Baybay Amianan

Ti Baybay Amianan ket maysa a pingir a baybay iti Taaw Atlantiko a mabirukan idiay nagbaetan ti Gran Britania, Eskandinabia, Alemania, ti Olanda, Belhika, ken Pransia. Daytoy ket maysa nga uneg ti daga a baybay (wenno "samang") a baybay idiay kontinental a samang ti Europa, daytoy ket maikapet ti taaw babaen ti Kanal Ingles iti abagatan ken ti Baybay Norwego iti amianan. Daytoy ket ad-adu ngem  ti kaatiddogna ken  ti kalawana, nga adda ti kalawa ti agarup a .

Ti Baybay Amianan ket napauten a lugar dagiti Europeano a pagdaliasatan ken tipay nangruna a pagkalapan. Ti baybay ket nadayeg a papanan para kadagiti panagliwliwa ken turismo kadagiti naibeddeng a pagilian ken ti kinaudi datoy ket nakarang-ay iti maysa a nabaknang a rekurso ti enerhia a mairaman dagiti posil a sungrod, angin, ken dagiti nasapa a panagikeddeng ti allon abileg.

Iti naipakasaritaan, ti Baybay Amianan ket nakaipakita ti kinaprominente iti heopolitiko ken dagiti milisia a panakibiang, a naisangsangayan idiay Akin-amianan nga Europa ngem ti pay sangalubongan babaen dagiti agtigtignay a bileg ti akin-amianan nga Europa a naipan iti sangalubongan idi kaaduan a las-ud ti Tengnga a Panpanawen ken moderno a panawen. Ti Baybay Amianan ket sentro idi ti pannakabangon ti Vikings ken dimtengan , ti Hanseatika a Liga, ti Olanda, ken ti Britaniko a ti tunggal maysa ket nagsuksukisok a mangituray ti Baybay Amianan ken babaen ti panagtengngel ti sumrekan dagiti pagtagilakuan ken dagiti rekurso iti lubong. A kas ti is-isu a rummuaran idiay taaw ti  Alemania, ti Baybay Amianan ket nagtultuloy nga estratehiko a nangruna kadagiti dua a Gubat ti Sangalubongan.

Ti aplaya ti Baybay Amianan ket mangited ti dibersidad ti heolohiko ken heograpiko a langlanga. Idiay amianan, dagiti adalem a piordo ken nasalagasag a derraas ket mangmarka kadagiti aplaya ti Norwega ken Eskoses, bayat nga idiay abagatan ket nangruna a buklen dagiti kadaratan nga playa ken dagiti nalawa a naakaba a kapitakan. Gapu ti kapusek ti populasion, ti adu unay nga industrialisasion, ken ti nakaro a panagusar ti baybay ken ti naipalawlaw a luglugar, adda dagiti adu nga enbiromental a parikut a nakabanagan dagiti ekosistema ti baybay. Dagiti enbironmento a pakadanagan—a sapasap a mairaman ti nakaro unay a panagkalkalap, industria ken agrikultura a panagay-ayus, dragado, panagibelleng ken dagiti dadduma pay—a nakaiturongan kadagiti panagikeddeng a panagpawil ti pannakaapday ti baybay bayat a mausay pay laeng kadgiti ekonomiko a pannakabalinna.

 Heograpia 
Ti Baybay Amianan ket bineddengan babaen ti Is-isla Orkney ken ti daya nga aplaya ti Gran Britania iti laud ken ti akin-amianan ken ti nangruna  a daga ti Sentral nga Europa iti daya ken abagatan, mairaman daytoy ti Norwega, Dinamarka, Alemania, ti Olandas, Belhika, ken Pransia. Idiay abagatan a laud, iti labes ti Linglingsat Dover, ti Baybay Amianan ket agbalin a ti Kanal Ingles a maisilpo iti Taaw Atlantiko. Iti daya, daytoy ket maisilpo iti Baybay Baltiko babaen ti Skagerrak ken ti Kattegat, dagiti lingsat a mangisina ti Dinamarka manipud iti Norwega ken Suesia. Iti amianan, daytoy ket bineddengan babaen ti Is-isla Shetland, ken maisilpo iti Baybay Norwego, a naisanglad iti akin-amian a daya unay a paset ti Atlantiko.

