Dagiti kanton ti Suisa

Dagiti 26 a kanton ti Suisa ket isu dagiti naikameng nga estado iti pederal nga estado iti Suisa. Ti tungngal maysa a kanton ket napno idi a naturay nga estado nga adda dagiti kabukbukodanda a pagbeddengan, buyot ken kuarta manipud iti Tulag iti Westphalia (1648) aginggan ti panakabangon ti Suiso a pederal nga estado idi  1848. Ti kinaudi a napartuat a kanton ket ti Kanton ti Jura, a datoy ket simmina manipud iti Kanton ti Berna idi 1979.

Ti nagan ket naala manipud iti Pranses a balikas a canton a kayatna a sawen ket suli wenno distrito (a nakaalaan pay ti termino nga akantonamiento).

 Pakasaritaan 

Idi maiak-16 a siglo, ti Daan a Suiso a Konpederasia ket binuklan idi dagiti 13 a naturay a kanton,ken adda dagiti dua a sabali a kita: dagiti innem a daga (wenno kabakiran) a kanton ken dagiti pito a siudad (wenno urbano) a kanton. Ngem dagitoy ket teknikal idi a parte iti Nasantuan nga Imperio a Romano, dagitoy ket nagbalinda a de facto a nawaya idi dagiti Suiso ket inabakda ni Emperador Maximillian idi 1499. Dagiti innem a kabakiran a kanton ket demokratiko a republika, a dagiti pito nga urbano a kanton ket oligarkiko a republika a tinengtengngel babaen dagiti natakneng a pamilia.

 Batay linteg 
Ti tunggal maysa a kanton ket adda ti bukodna a batay-linteg, lhislatura, gobierno ken dagiti korte. Kaaduan kadagiti lehislatura dagiti kanton ket  adda dagiti agmaymaysa a kamara a parlamento,  adagiti kadakkelda ket nadumadumaan a nagbaetan dagiti 58 ken 200 a tugaw. Adda dagiti bassit a lehislatura ket sapasap ng aasemblia a makunkuna a kas ti Landsgemeinden. Dagiti kanton a gobierno ket buklen dagiti lima wenno pito a kameng, depende iti kanton.Sapot a pagsaadan ti Suiso a Gobierno  nga adda dagiti panilpo ti tunggal maysa a gobierno ti kanton, naala idi 11 Nobiembre 2008 Para kadagiti nagan ti inatituto, kitaen ti Listaan dagiti lehislatibo ken ehekutibo a konsilo dagiti kanton ti Suisa.

Ti Suiso a Pederal a Batay-linteg ket mangirangarang adagiti kanton ket naturayda iti panakagayat a dagiti kinaturayda ket saan a patinggaan babaen ti pederal a linteg. Dagiti kanton ket makataginayonda pay kadagiti amin a bileg ken dagiti kaannongan a saan anaidelegado iti Konpedeasion babaen ti Batay-linteg. Ti kaaduan a kaimudinagn, dagiti kanton  ket akinrebbengda para iti panagaywan ti salun-at, nam-ay, panagipatungpal ti linteg ken publiko nga edukasion; mangitaginayonda pay ti bileg iti panagbuis. Dagiti kanton a batay-lnteg ket mangikeddeng ti gatad iti autonomia a maited kadagiti munisipalidad, a dagitoy ket agdumaduam ngem kankanayon a mangiraman ti bileg ti panagbuis ken mangparuar kadagiti munisipal a linteg. Ti kadakkel dagiti kanton ket nadumaduma manipud iti 37 km² aginggan ti 7,105 km²; ti populasion ket agdumaduma manipud iti 15,471 aginggana ti 1,244,400.

 Dagus a demokrasia 
Iti pederal a lessaad, amin a kanton ket mangited para iti (gudua-) a dagus a demokrasia. Dagiti umili ket mabalinda a kumiddaw ti maysa anadayeg a butos tapno mapasayaat ti kantonal a batay-linteg wenno linlinteg, wenno mangi-beto dagiti linteg wenno panag-gasto a a linteg a naiparuar babaen ti parlamento. Dagiti sapasap a nadayeg nga asemblia (Landsgemeinde) ket napatinggaanda tattan kadagiti kanton ti Appenzell Innerrhoden ken Glarus. Dagiti demokratiko a karbengan dagiti amin a sabsabali a kanton ket maipasanay babaen ti sekreto a balota.

 Listaan 
Dagiti kanton ket nailista iti urnos a naited iti pederal a batay-linteg.

