Asụsụ Adamawa

Asụsụ Adamawa /ædəˈmɑːwə/ bụ ezinụlọ a na-ekwu na ọ bụ asụsụ 80-90 gbasasịrị n'ofe Adamawa Plateau na Central Africa, n'ebe ugwu Cameroon, n'akụkụ ugwu ọdịda anyanwụ Central African Republic, n'etiti Chad, na n'ebe ọwụwa anyanwụ Nigeria, nke naanị otu nde mmadụ na ọkara na-asụ (dị ka nke 1996). Joseph Greenberg kewara ha dị ka otu alaka nke ezinụlọ Adamawa-Ubangi nke Asụsụ Niger-Congo. Ha so n'asụsụ ndị a na-amụchaghị n'Afrịka, ma gụnye ọtụtụ Asụsụ ndị nọ n'ihe ize ndụ; nke kachasị ukwuu bụ Mumuye, nke nwere ndị na-asụ 400,000. A na-ahụ asụsụ abụọ a na-amaghị aha ha - ọkachasị Laal na Jalaa - n'akụkụ mpaghara Adamawa.

N'akụkụ ala, asụsụ Adamawa dị nso na mpaghara Niger-Congo - Central Sudanic kọntaktị nke nwere ike butere Atlantic.–Ezinụlọ Congo, yabụ nwere ike ịnọchite anya radieshon etiti nke ezinụlọ ahụ.

 Nchịkọta 
Joseph Greenberg kwuru na asụsụ Adamawa bụ akụkụ nke Adamawa-Ubangian (nke a na-akpọ Adamawa-Eastern n'oge ahụ), ma kewaa ha n'ime ìgwè iri na anọ. Otu G3, Daka (ma ọ bụ Dakoid), bụ nke a maara ugbu a dị ka alaka nke Benue-Congo. Mmekọrịta nke alaka ndị ọzọ enweela mgbanwe dị ukwuu. 

Hammarström, Harald and Guillaume Segerer. 2021. Computational experiments in Adamawa sub-classification. Diedrich Westermann-Workshop (West-central African linguistic history between Macro-Sudan Belt and Niger-Congo: commemorating Diedrich Westermann’s legacy and the 100th anniversary of the Berlin professorship for African languages), 4-6 November 2021, Humboldt University of Berlin. mgbalị ndị e mere n'oge na-adịbeghị anya iji kewaa asụsụ Adamawa.

 Greenberg (1963) 
Ìgwè Adamawa iri na anọ nke Greenberg bụ:  (Heavily revised version of Greenberg 1955. From the same publisher: second, revised edition, 1966; third edition, 1970. All three editions simultaneously published at The Hague by Mouton & Co.)
Ọnụ ọgụgụÌgwèG1Tula-WajaG2LekoG3DakaG4DuruG5Mumuye-YendangG6MbumG7gàna-Mboi (Yungur) G8Nyimwom (Kam) G9Bikwin-JenG10LongudaG11FaliG12NimbariG13ỌwaG14Kim

 Boyd (1989) 
Boyd (1989) gbakwunyere asụsụ Day ma kewaa ha dị ka ndị a: Boyd, Raymond. 1989. Adamawa-Ubangi. In Bendor-Samuel, John (ed.), The Niger-Congo Languages: A Classification and Description of Africa's Largest Language Family, 178-215. Lanham MD, New York & London: University Press of America.

Ọ wepụrụ Asụsụ Fali (G11).

 Güldemann (2018) 
 (2018) ghọtara 14 coherent Adamawa "genealogical units", mana ọ bụ agnostic banyere ọnọdụ ha n'ime Niger-Congo.

 Tula-Waja
 Longuda
 Bena-Mboi
 Bikwin-Jen
 Samba-Duru
 Olu
 Maya (Yendangic) 
 Kebi-Benue (Mbumic) 
 Kimic
 Buaic
 Ụbọchị
 Baa = Kwa
 Nyingwom = Kam
 Fali

 Kleinewillinghöfer (2019) 
Kleinewillinghöfer (2019), na ebe nrụọrụ weebụ Adamawa Languages Project, ghọtara ìgwè 17 ndị a dị ka asụsụ Adamawa. Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2019. Adamawa Language Groups. Adamawa Languages Project.

 Waja_languages" id="mwoA" rel="mw:WikiLink" title="Tula–Waja languages">Tula-Waja (Waja): G1Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Tula-Waja comparative wordlist (Swadesh 100). (1995 field notes.) Adamawa Languages Project.Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Tula-Waja pronouns and numbers. Adamawa Languages Project.
 Bikwin-Jen (Burak, Jen): G9Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2015. Bikwin-Jen Comparative wordlist (Swadesh 100). (1995 field notes.) Adamawa Languages Project.Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Bikwin-Jen Pronouns and Numbers 1-10. Adamawa Languages Project.
 Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2015. Some notes on Nyiŋɔm (aka Nyingwom or Kam). (2011 field notes.) Adamawa Languages Project.Kam (Nyiŋɔm, Nyiwom, Nyingwom) : G8[1]
 Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Longuda Pronouns and Numbers. Adamawa Languages Project.Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Longuda ~ Nʋngʋra wordlist (Swadesh 100). Adamawa Languages Project. Longuda (Nʋngʋra): G10 [1] [2]
 Baa (Kwa) Kleinewillinghöfer, Ulrich. 1993. Baa Wordlist (Swadesh 100). Adamawa Languages Project.Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Baa pronouns and numbers. Adamawa Languages Project.
 Mumuye: G5
 Blench, Roger; Barau Kato; Zachariah Yoder. 2009. The Maya (Yendang) languages.Yandang (Yendang): G5 [1]
 Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2015. Vere wordlists. Adamawa Languages Project.Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2015. Gimme-Vere-Doyayo wordlists. Adamawa Languages Project.Samba-Duru (Chamba-Leko, Leko, Duru, Sama-Duru, Samba Leeko): G2, G4 [1] [2]
 Kleinewillinghöfer, Ulrich. 1992 [2014]. Evidence of noun classes in languages of the Yungur group. Adamawa Languages Project.Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Ɓəna-Mboi pronouns and numbers. Adamawa Languages Project.Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Ɓəna-Mboi comparative wordlist (Swadesh 100). Adamawa Languages Project. karaa-Mboi (Yungur): G7 [1] [2] [3]
 Kebi-Benue (Mbum): G6
 Kim: G14
 Ụbọchị
 Ọwa: G13
 Kastenholz, Raimund; Ulrich Kleinewillinghöfer. 2012. Nimbari as a language name. Adamawa Languages Project.Nimbari (Baari, Bari) : G12 [efu]
 Duli - Gewe (Gey, Gueve)  [ọ nwụọla]
 ? Fali: G11
 ? Chamba-Daka (Daka): G3

