Goemai

Goemai (nakwa Ankwe ) bụ asụsụ Afro-Asiatic ( Chadc, West Chadic A) a na-asụ na mpaghara Great Muri Plains nke Plateau steeti na etiti Naijiria, n'etiti Osimiri Jos Plateau na Benue River . Goemai bụkwa aha agbụrụ ndị na-asụ asụsụ Goemai. A na-eji aha 'Ankwe' na-ezo aka ndị mmadụ, karịsịa na akwụkwọ ochie na ndị ọzọ.  : 1 Dịka nke 2020, a na-eme atụmatụ na enwere ihe dị ka ndị na-ekwu okwu Goemai 380,000. 

Goemai bụ asụsụ dịpụrụ adịpụ nke nwere usoro isiokwu-ngwaa-ihe mejupụtara.

A na-ewere asụsụ a dị ka egwu,  nke pụtara na nkuchi ya na-ebelata, karịsịa n'etiti ụmụaka.  : 6 Ọtụtụ ndị na-amụ Hausa dị ka asụsụ mbụ, nke a na-ejikarị eme ihe n'usoro ọchịchị na nke agụmakwụkwọ.  : 6 

 Aha 
Nkọwapụta Goemai sitere na 1930s. Orthographic oe na-anọchi anya ụdaume etiti etiti etiti, omume nke ndị ozi ala ọzọ na-arụ ọrụ n'etiti Goemai na Shendam nakweere n'ime 1930s, dịka Fada E. Sirlinger.   

 Nhazi 
N'usoro mkpụrụ ndụ ihe nketa, Goemai ekewapụrụ mgbe niile dị ka onye otu ezinụlọ asụsụ Afro-Asiatic na mpaghara asụsụ West Chadic A.  : 1   Enweela mbọ iji tinye nkọwa nke mkpụrụ ndụ ihe nketa na Goemai karịa ndị otu ya na ezinụlọ asụsụ West Chadic A, mana mbọ ndị a enwetabeghị nkwenye. Hellwig kwuputara na Goemai agbakwunyere na ezinụlọ Angas-Gerka, Angas-Goemai na ndịda Angas-Goemai,  ebe Blench na-ekewa Goemai dịka onye otu ezinụlọ Bole-Angas na Angas. Blench, Roger. 2017. Current research on the A3 West Chadic languages . Glottolog na-ahazi Goemai dịka onye otu ezinụlọ ọdịda anyanwụ Chadic A.3, Goemaic na Goemai-Chakato. 

Goemai nwere isi olumba anọ: Duut, East Ankwe, Dorok, na K'wo, nke a na-ejikarị eme ihe ma bụrụkwa ndị nwere nghọta  : 3 

 Fonology 

 Udaume 
Goemai nwere ụdaume iri na otu nke enwere ike ịchịkọta ya n'ogologo ; Udaume anọ dị mkpụmkpụ na ụdaume ogologo asaa. N'ọdịbe, a na-anọchi anya ụdaume ogologo site na iji akara ụdaume okpukpu abụọ.  : 18 Goemai nwekwara ọtụtụ ụda ụdaume ndị na-abụghị ụda ụda, mana na-eme n'ụzọ nkịtị, nke egosiri na agbakọnyere na brackets square na tebụl. Na tebụl, a na-anọchi anya ụda n'aka ekpe na IPA, na aka nri na-eji Goemai orthography. Ụdaume anaghị abụ mkpọda-mbụ na Goemai. Ọ bụ ezie na ụdaume syllable-ikpeazụ na-adịkarị mkpụmkpụ, enweghị ọdịiche dị n'etiti ogologo ụdaume n'ọnọdụ a.
+Ụdaume dị mkpụmkpụ N'ihu Central Azu Elu /i / i [ ʉ ] ị /ị / u N'etiti [ e ] e /ọ / e, [ a ] na [ b ] [ o ], [ ọ ] o Dị ala /a / a
+Ụdaume ogologo N'ihu Central Azu Elu /  / ii /  / ọ /  / ọ Elu-Ọkara /  / ee /  / oo Ala-Ọkara  /  / oꞌoꞌ Dị ala /  / aa
Ogologo ụdaume dị iche, ma ọ bụ naanị n'etiti mkpụrụokwu, dịka ụzọ abụọ dịka kúr "mbe" megide kúːr "ọkụ", na ʃʰɔ̀m "hyrax" versus ʃʰɔ́ːm "guineafowl".  : 35 

