Asụsụ Krongo

Krongo, bụkwakwara Korongo ma ọ bụ Kurungu ma mara dị ka Dimodongo, Kadumodi, ma ọ bụ Tabanya mgbe obodo obodo gasịrị, bụ asụsụ Kadu a na-asụ na ndịda ọdịda anyanwụ nke ugwu Nuba [ 2 ] na South Kordofan, Sudan .

Ethnologue depụtara Angolo, Tabanya, na Toroji na ugwu Krongo; na Buram, Damaguto, Dar, Dimadragu, na obodo Dimodongo. 

Ndị na-asụ asụsụ n'onwe ha na-ezo aka n'asụsụ ahụ dị ka "nịinò mó-dì", nke pụtara "asụsụ sitere n'ụlọ". [ 2 ]

Dị ka nnyocha e mere na 1985 si kwuo, ndị na-asụ Krongo na-abụkarị ndị ọrụ ugbo ma na-ebi ndụ site n'ịkọ ihe ọkụkụ dị ka sorghum, agwa, sesame, ahụekere na ọka yana idobe anụmanụ dị ka ehi, atụrụ, ezi, ewu na ọkụkọ. [ 2 ]

Nnyocha e mere n'afọ 1976 [ 3 ] kwuru na asụsụ ndị ọzọ a na-asụ na mpaghara a nyochara (ebe a na-akpọkwa "Krongo") bụ Arabic, Dinka, Hausa na obere obere asụsụ ndị Africa ndị ọzọ. Nke kachasị n'ime ndị a bụ Arabic na 70% nke mmadụ 443 ndị a nyochara na-ekwu na ha na-asụ asụsụ ahụ, n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị ka asụsụ obodo ha. A na-eji ya dị ka asụsụ asụsụ n'ahịa karịa n'ụlọ. [ 4 ]

Dịka nyocha ahụ siri kwuo, ọnụ ọgụgụ agụghị akwụkwọ dị elu n'etiti ndị bi na mpaghara Krongo. Ọtụtụ n'ime ụmụaka amabeghị Arabic - 90.3% nke ndị mmadụ kwuru na ha mụtara ya mgbe ha bụ nwata. Ụlọ akwụkwọ ndị ahụ ( khalwas ) na-eji Arabic dị ka asụsụ ntụziaka n'agbanyeghị, nke a nwere ike ịbụ ihe kpatara mmadụ ole na ole n'ime ndị Krongo na-aga akwụkwọ. Ọtụtụ n'ime ndị nwere agụmakwụkwọ bụ ndị na-asụ Arabic dị ka asụsụ nne ha na/ma ọ bụ ụmụ nwoke. [ 5 ]

Ndị Krongo, dị ka ndị Nuba ndị ọzọ, bụ ndị Alakụba . 

 fonology 
Asụsụ Krongo nwere fọnịm consonant ogologo na nke dị mkpụmkpụ na ụdaume ogologo na nke mkpirisi egosiri n'okpuru. [ 7 ]
+fọnịm consonant mkpirisi Labial Dental/Alv. Retroflex Palatal Velar Plosives /p/ /t/ /ʈ/ /c/ /k/ Ihe mkpali /ɓ/ /Ụ/  Fricatives /f/ /s/ /ʃ/ Ọnụ imi /m/ /n/ /ɲ/ /ŋ/ Mmiri mmiri /l/, /r/  Semi consonants /w/ /y/
+fọnịm consonant ogologo Labial Dental/Alv. Retroflex Palatal Velar Glottal Plosives /pp/ /nt/ /tt/ /nʈ/
/ʈʈ/ /nc/ /cc/ /nk/ /kk/ /ʔ/ Ihe mkpali /nɓ/ /ɓɓ/ /nd/ /ỤD/  Fricatives /ff/ /ss/  Ọnụ imi /mm/ /nn/ /ɲị/ /ŋŋ/ Mmiri mmiri /ll/, /rr/  Ọkara ụdaume /ww/ /y/
+ụdaume dị mkpụmkpụ [+ATR] [-ATR] [-azụ] [+azụ] [-azụ] [+azụ] [+elu] /i/ /u/ /ɪ/ /ʊ/ [+ dị ala] /o/ /a/ ọkwa phoneme edoghị anya /e/
+ụda ụdaume ogologo [+ATR] [-ATR] [-azụ] [+azụ] [-azụ] [+azụ] [+elu] /ii/ /uu/ /ʊʊ/ [+ dị ala] /oo/ /aa/ ọkwa phoneme edoghị anya /ee/

