Asụsụ Ket

Asụsụ KET (/ˈkɛt/ KET ), ma ọ bụ karịa kpọmkwem Imbak na nke a maara dị ka Yenisei Ostyak (//'ɒstiæk// OSS-tee-ak [1]), bụ asụsụ Siberia nke e chere na ọ bụ naanị ya, naanị asụsụ dị ndụ nke Ezinụlọ asụsụ Yeniseian. Ndị Ket na-asụ ya n'etiti ọdọ mmiri Yenisei.

Asụsụ ahụ nọ n'ihe ize ndụ nke ịla n'iyi - ọnụ ọgụgụ ndị agbụrụ Kets bụ ndị na-asụ asụsụ ahụ si na 1,225 na 1926 ruo 537 na 1989. Dị ka ọnụ ọgụgụ UNESCO si kwuo, ọnụ ọgụgụ a adaala ruo 150. Nchịkọta ọnụ ọgụgụ nke afọ 2005 kọrọ  mmadụ 485 na-asụ asụsụ ala, mana a na-enyo ọnụ ọgụgụ a enyo na ọ na-arị elu.  ka otu akụkọ obodo si kwuo, ọnụ ọgụgụ ndị na-ekwu okwu Ket fọdụrụnụ dị ihe dị ka 10 ruo 20.  Yeniseian ọzọ, Yugh, kwenyere na ọ nwụọla n'oge na-adịbeghị anya.

 Akwụkwọ 
Peter Simon Pallas bipụtara ihe ndị mbụ a chọpụtara banyere asụsụ ahụ na 1788 n'akwụkwọ njem (Путешествия по разным провинциям Русского Государства, ). Matthias Castrén bụ otu n'ime ndị ikpeazụ a maara na ha mụrụ Asụsụ Kott. Castré[6] biri n'akụkụ Osimiri Kan na mmadụ ise nke Kott, nke a kwenyere na ọ bụ ndị ikpeazụ fọdụrụnụ na-asụ asụsụ ahụ. N'afọ 1858, Castrén bipụtara ụtọ asụsụ na akwụkwọ ọkọwa okwu mbụ (), nke gụnyekwara ihe gbasara asụsụ Kott. N'ime narị afọ nke iri na itoolu, e weere ndị Ket dị ka agbụrụ nke Finno-Ugric Khanty. A. Karger na 1934 bipụtara ụtọ asụsụ mbụ (Ketskij波兰), yana Ket primer (Букварь на кетском языке ), na ọgwụgwọ ọhụrụ pụtara na 1968, nke A. Kreinovich dere.

 Asụsụ 
Ket nwere olumba atọ: Southern, Central na Northern. Asụsụ niile yiri ibe ha ma ndị Kets sitere n'ìgwè dị iche iche nwere ike ịghọta ibe ha.  na-eji olumba ndịda a na-ahụkarị maka Ket edere.

 Ọmụmụ ụdaolu 

 Mkpụrụedemede 
N'ihuCentralỊlaghachi azụN'akụkụiỌdịdịuN'etitiỌ bụ[lower-alpha 1]əỌ bụ n'oge a ka a na-eme ya[lower-alpha 1]Emeghea[lower-alpha 2]

 [17]Ntinye aha, nke a na-ejikarị akọwa akụkụ nke ihe omume, mana mgbe ụfọdụ a na-eji akọwa ndị ọrịa kama. Ntinye aka anaghị emetụta transitivity nke ngwaa (ọ bụ ezie na e nwere ihe atụ ebe a na-eji ụdị ntinye a akọwa mgbanwe nke steeti na-enweghị onye ọrụ), ebe ntinye aka nwere ike ime ka ngwaa transitive ghara ịgafe agafe. A na-ejikarị ndị ọrịa eme ihe maka ndị ọrịa na-emetụta kpamkpam site n'omume (dị ka ọ na-eme ka ha dịrị); ndị ọrịa na ya na-emetụtakarị na-ejikọta naanị mgbe ha na-elekwasị anya ma ọ bụ na-enweghị ihe ndabere.
 [18]Ntinye okwu, ọkachasị ntinye okwu na-enweghị njedebe (karịa mgbọrọgwụ) n'ime ngwaa dị mgbagwoju anya. A na-eji ụdị njikọta a eme ihe iji gosipụta akụkụ na ụdị ihe kpatara ya. Enweghị njedebe nwere ike iweta ihe ndị e tinyere n'ime ngwaa.
 [19] adjective, na adjective a na-etinye na-akọwa ebumnuche ma ọ bụ ọnọdụ ikpeazụ nke omume. [1]
 [20] incorporation, ebe a na-eji adverb mpaghara akọwa ntụziaka ma ọ bụ ụzọ nke mmegharị.

