Asụsụ Paresi

Paresi (nke a na-akpọkwa Haliti-Paresi ma ọ bụ Paresi-Haliti site n'aka ndị ọkà okwu n'onwe ha) bụ asụsụ Arawakan a na-asụ na Brazil . Enwere ihe dị ka ndị Paresi 2000, na ihe dịka 1800 (~ 90% nke ndị bi na ya) na-asụ asụsụ ahụ. Ndị Paresi na-ebi na steeti Mato Grosso, karịa kpọmkwem na mpaghara ụmụ amaala itoolu: Rio Formoso, Utiariti, Estação Parecis, Estivadinho, Pareci, Juininha, Figueira, Ponte de Pedra, na Uirapuru. N'ihe gbasara ihe egwu, ọ bụghị n'ihe ize ndụ ozugbo. A na-eji ya n'ọtụtụ ngalaba kwa ụbọchị, mana enweghi mgbasa ozi na ọgbọ ndị na-eto eto, yana ntụgharị asụsụ pụtara ìhè na Portuguese . Nke a bụ nsonaazụ Portuguese na-eji na agụmakwụkwọ na nlekọta ahụike, yana njikọ nke omenala Brazil n'etiti ndị Paresi, na-eme mgbanwe n'asụsụ ha na omenala ha. [ 2 ]

 Ozi ndabere 

 Akụkọ ihe mere eme 
Ndị na-asụ Paresi nwere mmetụta miri emi site na kọntaktị ha na ndị ọchịchị Portuguese, bụ ndị ha zutere na mbụ na 1718. Ruo ihe karịrị 100 afọ, a gbara ha ohu dị ka ndị na-egwuputa ihe na Mato Grosso. Dị ka ndị ọkà okwu Paresi bi na mpaghara rọba, ọtụtụ ndị a chụpụrụ n'ụlọ ha ma ọ bụ were ya dị ka ndị nduzi site n'aka ndị na-achọ ịkụ ọkpọ na njedebe narị afọ nke 19; nrigbu na mmegide a ga-eme ka ha fọrọ nke nta ka ha laa n'iyi na narị afọ nke 20. Ọtụtụ ndị ozi ala ọzọ Katọlik nọ n’ọgbakọ Anchieta manyere ụmụaka Paresi n’ụlọ akwụkwọ, bụ́ ebe a gbalịsiri ike igbochi asụsụ ha, ma werekwa ndị Waimaré nọ n’ógbè ahụ na-achị ógbè Utiariti dum. [ 3 ]

Ọgba aghara a niile butere ọtụtụ otu obere ngalaba nke Paresis furu efu ma ọ bụ n'ihi mkpochapụ ma ọ bụ nnabata n'ime otu ndị ọzọ, yana ngbanwe n'ọtụtụ otu n'ịsụ Portuguese Brazil karịa Paresi. Otu dị iche iche ka na-agba mbọ ịnọgide na-eme omenala omenala Paresi yana asụsụ, dị ka ndị Kozarene na-eme biya omenala, na achịcha, na-eyikwa isi isi, na sket Paresi. [ 4 ]

 Asụsụ ezinụlọ na ngwaahịa 
Paresi sitere na ezinụlọ asụsụ Arawak, otu n'ime ezinụlọ asụsụ kachasị na nke kacha gbasaa na South America. Payne (1991) ji njide lexical iji chọpụta nhazi asụsụ, ma tinye Paresi na ngalaba etiti. Aikhenvald (1999) na Ramirez (2001) otu Paresi banye na ngalaba Paresi-Xingu. [ 5 ]

 Akwụkwọ 
Enweela ụfọdụ akwụkwọ maka Paresi. Ụtọasụsụ sketch rụrụ ọrụ dị ka nkọwa mmalite nke okwu, nkebiokwu, na nhazi okwu. [ 6 ] Achịkọtala akwụkwọ ọkọwa okwu mmalite dabere n'ụdị dị iche iche a na-asụ na mpaghara Utiariti. [ 7 ] [ <span title="A complete citation is needed. (March 2024)">n'uju nhota dị mkpa</span> ] arụkwara ọrụ fonology, [ 8 ]  [ 9 ]  [ 10 ]  [ 12 [​  [ 13 ]  [ 14 ]  karịsịa na ụda olu na ụda olumba Waimaré, [ 15 ]  na nkọwa ụda olu nke isi Paresi variants na-eji atụmatụ geometry . [ 16 ] Brandão edewo nkọwapụta <span title="A complete citation is needed. (March 2024)">n'ọnụ</span> [ ] klaasị ngwaa, ike, akụkụ na ụdị. [ 17 ] Edewo nkọwapụta morphosyntax nke na-ekwu maka morphemes na <span title="A complete citation is needed. (March 2024)">-</span> [ ] gbasara mkparị, akụkụ, na ọnọdụ. [ 18 ] Enwere ihe nkuzi nkuzi ndị ọzọ dị [ 19 ]  na mgbakwunye na akwụkwọ akụkọ ụmụ akwụkwọ nke ndị ọkà okwu Paresi na-agụsịghị akwụkwọ dere na Mahadum State nke Mato Grosso.

