Etiopia

Ti Etiopia (Ge'ez: ኢትዮጵያ ), opisial nga ammo a kas ti Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Sara iti Aprika. Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Áprika, nga adda ti sumurok a 82 a riwriw nga agtaeng,Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia. Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia  ken ti maikasangapulo a kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar, a sumakop ti 1,100,000 km2. Ti Etiopia ket nabeddengan babaen ti Eritrea iti amianan, ti Djibouti ken Somalia iti daya, ti Sudan ken Abagatan a Sudan iti laud, ken Kenya iti abagatan. Ken ti kapitoliona ket adda iti Addis Ababa, isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a napalikmutan ti daga iti lubong.

Ti Etiopia ket maysa idi a monarkia para kadagiti kaaduan a pakasaritaanna, ken ti Etiope a dinastia ket masurotanna ti ramutna manipud iti maikadua a siglo BC.Idi agsasao kalpasan ti panagpirmana ti naisuppiatan a nagbaetan a tulagan ti Etiopia ken Italia idi 1889,ni Emperador Menelik II ket nangipalpalawag ti puestona: "Saantayo a makapalubos ti integridad tayo a masalsaludsodan a kas dagiti Kristiano ken nataknengan a pagilian, wenno ti karbengan a mangituray ti bukodtayo nga imperio iti patingga a panagwayawaya. Ti Emperador iti Etiopia ket maysa a kaputotan iti dinastia nga agtawen iti 3,000  — ti maysa a dinastia nga iti dayta nga agdama a panawen ket saan pay a simmuko kadagiti gangganaet. Ti Etiopia ket saan pay a naparukmaan ken isu ket saanto a maparukmaan babaen ti siasinoman." Ti Etiopia a Di-nabedbedan: Panagadal kadagiti Emansipasion ti Puli – p. xxv babaen ni Joseph Ephraim Casely Hayford Ti Etiopia ket maysa pay kadagiti kadaanan a sitio iti rimsuaan ti nagtagitaoan a naam-ammuan dagiti sientista iti tatta nga aldawi, a nakaparnuay kadagiti kadaanan a pagsurotan iti nagtagitaoan. Mabalin nga isu daytoy ti rehion nga immuna a naggapuan dagiti Homo sapiens para iti ipapanda idiay Tengnga a Daya ken dagiti puntos iti labes. Kaduaanna ti Roma, Tsina ken Persia, ti Etiope nga Aksum nga Imperio ket naipanunutan idi a kas maysa kadagiti uppat a nalatak a kabilegan iti maika-3 a siglo.Stuart Munro-Hay, Aksum: Maysa nga Aprikano a Sibilisasion iti Naladaw a Taga-ugma . Edinburgh: Unibesidad a Pagmalditan, 1991, p. 57 .Aksumite Etiopia. Workmall.com (2007-03-24). Naala idi 2012-03-03.Paul B. Henze, Dagiti Tuon iti Oras: Pakasaritaan iti Etipia, 2005 . Idi agdama a panawen ti Karapkap para iti Áprika, ti Etiopia ket isu laeng ti Aprikano a pagilian malaksid ti Liberia a nakataginayon ti katurayanna a kas maysa a mabigbigan a nawaya a pagilian, ken maysa idi kadagiti uppat nga Aprikano a kameng iti Liga dagiti Pagilian. Kalpasan ti bassit a panawen iti Italiano a panagsakop, ti Etiopia ket nagbalin a dokumento ti linteg a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Idi dagiti dadduma a pagilian ti Aprika ket nakagun-od ti panakawayaway kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, adu kadagitoy ti immampon kadagiti maris iti wagaywaway iti Etiopia, ken ti Addis Ababa ket nagbalin a lokasion kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion a naipakatengngaan ti isip para iti Áprika. Ti Etiopia ket maysa kadagiti nangibangon a kaemeng ti Di-Nailinia a Tignay, G-77 ken ti Organisasion ti Aprikano a Panagkaykaysa. Ti Addis Ababa ket isuti agdama a kuartel ti Kappon ti Aprika, ti Pan Aprikano a Kamara ti Komersio, UNECA ken ti Aprikano nga Agsagsagana a Puersa. Ti Etiopia nakakitan dagiti nadumaduma a sistema ti gobierno kalpasan ti dinastia nga indauloan babaen ni Haile Selassie ket naabak idi 1974.

Ti taga-ugma a Ge'ez a sinuratan ket nawatiwat a maus-usar idiay Etiopia. Ti Etiopiano a kalendario ket pito aginggana ti walo a tawen a likudan ti Gregorian a kalendario . Ti pagilian ket maysa nga adu ti pagsasaona ken adu ti etnikona a kagimongan kadagiti agarup a 80 a grupo, a dagiti dua a kadakkelan ket ti Oromo ken ti Amhara, a dagitoy a dua ket agsasaoda kadagiti Apro-Asiatiko. Ti kaaduan a populasionna ket Kristiano bayat a ti maysa apagkatlo ket Muslim, a dagitoy a dua a relihion ket adda ti napigsa aramutda iti pagilian. Ti adu a populasion dagiti Etiopiano a Hudio ket nagtataengda idiay Etiopia aginggana ti panawen ti 1980. Ti pagilian ket ibalayanna pay ti naikararuaan a Rastafari a tignay. Adda dagiti 9 UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong idiay Etiopia.

Urayno isu ti kangrunaan a taudan iti kayaran Nilo, ti Etiopia ket nakapan kadagiti seriye ti panagbisin idi panawen ti 1980, a naipakaro babaen dagiti nakariro a heopolitiko ken sibil a gubgubat. Ti pagilian ket narugianen a makaungar, ken adda tattan ti kadakkelan nga ekonomia babaen ti GDP idiay Daya nga Aprika ken Tengnga nga Aprika.Ti GDP a panagggatang a kabilegan ti Etiopia idi 2010: 86 bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.Ti GDP a panaggatang a kabilegan ti Kenya GDP idi 2010: 66 Bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03. Ti Etiopia ket sursurotenna ti maysa a pederal a republika a sistema ti politika ken ti EPRDF ket isu ti agturturay a partido manipud idi 1991.

 Dagiti paammo 

 Dagiti nagibasaran 

 Bibliograpia 
Beshah, Girma ken Aregay, Merid Wolde Ti Saludsod iti Kappon dagiti Simbaan kadagiti Luso-Etiopiano a Panakibiang (1500–1632), Lisbon, Junta de Investigações do Ultramar ken Centro de Estudos Históricos Ultramarinos (1964).

 Adu pay a mabasa 

 Naiprenta manen, Trenton, NJ: Red Sea, 1995. .

 Naimaldit manen, New York: Olive Branch, 2003. .

 Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2003). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 1: A-C. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
 Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2005). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 2: D-Ha. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
 Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2007). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 3: He-N. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

 Dagiti akinruar a silpo 


Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika
Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
Kategoria:Dagiti pederal a republika
Kategoria:Dagiti dati nga imperio
Kategoria:Sara ti Aprika
Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian
Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
Kategoria:Dagiti estado a kameng  ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
Kategoria:Nangruna nga artikulo