Plastik

Ti plastik a material ket ti ania man iti nawatiwat a sakup dagiti sintetiko wenno dagiti semi-sintetiko nga organiko a solido a mabennat. Dagiti plastik ket kadawyan a dagiti organiko a polimero iti nangato a masa ti molekula, ngem kadawyan dagitoy nga aglaon kadagiti sabali a kayamanan. Dagitoy ket kadawyan a sintetiko, a kadawyan a naala manipud kadagiti petrokemikal, ngem adu kadagitoy ket sangakapaset a natural.

Gapu ti kalakada, kalaka iti panagpataud, bersatilidad, ken saan a mabanagan iti danum, dagiti plastik ket naus-usar kadagiti adu ken umad-adu a sakup dagiti produkto, manipud kadagiti sigpit ti papel aginggana kadagiti lugan ti limbang. Dagitoy ket sinukatanda dagiti adu a tradisional a material, a kas ti tarikayo, bato, sara ken tulang, lalat, papel, metal, sarming, ken seramiko, kadagiti kaaduan a dati a pannakausarda.   Kadagiti agrangrang-ay a pagilian, agarup a pagkatlo iti plastik ket naus-usar iti panagpakahe ken iti sabali pay a pagkatlo ket kadagiti pasdek a kas dagiti tubo a naus-usar iti plumeria wenno vinyl siding. Dagiti daduma pay a panagusar ket mairaman dagiti automobil (aginggana iti 20% a plastik), alikamen, ken dagiti abalbalay. Iti agrangrang-ay a lubong, dagiti pannakaibagi ket mabalin a sabali – kas pagarigan, naireporta a 42% iti panagusar ti India ket naus-usar iti panagpakahe.

 Etimolohia 
Ti balikas aplastik ket naala manipud iti Griego ti πλαστικός (plastikos) a ti kaibuksilanna ket "mapakabaelan a masukog", manipud iti πλαστός (plastos) a kayatna a sawen ket "masukog". Daytoy ket mangibaga iti pannakabennatda, wenno plastisidad iti las-ud ti panagpataud, dayta ket mangpalubos kaniada a mapundision, mailaddit, wenno maekstrusion kadagiti nadumaduma a kita dagiti sukog—a kas dagiti artipisial a kulanit, dagiti sagut, dagiti plato, tubtubo, botbotelia, dagiti kahon, ken adu pay a dadduma.

Ti kadawyan a balikas iti plastk ket nasken a saan a maiyallilaw iti teknikal a pangilasin iti plastik, a maipakat iti ania man a material a mapan iti permanente a panagbaliw iti sukog (depormasion ti plastik) no masagat iti labes iti naisangayan a punto. Ti Aluminio a maideppel wenno mapanday, kas pagarigan, ket mangipakita iti plastisidad iti daytoy a kapanunotan, ngem saan a plastik iti kadawyan a kapanunotan; iti pannakaigiddiat, kadagiti nalpas a pormada, adda met dagiti plastik a mabuong sakbay a madadael ti porma ken isu a dagitoy ket saan a plastik iti teknikal a kapamunotan.

 Pakasaritaan 
Ti panagrang-ay dagiti plastik ket nagbaliw manipud iti panagusar kadagiti natural a materiales ti plastik (a kas ti mangalngal a goma, goma laka) aginggana ti panagusar ti nabaliwan iti kemikal kadagiti natural a materiales (a kas ti goma, nitroselulosa, kolaheno, galatita) ken kanungpalanna dagiti sintetiko a molekula (a kas ti bakuelita, epoksia, Polikloruro binilo). Dagidi nasapa a plastik ket dagiti bilohiko a naala a materiales a kas dagiti itlog ken dagiti protina ti dara, ken dagitoy ket makunkuna nga organiko a polimero. Idi 1600 BC, dagidi Mesoamerikano ket nagus-usarda kadagiti natural a goma para kadagiti bola, ken dagiti pigurina. Dagiti natrato a sara ti baka ket naus-usar idi a kas tawa dagiti lampara idi Tengnga a Panpanawen.  Dagiti material a mangtulad kadagiti tagikua dagiti sara ket naparang-ay babaen ti panagtrato dagiti protina ti gatas (kaseina) iti turo.

