Asụsụ Chʼol

G 

Asụsụ Ch'ol (Chol) bụ otu alaka ọdịda anyanwụ nke ezinụlọ asụsụ Mayan nke ndị Ch'ol na steeti Chiapas, Tabasco na Campeche na Mexico na-eji. Asụsụ a, yana Chontal, Ch'orti' na Ch'olti' mebere otu asụsụ Cholan . 

A na-ewere alaka Cholan nke asụsụ ndị Mayan ka ọ bụrụ ndị na-eche nche karịsịa na Ch'ol tinyere ndị ikwu ya abụọ kacha nso bụ asụsụ Ch'orti' nke Guatemala na Honduras, na asụsụ Chontal Maya nke Tabasco kwenyere na ọ bụ asụsụ nke oge a nke kacha egosipụta mmekọrịta ha na asụsụ Maya ochie . 

A na-ebu mmemme asụsụ Ch'ol site na ụlọ ọrụ redio CDI XEXPUJ-AM, na-agbasa ozi sitere na Xpujil, Campeche .

 Olumba 
Enwere isi olumba abụọ nke Chʼol:

 Chʼol nke Tila nke mmadụ 43,870 na-asụ, ndị 10,000 n'ime ha bụ ndị na-asụ otu asụsụ n'ime ime obodo Tila, Vicente Guerrero, Chivalito na Limar dị na Chiapas .
 Chʼol nke Tumbalá nke mmadụ 90,000 na-asụ bụ ndị 30,000 n’ime ha bụ ndị na-asụ otu asụsụ n’ime obodo ndị dị na Tumbalá, Sabanilla, Misijá, Limar, Chivalita na Vicente Guerrero.

 fonology 

 Consonants 
Enwere akụkụ consonantal 21 na Chʼol. N'okpuru ebe a bụ ndepụta ngwa ngwa nke Chʼol.  A na-egosiputa ihe odide nke kwekọrọ na akara nkuku n'akụkụ akara IPA .
LabialAlveolarPalatalVelarGlottalPlosive        Affricate    Fricative   Nasal  Liquid  Glide  
Maka akụkụ ndị dị na kọlụm palatal, [ tʲ, tʲʼ ] bụ consonants alveolar palatalized, na [ tʃ, tʃʼ ] bụ palato-alveolar affricates . Ngwongwo ọzọ nke consonant inventory bụ na naanị labial nwere akụkụ a na-ekwupụta okwu [b], nke dabara na bilabial implosive [ɓ] nke akpọpụtara na Proto-Mayan . 

A na-anụ ụda alveolar [ n, t ] naanị dị ka allophone nke / ɲ, ts /.

 Udaume 
Chʼol nwere usoro udaume isii, dị ka egosiri n'okpuru n'ime ndepụta ụdaume. 
 N'ihu Central Azu Elu i ⟨ i ⟩ ɨ ⟨ ⟩ u ⟨ ⟩ N'etiti e ⟨ ⟩ o ⟨ ⟩ Dị ala a ⟨ ⟩
Udaume ä bụ akụkụ pụrụ iche na Chʼol, dị ka ọ dị n'asụsụ Chʼolan ndị ọzọ. Dị ka Kaufman na Norman (1984) si kwuo, ụdaume ogologo n'asụsụ Proto-Mayan jikọtara ha na ndị mkpirisi ha n'asụsụ Chʼolan, ewezuga *aa (ogologo) na *a (mkpụmkpụ) . Akụkụ ndị a gara n'okpuru mgbanwe ụda, nke *aa ghọrọ a na * a ghọrọ ä . 

 Nhazi mkpụrụedemede 
Ch'ol nwere ike inwe CV, CVC, CVCC, CCVC, CCVCC dị ka usoro mkpụrụedemede enwere ike. Ndị kachasị ewu ewu bụ CV na CVC. 
mut [mutʲʰ] '   CVC pul [pul̥] '   CVC ja' [xaʔ] '   CVC ikk [ʔi.xikʰ] '   CV. CVC wiñik [wi.ɲikʰ] '   CV. CVC
Dị ka ọtụtụ asụsụ ndị Mayan ndị ọzọ, Chʼol adịghị ekwe ka mkpụrụokwu ndị na-amaliteghị amalite, nke pụtara na okwu ndị yiri ka ha na-eji ụdaume malite n'ezie na-akwụsị akwụsị dị ka mmalite.
ich [ʔit͡ʃ] '   CVC axe [ʔax] '   CVC Ọ dị mma [ʔokʰ] '   CVC ej [ʔj] '   CVC
Ọ bụ ezie na mmalite mgbagwoju anya na codas dị mgbagwoju anya dị, nke mbụ na-eme nanị n'ofe morpheme, na nke ikpeazụ na-ejedebe na j C. 
kpam [kpam̥] '   nkem [ktʲem̥] '   chujm [t͡ʃ'uxm̥] '   mujk [muxkʰ] '  
 (N)'man'wiñik-añ (IV)'to be a man' (IV)'to sleep'wäy-is-añ (TV)'to make him/her sleep' (TV)'to buy'pmäñ-b-eñ (DV)'to buy something for somebody' (TV)'to talk to'pejkäñ-ty-el (DI)'to be talked to'

 Syntax 

 Akara ikpe 
Dị ka ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ asụsụ ndị Mayan ndị ọzọ, Ch'ol nwere akara mmadụ abụọ: ihe na-adịghị mma na nke na-enweghị isi . Omenala ndị Mayan bụ ịkpọ nke mbụ dị ka Set A na nke ikpeazụ dị ka Set B.  Chʼol bụ asụsụ na-ekwo ekworo : nhazi morphosyntactic ya dịgasị iche dabere n'akụkụ ya. N'akụkụ zuru oke, a na-eji nzizi na-adịghị mma na-eme ihe, ebe n'akụkụ na-ezughị okè, anyị ka na-ahụ maka nhọpụta-nkwudo. 