 Eskudo Pangyababaan Kanton Manipud idi Kapitolio Populastion Kalawa(km²)  Densidad (tunggal maysa a km²)  Bilang dagiti muni. Dagiti opisial a pagsasao 25px|Eskudo iti Zürich ZH Zurich 1351 Zurich   701 171 Aleman 25px|Eskudo iti Berna BE Berna 1353 Berna   158 383 Aleman, Pranses 25px|Eskudo iti Lucerna LU Lucerna 1332 Lucerna   233 87 Aleman 25px|Eskudo iti Uri UR Uri 1291nagbangon ti kabakiran a kanton, ti panakabangon apetsa ket tinawtawid a naited a kas dagiti 1307, 1304 or 1291 (kitaen ti Panakabangon iti Daan a Suiso a Kompederasion). Altdorf   33 20 Aleman 25px|Eskudo iti Schwyz SZ Schwyz 1291 Schwyz   143 30 Aleman 25px|Eskudo iti Obwalden OW Obwalden 1291 wenno 1315 (a kas paset ti Unterwalden) Sarnen   66 7 Aleman 25px|Eskudo iti Nidwalden NW Nidwalden 1291 (a kas ti Unterwalden) Stans   138 11 Aleman 25px|Eskudo iti Glarus GL Glarus 1352 Glarus   51 3 Aleman 25px|Eskudo iti Zug ZG Zug 1352 Zug   416 11 Aleman 25px|Eskudo iti Friburgo FR Friburgo 1481 Friburgo   141 167 Pranses, Aleman 25px|Eskudo iti Solothurn SO Solothurn 1481 Solothurn   308 122 Aleman 25px|Eskudo iti Basel-Stadt BS Basel-Stadt 1501 (a kas ti Basel aginggana idi 1833/1999) Basel   5,072 3 Aleman 25px|Eskudo iti Basel-Landschaft BL Basel-Landschaft 1501/1833paset iti Basel aginggana idi 1833/1999 Liestal   502 86 Aleman 25px|Eskudo iti Schaffhausen SH Schaffhausen 1501 Schaffhausen   246 27 Aleman 25px|Eskudo iti Appenzell Ausserrhoden AR Appenzell Ausserrhoden 1513 paset iti Appenzell aginggana idi 1597/1999 Herisau   220 20 Aleman 25px|Eskudo iti Appenzell Innerrhoden AI Appenzell Innerrhoden 1513 Appenzell   87 6 Aleman 25px|Eskudo iti San Galo SG San Galo 1803Tignay iti Mamagkappia, naporma manipud iti Kanton ti Säntis ken ti akin-amianan a gudua iti Kanton ti Linth. San. Galo   222 85 Aleman 25px|Eskudo iti Graubünden GR Graubünden 1803Tignay iti Mamagkappia; dati a ti Kanton ti Raetia, a binuklan dagiti nasapsap a Tallo a LIga. Chur   26 180 Aleman, Romansh, Italiano 25px|Eskudo iti Aargau AG Aargau 1803 Aarau   388 220 Aleman 25px|Eskudo iti Thurgau TG Thurgau 1803kaabay ti kanton ti Thurgau iti Helbetiko a Republika (1798), dati a kondominio. Frauenfeld   229 80 Aleman 25px|Eskudo iti Ticino TI Ticino 1803naitiptipon dagiti dati a kanton ti Bellinzona ken Lugano; kitaen ti Ennetbirgische Vogteien. Bellinzona   110 157 Italiano 25px|Eskudo iti Vaud VD Vaud 1803Tignay iti Mamagkappia, dati a  Kanton ti Léman. Lausanne   188 339 Pranses 25px|Eskudo iti Valais VS Valais 1815Restorasion, dati a ti Simplon département Sion   53 143 Pranses, Aleman 25px|Eskudo iti Neuchâtel NE Neuchâtel 1815/1857tinunton babaen ni Frederick William III iti Prusia aginggan ti Neuchâtel a Didigra iti 1857–1857. Neuchâtel   206 53 Pranses 25px|Eskudo iti Hinebra GE Hinebra 1815 Hinebra   1,442 45 Pranses 25px|Eskudo iti Jura JU Jura 1979nakisinnina manipud iti Berna Delémont   82 64 Pranses 25px|Eskudo iti Suisa CH Suisa Berna 7,593,494  174 2,596 Aleman, Pranses, Italiano, Romansh

Ti dua a letra a pangyababaan para kadagiti Suiso a kanton ket kanayon a maus-usar, a kas dagiti plata a lisensia ti karro. Maus-usar pay dagitoy idiay ISO 3166-2 a kodkodigo iti Suisa nga dda ti pangsaruno a "CH-" (Confœderatio Helvetica, Suisa), a kas ti CH-SZ para iti kanton ti Schwyz.