NỌwa ìgwè Tula-Waja, Longuda, Ɓ karaa-Mboi, Samba-Duru, na Bua nwere klas aha. Ìgwè ndị ọzọ Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2014. Adamawa. ‘Linguistisches Kolloquium’, Seminar für Afrikawissenschaften, 04 Februar 2014. Institut für Asien- und Afrikawissenschaften, Humboldt-Universität zu Berlin.-egosipụta naanị ihe ncheta nke usoro klas aha na-arụ ọrụ n'oge gara aga.

 Blench (2012, 2020) 
Roger Blench (2012) Blench, Roger. 2012. Niger-Congo: an alternative view. kwubiri na asụsụ Adamawa bụ otu mpaghara, ọ bụghị ezinụlọ asụsụ, ma kewaa alaka ya dị iche iche n'ezinụlọ Savannas ya. Ọ na-etinye ụfọdụ n'ime asụsụ ọdịda anyanwụ Adamawa nso n'Asụsụ Gur karịa ezinụlọ ndị ọzọ Adamawa. A na-ewepụ Fali na Savannas kpamkpam. Blench (2020) nwere njikọ dị n'etiti Mumuye na Yendang, mana ọ na-ekewa Samba-Duru nke Kleinewillinghöfer.

 Asụsụ ndị a na-akpọghị Adamawa 
Ayotte, Michael and Charlene Ayotte. 2002. Sociolinguistic language survey of Dama, Mono, Pam, Ndai and Oblo. SIL International.Asụsụ Oblo nke Cameroon etinyela ya n'ọtụtụ nsụgharị nke otu Adamawa, mana ọnọdụ ya n'ime ya edoghị anya.

A na-eche na Asụsụ Laal nke Chad nwere ike ịbụ Adamawa; Asụsụ Jalaa nke Naịjirịa nwere ike ọ bụghị Adamawa, mana ọ na-egosi mmetụta siri ike nke Adamawa. Otú ọ dị, a na-ewere ha abụọ ugbu a dị ka asụsụ dị iche iche.

 Okwu ntụnyere 

Nkọwa okwu ndị bụ isi nke asụsụ Adamawa site na ebe nrụọrụ weebụ Kleinewillinghöfer's Adamawa Languages Project na isi mmalite ndị ọzọ dị iche iche: Kleinewillinghöfer, Ulrich. 2019. Adamawa Language Groups. Adamawa Languages Project.

