Asogli Te Za (Ememme Yam)

Ememme Asogli Yam bụ mmemme kwa afọ nke ndị Asogli na mpaghara Ho nke dị na mpaghara Volta nke Ghana na-eme. A na-eme emume n'ọnwa Septemba kwa afọ iji mee emume na-akụ mkpụrụ ji nke onye dinta malitere bụ onye hụrụ tuber n'ime ọhịa oge ọ na-achụ nta.  

Dị ka akụkọ ihe mere eme si kwuo, ịkụ mkpụrụ ji n'etiti ndị Asogli malitere mgbe ji dinta zoro n'oge ọ na-achụ nta mechara pulite ma too. Ndị Ewe nke Ghana webatara ememe ahụ na Ghana mgbe ha si Notse na Republic of Togo, bụ ebe a ka na-eme ya. 

N’afọ 2004, Togbe Aƒede XIV weghachiri ememme Yam bụ́ nke a gbahapụrụ kemgbe ihe karịrị afọ iri. N'ebumnuche nke ịkụziri ndị Ghana na ndị ọbịa ọbịa gbasara omenala Asogli, mmemme Yam na-enye ohere maka ịhụ egwu ọdịnala, ịgba egwu, ịkọ akụkọ na nnukwu durbar iji kwụsị mmemme ahụ.   Togbe Aƒede XIV enyela onye ndu n'imekota otutu ndi isi n'ogbe nile na mpaghara Volta ma gbasaa n'akuku ndi ozo nke Ghana na Togo. N'ihi ya, ọtụtụ n'ime ndị isi ndị a na-aga Ememme Yam.

Na 8 May 2018 steeti Asorgli na nnọkọ mgbasa ozi a na-enwe na Ho kwupụtara mgbanwe n'aha ememme ahụ na Te Za (Yam Festival) iji gosipụta akụkọ ihe mere eme na omenala ndị mmadụ. 

 Mmalite nke ubi ji 
A na-akpọ Yam “te” na Ewe . Okwu a pụtara n'ụzọ nkịtị ọ fụrụ akpụ. Akụkọ ihe mere eme ọnụ na-ekwu na otu onye dinta n'oge ọ na-eme njem ịchụ nta hụrụ ihe ubi n'ime ọhịa. Ọ bụ n'oge ụnwụ nri mana kama iburu tuber ya ọ chọtara ọhụrụ n'ụlọ, o kpebiri izo ya n'ala maka iji oge ọzọ. Mgbe o mechara laghachi azụ maka ya, tuber ahụ pulitere ma too ibu. Otu a ka akọ ji si malite. 

 Mmalite nke Ememme 
Ememme Yam Festival nke Ewes si na Notse dị na Republic of Togo wedata ya ebe a ka na-eme ya. Ịkụ mkpụrụ ji bụ ọrụ na-agwụ ike nke ukwuu, akụkọ ihe mere eme na-ekwukwa na n'oge ahụ ụfọdụ ndị tinyere aka na ya adịghị ebi ndụ iji rie mkpụrụ nke ọrụ ha. Ọ bụ, ma ka na-arụsi ọrụ ike, ike sapping na nnọọ ize ndụ, n'ihi ya, ilu bụ "Ne wonye eteti tsogbe wo dua ete la, ne egbor ma kpor etsroa ha du o". N'ụzọ nkịtị, nke a pụtara na ọ bụrụ na ọ bụ n'ụbọchị a na-akụ ji ka a na-eri ji, ewu agaghị edetụ bee ya. Ya mere a chọrọ ịdị uchu na ikike na nduzi nke chi nke ala na ndị nna nna n'oge dum site na ịkụ ihe site na owuwe ihe ubi.

N'oge owuwe ihe ubi nke a na-emekarị na Septemba, a na-ebu ụzọ ebute chi na ndị nna nna ya na ji esichara na nke a gwakọtara, nke na-adịkarị ọcha na mmanụ uhie, nke a na-akpọ "bakabake", tupu ihe ọ bụla dị ndụ detụ ya. A na-akpọ emume a “Dzawuwu”. Mgbe nke ahụ gasịrị, a na-eri nke fọdụrụ n'ụra ahụ dị ka nri obodo, ihe nnọchianya nke ịdị n'otu na imekọrịta ezinaụlọ, ebo na obodo dum.

 Ebumnuche nke mmemme ahụ 
Dị ka ekele nye Chineke, na kwa chi na ndị nna nna maka oke owuwe ihe ubi, na dịka oge iji kpee ekpere maka ezi ahụike na ọganihu maka mmadụ niile. Ịkwalite ịdị n'otu site na mgbaghara na mgbaghara. Dị ka ihe omume nkwakọba ihe kwa afọ maka mbọ niile aka ọrụ, ọkachasị ọrụ ugbo. Ịchịkọta akụ mmadụ na ihe onwunwe nke Asogli steeti maka ọrụ na imepụta akụ na ụba. Iji jee ozi dị ka nkwenye kwa afọ nke nkwado nke ndị isi niile na ndị ha na-achị na steeti Asogli na stool Agbogbome.

 Ntụaka 

 Ọgụgụ gara n'ihu 
Akụkọ webụsaịtị Asogli steeti na Ememme Yam .