Enwekwara ọtụtụ diphthong na Goemai, nke ekwetaghị na ọ bụ ụda ụda. Kama, ha nwere ike ibilite n'ihi usoro ụda olu, gụnyere labialisation na ịdị elu assimilation . Diphthong ndị a gbara na Goemai gụnyere [  ], [  ], [  ], [  ], [  ], [  ], na [  ].  : 39 

 Consonants 
Goemai nwere consonants egosiri na chaatị dị n'okpuru ebe a, nwere akara n'aka ekpe na-egosi ndegharị IPA, yana akara n'aka nri nke na-egosi mkpụrụedemede Hellwig ji mee ihe.  : 17 Akara ndị agbachiri na brackets square abụghị ụda ụda. Consonants niile dị na tebụl nwere ike ịpụta na syllable-ọnọdụ mbụ, mana ụfọdụ amachibidoro ịpụta n'ọnọdụ mkpụrụokwu-ikpeazụ.  : 54–55 A na-edepụta fọnịm ndị ahụ egosipụtara n'ọnọdụ mkpụrụokwu-ikpeazụ n'ime tebụl dị n'okpuru ebe a, ebe fọnịm ndị na-edeghị ede na-apụta naanị na mmalite nke syllable. Goemai nwere ọdịiche dị ụzọ anọ na ngwa ahịa plosive ya yana ọdịiche ụzọ atọ n'ime ngwa ahịa fricative ya. Ihe mara mma bụ ọdịiche Goemai dị n'etiti ụda mkparị na-enweghị isi, nke dị ụkọ n'etiti asụsụ n'ozuzu ya.  : 19 
LabialAlveolarPalatalVelarGlottalPlosivep't'k''//p//t//kbdgb'd'Fricativef's'sh'hfsshvzjNasalmnngh, ngLiquidsLaterallTrillrGlidesw, u y, i 
Enwere klaasị okwu mepere emepe na Goemai: aha, ngwaa, na adverbs.  : 9 

Aha ndị dị na Goemai n'ozuzu enweghị akara morphological maka ikpe, ọnụọgụ, okike, na klaasị aha.  : 67 Enwere ihe dị iche iche na usoro izugbe a. Dịka ọmụmaatụ, ọtụtụ okwu metụtara mmadụ na akụkụ ahụ ka a na-ede akara maka ọnụọgụgụ, dịka ọtụtụ okwu agbazinye sitere na asụsụ Hausa.  : 71 Enwere ike ịiche aha aha n'akụkụ ndị ọzọ nke okwu dabere n'ọrụ ndakọrịta n'ahịrịokwu, na ụdị mgbanwe ha na-anabata. :  67 

Na Goemai, ngwaa bụ ụdị nkiti nke enweghị ike isi na akụkụ okwu ndị ọzọ nweta. Ya mere, enweghi morphemes na-ekwu okwu. Ọzọkwa, ọ dị ụkọ maka ngwaa ịbanye na ụdị morpheme ọ bụla ọzọ, ma ọ bụ ihe na-esi na ya pụta ma ọ bụ nke ntụgharị.  : 168 Ọ bụ ezie na ngwaa ndị mmadụ n'otu n'otu na-abụkarị otu morphemes, enwere ike ịdenye nkebiokwu ngwaa niile maka ihe siri ike, akụkụ, ma ọ bụ ụdị.

Na Goemai, ụfọdụ adverbs bụ ụdị ntọala enweghị isi, ebe ndị ọzọ sitere na ngwaa site na ntinye ma ọ bụ cliticization na onye mgbasa ozi,  : 279 dị ka n'ahịrịokwu ọmụmaatụ:

Enwere ike megharịa adverbs ndị na-erughị eru site n'aka ndị ngbanwe aha, mana nke a agaghị ekwe omume maka mgbasa ozi ewepụtara.  : 279 

 Mgbakwunye 
Mgbakwunye bụ ihe a na-adịghị ahụkebe na Goemai, ndị dị adị na-abụkarị prefixes, nke ga-enwerịrị ụdị CV, ọ gwụla ma ha nwere naanị imi.  : 57 Abụọ n'ime affixes a na-ejikarị bụ affixes gòe-, nke a na-eji dị ka onye na-emepụta aha, na N- (otu imi dabara na ebe nke consonant na-esonụ), nke a na-eji dị ka mgbasa ozi.  : 314 

Ọ bụ ezie na njuaka nke suffixes na infixes dị n'asụsụ ahụ, ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mgbe ọ bụla a na-eji ha eme ihe na-adịghị arụpụta ihe dị ka akara ọtụtụ. Ihe dị ka 10% nke ngwaa nke akara Goemai n'ụzọ dị otu a,  : 173 ebe ọtụtụ ngwaa ndị ọzọ dị n'asụsụ ahụ enweghị akara kpamkpam.  : 172 

