubong ken ti rehion ti Mediteraneo idi baetan ti 1000 ken 1150.

Ti immuna nga adu a pannakaimulmula dagiti limon idiay Europa ket nangrugi idiay Genoa idi tengnga ti maika-15 a siglo. Kalpasan daytoy ti limon ket naipayammo idiay Kaamerikaan idi 1493 idi ni Christopher Columbus ket nangiyeg kadagiti bukel ti limon idiay Hispaniola kadagiti panagbanbaniagana. Ti Kastila a panagrukma iti amin a Baro a Lubong ket nangtulong ti pannakaiwarwaras dagiti bukel ti limon. Daytoy ket nangruna nga inus-usar a kas ornamental a mula ken para iti medisina. Idi maika-19 a siglo, dagiti limon ket kaaduanen a naimulmula idiay Florida ken California.

Idi 1747, dagiti eksperimento ni James Lind kadagiti marino a nagsagsagaba iti eskorbuto ket nairamraman ti panagnayon ti tubbog ti limon kadagiti kankanenda, urayno ti bitamina C ket saan pay idi ng ammo. 

Ti taudan ti balikas a limon ket mabalin a ti Tengnga a Daya. Ti maysa kadagiti kasapaan a pannakaibagbaga ti "limon" ket nagparang iti maysa a dokumento idi 1420–1421. Ti balikas ket naala manipud iti Duog a Pranses ti limon, isu a ti Italiano ket limone, manipud iti Arabiko ti laymūn wenno līmūn ليمون, ken manipud iti Persiano ti līmūn لیمو, ti sapasap a termino ti citrus a prutas, a kapadpada daytoy ti Sanskrio ti निम्ब (nimbū, “dalayap”).

 Dagiti nagibasaran 

 Dagiti akinruar a silpo 

Kategoria:Tropikal nga agrikultura