Itaakpa unyi uwo

Itaakpa unyi uwo chi ugbo ki defu eju'ọwọ eyi southwestern Nigeria. Ichẹ nyanẹ dabi ukpẹru eji ulẹ kilometer loti eju'ọwọ west eyi odo Iffe-Ijumu, ki defu Kogi State yi Nigeria. ọmọ lẹ chi ugbo ki aluka ami uwo wewe ku ma bi'ọla jeju'jọ ki wa chi unyi am'ibo adiko ọdọ eyi okputa (ọdọ igbele).

 Excavations 
Ọmọ lẹ wa teju gede adiko ali meji ọdọ 1985 kpayi 1988 lọwọ udama am'ibo British ma'nyu Nigeria.  Am'ẹnwu ku ma wa deju li odo lẹ, dabi ami ẹnwu igbele ku ma bọ gkaki kuma che janẹ jẹnwu ma makini amonẹ che dodo ọmọ gbanẹ nyọnyọ kwa adiko ọdọ okputa ti ọdọ ebije. Am'ẹnwu ẹnwu dabi ami okputa kẹkẹ ki che fa piọlọ j'ẹnwu teju gede kakini ami adọdẹ che dodo ọmọ nugo.

Ache ki teju gede ki di Itaakpa che du ọla amonẹ ku ma kwu kwi akwi igbele teju gede – abibọ achikwu oji onẹ ki enyi ọwọ awọtọ dọ, enyi mẹ gweji efu alu dama m'anyu enyi mẹ la ki ma dẹ ojikọla ma, Ọna ki dẹ chi ọnẹkẹlẹ ogwujo nẹ, ya dade ẹnẹ ki di alimeji ami ọdọ ki di ogwu nyọwọ. Enyi lẹ dufu yolo dab'ẹnwu ki ma nọga-n, imuda nọ ọmu enyi du gẹ-n. Ọwọ eju ekeji,ugbo ki bọ du teju gede kakini ebi ma'nyu ọga che d'akanya-u. Adu'manyu nwu chi, am'ẹnwu uteju'gede ẹnwu enyi kpayi efana ki di ami enyi kibo, ọna ki elẹ dẹle ẹdu ma kakini idabọ ẹnwu ki adọdẹ ko dama jọi. Achikwu oji lẹ ch'ẹnwu ọla ọdọ wewe dabi ọdọ 2210 taki gbogbo egba eyi.

Ọmọ lẹ ma nwọ che wa ki ami anẹ okputa kpai chips kwi odo unyi ma. Ma li am'ẹnwu wewe kwọmọ. Ma nwọ che'li ami ebeji wewe kwi atẹ ọmọ, ami wire ebije ma'nyu oji'ọfa ebije; elẹ du teju'gede kakini ukọlọ ebije dọmọ gbanẹ mẹ.

 Findings 
Atene lẹ che du teju gede ọna ku ma dodo kpai ẹnwu ọgwu ọna am'ibo igbele, Dai agunu ku ma dọ-dẹ kpai ọna kuma chi am'ẹnwu ọdẹ lẹ le chili-chili. Adu chajama nwu'ka chi ami ẹnwu ojoji ojoji ku ma tẹ bọ kpai ọna ku ma bọ ma le ku ma li ọmọlẹ che j'ẹnwu nẹru eju kẹkẹ gẹ. Ọgbọdu am'ẹnwu ku ma bọ chakadu ku ma li ọmọ chi 1257, ojile nwu dẹ kẹkẹ nyọnyọ. Dabi ukpẹru eji am'ẹnwu ku ma bọ ki che kpọfọ chi (51%). Ami ẹnwu ku ma gọche che ti  (20.5 %); ebẹ kpai ekọda  (18.5 %); m'anyu ẹnwu ẹdalọ che ti  (13.8 %). Abo ku ma tọgba  adu teju gede ki dẹ che li am'ẹnwu ki dabo ẹnwu ku ma du gbẹnwu nyi dabẹ ẹlẹ – Am'ẹnwu kẹkẹ ku ma bọ, ki chẹ nabẹ (kani ma du nyi uj'ẹnwu ); amọ lile ku ma du gbomi kpai ami ugba ki ma gboji defu, kani ma du dẹ am'uj'ẹnwu. Ọna ku ma di ama anẹ ma ẹnẹfu gi ami ẹnwu ku ma bọ ki chẹ kpọfọ lẹ le ma li kakini iche na mẹ nwu ku ma du dama taki ma du bọ ma (ẹnwu ku ma dama manyu amakpa todu ki ki kpana-n abẹki ki kpọfọ ẹgba ku ma du gwu gwu una-n ). Ọna ku ma la lile gẹ che kakini ojoji dọ ọna ku ma bọ ẹnwu le agbade adiko igbele kpai abajoi .

Am'ẹnwu ki wa teju gede yi unyi eyi uwo Itaakpa lẹ che nọwọ tefu ọna ku ma chele abajoi, iche kọla lugbo ọdọ eyi igbele ọdọ okputa, gboji lugbo eyi West Africa, m'anyu ichẹ ugbo ki bọ ojanẹ wewe.

 References