Asụsụ Yawalapití

Yawalapiti (Jaulapiti) bụ asụsụ Arawakan nke Brazil . A kọrọ na ndị Agavotaguerra (Agavotoqueng) na-asụ otu asụsụ.  Ndị na-asụ asụsụ ahụ bi n'otu obodo dị n'akụkụ osimiri Tuatuari, nke dị n'akụkụ osimiri Kuluene, nke dị n'ebe ndịda nke Xingu Indigenous Park ( Upper Xingu ), na steeti Mato Grosso . 

 fonology 

 Consonants 
Yawalapiti na Waurá, asụsụ Arawakan nke nwere otu obere otu, na-ekekọrịta ngwa ekwentị yiri nke ahụ. A na-ekewa akụkụ ndị bụ isi na tebụl na-esonụ.

Enweghị plosives ma ọ bụ affricates ekwuputara n'asụsụ ahụ. The palatal  na-egosi na ọ bụ allophone nke  na-eme n'ihu ụdaume ihu , eg [puˈluka] "mpaghara" vs. [naˈciɾu] " nwanne nne m". Ọzọkwa, fricative  dị na mgbanwe n'efu na ogbo ya ekwuputara na  otu, eg [iˈʂa ~ iˈʐa] "ụgbọ mmiri". 

Enwekwara ụfọdụ mgbochi phonotactic nke na-akọwapụta ụdị consonants ekwenyere ka ọ pụta ìhè n'ọnọdụ ụfọdụ n'ime okwu. Dịka ọmụmaatụ, ụda  enweghị ike ime tupu ụdaume , na abụọ nke ikpeazụ bụ nanị na etiti etiti. N'otu aka ahụ, mmiri mmiri  a na-ahụ ya naanị n'ọnọdụ etiti na ọ dịtụbeghị mbụ  . Maka onye na-enweghị olu , ọ bụ naanị akụkụ rhotic nke a na-ekwe ka ọ pụta ìhè n'ọnọdụ ọ bụla na n'ihu ụdaume ọ bụla. Ọkara ụdaume  a na-ahụ ya na mbido, etiti na nke ikpeazụ, mgbe  adịghị eme na ikpeazụ ọnọdụ. 

Nkwụsị glottal bụ akpaaka n'okwu mmalite ma ọ bụ na-agwụ na ụdaume, ya bụ okwu dị ka  A na-akpọ "mmiri" dị ka  . 

 Udaume 
Asụsụ Yawalapiti nwere ma ụdaume ọnụ na nke imi, dịka egosiri n'okpuru.
+Ụdaume ụdaume  N'ihu Central Azu ọnụ imi ọnụ imi ọnụ imi Elu       Dị ala  
Ọ bụ ezie na ụdaume imi na-emekarị tupu ma ọ bụ mgbe consonants imi, dịka  " mmanụ pequi " ma ọ bụ  " termite",  enwere ọnọdụ ebe a na-ahụ ya na mpaghara ndị na-abụghị imi, dịka  (ihe na-emesi ike).  Ụdaume dị mfe nwere ike ịmepụta diphthong dị iche iche, tumadi  . 

N'adịghị ka Waurá, Yawalapiti enweghị  ụda. Nke a bụ n'ihi na Proto-Arawak *e etolitela ka  mgbe, n'otu oge ahụ, Proto-Arawak *i na *ɨ ejikọtala na-akpata  na Yawalapiti. 

 Ụdị ụda olu 
Mkpụrụokwu dị na Yawalapiti nwere ike ịbụ ụdị V, CV na, naanị n'ọnọdụ ikpeazụ, (C) Vʔ. Nchegbu ahụ nwere ike ịdaba na mkpuruokwu ma ọ bụ n'ikpeazụ nke okwu. 

 Ọmụmụ ihe ọmụmụ 

 Nhazi ọkwa na suffixes derivational 
Dị ka asụsụ Arawakan ndị ọzọ, Yawalapiti bụ agglutinative na-eji affixes, karịsịa suffixes, na-ebuga ndị bụ isi grammatical mmekọrịta. Enwere ike kewaa suffixes aha ọnụ ụzọ abụọ: nhazi ọkwa na suffixes derivational.

Ụdị morpheme ndị a na-ejikọta na adjectives mgbe ha na-ezo aka na aha nke chọrọ nhazi ọkwa, dịka na ọmụmaatụ na-esonụ.

Na ụdaume mmalite aha na ngwaa, a na-ejikarị ụdị ni- na pi- na mgbọrọgwụ malite na u, ebe prefix aw- na-apụta n'usoro tupu a . N'okwu na ngwaa na-amalite na nkwenye, ụdị ti- na-apụta naanị mgbe mgbọrọgwụ malitere na h (n'ọnọdụ ndị ọzọ niile, a na-eji hi- ). Otu mmadụ nke atọ bụ n'ezie sekọmfik nke e nwetara site na prefix onye ozi nke atọ na otu suffix -pa . Mgbe aha na-amalite na p, k, t, m, n, w na j gbanwere site na nganiihu nke onye nke abụọ otu ma ọ bụ ọtụtụ, ụda mbụ ha na-edobe mgbanwe morphophonemic ndị a. 

 p → ɾ
 k → tʃ
 t → ts
 m → ɲ
 n → ɲ
 w → Ø
 j → Ø

Ya mere, ọmụmaatụ,  "isi" na-aghọ  "isi gị" (ma  "isi m"),  "ihu" na-aghọ  "ihu gị" (ma  "Ihu m") na  "saliva" na-aghọ  "ọnụ gị" (ma  "Asọ m").

Ewezuga prefixes nwere, aha alienable na-anatakwa suffixes nwere ike ịgbaghara, dịka ọ dị na  "akụ", nke na-aghọ  "akụ m",  "akụ gị",  "akụ ya", wdg.

 Nkpọaha nọọrọ onwe ya 
Edepụtara nnọchiaha ndị nọọrọ onwe ha nke onye mbụ na nke abụọ na tebụl n'okpuru. 

 Syntax 
Site n'echiche nke ụdị, usoro ihe mejupụtara ya na Yawalapiti bụ SVO. N'ime ihe owuwu genitive, onye nwe ya na-ebute ụzọ ihe nwere. Otú ahụ ka ọ dịkwa maka ndị ọzọ na-agbanwe agbanwe, karịsịa ihe ngosi na ọnụọgụgụ, ebe adjectives nweere onwe ha ime tupu ma ọ bụ mgbe ha gachara. 

 Ihe ndetu 

 Ntụaka 
mmadụ 443 ndị a nyochara na-ekwu na ha na-asụ asụsụ ahụ, n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị ka asụsụ n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị kaobodo ha. A na-eji ya dị ka asụsụ asụsụ n'ahịa karịa n'ụlọ.




 Ọgụgụ ọzọ 

 Carvalho, Fernando O. de. 2016. Nrụgharị ime na ntụnyere na Yawalapiti: Palatalization na Rule Telescoping . Akwụkwọ akụkọ International nke American Linguistics 82 (3).
Otú:Pages with unreviewed translations