 Mkpụrụ akwụkwọ na mkpụrụ akwụkwọ 
N'afọ ndị 1930 e mepụtara ma jiri Mkpụrụ akwụkwọ Latin mee ihe:  
A aAh AhÆ æB na-ekwuỌdịdịC cD dE naĒƏ əF fG gH hNkọwaI mīJ jK kLN'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ihe nkiriM mN nIhe a na-akpọ "Na"Ŋ ŋO oŌ ōP pQR rSŞ şT tU uNke a bụV vZ zNkọwaỌ dị
A naB bN'imeG gNkọwaDEёJZNa naY йK naNkọwaLM mN'ihi yaNkọwaBanyereIhe ndị ọzọPRSite naT.N'ime yaFH xC.Onye ọ bụlaShЩ щЪ ъỌ bụ naỌ bụỌ dịʼE E.YuMụ onwe m
CyrillicLatịnIPAAAaBBbNaVGGỌdịdịDDdEEỌ bụĒJỌdịdịZZIhe Ndị Dị n'OtuMiYĪjKKkỌdịdịQqLL; Nọmbal; ljMMmNN; Na-anọghị n'ebe ahụn; njỌdịdịŊŋOOỌ bụ n'oge a ka a na-eme yaIhe ndị ọzọŌoPPpRRr; rjSSs; sjTTtIhe onwunweUuFFfHHCЧШЩỌchịchọỌ bụƏЫỌ dịỌdịdịỌ dịEYuMụ onwe m

 Mbelata na ojiji ugbu a 
A na-etinye ndị mmadụ n'okpuru mkpokọta n'afọ ndị 1930. 'afọ ndị 1950 na 1960, dị ka ncheta nke ndị na-enye ihe ọmụma si kwuo, e zigara ha n'ụlọ akwụkwọ obibi ndị Russia, nke dugara n'ịkwụsị nnyefe asụsụ n'etiti ọgbọ. Ugbu a, a na-akụzi Ket dị ka isiokwu n'ụlọ akwụkwọ praịmarị ụfọdụ, mana ọ bụ naanị ndị okenye na-eme nke ọma na ole na ole na-azụlite ụmụ ha na asụsụ ahụ. Kellog, Russia bụ naanị ebe a ka na-akụzi Ket n'ụlọ akwụkwọ.  na-enye akwụkwọ pụrụ iche maka akara nke abụọ ruo nke anọ mana mgbe akara ndị ahụ gasịrị, ọ bụ naanị akwụkwọ Russian ka a ga-agụ nke na-akọwa ọdịbendị Ket. Enweghị ndị -asụ otu asụsụ a maara ka ọ na-erule afọ 2006.  sụgharịrị akwụkwọ ụmụaka, A Bit Lost nke Chris Haughton, n'asụsụ ahụ n'afọ 2013. [1] Alexander Kotusov bụ onye na-agụ egwú na onye na-ede uri nke Ket nwụrụ na 2019. [1] [2]

 Okwu ndị a gbazitere 
Ket nwere ọtụtụ okwu ndị e si na Russian nweta, dị ka  'oké osimiri'; e nwekwara okwu ndị e ji n'asụsụ ndị ọzọ dị ka Selkup, dịka ọmụmaatụ: okwu  'ox' sitere na okwu Selkup bụ . Ket nwekwara ụfọdụ okwu Mongolian, dị ka saʹj ' tii' sitere na Mongolian .  nwekwara okwu sitere na Evenki, dịka ọmụmaatụ: okwu ahụ bụ 'ụtaba' nwere ike ịkwụ ụgwọ site na Evenki  'ụtaba'.

 Edensibia 

 Akwụkwọ 


 Ịgụ ihe ọzọ 




 Njikọ mpụga 


 Asụsụ Ndị Na-achọ Ịdị Nri nke Ndị Obodo Siberia - Asụsụ Ket
 Ket Okwu asụsụ na okwu ndị a gbazitere (site na World Loanword Database) 
 Filtchenko, Andrei 2001. Asụsụ Ket
 [Ihe e dere n'ala ala peeji] 2006. Nkọwapụta Grammar nke Ket (Yenisei-Ostyak). Folkestone, Kent: Global Oriental.   ISBN 978-1-901903-58-4
 Kazakevich, Olga, na ndị ọzọ 2006?. Multimedia Database of Ket Language, Moscow State (Lomonosov) University
 Ndị na-agụ akwụkwọ, Ulrich Akwụkwọ: Nkọwa asụsụ, Ket: Vajda. Nkwupụta onye na-ebipụta na LINGUIST ListNdepụta LINGUIST
 [Ihe e dere n'ala ala peeji] Ket na ndị ọzọ Yeneseic
 [Ihe e dere n'ala ala peeji] The Ket People - Google Video E debere ya na  Wayback Machine
 Tebụl ọdịnaya na ịhazi ozi maka Njikọ Dene-Yeniseian.
 Ihe omuma na ihe omuma banyere Dene-Yeniseian
 Viikberg, Jüri Ụgbọ mmiri. Na The Red Book of the Peoples of the Russian Empire, NGO Red Book,   (Wikipedia isiokwu)  
 Ket akwụkwọ ọkọwa okwu bụ isi na Global Lexicostatistical Database
 Mgbukpọ na-adịghị ekwu okwu: Mfu asụsụ na-eru n'ókè nke nsogbu