Museu do Índio nwere ọrụ asụsụ na-aga n'ihu maka Paresi, nke Glauber Romling na-ahazi. Ebumnobi nke oru ngo a bụ itinye aka na obodo ndị obodo site n'inye ihe ndekọ akụkọ ihe mere eme na nkuzi asụsụ iji nyochaa data okwu n'ụdị akụkọ ifo na ajụjụ ọnụ gbasara mmekọrịta ọha na eze.

 fonology 

 Consonants 
Enwere fọnịm consonant 17 dị iche na Paresi, nwere fọnịm atọ dị n'akụkụ na-apụta naanị n'ọnọdụ amachibidoro. A na-enyocha fọnịm ndị a dị n'akụkụ ka ọ bụrụ fọnịm nke ha, n'ihi na n'adịghị ka consonant allophones ndị ọzọ nwere ike ịpụta n'asụsụ ahụ, fọnịm ndị a nwere ike ịpụta okwu-na mbụ tupu /a/, nke na-agaghị akpalite palatalization .
+E nwetara site na Brandão (2014) [ 20 ] Labial eze Alveolar Palato-Alveolar Velar Glottal imi m ⟨ m ⟩ n ⟨ n ⟩  Plosive b ⟨ b ⟩ t ⟨ t ⟩ tʲ ⟨ ty ⟩ k ⟨ ⟩ Mmekọrịta t͡s ⟨ ts ⟩ ( t͡ʃ ) ⟨ tx ⟩ Nke na-ese okwu f ⟨ f ⟩ θ ⟨ ⟩ ( ʃ ) ⟨ x ⟩ h ⟨ h ⟩ Mpịakọta ɾ ⟨⟩  N'akụkụ l ⟨ ⟩ ( lʲ ) ⟨ ly ⟩ Odika w ⟨ ⟩ j ⟨ y ⟩

 Udaume 
Enwere ụdaume ụdaume 6 dị iche na Paresi, ọ bụ ezie na amachibidoro ụdaume nasalized n'ọnọdụ ebe ha nwere ike ime na mgbe ụfọdụ na-ekwusi ike allophones nke nha ọnụ ha, ụdaume imi n'ihu bụ naanị ndị nwere nkesa dabara na ụdaume ọnụ ha. Paresi na-egosipụta ụdị rhinoglottophilia n'ime ụdaume ndị dị n'akụkụ mmalite mmalite mkparịta ụka glottal na nkeji okwu ikpeazụ bụ imi na-egosipụta ụda ume ume .
 N'ihu Azu Elu i ⟨ ⟩, ĩː ⟨ ⟩ N'etiti e ⟨ ⟩, ẽː ⟨ ⟩ o ⟨ ⟩ Dị ala a ⟨ ⟩

 Ọmụmụ ihe ọmụmụ 
Paresi bụ asụsụ polysynthetic, nke oke morpheme doro anya ma dị mfe ịtụgharị. Mgbakwunye na-arụpụta nke ọma n'asụsụ ahụ, ebe a na-etinye prefixes tumadi na ngwaa, na n'ụfọdụ aha iji mepụta predicates. Ụdị suffixes dị iche iche dị maka aha na ngwaa; suffixes n'ọnụ na-etinye koodu onwunwe na ọtụtụ, yana suffixes okwu na-etinye akụkụ, mgbanwe valency, na ọnụ ọgụgụ. Nkọwa nke onwe na nke klausal dị ọtụtụ, yana akara akara nke onwe ya na isiokwu ahụ, yana clausal enclitics na-egosi ọdịnihu, gara aga, ma ọ bụ ihe na-adịghị mma . [ 21 ] Adnominal (na-apụta n'ihu aha) na ihe ngosi adverbial dịkwa ọtụtụ, yana ụzọ anọ kewara na ngosipụta nke ọchịchị: proximal, medial, distal, and non-visual, yana ọdịiche dị na ọnụọgụgụ.

Ihe nrịbama nkụda mmụọ nke ọzọ /motya/ na-egosi na ngwaa ahụ na-emegide echiche mmadụ ma ọ bụ atụmanya ya sitere na ihe akaebe anya. Ọ bụrụ na mmadụ ga-ahụ na mbara igwe bụ ígwé ojii, na site na nke ahụ na-atụ anya ka mmiri zoo, ma o meghị, ha ga-ekwu ihe ndị a:

Ihe nrịbama abụọ a na-enyo enyo, /zamani/ na /kala/ dị iche na ọkwa nke ijide n'aka, ndị mbụ na-egosi ihe onye na-ekwu okwu na-ejighị n'aka nke ọma, ebe nke ikpeazụ na-egosi na ọ dịghị ihe zuru oke, ma ọ bụ ihe dị elu nke eziokwu, onye na-ekwu okwu nwere ike ọbụna hụ ihe omume ahụ n'onwe ya.


 Syntax 
Paresi bụ asụsụ nhọpụta-nkwudo, na isiokwu nke ngwaa transitive na intransitive ka akara otu, yana ihe nke ntụgharị dị iche. Paresi anaghị etinye akara nke ọma, kama ọ na-egosi isiokwu na ihe ndị bụ isi site na usoro okwu: a na-enyekarị iwu ahịrịokwu ebe ihe ahụ na-abụghị nnọchiaha okwu isiokwu-Object-Verb,

 appears before nouns and can also take the plural , shown in Example (26).

 can come before or after the noun, but does not appear as its own independent pronoun. In (29),  is being used as a non-verbal predicate.


 Ntụaka 
mmadụ nke na-enweghị mgbagha otu, ebe aha rechad ndị mmadụ bụ aha mmadụ nke na-enweghị mgbagha ọtụtụ. Aha ndị na-abụghịmmadụ nke na-enweghị mgbagha otu, ebe aha rechad ndị mmadụ bụ aha mmadụ nke na-enweghị mgbagha ọtụtụ. Aha ndị na-abụghị mmadụ nke na-enweghị mgbagha otu, ebe aha rechad ndị mmadụ bụ aha mmadụ nke na-enweghị mgbagha ọtụtụ. Aha ndị na-abụghị





 Njikọ mpụga 

 Akwụkwọ ELAR na nkọwa nke Paresi-Haliti (Arawak)
Otú:Pages with unreviewed translations