Rịba ama: Na mkpụrụ ndụ tebụl nwere slashes, a na-enye otu ụdị tupu slash, ebe ụdị otutu na-eso slash.
ClassificationLanguageDialecteyeearnosetoothtonguemouthbloodbonewatertreeeatnameBaaBaanu(ví) / rínùǹtú / ríǹtúgyo̰ / rigyó̰nyanwívì / rí-dyḛǹ(vì)nyààvìtwèènkukútmánkii / rikiigyâzinBikwin-JenProto-Jen (Proto-Bikwin-Jen)*núŋ*tswi*lúr(i)*le*ɗək; (*lyəN)*ɲwa*ɥe/*zwi*kub*kəb*mɛ/*mɨŋ*tə́ŋ*lɨn/*ɗwínBikwin-JenBurak (Ɓʊʊrak)núŋtwíi ?lúúriléeɗá̰knyúwaa, nywaawɪ́ɪ́kúb, kúp ?mɛ́ɛ́ɗít / yéɗittá̰ŋlín̄Bikwin-JenLoo (Shʊŋɔ)Galdemaruɛrɛ nuŋtwɪ́ɪ́lúúrìleiɗaknywadùmkúpmɛ́ɛ́ɗíttáŋninBikwin-JenLoo (Shʊŋɔ)Waamuraɛrɛ nuŋtwɪ́ɪ́lúúrìleiɗaknywadùmkúpmɛ́ɛ́káptáŋninBikwin-JenMaɣdi (Tala)núŋ / yéénuŋcwééluuliléíɗáknyuwaayweekób, kúób / yéé kóbmíshìkáp / yéékáptaŋlinBikwin-JenLee MakPanyanuŋdɔkswíìɗuurəleilénnuwaalyüékópmui kyakap / yeekâptáŋɗínBikwin-JenLee MakZoonuŋ(ɗɔ́k)shwìyèɗuurəleilénnuwalyüékúópmwui kyakàptáŋɗinBikwin-JenKya̰k (Bambuka)núŋɗɔ́kswìɗúrlɛ́ɛ́ɗyímŋwaàzwììkəkəpmùŋkáptáŋɗwínBikwin-JenMɔɔ (Gomu)nə́ŋɗɔ́kfíìɗúrlɛ́ɛ́ɗyíkŋwaazììkúpmùŋ kwâmkaaptaŋɗwínBikwin-JenLeeLau (Munga, Munga Leelau)núŋɗɔkswîɗurr, ndurrléílyénŋwaàzììkukup; (kʊkʊp ?)munkikâptâŋɗúnBikwin-JenDza (Jen)Kaigamanə́ŋtshwötshwíbwaadjwídjììlʌ̰́nnwâhywṵi, hywḭkʊʊkʊ́, kʊkʊ́mmə́ŋkɐ́ɐ / ekʌ́(ʌ)táŋ, tháŋdjwuŋBikwin-JenMunga (Məngaŋ) Dosonəŋcúcwìkádwìíìlyêmŋwààehywü; (exwü)kúkwə̀məŋ tsərkaa / lékaatâŋɗyíìŋBikwin-JenJoolenə́ŋ / ee-tʃwü tʃwínwá̰ dwíjì(ì) (calabash)lʌ́ká̰ nw̰á̰hṵ̈̀ḭ̀kùkúmə́ŋkʌ́ / èèkʌ́táŋdzuŋBikwin-JenJòòleJoole Mangabwàà nùbwaa tywibwàà dṵ̀gigiláŋkányuavi (?)kúkúmíkyányááká / nyááká búbáítà̰à̰dumàTula-WajaWɪya, Waja, Wajan Kasanuŋètwɪ́yaʊboocunwiibɛnɛnɪyaʊtumàkuugundùsoujɛdənèTula-WajaWajaDeeri, Wajan Dutsegɔn niŋipodou / podoruTula-WajaKutule, TulaWangekwalaŋɛ / kwalaŋikətɛ́ɛ́lɛ̀ / kətɛ́ɛ́lɪcʊʊn / cʊʊnikunuwaŋ / nǔǔm, tunuriben / beniyii / yiinikʊtʊmkətiyaŋ / tətiinimwɛ̀ / mwɛtitíyaŋ / tíínícáú ~ ʃáúdən / dimbiTula-WajaTulaBaulenù / núlkə̀tɛ́ɛ́lɛ̀ / kə̀tɛ́ɛ́lɪ̀sʊ́ʊ́n / sʊ́ʊ́nɪ́, sʊ́ŋə́nkə́núwáŋ / núúm, tə́núribeen / bééniyí / yiiníkʌtùùmkətiyá námáŋ / tətiini náiyémwɛ̀kətíyá / tətíínísaʊ; sa (mwàn)də́n / də́mbíTula-WajaTulaYili (Yiri)nuù / nuutokətɛ́ɛ́lɪ / kətɛ́ɛ́nɪ́ʃʊ́ʊ́l / ʃʊ́ʊ́wɪ̀kunuuŋ / nuumbííl / bííwíyii / yiiníkʊtʊʊ̀mkukúkó / tukútómwɛtiyaŋ / tiinicaʊ̀; ca (mwân)diń / dimənTula-WajaYebu, Awaknúŋíbwaarásuur ~ sʊʊrnuŋúnbeénnìítuumkuukúmwê; mwɛ̀tiisábduńTula-WajaBaŋjiŋe, Bangwinjinuwe / nuwetinituù / tuuníʃóór, cóórnuǹ / nuǹtinibien / bienni ?nyii / nyiinibwiyalɛ̀kúk / kútímwɛ́mtu / tumcâmdénTula-WajaDadiyanuu / nuutinlɔɔ̀ljʊlnúŋùnbenníyò / níyétìntʊ́ʊ́mkutomwḛ̂tiyà / tiyàntinjáádùńTula-WajaMaa, Kamonúŋékúmócóórnugunbén̄nyiyétʊ́ʊ́mkúúbúmwɛ́nyáŋládágʊ́m (wúrgé)dìńTula-WajaDijim, ChamKindiyokʌmɪ / kámtɛsuu; suwoŋjʊ̀r, jʊ̀ʊ̀rnuŋun / nuŋtɛ́lʌŋər / laŋtɛ́nyʷii / nyʷiinidʊ̀gʊ́mkuk / kutehííriyaŋ / riitɛjaudun / duntɛ̀Tula-WajaBwilim, ChamMɔnanu / nutegetuwaŋ / getuwaitaanù / taantɔ́ʊ́bemnù / bemtounyii / nyiinigə̀mízáàTula-WajaTsoSuwabounuŋ / nuntóúwɔɔnʊ́ / wɔɔntáúnyulóónù / nyulóóntùnunu / núntòùlameno / lamtʊ̀nyii / nyiinidɔɔ̀mtsá / tseniláà / laátóútsá / tsenìzadín / díntòùTula-WajaTsoGusubonùŋ / nùntùfə̀là / fə̀làànidətəmòròù / tə̀tə̀mòtòùtaanʊ̀ / taantúbéémnó / béémtóúnyii / nyiinitsá / tsenila / latóútsá / tsénìzaàdín / díntúTula-WajaTsoBarboudʊ̀mtsá / tsániyìbè / laátóúisolateJalaadyiríì / dyitə̂buŋôŋyamə-r / yamə-tatənəm / tənemté̩laŋe̩r / laŋté̩bo̩o̩, bwo̩ / bo̩o̩-níbwiirùmkùsì-gò̩ / -nìógwìì-ràŋ, gwìì-ròŋ / -tè̩mwê̩hâlnuŋ kúlájí; kwáráŋ wò̩gə́n ?LongudaCerii (Ceriŋ, Banjiram)nyʊ̰lá / nyʊ̰ʔáthʊ́lá / thwíyádɔ́ŋkhá / dɔ́ŋthágàràlá / garádhilimkha / dhilimthanyàkhá / nyàtháthùmákwacalá / kwacáámámáthíká / thímádhàzííndé / zínéLongudaDeele (Jessu)nyʊ̀ʊ̀là / nyʊ̀ʊ̀lʔàtʊ́là / twáʔàjɔ́ɔ́(ŋ)khà / jɔ́ɔ́(ŋ)thàgaláwa / galáhàdhələ́mkhànyàkàthʊ́mà; surmə̀kukubə́lə̀ / kukubə́ʔə̀mámàthikhàjá, jáʔàjááunla / jááunʔàLongudaKoola (Thaarʊ)nyʊ̰látʊ́lá / twáʔázɔɔŋkhagàlàwá / gàlàhádələmkanyalá / nyaʔátʊmátsakəbla / tsakəbʔamamathíkázà ; zà nyoomòdəmla / dəmʔáLongudaWala LungudaGuyuknyuŋláthʊ́wá / thwáájoonkagarala / garaʔa /zilimkhanyakhátumá, thumakwaca, kwacalámámáthíkhájàzindè / zinèLongudaGwaanda (Nyuwar)nyṵnlazingala / zingaʔajɔ̰ŋkanyile / nyiʔedhilimkanyàkà / nyàthàsirmekwacala / kwacaʔamama, dwaamawaha̰ka / waha̰madháàdzaunla; dziiŋleLongudaGwaandanyṵlàdzíngálájónkányúlə́dhílímkásúrmá, súrmé ?kwàcàlà / kwàcààmámá, dwàmàwàhàkàdà; thàdzínlə́Bena-MboiƁəna (Yungur)Dumnenúú / nṵ́ṵ́sâgwḛ́ḛ́ / gwḛ́ḛ́métímrá / címtáɗə́fá / ɗə́mtáɗəlmaarà / ɗəlmaatàʔéé / ʔéémékẃadmátə́fá / tə́ptámbraáɓota / nbwecekə́fə́ɗənda / ɗəntaBena-MboiƁəna (Yungur)Pirambenúú / nṵ́ṵ́śagwe / gwemetímrá / tímtáɗə́mbá / ɗə́mtáɗəlmaarà / ɗəlmaatàʔḛḛ / ʔéémémunmatə́fá / tə́ptámbərá / mbəramsîɓota / nɓétèkə́fə́ɗənda / ɗəntaBena-MboiVoroWaltaandinúú / núúzagwḛ́ḛ́ / gwḛ́ḛ́métímrá / tímtáɗə́mbá / ɗə́mtáɗəlḿáará / ɗəlḿáatáʔḛḛ / ʔḛ́ḛ́mékẃadmá, mùnmàtə́fá / tə́ptámbráá [muwa ?]ɓòtà / ŋbétékə́fə́ɗə́ndá / ɗə́ntáBena-MboiVoroƁéttandikẃadmátə́fá / tə́ptámbra̰a̰ɓòtà / ŋbétékə́fə́ɗə́ndá / ɗə́ntáBena-MboiƁəna (Laala)Bodei (Bodwai)nuú / nuujàgwḛḛ / gwḛḛmétimrá / timtá, timtéɗəmbá / ɗəmtáɗə̀lmààrà / ɗə̀lmààtànyḛ́ḛ́ / nyḛ́ḛ́mébòblà / bòbjàtəpa / təutámbrá̰à̰ / mbráámjàɓotá / ngwaatéjeèɗíndá / ɗíntáBena-MboiƁəna (Laala)Yangnuú / nùùzàgwɛ̰ɛ̰ / gwɛ̰ɛ̰métìmrá / tìmtíɗimbá / ɗimtáɗilmará / ɗilmaatáḛ̀yḛ́ / ḛ̀yḛ̀mémónmátəfá / tòùtábərà̰à̰ɓotá / ngwbatékəwə́díndá / díntáBena-MboiRobma (Laala Roba)nuu / nuuwàgwee / gweemétìmrá / tìmtíɗimbá / ɗimtádilmará / dilmatáḛḛ́ / eḛ́msàmonmatəfá / təfáámsebura / buráámsàɓotá / ngbatésewòdinda / dintaBena-MboiMboiGulungoɗəmbó / ɗìmdaaʔəhḛmatəmangɔdɔ́ / angedéndià / ndiidàBena-MboiMboiLivonúú / núúźatṵṵ̀ / tṵṵzàifiya / ifitadúmbó / dimtàlemiya / lemtaahʔhi / ʔhimzamatəmatutto / acicémbiyangɔ́tɔ́ / ángétéʒéndíà / ndiitàBena-MboiMboiHaandanuu / nuuzàtuŋ / atʃw̄irifḛḛrà / rifḛḛtàdúmbó / dimtàleembərà / leemtàahʔhḭ̀ / mbai hímzàmátə́mátúftò / atʃúfèmbraŋbótó / aŋbécèzéndera / ndərtataBena-MboiKaan (Libo)sunu / (sunuḿa)twḭ / twiiḿashimbə́r / shimbətəmátəmbər / təmbərmâɗəlaamíì / ɗəlaamííʔóóʔii / ʔiimmorúmtəfəra / təfətəmábarə̀mmərə̂m / mərəməmázə́ndə̀r / ndərmáYendangBalinítɛ́sɛ́síbíŋwɛ́lɛɲɛ́míɗɛnɛ́kṹɓítímímò[k]límYendangKpashamnúɛ̃́wàswéɲɛ́swɛ́síbíŋwɔ́leɲɛ́mídwínekũ̀bisímímɔknə̌ŋYendangYotidóotóosɔ́ɔ̃́ʃúuwúlɛ̀ɲâdiikúnwítímiimòkníŋYendangYandangnɔktòkɲánsũrùklɛkaɲǎklekúndĩ̀hĩ̀mímogíinaŋMumuyeProto-Mumuye*nu-ng, *nung; *gí-ǹg*co-V, *coo*su-ng, *sung*tná-li/-ri*ɗè-V/ng-ti*nyaa*kpa-V̀; *zing, *zi-ng*ka (redup.), *kak-V*mi-V, *mii, *min ?*la-V, *laa*caa*ríǹg, *rí-ǹgMumuyeMumuye (Zing)nungshoosungtnárirèétènyaakpaàkakameelaashaaríńgKamNyiŋɔm (Kam)Din Kamaajinànùŋàkàràmə̀ràkàshàg / àshàgìyoàlímə́níŋwéwòàkùbmə̀ŋ káŋábàl / bàl yonìm; nəm níì (imp.)VereJangonɔ́ru / nɔ́ītóŋ / tónnunmíŋ; míŋ̄ / mínnùŋnúúrù / núúimbéélu / mbéīndáŋ̄ / ndántunkpa'arú / kpaˀatɛ́rɛ́ndúkú / rɛ́ndɛ́máŋ / mántúŋrák / ratúrɛɛ kópríírú / ríítéVereJango (Southern)nɔ́ru / nɔ́(t)tímíŋ̄ / mínnùŋnúúrù / núúyìmbéélu / mbéétɛ́ndáŋ̄ / ndántùŋkpààˀru / kpàˀɛrɛɛŋVereWerenǒrrōtōn(g)mi(n)(g)nūī (pl.)bēlōdǎ(n)(g)pǎrūgaemāmVereBatəmnɔr / nɔˀtok / toˀmíˀ / miinnúúr / núˀmɛ́ɛ́l / mɛ́ˀtésúˀ / sutkwaal / kwaaˀniŋg / ninmaam / máámə̀t / tɛtrègùm; rɛ̀káríˀír / ríˀtɛVereMominɔ̀r / nɔ̀ˀtɔ̀k / tɔ̀ˀˀmii / miinnùùr / nùùˀmeel / meelisuu / suutkpààl / kpaainènk / nènmáàm / máŋ̀bəttè / tètrègùm; rɛ̀ká; rèèkáríír / ríítiVereVɔkbanɔr / nɔˀtitok / torumnik (?)núˀmɛ́lsúˀkòàlnéŋ / néŋtimámtɛˀ / tɛtəregɨmrííVereWɔmmunɔ́r / núɔ́tór / tóó (tʋ́r)míí / míínenuurə̀/ núútə́míɛ́le / mɛ́ɛ́té ~ míɛ́tédóbʒɩ̀ / dówwikwaalə / kwaasənɛ́ŋkə / nɛ́ntémáámtɛ́ɛ́ / tɛ́tərɛgum kwɔ́úníìr / níítéVereNissimnɔ́ɔ́l / núɔ́tóól / tɔ́ɔ́tə́míí / míínenúúlə / núútémɛɛ́lə / mɛɛ́tédóbzə/ dóbpekpaalə / kpaateneŋke / neŋtemáám , máám bonúm àmtɛ́ɛ́ / tɛ́təlem kúɔ́; lekəníllə / níttə́VereEilimnɔ́l / nɔ́ɔ́tól / tóómíí / míímtə̀núúl / núútémɛɛ́l / mɛɛ́tédám / damdereikpaal / kpaatəmám̀tɛ́ɛ̄lem kúɔ́; lekəlíllə / níttə́VereKobomnɔ́rì / nɔ́ɔ́tókù / tóómí / míímītīnúúrì / nuutemɛ́ɛ́ni / mɛ́tédám / dámtíréímɛɛmnɛ́ŋkù / nɛ́ŋtétɛ́ / tɛ́tiréí; rékɔ́rííri / ríítéVereVɔmnəmnɔr / nɔɔtukò / tuŋbərəmmíì / míìmnuurò / nuutemɛɛlò / mɛɛtesúú / sútòkwaalò / kwaasònɛ́ŋkò / nɛŋtémaàmtɛɛ / tɛɛtərɛm; rɛkòniirò / niiteVereDamtəmnuɔ̀l / nuɔ̀rɛtɔ́l / tɔrɛ, tɔɔtɛmíl / mííténúl / núútemɛl / mɛɛtedám / damtərkpaal / kpaaʃelyɛngə̀ / lɛŋsyɛtii / tiitə̀nʌ́l / nʌʌtə́VereGəunəm-Yar (Gə-Yarəm)nual / nuarecul / curie, tuuremíəl / míírénúúl / núúrémíál / mɛ́redám / dámdə́kpàal/ kpààsə̀də̀nyáŋsə́l / nyáŋsé, nyáŋgəmámlau / lasəlìní kúə́; lìə̀- kúə́lə́l / lérəVereGə-Limnual / nuarietúl / túríémíil / míírénuul / nuuriemɛ́rl / mɛ́ɛ́rɛ̄dám / dámdə́kpaal / kpaarienyángə́mámláú / lásə́lìní; lìə̀- kúʌ́lʌl / lʌʌrieGəmnəmBeiyanol / nootətol / tootəmííl / míítənúŋlə̄ / núŋmɛ́ɛ́l / mɛ́ɛ́tənok / noŋtəmeem / meemtənéngə, nɛ́ngə / néŋzə, nɛ́ŋzəmá:m / máámtə̄téé / teeteliiná ; lìì kɔ́pnííl / níítəGəmnəmGindoonɔltolmílnɨŋ́ ləmɛ́lnɔkmemnɨŋ́ ə / nɨŋ́ gəmámteˀ/ tetənílGəmnəmRiitimenɔ́lé / nɔ́ˀɔ́tólé / tóˀómííle / mííˀelúŋle / lúŋeméle / méˀēnogúsa / nóŋtémēēmēléngo / léŋēmáámē / mámtetéˀé / tétélii kóóplə́lē / lə́ˀəGəmmeGəmmenólé / nóˀɛ́tólé / tóˀómíhˀle / míhˀieníŋlē / níŋēméhˀle / méhyēyòlé / yòémííméníngē / níŋmēmemˀetéˀé / teˀnēlee lenánímlē / nímēGəmmeBaanmanɔla / nɔˀɔtoga, toˀga / toˀmamíhla / míˀiníŋla / níŋamɛ́hla / mɛˀɛyòla / yòˀomiima / miimdanɨŋ́ ga / nɨ́ŋmamema / memdateˀɛ/ teˀnalee lenánɨḿ la / nɨḿ aDoyayoDoyayolɔ¹lɛ¹ ~ yɔ̰¹lɛ¹tɔ̰n¹ɛ¹mḭḭl²; gɔ̰ɔ̰s²ɛ³nuŋ⁴go²mɛlɛ³²ya̰a̰¹yɔ¹ga̰a̰⁴mɛ²lɛ̰ŋ³ko² ~ lɛ̰ŋ²ko³mɛ¹mɛ³tɛ̰ɛ̰¹yɔ¹le², lek¹yɔ¹nuŋ²FaliProto-Fali*nisu (pl.)*tuuyV; *tuuCV*unɨ*rɛɛŋgu*ndʒĩĩmV*kopfti*sɔɔ-*rii-*ĩn- (v.)MbumProto-Lakka*nún*sú-k*cɔN-k*sˣɛl/ŋ*rím*nɟá-k*sˣɛ́-m*hū-t/-k*kpə̀(-k)*mbì*lʳak*rìnKimGoundondʊɾʊhubavw̃ãlɲu̯aɾɗɛlwʊtʃʊmkalmamuradʒamjɛmiKimBesménduahoɾovũãlhĩjɪmɗelɛmwutʃɔmkaːlmamuradʒʊ̝mdĩːKimKimKosopndʷaɾatogorvɔ̝̃rkĩj̃arɗɛlwak ̚sɔmakalmamʔwaɾazadĩːlDayDaynɔ́nsɔ́gmbúrngììlélì/lélè/lèènāmdémbō̰ʔémmīɲ -rì, lāàjōōBuaBoyeldieu, Pascal. n.d. Proto-boua . Manuscript. Paris: Langage, Langues et Cultures d’Afrique (LLACAN), Centre National de la Récherche Sciéntifique (CNRS).Proto-Bua*diil; *ʔiil*to(l)(-)*fo̰/ḛl/ɲ(-) ?*nii(-); *ɲ- ?*l₁el(-)*mu/i*s₂e/um(-) / *s₂ḛr-*te/o(l/g-)*l₂i/um(-); *me/on- ?*l₁e; *tu(y)*l₂iilisolateLionnet, Florian. n.d. Laal Swadesh list . Manuscript. Paris: Langage, Langues et Cultures d’Afrique (LLACAN), Centre National de la Récherche Sciéntifique (CNRS).Laalmɨla / mɨnísɨ̀gál / sɨ̀gɨ́ypən / -yàmál / yèmímal / mə̀líyəwəl / -suna / -kòːg / kuagmimiàdál / miàr ~ miariɲsu / sùgákaw / kɨw; ɲag / ɲɨg; guru / guru; cíd / cídmeːl / -

