Egbesu

Egbesu bụ chi ikpe ziri ezi nke ndị Ijaw nke mpaghara Niger Delta. A na-ahụkwa Egbesu dị ka ike ntọala ime mmụọ maka ịlụso ihe ọjọọ ọgụ. Enwere ike iji ike Egbesu mee ihe naanị maka nchekwa ma ọ bụ dozie mmegbu, ma ọ bụ naanị ndị mmadụ kwekọrọ na mbara igwe. Ihe nnọchianya nke ike Chineke bụ agụ owuru, panther na ọdụm.[1] Egbesu nwere ma ihe gbasara nkà ihe ọmụma na nke mmụọ, nke ikpeazụ ya pụtara ìhè n'oge na-adịbeghị anya n'ihi esemokwu na mpaghara ebe ndị Ijaw bi..

 Nkwenkwe Ndị E kweere 
Nkwenye na Egbesu na-akọwa ụkpụrụ nkà ihe ọmụma Ijaw nke agha na ndị agha Egbesu kwenyere na ha nwere ike inye ndị agha Ijaw àgwà ime mmụọ. Akụkụ nke nkà ihe ọmụma na-agụnye akụkụ nke agha ziri ezi. Àgwà Egbesu maka agha ziri ezi na-egosi na nanị ihe ziri ezi kpatara agha bụ ịgbachitere onwe ya.[1] Ya mere, ike Egbesu nwere ike iji dozie ikpe na-ezighị ezi na naanị ndị a na-ewere na kwekọrọ na eluigwe na ala. Usoro ụkpụrụ agha nke Egbesu na-agụnyekwa ihe nkwụghachi ụgwọ, ebe a na-enye ndị meriri emeri ụgwọ ọrụ maka imeri naanị agha.

A na-egosipụtakwa Egbesu n'omume ọdịnala. Nke a na-agụnye nzukọ nke ndị otu obodo n'ime eze Egbesu (onye isi nchụàjà), ndị isi nchụàjà (Okparans), ndị nchụàjà ndị ọzọ na ndị agha ụkwụ (Kulikuliwei) sochiri. Ndị isi nchụàjà bụ naanị ndị a na-ekwe ka ha kwupụta agha, ọ bụkwa naanị mgbe ha na-anọghị ka ndị Okparans na-ekwe omume ịrụ ọrụ a. 

E kwekwaara na ndị agha Egbesu nwere ike inye ndị agha ike ime mmụọ. Nke a gụnyere nchebe pụọ na mgbọ ndị iro.Courson, Elias; Odijie, Michael E. (October 2020). "Egbesu: An African Just War Philosophy and Practice". Journal of African Cultural Studies. 32 (4): 493–508. doi:10.1080/13696815.2019.1706460. S2CID 213054873.

 Omume Ndị Dị Mkpa 
Okpukpe Egbesu oge ochie nke ndị Ijaw dara ka ndị Briten nwechara ihe ịga nke ọma n’ala ndị Ijaw na ngwụcha narị afọ nke 19. Nke a wedara aha Egbesu obere oge na ọtụtụ ndị Ijaw maara naanị chi na nkà ihe ọmụma ya site na akụkọ ọdịnala na egwu ọdịnala..

Otú ọ dị, esemokwu Niger Delta, nke malitere n'ihi esemokwu dị n'etiti ụlọ ọrụ mmanụ na mba ọzọ na agbụrụ dị nta na mpaghara ahụ,[1] gbadoro ụkwụ na omume Egbesu ugbu a gburugburu usoro nchebe ime mmụọ Egbesu nwere ike inye ndị Ijaw. Ọrụ ịwepụta mmanụ nke gọọmenti Naijiria na ụlọ ọrụ mmanụ si mba ofesi na-eme na-ebutekarị esemokwu n'etiti akụkụ abụọ ahụ ka ndị Ijaw na-alụ ọgụ megide mbelata steeti na ịkpa ókè akụ na ụba.

 Òtù Ndị Agha 
Esemokwu Niger Delta emeela ka ọtụtụ ndị obodo ahụ na-eleda ya anya, ìgwè ndị agha emeela ka ụkpụrụ agha Egbesu dị ka ụzọ isi kpọta ma nata ndị otu na ọgụ megide steeti Naijiria na ụlọ ọrụ mmanụ Naijiria. Akụkụ kachasị mkpa a kpughere bụ nchebe Egbesu na-enye site na mgbọ ndị iro. Iji nweta nchebe a, ndị nne nke obodo, ndị okenye nwoke, na ndị ụkọchukwu na-akwado ìgwè ndị ahụ. Ndị agha na-eto eto na-ejikwa chalk ọcha na-ete ihu ha ma tinye akwụkwọ osisi na-agwọ ọrịa n'egedege ihu ha maka nchebe.

Ìgwè ndị e guzobere gburugburu Egbesu gụnyere Egebesu Boys ma ọ bụ Egbesu Boys nke Africa, Red Egbesu Water Lions, Reformed Egbesu boys nke Niger Delta, na Egbesu Mightier Fraternity. Ìgwè ndị a na-arụkọ ọrụ ma na-alụ ọgụ na ndị ọzọ, ebe Egbesu Mightier Fraternity na-etinye aka na esemokwu Niger Delta nke afọ 2016, mana ha abịanye aka na nkwụsị agha ka ọ na-erule ngwụcha Ọgọst 2016. 

 Ụmụ nwoke Egbesu 
Dị ka nzaghachi maka esemokwu Niger Delta, ụmụ nwoke Egbesu pụtara n'oge mmalite afọ 1990.  Ìgwè ahụ buuru ngwá agha lụso ndị ọchịchị ọgụ na esemokwu ahụ na Niger Delta na nzaghachi maka nsogbu gburugburu ebe obibi na nsogbu ndị ọzọ nke Ụlọ ọrụ mmanụ na Naịjirịa kpatara, gụnyere enweghị itinye ego na ego mmanụ na akụ na ụba mpaghara.Ọtụtụ ụmụ okorobịa sonyeere òtù nzuzo ahụ, na-enweta Mmalite nzuzo site n'aka ndị ụkọchukwu na-enye nke ime mmụọ nke Egbesu. Mmalite ahụ na-agụnye ihe a na-etinye akara n'akụkụ ụfọdụ zoro ezo nke ahụ, ụfọdụ ndị otu na-eyikwa ọtụmọkpọ.David J. Francis (2005). Civil militia: Africa's intractable security menace?. Ashgate Publishing, Ltd. p. 81ff. ISBN 0-7546-4452-9.Ndị na-eso ụzọ na-ekwekarị ọtụmọkpọ ahụ na mmalite nke òtù nzuzo na-eme ka ha ghara ịgba égbè.Akụkọ banyere ọrụ ha gụnyere ịtọrọ ndị ọrụ mmanụ, imebi ụlọ ọrụ mmanụ, na mwakpo ndị ọchịchị Naijiria. Otú ọ dị, ọ na-esiri ike ịkọwa ọrụ ụfọdụ na otu ahụ n'ihi ọnụnọ nke ọtụtụ ìgwè ndị agha ndị ọzọ na mpaghara ahụ. Otu ahụ na-arụsi ọrụ ike gafee steeti isii dị na ndịda ọwụwa anyanwụ na Niger Delta, na isi ụlọ ọrụ ọdịnala ha dị na Amabulou, Bayelsa State.

 Edemsidee