Kadagiti tawen ti 1800, idi agrangrang-ay ti industrial a kimiko iti las-ud ti Industrial a Rebolusion, adu dagiti material a naireporta.  Ti panagparang-ay kadagiti plastik ket nangpapardas pay iti pannakaduktal ni Charles Goodyear iti bulkanisasion tapno maisaad iti pudot dagiti material a naala manipud iti natural a goma.

Ti Parkesina ket isu ti naikeddeng nga immuna nga inaramid ti tao a plastik. Ti material ti plastik naipatente idi babaen ni Alexander Parkes, idiay Birmingham, Nagkaykaysa a Pagarian idi 1856.  Daytoy ket naipayammo iti Nalatak a Sangalubongan nga Eksibision iti 1862 idiay Londres. Ti Parkesina ket nagabak iti bronse a medalia iti Eksposision iti Lubong ti 1862 idiay Londres. Ti Parkesine ket napartuat idi manipud iti selulosa (ti nangruna a komponente dagiti diding ti selula ti mula) a natrato iti asido nitriko a kas pangtunaw. Ti maiparuar ti proseso (kadawyan nga ammo a kas nitrato selulosa wenno pyroxilin) ket mabalin a runawen iti alkohol ken mapatangken iti masarang a material a mabalin a masukog no mapapudot. Babaen iti pananginayon kadagiti maris iti produkto, daytoy ket mabalin a maaramid a kapada iti marpil.

Kadagiti nasapa a tawen ti 1900, ti Bakuelita, ti immuna a napno a sintetiko a naisaad iti pudot, ket naireporta idi babaen ti Belgano a kimiko a ni Leo Baekeland.

Kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I, dagiti panagpasayaat ti teknolohia ti kemikal ket nakaiturongan ti maysa a panagpaadu dagiti baro a porma dagiti plastik, a ti adu a panagpataud ket nangrugi kadagidi tawen ti 1940 ken dagiti tawen ti 1950 (agarup idi Sangalubongan a Gubat II).   Kadagiti kasapaan a kas pagarigan dagiti allon dagiti baro a polimero ket ti poliestireno (PS), nga immuna a pinataud babaen ti BASF kadagiti tawen ti 1930, ken ti polikloruro binilo (PVC), nga immuna a napartuat idi 1872 ngem komersial a napataud kadagiti naladaw a tawen ti 1920.  Idi 1923, ti Durite Plastics Inc. ket isu idi ti immuna a nagpataud dagiti resina ti phenol-furfural.  Idi 1933, ti polietileno ket naduktalan babaen dagiti agsuksukisok a ni Reginald Gibson ken Eric Fawcett ti Imperial Chemical Industries (ICI).

Idi 1954, ti Polipropileno ket naduktalan idi babaen ni Giulio Natta a ken nairugi a napataud idi 1957.

Idi 1954, ti napadakkel a poliestireno (naus-usar para itiinsulasion ti pasdek, panagpakahe, ken dagiti tasa) ket naimbento idi babaen ti Dow Chemical.

Ti pannakaduktal ti Tereptalato polietileno (PET) ket naipammadayaw kadagiti empleado ti Calico Printers' Association idiay Nagkaykaysa a Pagilian idi 1941.

 Dagiti nagibasaran 

 Kaaduan dagiti paset iti daytoy a teksto ket nagtaud manipud iti An Introduction To Plastics v1.0 / 1 Marso 2001 / greg goebel / publiko a dominio.

 Dagiti akinruar a silpo 

 Urnong iti Pakasaritaan dagiti Plastik ni J. Harry Dubois, ca. 1900–1975 


Kategoria:Nangruna nga artikulo