 Dagiti gudua a kanton 

Innem kadagiti 26 a kanton ket tinawtawid, ngem saanen nga opisial, a nakunkuna a "gudua a kankanton" (, , ), a mangipakita ti maysa a pakasaritaan ti agsinnaranay a panakikaduaan wenno panakasina.

Dagiti gudua a kanton ket nailaslasinda iti umuna nga artikulo iti Suiso Pederal a Batay-linteg iti 1999 babaen ti panakaisilpo kadagiti sabali a "kaguduada" nga adda tipangsilpo a "ken":

Ti 1999 a panagbalbaliw ti batay-linteg ket nagtagtaginayon iti daytoy a panakailasin, iti panagkiddaw dagiti innem a kantonal a gobierno, a kas ti waya a panagmarka ti naipakasaritaan a panakikadua kadagiti gudua a kanton ti tunggal maysa kaniada.Felix Hafner / Rainer J. Schweizer in Ehrenzeller, Art. 1 N 2; Häfelin, N 966. Iti panakaigiddiat, ti umuna nga artikulo dagiti 1848 ken 1874 a batay-linteg ket nangibukbukel ti Kompederasion a kas ti panagkaykaysa dagiti "duapulo ket dua a naturay a kanton",Duapulo ket tallo kalpasan ti panakapartuat ti Kanton ti Jura idi 1978. a mangibagbaga kadagiti kagudua a kanton a kas "Unterwalden (ngato ken sirok kadagiti kakaykayoan)", "Basel (siudad ken pagilian)" ken "Appenzell (dagiti dua a Rhoden)".Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 29. Mai 1874 , Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 12. Septiembre 1848  ; patarus ti mannurat. Bayat ti nadadaan a batay-linteg ket mangibagbaga kadagitoy nga etado a kas "gudua a kanton", ti maysa a termino a natagtagunayon iti nadayeg a panagusar, ti 1999 a rebision ken opisial a terminolohia manipud idin ket agus-usar ti panaginagan a "dagiti kanton nga adda ti gudua  a kantonal a butos".Felix Hafner / Rainer J. Schweizer iti Ehrenzeller, Art. 1 N 10; Häfelin, N 963

Nga adda dagiti pannakisaranayda a panakikadua ket puro a naipakasaritaan laeng a banag, dagiti gudua a kanton manipud idi 1848 ket kapadpada dagiti sabsabali a kanton malaksid ti dua:Häfelin, N 963, 967
 Agpilida laeng ti maysa a kameng iti Konsilo dagiti Estado embes a dua (Cst. art. 150 par. 2).
Iti nadayeg a referendums a maipanggep kadagiti panagpasayaat ti batay-linteg, a kasapulan para iti panag-ampon ti nailian a nadayeg a kaaduan ken ti pay panakaingato ti kaaduam kadagiti kanton (Ständemehr / majorité des cantons), ti nagbanagan dagiti nadayeg a butos dagiti gudua a kanton ket maibilang laeng a kas gudua a butos no maipada kadagiti sabali a kanton (Cst. arts. 140, 142). Ti kayatna a sawen daytoy ket para iti pamay-an iti maysa a batay-linteg a reperendum, nasken a 12 iti dagup dagiti 23 a kantonal a nadayeg a butos ket nasken a mangsuporta ti panagpasayaat.Häfelin, N 950

Dagiti rason para iti pannakikadua a nagbaetan dagiti tallo a paris dagiti gudua a kanton ket agdumaduma:

Ti Unterwalden ket saan uray kaanoman a nangbukel iti maysa a nagkaykaysa a masakupan. Iti kasisigud, ti Obwalden, Nidwalden, ken Abadia iti Engelberg ket nangporma kadagiti nisalsalumina a komunidad. Ti naurnong a termino a Unterwalden ket agtagtaginayon a maus-usar, nupay kasta, para iti lugar a nakiraman ti panagpartuat kadagiti kasisigud a Suiso a kompederasion idi 1291 iti Uri ken Schwyz. Ti Pederal a Dokumento ti Linteg iti 1291 ket tumawtawag para kadagiti representatibo manipud iti tungngal maysa kadagitoy tallo a  "lugar".Pacte fédéral du 1er  août 1291] sur Admin.ch "vallée inférieure d'Unterwald" signifie Nidwald.Pacte fédéral du 1er août 1291  sur Cliotexte

Ti kanton ti Appenzell ket biningayna ti bagina kadagiti "akin-uneg" ken "akin-ruar" a gudua ("Rhoden") a kas nagbanagan ti Panakaporma manen idiay Suisa idi 1597:Réforme catholique, Contre-Réforme et scission  Article du dictionnaire historique de la Suisse Appenzell Innerrhoden (Katoliko) ken Appenzell Ausserrhoden (Protestanta).