 Ọnụ ọgụgụ 
Ntụnyere nke ọnụọgụ n'asụsụ ọ bụla:
NchịkọtaAsụsụ12345678910KamKambīmbīnī / bĩ̄jīrāɡtʃàrN'ihi na ọ bụ n'oge a ka a na-akpọŋ́wūndʒùb (ihe odide: isii) dʒùbjī̄rāɡ (n'ụzọ nkịtị: isii na abụọ) SarɲǐzābuoKwaKwa (Baa) (1) N'ebe ahụnɨ́nk͡péːNúmwāːnN'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ihe nkirinɨ́núːnɨ̀nwén nɨ̀nkũ̀ (5+1) nɨ̀nwâːk͡péː (5+2) N'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-anọ n'obodo ahụnùnkwóts la nùnkò (10-1) NunkwatKwaKwa (Baa) (2) O nwere nkúO nwere ike ịbụ onye na-eme ihe nkiriO nwere ike ịbụ onyeO nwere ike ịbụ onyeO nwere ike ịbụ onyeO nwere ike ịbụ onye ọ bụla n'ime ha (5+1) nə nwíyá ɡbéè (5+ 2) Fotonukút Lith (10 - 1) nukútWaja-Jen, LongudaLonguda (1) laatwɛ̀Nakwɛ NanaatzarNnynyirNa-abịa site na ogetsàatə́ninàtsə́r (4 + 3 ?)  Ịnọgide na-eme iheN'ebe a, obodo ahụ bụ n'ime obodo (5 + 4 ?)  Ọ bụ n'oge a na-eme ihe n'oge ahụ ka a na-akpọ ZabeWaja-Jen, LongudaLonguda (2) naakhalnaaashirNaakwaynaanyirnàànyónakhínàkwaynyinakwáiOge ntụrụndụnyinannyóNọnyụWaja-Jen, Yungur, LiboKaan (Libo)wunúrɑ̀pt t tupukuurúnIgowanwono wonowoné rɑɑpwoné tɑɑrə́nwoné kuurúnkutúnYungurDumne, Dirma, Waltahdi, SuktFinniF nwere iketahkinkuurúnIgowanOhere ole na olebuuru n'ucheN'ihi na ọ ga-abụ na ọ gawoné kuurúnbuhWaja-Jen, JenBurakkwínụgbụgbọɡ͡bunuŋnetNọpụicheNaịkọụgbọ mmirinátátátátninitʃóbóWaja-Jen, JenJenjo (Dza)tsɨnɡbwənɡ / bwayunɡKatọlabwanyəbwahməhwĩtsɨnɡ (5+ 1) Ọ bụ mgbe a na-akpọ ya "Hambiyun" (5+ 2) Hightụrụ (5+ 3) Ọ bụ mgbe a na-eme ihe nkiri (5+ 4) Ọ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge na-adịghị anyaWaja-Jen, Waja, AwakenTeta (1) díːnỌ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ihe nkirikunúŋnáːFwaːdYiddikúún (kúún) yidibírr (bírr) naríbtuːrkúbGíbWaja-Jen, Waja, AwakenTeta (2) díːnỌ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ihe nkirikunúŋnáːFwaːdkúún / yidíkúúnỤbụrụ / yidibírrnaríbtuːrkúbGíbWaja-Jen, Waja, Cham-MonaDijim-Bwilimkwansu̠Nnọkọɡwárnu̠Ugboro ole na olenyibiỌ na-adịkarịwurwinkwu̠Waja-Jen, Waja, DadiyaDadiyawiǹMụ onwe mdị kanalọtọNkwupụtani̠bi̠lnáali̠bTíslku̠bku̠bWaja-Jen, Waja, TulaBangunji (Bangwinji)  (1) wìnỌpụpụ, ọpụpụtáátnáatnúŋỌ bụ n'oge a ka a na-eme yaNibir, nibeetArarubiỌṅụbigara mmanya ókèN'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọWaja-Jen, Waja, TulaBangunji (Bangwinji)  (2) mmeriỌ bụ nwaỊgba chaa chaaArụnuŋnukɡunnibernaarubịnya ọbarakwabWaja-Jen, Waja, TulaTula (Kɨtule) MọdụrụnụjúrauN'afọ 1917, ọ malitere ịgba chaa chaaYaːnàebejúrù na-agajídìbìnNartọbúTurbọskúbWaja-Jen, Waja, TulaWaja (yan) Onye ọ bụla na-emeỤzọ e si eme ihekunoŋIji kewaaỌ dịghịzinokonoNibíyowuniiOge ọ bụlakwápLeko-Nimbari, Duru, DiiDii (Duru) NyeɡáidúKa anyị na-erundaddʉ (2 x 2)? Nọmbaɡúúúɡúndɛm ('ndɛm' pụtara onye na-amaghị ama) kaʔandaddʉ (2 x 4) kɛ́ɡdáɡá ('otu mkpịsị aka ka dị n'aka ekpe') N'ihi na ọ bụ n'oge a ka a na-akpọLeko-Nimbari, Duru, DiiDugunNyeɡáỌchịchọỌ ga-abụrịrị na ọ ga-abụỌ bụ n'oge a ka a ga-eji ya mee ihe. maraɡúúúɡútammekaʔandadró (2 x 4) kɛ́ɡdáɡá ('otu mkpịsị aka ka dị n'aka ekpe') bōʔLeko-Nimbari, Duru, DiiDuupa (Papa) daŋɡáittóỌ ga-abụrịrị na ọ ga-abụ na ọ gaAtụmatụmaraɡúúúɡútambekaʔandaró (2 x 4) /naarúpakɛ́rdáŋɡá ('otu mkpịsị aka ka dị n'aka ekpe') bòʔLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, KutinPeere (Kutin)Ihe ndabereIroHa na-eme ihe nkiriN'ụzọ dị nroNúunoEnweghị mmasị n'ụraIhe ndị na-eme n'oge adàaɡò (site na Hausa ?)  ɡĩ̀də́ə ('otu mkpịsị aka ka dị ' ?)  fóbLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, Vere-DowayoDoyayoɡb ịkwaEeregị na-agba ọsọNazọehihieNọntọntọnnọ (5 + 1) Nọnere (5 + 2) nɔ́ɔnta ntalu (5 + 3) / ɡẽsenɔ́ɔnnásɔ (5 + 4) / nàanzâkooblɛLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, Vere-Dowayo na Vere-Gimme, GimmeGimme (Gəmme) (1) IgoonaItìɡètaaɡèN'ihi ya, ọ bụnɔɔnɨ̀ɡeỌrụ ndị a na-akpọ "Sink"nɔʔitiɡèdàɡwàN'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ka a ghara inwekobLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, Vere-Dowayo na Vere-Gimme, GimmeNye m (Kampara) (2) IgoonaidtiɡètaaɡèN'ihi ya, ọ bụnɔɔnɨ̀ɡèOkpukpunɔʔidtiɡèdāɡwà (ma eleghị anya site na Hausa) N'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-emekobLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, Vere-Dowayo na Vere-Gimme, VereGə́m (1) maniỌ bụ ya mere o ji bụrụ onye isi alaỊchụ ụfụnáárə́kIhe omuma di icheObodo na-adịgide adịgidenáárə́k àp tāārə́k (4 + 3 ?)  