Pagsasao a Tongano

Ti pagsasao a Tongano () ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga a Polinesio a naisasao idiay Tonga. Daytoy ket addaan iti agarup a 187,000 nga agsasao ken ti nailian a pagsasao ti Tonga.

 Pakasaritaan ti transkripsion 
Ti kasapaan a panangipadas mangisurat ti pagsasao a Tongano ket inramid idi babaen da Schouten ken Le Maire iti Kompania ti Olandes ti Daya nga India idi immunada a simmangpet idi 1616. Insuratda dagiti limitado a bilang dagiti pangsandi ken dagiti berbo a nagus-usar iti panangiletra a ponetiko nga Olandes ken innayonna isuda iti maysa a dumakdakkel a listaan ti bokabulario ti Polinesio. Ni Abel Tasman, iti pay Kompania ti Olandes ti Daya nga India, ket pinadas ti nakisao kadagiti indihenio a Tongano a nagus-usar iti bokabulario manipud iti listaan idi simmangpet idiay Tongatapu idi 20 Enero 1643, uray no narigat isuna a naawatan, mabalin a gapu ti panagusar kadagiti balikas manipud kadagiti nadumaduma a sasao a Polinesio.

 Dagiti kabagian a pagsasao 
Ti Tongan ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao iti sanga a Polinesio iti sasao nga Austronesio, a kakuyogna ti Hawayano, Māori, Samoano ken Tahitiano, kaspagarigan. No maikuyog iti Niuano, mangbukel daytoy iti subgrupo a Tongiko ti Polinesio.

Gagangay ti Tongano kadagiti sasao a Polinesio gapu ta addaan daytoy iti makunkuna a depinitibo nga aweng. Kas met kadagiti amin a a sasao a Polinesio, ti Tongano ket nakaampon iti ponolohiko a sistema ti  proto-Polinesion.

 Nakatalinaay ti Tongano ti kasisigud a proto-Polinesio ti *h, ngem timmipon daytoy iti kasisigud a *s ka siti . (Ti  a mabirukan iti moderno a Tongano ket naala manipud iti *t sakbay iti nangato a sanguana a bokal). Kaaduan dagiti sasao a Polinesio ket napukawda ti kasisigud a proto-Polinesio a glottal stop ti ; nupay kasta, natalinaay daytoy iti Tongano ken dagiti bassit-usit a sasao a mairaman ti Rapa Nui.The glottal stop in most other Polynesian languages are the reflexes of other consonants of proto-Polynesian; for example, the glottal stop of Samoan and Hawaiian is a reflex of the original *k; the glottal stop of Cook Islands Māori represents a merger of the original *f and *s. Tongan does not show changes such as the *t to  and  to  of Hawaiian; nor has Tongan shifted *f to . Although Tongan, Samoan and other Western Polynesian languages are not affected by a change in Central Eastern Polynesian languages (such as New Zealand Māori) involving the dissimilation of  to , Tongan has vowel changes (as seen in monumanu from original manumanu) which are not a feature of other languages.
 Iti proto-Polinesio, ti *r ken *l ket dagidi naisangayan a ponema, ngem nagtitipon dagitoyen iti kaaduan kadagiti sasao a Polinesio, nga ortograpiko a nairepresenta a kas r iti kaaduan a sasao a Daya a Polinesio, ken kas ti l iti kaaduan a sasao a Laud a Polinesio. Nupay kasta, ti pannakaigiddiat ket mabalin a makonstrukto manen gapu ta ti Tongano ket nnagitalinaay ti *l ngem napukawna ti *r.This loss may be quite recent. The word "lua", meaning "two", is still found in some placenames and archaic texts. "Marama" (light) thus became "maama", and the two successive "a"s are still pronounced separately, not yet contracted to "māma". On the other hand "toro" (sugarcane) already has become "tō" (still "tolo" in Sāmoan).

Nakaro nga inimpluensiaan ti Tongano ti pagsasao a Wallisiano kalpasan idi kinolonisado dagiti Tongano ti isla ti ʻUvea idi maika-15 ken maika-16 a siglo.

 Dagiti nota 

 Dagiti nagibasaran 
C.M. Churchward, Tongan Grammar.  (Dati )
C.M. Churchward, Tongan Dictionary.

 Dagiti akinruar a silpo 

Planet Tonga 
Omniglot iti Tongan
Online a Batayan a diksionario ti Tongano–Ingles ken Ingles–Tongano

Kategoria:Dagiti pagsasao ti Tonga
Kategoria:Sasao a Tongiko
Kategoria:Sasao a Polinesio