Ti kanton ti Basel ket biningayna ti bagina a kas nagbanagan iti gulo idiay away ti Basel idi 1833, tapno maikapatakder ti panagpapada dagiti umilina, a nanggubgubat kadagiti panagituton a nagbaetan dagiti nagtataeng ti rural ken siudad kadagiti maipanggep ti panagipangpangruna a kasasaad:De la République helvétique à la division du canton (1798–1833)  Article du dictionnaire historique de la Suisse Basel-Landschaft ken Basel-Stadt.

 Nagnagan dagiti nailian a pagsasao 
(Dagiti nagan ket agparang a napuskol no maiparis iti kantonal nga opisial a pagsasao)
 Pangyababaan Ilokano Aleman Pranses Italiano Romansh AG Aargau (rare: Argovia)  Argovie Argovia Argovia AI Appenzell Innerrhoden (Appenzell Akin-uneg a-Rhodes)  Appenzell Rhodes-Intérieures Appenzello Interno Appenzell dadens AR Appenzell Ausserrhoden (Appenzell Akin-ruar a-Rhodes)  Appenzell Rhodes-Extérieures Appenzello Esterno Appenzell dador BS Basel-Siudad wenno Basle-Siudad  Bâle-Ville Basilea-Città Basilea-Citad BL Basel-Pagilian, Basle-Pagilian, wenno Basel-Daga  Bâle-Campagne Basilea-Campagna Basilea-Champagna BE Berna, wenno Bern  Berne Berna Berna FR Friburgo  Friburgo Friborgo Friburg GE Hinebra  Genève Ginevra Genevra GL Glarus  Glaris Glarona Glaruna GR Graubünden (Grisons)  Grisons Grigioni Grischun JU Jura  Jura Giura Giura LU Lucerna  Lucerne Lucerna Lucerna NE Neuchâtel  Neuchâtel Neuchâtel Neuchâtel NW Nidwalden  Nidwald Nidvaldo Sutsilvania OW Obwalden  Obwald Obvaldo Sursilvania SH Schaffhausen (Schaffhouse)  Schaffhouse Sciaffusa Schaffusa SZ Schwyz  Schwyz (or Schwytz) Svitto Sviz SO Solothurn  Soleure Soletta Soloturn SG San Galo (San Gao)  Saint-Gall San Gallo Son Gagl TG Thurgau (Thurgovia)  Thurgovie Turgovia Turgovia TI Ticino  Tessin Ticino Tessin UR Uri  Uri Uri Uri VS Valais  Valais Vallese Vallais VD Vaud  Vaud Vaud Vad ZG Zug  Zoug Zugo Zug ZH Zurich  Zurich Zurigo Turitg

 Panangawat dagiti baro a kanton 

Ti panagpadakkel  iti Suisa babaen ti pamay-an a panangawat kadagiti baro a kanto ket nagpatingga idi 1815. Kalpasan ti napaay a panagpadas iti Vorarlberg a tumipon iti Suisa idi 1919, ti kapanunotan ti Suiso a panagpadakkel ket naipabiag manen idi 2010 babaen ti parlamentario a tignay a mangpalubos ti panakaipangato dagiti rehion a mangibedbeddeng ti Suisa.

 Paammo 
 Daytoy ti bilin a sapasap a maususar kadagiti Suiso a dokumento. Iti immuna iti listaan ket dagiti tallo a siudad kanton a nainakman a preeminente iti Daan a Suiso a Konpederasia; dagiti sabali a kanton ket nailistada iti urnos ti panakaipangato iti Kompederasion. Daytoy nga tinawtawid nga urnos ti panagsasruno kadagiti kanton ket awan ti kasayaaatan a banagna iti moderno a pederal nga estado, a dagiti tunggal maysa a kanton ket agpapadada, nupay daytoy ket mangkedkeddeng pay laeng ti pormal a panagsasaruno dagiti opisial ti kanton (kitaen ti Suiso nga urnos ti panagsasaruno).

  km²
  Tungngal maysa a km², a naibatay ti 2000 a populasion
  Manipud idi 31 Disiembre 2007, 
  Ti tugaw iti gobierno ken parlamento ket Herisau, ti tugaw dagiti turay ti hustisia ket  Trogen
  Ti tugaw iti parlamento ket tinawen nga agsinnublat ti innem a bulan idiay Frauenfeld ken Weinfelden

 Dagiti nagibasaran 

  . Nadakamat a kas ti Ehrenzeller.
  Nadakamat a kas ti Häfelin.

 Dagiti akinruar a silpo 

 Swissworld.org  – Dagiti kanton ti Suisa
 GeoPuzzleAgaramid kadagiti Suiso a mapa
 Badac Datos a batayankadagiti Suiso a kanton ken siudad (Pranses/Aleman)