náárə́k àp náárəấk (4 + 4 ?)  náárə́k àp nɔɔnɔ́k (4 + 5 ?)  KopLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, Vere-Dowayo na Vere-Gimme, VereVɔmnəm (2) mànỌdịdịtāánnānnòɡbà nááròɡbāāsə̀ Casíɡbāāsə̀tênɡbāāsə̀ táānɡbāāsə nānnàukhamanāLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, Vere-Dowayo na Vere-Gimme, VereNne JangoMuzozỌ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge ahụ ka ọ dịtàazrejịɡbanábambọzɡbánsáSàmsaarapitámúzo (10 - 1 ?)  IhemnaLeko-Nimbari, Duru, Voko-Dowayo, VokoLongto (Voko)wəŋ̄ŋáọ nọrọMaịnabonabbónɔ̃ɔ́́́́móSamụSaraníŋŋánàànuśudɛ̂; nàándɛtọọaọọalɛǹnaaɡbɔ́ŋ́; lɛnnaaḿ, lɛnaańLeko-Nimbari, LekoKolbila (Zura)níiáInnuToonosnowNúnnubNúŋɡɔ́́sNúŋ Innú (5 + 2) núŋ toonú (5 + 3) Núŋ nɛɛrəb (5 + 4) KôbLeko-Nimbari, LekoSamba Lekon'ihi na ọ bụ n'oge gara agaga-abụỤlọ eluAraraNúúnàNọnụụụN'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ka a ghara inwedàɡwàdaanɨ̂ŋne ('otu ka dị n'aka') KopLeko-Nimbari, Mumuye-Yandang, MumuyeMumuyeɡbétèzititaːtiHa nwere ike ịbụ ndị ọzọmǎːnimáŋɡbétè (5+ 1) mánziti (5+ 2) mántaːti (5+ 3) N'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ bụ n'ihi na ọ ga-adị n'anya (5+ 4) NdepụtaLeko-Nimbari, Mumuye-Yandang, YandangBali (Maya) ɓiniyaAtụNa-enweghị ihe ọ bụlaN'ebe ndị ọzọniɓini (5+ 1) niaiye (5+ 2) nitaat (5+ 3) ninaat (5+ 4) kopLeko-Nimbari, Mumuye-Yandang, YandangNyesam (Kpasham)AkpịrịkpaNkọwamkpịsị akanātsN'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-emenāɓíní (5+ 1) Mgbapụta (5+ 2) Nātáts (5+ 3) nānāts (5+ 4) kophFaliNdịda Falik͡pòlòcúk /tʃʊ́ktàːnnáːn / nʌ́ːnkɛ̃̃wyìɾáɟɔ́ɾɔ́sN'oge na-adịghị anyakʌ́ntɛ́ŋ / ŋɡʌskumN'ihi ya, ọ bụMbum-Day, BuaNiellimɓúdūndīdíNnukwu obodoN'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-akpọ "Fany"ulunítáːrlòŋɡɔ̄twāːɲɛnídòsó < BagirmidokomeMbum-Day, BuaTunya (Tunia) Ọ bụ n'oge a na-adịghị anyana-erina-agana-adịbeghị anyaaylounīnānòLuluGíntāàtīUdo na-emeMbum-Day, BuaZan Gulasa:dʊŋɾisːitoːɾinaːsɪỌrịa na-egbu egbuỌchịchị sa:dʊŋ (5 + 1) bɛ tɛ ɾisːi (5 + 2) Ọrịa na-eme n'oge na-adịghị anya (5 + 3) Ọchịchị na-atọ ọchị (5 + 4) filoːleỤbọchị MbumDay (Asụsụ Bona)nɡɔ̄ŋ́DiịtàndàỌ bụ n'ihi naMkpụrụ osisibīyām tà (ma eleghị anya 'atọ anọ') N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-eme yabór sōŋ rə́ nɡɔ̄ŋ́ ('enweghị otu') Ọ bụ ezie na ọ bụMbum-Day, KimBesmemōndā / mbírāŋtʃiríhāsīndàyndìyārámānɡùlɗīyārāndāsìnòmīnāwàlMbum-Day, KimKimYuzitāndàN'ihi yaMenenɡālɓēálā / ɓēálārtīmāl / wázìzí (10 - 2) làmāɗō / wázìɗú (10 - 1) WoloMbum-Day, Mbum, SouthernMbummbìyə̀wSerèSaayN'ihi yandīzèyN'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a ga-anọ n'ụlọ mkpọrọ.N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a ga-anọ n'ụlọ mkpọrọ.zīndɔ́kɔ́ mbìyə̀w (10 - 1) bōóMbum-Day, Mbum, Northern, Tupuri-MambaiMambaybómAlakaịEbe a na-anọbịnọNkọwapụtabìɡíròtàrnãɡàFwarnã́ɡà / wàr sénã́ fàɡ͡bàŋ ɓàtìSọnbóm / sọnbómzóɗôm / Sénhanã kiríbMbum-Day, Mbum, Northern, Tupuri-MambaiTuparibɔ̈ɔ̄ŋ / bönn (ụdị zuru ezu) ɓɔ́ɡësuperwàʔänàadūwēehïiráʔäNdị na-eme njem nlegharị anyanènmàʔäkàawàʔäNnukwu obodoMbum-Day, Mbum, Eastern Mbum, KarangKarangmbéwSeɗèSaayN'ihi yandīɓīTọnkló́tòŋ ndɔ́k sāy [n'aka 3]tòŋ ndɔ́k séɗè [n'aka 2]tòŋ ndɔ́k mbéw[ndị fọdụrụnụ (n'aka 1]bǒhMbum-Day, Mbum, Eastern Mbum, KarangNzakambaymbíewNwanne nwanyịsàyN'ihi yaN'ihi na ọ bụZeeZì ndɔ́kɔ sày (10 - 3) Zì ndɔ́kɔ sère (10 - 2) zì ndɔ́kɔ mbíew (10 - 1) ɓooMbum-Day, Mbum, Eastern Mbum, KohKoh (Kuo)mbí̧w / mbí̧́síɗèSaayN'ihi yandēɓēYise / YaỌ̀ bụ 10 - 3) tò nɔ́ síɗè (10 - 2) tò nɔ́ mbí̧à̧w (10 - 1) Ọ bụ ya mere e ji nwee obi ụtọ