 Udaume 
A na-ekewa ụdaume ndị ahụ n'otu nkwekọ ụdaume abụọ +ATR na -ATR. Amabeghị otu /e/ nọ n'ihi na a na-eji ya dochie ma /ɪ/ ma ọ bụ nchikota /y/ na /a/, nke yiri ụda ahụ. Okwu maka “abụọ” dịka ọmụmaatụ nwere ike dee /-yáárè/ ma ọ bụ /-yáaryà/. N'adịghị ka /ɪ/, /e/ nwekwara ike iji n'otu okwu ahụ dị ka [+ATR] - ụdaume ezie. [ 8 ]

Ndokwa nke /o/ na /a/ n'ime otu ụdaume kwekọrọ na-adabere n'ọnọdụ na /o/ nwere ike ịchọta naanị n'otu okwu ahụ na [+ATR] - ụdaume na /a / nwere ike ịchọta naanị n'otu okwu na [-ATR] - ụdaume. A na-ahụkwa ha abụọ n'okwu ọnụ yana naanị consonants na/ma ọ bụ na /e/. [ 9 ]

 Consonants 
N'ihu consonants ogologo, naanị ụdaume dị mkpụmkpụ ka a na-eji. A na-emeso nkwụsị Glottal n'asụsụ ụtọ dị ka consonants ogologo. Ha na-eme dịka ọmụmaatụ, na nnọchiaha mmadụ nke otu: /àʔàŋ/ 'I', /ùʔùŋ/ 'gị', /ìʔìŋ/ 'he'. N'ime consonants ogologo, naanị /ff/ ka a maara na ọ na-eme na mmalite okwu, dị ka ọ dị na /ffà/ 'osisi'. [ 10 ] Ogologo consonant /ŋŋ/ dị ụkọ, mana ọ na-apụta dịka ọmụmaatụ n'okwu /àŋŋá/ 'anyị'. [ 11 ] /p/ na /pp/ dịkwa ụkọ. Ha na-eme dịka ọmụmaatụ na okwu mbinye ego sitere na Arabic. [ 10 ]

Maka consonants ndị ọzọ a kpọtụrụ aha, nhụsianya zuru oke bụ naanị iwu n'ihu /y/. N'ihu /i/ na /ɪ/, ọ bụ nhọrọ maka velar plosives n'ime a morpheme, ma na mbụ ọnọdụ ha enweghị ike zuru ezu palatalized. Maka /s/, palatalization bụ nhọrọ mgbe niile. Ya mere, mkpọpụta okwu sikà nwere ike ịdị ka nke a:

[sígà] → ọ bụghị palatalized, ma ọ bụ

[sʸígà] → palatal articulation secondary, ma ọ bụ

[ʃígà] → ikpochapụ zuru oke, gbanwee gaa na fricative palatal. [ 13 ]

Ụkpụrụ palatalization ndị a na-emetụtakwa consonants ogologo.

 Syntax 
Ewezuga isiokwu ahụ na ihe ahụ kpọmkwem, a na-edobe nkebiokwu niile n'aha n'ọnụ na prefix ikpe dịka ngwaa siri dị. [ 14 ]

 Ntụaka 
mmadụ 443 ndị a nyochara na-ekwu na ha na-asụ asụsụ ahụ, n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị ka asụsụ obodo ha. A na-eji ya dị ka asụsụ asụsụ n'ahịa karịa n'ụlọ. n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị ka 

 Njikọ mpụga 

 Nkọwa okwu Krongo bụ isi na Global Lexicostatistical Database
Otú:Pages with unreviewed translations