 Nkatọ 
Goemai nwere nnukwu ngwa ahịa clitics, nke a na-eji maka nhazi okwu na nkesa sara mbara karịa affixes.  : 310 Dị ka prefixes, ọtụtụ clitics na-ewere ụdị CV.  : 57 Goemai nwere ma proclitics na enclitics, ọ bụ ezie na na Goemai, clitic ọ bụla nwekwara ike iguzo naanị ya dị ka okwu n'onwe ya. :  310 

Ọtụtụ n'ime clitics dị na Goemai bụ phrasal, gụnyere nke a na-ahụkarị clitics = hòe "kpọmkwem", na kọ= "ihe ọ bụla/nke ọ bụla; ọ bụla".  : 310 

Ndị na-eme mgbanwe dị ka là=, nke dị ntakịrị, na =hok, onye na-ekpebi ihe a kapịrị ọnụ, nwere ike itinye aka na nkebiokwu aha dị ka clitics. Ụmụ irighiri ihe ajuju na-egosipụtakarị dị ka ihe nzuzo na njedebe nke edemede.  : 310 

Na Goemai, mmụgharịgharị na-abụkarị ele mmadụ anya n'ihu, ọ bụ ezie na ntugharị zuru ezu dị n'ọnọdụ ụfọdụ. Mgbanwegharị na-enye nkọwa dị iche iche dabere na okwu a na-agbanwe. Mgbe ụfọdụ, a na-emegharịgharị ọnụọgụ ma ọ bụ adverbs iji gosi ike siri ike,  : 263 dị ka ọ dị n'ihe gbasara zòk ("na-emesapụ aka") ka a na-emegharị ya nke ọma dị ka zòkzòk ("nke ukwuu na-emesapụ aka").  : 281 Enwere ike ịmegharị ọnụọgụgụ iji gosi na ekewa nọmba ahụ n'ime oge, ma ọ bụ kesaa ya n'ọtụtụ ụlọ ọrụ ma ọ bụ otu dị iche iche, dịka na k'ún ("atọ") ka a na-emegharị ka k'ún k'ún ("atọ nke ọ bụla").  : 268 Mmụgharị akụkụ akụkụ bụ usoro a na-ejikarị eme ihe maka ịgbasa ngwaa, dị ka na pyá “ghọrọ ọcha” (v.) versus pòe-pyá “ọcha” (adv.).  : 280 

 Helwig, Birgit (2011) Ụtọasụsụ nke Goemai . 596 p., Mouton De Gruyter.  ,  .
 Hellwig, Birgit (2003) Ọrụ ubi n'etiti Goemai na Nigeria: ịchọpụta ụtọ asụsụ nke okwu ihe onwunwe . STUF
 Hellwig, Birgit (2003) Ndekọ grammatical nke semantics postural na Goemai (asụsụ West Chadic nke Nigeria) . Usoro MPI na Psycholinguistics [akwụkwọ akụkọ Nijmegen].  [mmelite ahụ nwere ozi gbasara ọdịdị ala, igwe mmadụ, na mmụta asụsụ nke Goemai; Isi nke 2 bụ eserese grammatical nke Goemai]
 Hoffman, Carl (1970) 'Kwapụta n'usoro phonology nke asụsụ nke otu Angas–Goemai.' Edemede edebeghị.
 Kraft, Charles H. (1981) Chad ndepụta okwu . Berlin: Dietrich Reimer (Marburger Studien zur Afrika- und Asienkunde, Serie A: Afrika, 23, 24, 25). [nwere ihe osise phonological nke Goemai yana ndepụta okwu Goemai]
 Wolff, Hans (1959) 'Ụdị subsystem na asụsụ mpaghara.' Ọmụmụ asụsụ gbasara mmadụ, 1, 7, 1 – 88. [nchịkọta ụda olu nke Goemai (olumba Duut)]

 Ntụaka 

 Njikọ mpụga 

 Ebe nchekwa ELAR nke ederede Goemai, gụnyere ngwa nnweta mepere emepe
 Goemai DoReCo corpus nke Birgit Hellwig chịkọtara. Ndekọ odiyo nke ederede akụkọ nwere oge ndegharị akwadoro n'ogo ekwentị, ntụgharị asụsụ na nkọwa nhazi oge dabara na ya.

 Ọgụgụ ọzọ 
Otú:Pages with unreviewed translations