A na-ewerekarị akara nrịbama atọ dị ka suffixes; Otú ọ dị, Martínez Cruz (2007) na Arcos López (2009) chịkọtara ha dị ka ndị na-ekwu okwu . Ihe nrịbama ndị a na-egosikarị ndị nnọchite ngwa ngwa transitive.
+Tọọ A / __C / __ V 1st k- ~ j- (/ __k) Nke abụọ a- ee- Nke atọ i- (i)y-
Rịba ama na ihe nrịbama niile nwere allomorphs nwere ụda olu: 1st otu nrịbama na-agbanwe site na k ruo j mgbe ọ na-aga k ọzọ, na nke abụọ otu na nke atọ nwere glides etinyere mgbe ha na-ebute consonants.

Ntọala B bụ suffixes. Ihe nrịbama ndị a na-egosipụtakarị ndị ọrịa nke ngwaa ntụgharị ma ọ bụ isi arụmụka nke ngwaa intransitive.
+Tọọ B 1st -ọñ Nke abụọ -ety Nke atọ -ø
Enwere otutu nrịbama atọ maka akara ọtụtụ okwu na Ch'ol - clitics abụọ na otu suffix. Enwere ike ijikọ clitics abụọ ahụ n'ihu akara nrịbama nke otu onye ma ọ bụ na-agbanye mgbọrọgwụ. 
+Ọtụtụ akara 1st (na) la 1st (ex) l(oj) oñ Nke abụọ la Nke atọ -ob ~ -o'
Ihe nrịbama nke 1st pụrụiche nwere ụdị loñ dị mkpụmkpụ yana ụdị lojoñ dị ogologo. A na-eji ha abụọ eme ihe n'otu n'otu, ma e wezụga mgbe a na-ejikọta ya n'ihu otu akara, nke a na-ahapụ naanị ụdị dị mkpụmkpụ. A na-aghọtakarị suffix -ob dị ka -o''' n'okwu.

 Amụma ọnụ 
Usoro usoro okwu bụ VOS . Otú ọ dị, usoro okwu na-adịgasị iche na VOS anaghị abụkarị ụtọ ụtọ asụsụ: ihe ndị gụnyere animacy, definiteness, topicalization na ilekwasị anya na-enye aka n'ịchọpụta usoro okwu kwesịrị ekwesị.  Nkebi ahịrịokwu dị mfe Ch'ol nwere ntakịrị ngwaa nfefe n'ụdị [ASP Set A + Verb + Set B]. N'ihe gbasara ngwaa intransitive na-abụghị ndị nnọchite anya, a na-emezu ntụaka n'ofe nke otu arụmụka na ma ọ bụ Set A ma ọ bụ Set B dabere n'akụkụ ngwaa ahụ. Okwu amụma nwere ike inwe akụkụ ndị a: nke zuru oke, ezughị okè, na-aga n'ihu, nnabata, nkwụsị, na ike . 

 Ngwaa mgbanwe 
N'ime ngwaa ntụgharị Chʼol, e nwere ngalaba abụọ bụ isi: ụdị dị mfe na ụdị ewepụtara. Nke mbụ na-agbanwe arụmụka bụ isi n'ime ngwaa ahụ site n'ịtụgharị aka na ntụgharị okwu dị na Set A na ihe dị na Set B. N'akụkụ nke zuru oke, ụdị a na-agụnye suffix ọnọdụ, nke bụ ụdaume kwekọrọ na mgbada ụdaume. N'aka nke ọzọ, akụkụ na-ezughị okè anaghị ewere suffix ọnọdụ dị otú ahụ. 
mi i-k'el-ø-o'  -hụ-  'Ha na-ahụ ya.'
Iji mepụta ngwaa ntụgharị ewepụtara, mgbakwunye -V ma ọ bụ -Vñ'', dabere na akụkụ ahụ. N'adịghị ka ụdị dị mfe, suffix adịghị mkpa ka ọ kwekọọ na ụdaume mgbọrọgwụ. A na-amata arụmụka kpọmkwem dị na ngalaba a site na ngbanwe Set A na Set B. 
mi k-il- añ -ø  tyi k-otyoty- i -ø  -hụ-   ụlọ -  'Ha na-ahụ ya.'  'Ebi m ya.'

 Amụma na-abụghị nke ọnụ 
Ihe owuwu a anaghị ewere ihe nrịbama akụkụ, n'ụzọ dị iche na amụma ọnụ. Enwere ike isi ya na aha, adjectives, positionals, wdg. Isi arụmụka na-ewe naanị ihe nrịbama Set B. 
wäy-äl- oñ ụra -  -  'Ahụrụ m ya.'

 Hụkwa 

 Agala Ch'ol
 Lakandon Chʼol
 Manche Ch'ol

 Ihe ndetu 
mgbakwunye, enwere mkpuchi nke nwere ihe pụrụ iche, mana anaghị atụgharị maka ọnụọgụ, ogologo oge ma ọ bụ mmadụ. Ha na-eme na ngwaa na-atụgharị. Ha na-akparaghmgbakwunye, enwere mkpuchi nke nwere ihe pụrụ iche, mana anaghị atụgharị maka ọnụọgụ, ogologo oge ma ọ bụ mmadụ. Ha na-eme na ngwaa na-atụgharị. Ha na-akparagh
Otú:Pages with unreviewed translations