Ti Baybay Amianan ket nasursurok ngem  iti kaatiddog ken  iti kalawa, ken addaan daytoy iti kalawa iti  ken tomo iti . Iti likmut dagitiigid ti Baybay Amianan ket dagiti dakkel nga isla ken dagiti purpuro, a mairaman ti Shetland, Orkney, ken ti [[Is-isla Frisia]. Ti Baybay Amianan ket makaawat ti nasadiwa a danum manipud kadagiti nadumaduma a a kontinental a pagayusan iti danum ti Europa, ken ti pay Is-isal Britanika. Ti dakkel a paset ti pagayusan a labneng ti Europa ket maibusan idiay Baybay Amianan ken mairaman ti danum manipud iti Baybay Baltiko. Ti kadakkelan ken dagiti kangrunaan a karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ket ti Elbe ken ti Rin – pagayusan ti danum ti Meuse. Agarup a 185 a riwriw a tattao ti agtataeng iti pagayusan a labneng dagiti karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ken sakupenna ti industrialisado unay a luglugar.

 Heolohia 
Dagiti ababaw nga epikontinental a baybay a kas ti agdama a Baybay Amianan ket adda dagitoy idin iti kontinental a samang ti Europa. Ti panagrengngat a nangporma ti akin-amianan apaset ti Taaw Atlantiko idi las-ud dagiti paset ti panawen ti Hurasiko ken Kretasiko, manipud idi agarup a 150 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ket nagpataud iti tektoniko nga isasalto idiay Is-isla Britanika. Manipud idin, ti ababaw a baybay ket ganganin nga nagtultuloy nga adda iti nagbaetan dagiti nangato a Fennoscandia a kalasag aken ti Is-isla Britanika.See Ziegler (1990) or Glennie (1998) for the development of the paleogeography around the North Sea area from the Jurassic onwards Daytoy taudan ti agdama a Baybay Amianan ket dimmakkelen ken bimmassit iti panagpadur-as iti eustatiko a lessaad ti baybay iti las-ud ti  heolohiko a panawen. Sagpaminsan daytoy a naikonekta kadagiti sabali nga ababaw a baybay, kas ti baybay ti ngato ti Labneng ti Paris iti abagatan-laud, ti Baybay Paratetis iti abagatan-daya, wenno ti Taaw Tetis iti abagatan.
Idi las-ud ti Naladaw a Kretasiko, idi agarup a 85 a riwriw a tawtawen iti napalabas, amin iti moderno a nangruna a daga ti Europa malaksid ti Eskandinabia ket dagidi naiwarwaras nga isla. Babaen ti Nasapa nga Oligoseno, idi 34 aginggana ti 28 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti irurumsua ti Akinlaud ken Sentral nga Europa ket gangani nangisina ti Baybay Amianan manipud iti Taaaw Tetis, ken nagin-inut dagitoy a bimmassit ken nagbalin daytoy iti Mediteraneo idi ti Akin-abagatan nga Europa ken ti Abagatan a laud nga Asia ket nagablin a nagmaga a daga. Thi Baybay Amianan ket nalappedan manipud iti Kanal Ingles babaen ti akikid a rangtay a daga aginggana idi daytoy ket nawasang babaen ti saan a basbassit ngem dua a katastropiko a layus idi baetan ti 450,000 ken 180,000 a tawtawen ti napalabas. (Nasken ti Agrehistro) manipud idi rugi ti paset ti panawen ti Kuaternario idi agarup a 2.6 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti eustatiko nga agpang ti lessaad ti baybay ket simmuek idi las-ud ti tunggal maysa a ppaset ti panaswen ti glasier ken kalpasanna ngimmato manen. Iti tunggal maysa  a panawen a makaabot ti kalatakan a gay-at ti sabanas ti yelo, ti Baybay Amianan ket nagbalin a gangani a kompleto a nagmaga. Ti agdama nga aldaw nga aplaya a naporma kalpasan ti Kinaudi a Kangatuan a Glasier idi ti bayaby ket nangrugi a manglayus ti samang ti kontinente ti Europa.

Idi 2006 adda nabirukan idi a tipping ti tulang bayat a nagkulukol iti lana idiay Baybay Amianan. Ti panangusig ket nangibaga a dayta ket Plateosaurus manipud idi 199 aginggana idi 216 a riwiriw a tawtawen iti napalabas. Daytoy idi ti kaunegan a posil ti dinausoro a nabirukan ken ti immuna para iti Norwega.

 Dagiti nagibasaran 

 Adu pay a mabasbasa 

 Dagiti akinruar a silpo 


Kategoria:Dagiti baybay ti Europa
Kategoria:Nangruna nga artikulo