 Hụkwa 

 Asụsụ Savannas
 Asụsụ Gur

 Edensibia 
ịnyịnya nke agbụrụ ahụ na-achụ ya, ebe Sheikh na-adaba n'ọnọdụ dị ize ndụ n'okporo ụzọ ọzara. Ọdịnihu zigara Mehoub ịzọpụta Sheikh n'oge dị oke egwu. Mehoub jisiri ike zọpụta Sheikh ahụ, onye gbaghaara ya ma kwupụta mgbaghara ya. , echiche, na mmetụta uche na-agbanwe, agbụrụ abụọ

 Ọrụ Asụsụ Adamawa (Mahadum Johannes Gutenberg Mainz) 
 CNRS.fr/AdaGram/" id="mwCjQ" rel="mw:ExtLink nofollow">AdaGram E debere  Wayback Machine (CNRS-INALCO). Ịchọpụta akụ na ụba asụsụ nke Naijiria: nyocha ụtọ asụsụ na akwụkwọ asụsụ nke asụsụ Adamawa.
 Ndepụta asụsụ Adamawa - Blench
 Asụsụ Tula-Wiyaa - Blench
 Ìgwè Leeko - Blench
 Asụsụ Perema (Wom) nke ugwu ọwụwa anyanwụ Naijiria: nhazi, phonology na aha aha (PDF) site na Roger M. Blench, 2000. Mallam Dendo, Cambridge
 Nnyocha ngwa ngwa nke Gbete (PDF) site na Jason Diller & Kari Jordan-Diller, 2002. SIL Electronic Survey Reports SILESR 2002-050.
 Nnyocha mmekọrịta na asụsụ nke asụsụ Mambay nke Chad na Cameroon (PDF) site na Cameron Hamm, 2002. SIL Electronic Survey Reports SILESR 2002-039.
 Nnyocha ngwa ngwa na nyocha lexicostatistical nke Dama, Mono, Pam, Ndai na Oblo (PDF) site na Michael & Charlene Ayotte, 2002. SIL Electronic Survey Reports SILESR 2002-048.
 Karang - SIL-Cameroon
 Akwụkwọ SIL-Cameroon
 Okwu ndị e ji tụnyere ngwá egwú ndị dị n'ebe ugwu Cameroon, Tourneaux
 Idiatov, Dmitry. 2017-08-29. Nsonaazụ nke nyocha AdaGram mbụ na Adamawa na Taraba States, Nigeria.  (ya na Mark Van de Velde, Tope Olagunju na Peter Andrew). 47th Colloquium on African Languages and Linguistics (CALL) (Leiden, Netherlands).
Òtù:Ȯra Adamawa
Òtù:Pages with unreviewed translations