Asụsụ Ndebele nke Ebe Ugwu

Northern Ndebele (English), nke a na-akpọkwa Ndebele, IsiNdebele saseNyakatho, Zimbabwean Ndebele ma ọ bụ North Ndebele, nke jikọtara ya na okwu Matabele, bụ Asụsụ Bantu nke ndị Northern Ndebele na-asụ nke so n'òtù asụsụ Nguni.

Ndebele bụ okwu a na-eji ezo aka na nchịkọta nke ọtụtụ ọdịbendị Africa dị iche iche na Zimbabwe. Ikekwe site  ndabara ọ ghọrọ 'asụsụ' (n'ihi enweghị okwu ka mma) [nkọwa dị mkpa] nke ụmụ Mzilikazi na-asụkarị.  Dị ka asụsụ, ọ dịghị ka asụsụ Ndebele a na-asụ na kwaNdebele na South Africa ọ bụ ezie na, dị ka ọtụtụ olumba Nguni, a ga-ekerịta okwu ụfọdụ. Ọtụtụ n'ime ụmụ amaala ndị Matabele chịrị n'ime alaeze Mzilikazi iji mepụta ụdị isiZulu. Ndị Matebele nke Zimbabwe sitere na ndị na-eso ụzọ onye ndu Zulu Mzilikazi (otu n'ime ndị ọchịagha Zulu King Shaka), onye hapụrụ Alaeze Zulu na mmalite narị afọ nke 19, n'oge Mfecane, rutere na Zimbabwe nke oge a na 1839.

Langa Khumalo, “Language Contact and Lexical Change: A Lexicographical Terminographical Interface in Zimbabwean Ndebele,” Lexikos 14, no. 108 (2004). bụ ezie na e nwere ụfọdụ ọdịiche na ụtọ asụsụ, okwu na ụda olu n'etiti Zulu na Northern Ndebele, asụsụ abụọ ahụ na-ekerịta ihe karịrị 85% nke okwu ha. Nye ndị ọkà mmụta asụsụ Nguni a ma ama dị ka Anthony Trevor Cope na Cyril Nyembezi, Northern Ndebele bụ olumba nke Zulu. Nye ndị ọzọ dị ka Langa Khumalo, ọ bụ asụsụ. D.K. Rycroft “Ndebele and Zulu: Some Phonetic and Tonal Comparisons,” Zambezia, no. 2 (1980): 109–28. Nyembezi, C.L.S., 1957. Anthony Cope, “A Consolidated Classification of the Bantu Languages,” African Studies 30, nos. 3–4 1971): 213–36. dị n'etiti asụsụ na olumba maka ụdị asụsụ ndị yiri ya siri ike, na mkpebi na-adabere na ọ bụghị na njirimara asụsụ kama na echiche ndị ọzọ, na-abụkarị nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

Northern Ndebele na Southern Ndebele (ma ọ bụ Transvaal Ndebele), nke a na-asụ na South Africa, bụ asụsụ dị iche iche ma nwee njikọ ụfọdụ nke nghọta, ọ bụ ezie na nke mbụ nwere njikọ chiri anya na Zulu.  Ndebele, mgbe ọ na-anọgide na-enwe mgbọrọgwụ Nguni, Asụsụ Sotho enweela mmetụta.

 Ọmụmụ ụdaolu 

 Mkpụrụ okwu 
+ike ịhazi aha n'ime klas aha, nke a na-agụ n'usoro, iji mee ka ọ dịkwuo mfe iji ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nkeMkpụrụ okwu Ndebele nke Ebe UgwuBilabialEzé egbugbere ọnụ<br id="mwVA">Ezé / alveolarPost-alveolar<br id="mwWw">/Palatal<b id="mwYA">Velar</b>Mkpịsị akaetitin'akụkụỤgbọ imiala dị larịị__ibo__ m'ihi ya, ọ bụNkọwaỌdịdịn'ihi ya__ibo__ NkọwaỌdịdịNkọwaNkọwaỌdịdị__ibo____ibo__ ŋ'ihi na ọ bụ n'ihi naN'ihi ya, ọ bụỌdịdịịda mbà n'obimɦ'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịNkọwaỌdịdịnɦ'ihi ya, ọ bụ__ibo__ NkọwaỌdịdịN'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọNkọwaỌdịdị__ibo__ ŋɦ bụ otú e si eji ya eme iheN'ihi ya, ọ bụỌdịdịPlosiveejectivepʼ'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ bụ n'afọ ndị ọzọNkọwaỌdịdị__ibo__ tʼ'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịIhe omuma aỌdịdịkʼ'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọNkọwaỌdịdịkwuru okwub b b bNkọwaỌdịdị__ibo__ d'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọNkọwaỌdịdịɡọ a na-akpọ "Oké Anyanwụ"__ibo__ NkọwaỌdịdịaspiratedNkọwaAkwụkwọ bụ̣̣̣́ nke a na-akpọỌdịdịth'ihi yaNkọwaỌdịdị__ibo____ibo____ibo__ Akụrụngwa__ibo____ibo__ Akwụkwọ bụ̣̣̣́ nke a na-akpọ "Spanish"Ọdịdịtupu ịlụ di ma ọlịmp'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adị__ibo__ NkọwaỌdịdịnt'ihi yaIhe omuma aỌdịdịNkwupụta__ibo____ibo__ NkọwaỌdịdịprensalized (vd.) __ibo__ mb'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọN'ihi ya, ọ bụỌdịdịnd'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịNkọwaỌdịdị__ibo____ibo__ ŋɡ'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọN'ihi ya, ọ bụỌdịdịAfricateejectiveN'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọNkọwaỌdịdị__ibo__ ỌdịdịỌdịdị n'anyaAkụkọ banyere yaAkụkọ a na-akpọ "Spanish"Ọdịdịaspiratedna-agụnye__ibo____ibo____ibo__ Akwụkwọ NsọỌdịdị__ibo__ Ọdịdịkwuru okwu__ibo____ibo____ibo__ dʒ'ihi ya, ọ bụ__ibo__ Ihe omuma di iche icheỌdịdịpre-nasalised ejectiveN'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adị__ibo__ N'ihi ya, ọ bụỌdịdịɲtʃʼỌdịdịN'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-anọ n'ụlọ__ibo__ NkọwaỌdịdịa na-ekwupụta yaɲdʒ__ibo__ NkọwaỌdịdịIhe na-esiri ikeala dị larịị__ibo____ibo____ibo__ f'ihi ya__ibo__ Akwụkwọ bụ̣̣̣́ nke a na-akpọỌdịdịSINAIhe omuma aỌdịdị__ibo____ibo__ Asụsụ ɬ n'Otu__ibo__ ỊhọrọỌdịdị__ibo____ibo____ibo__ Nkọwa__ibo__ NkọwaỌdịdị__ibo__ N'ih ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịNkọwaỌdịdịolu (depr.) βɦ'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịAkwụkwọ bụ́ "Spanish"ỌdịdịN'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adị__ibo__ NkọwaỌdịdịzɦ'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịIhe omuma ahuỌdịdị__ibo____ibo__ ʒɦ'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọ__ibo____ibo____ibo__ Akwụkwọ NsọỌdịdịɣɦ (N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọ (Ọ bụ otú e si akọwapụta) olu (ọ bụghị nke mbụ) β'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịAkwụkwọ bụ́ "Spanish"ỌdịdịAkụkụ a na-akpọ__ibo__ N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọỌdịdịɣ (Anya) tupu ịlụ di ma ọlịOghere ahụ__ibo__ Ọdịdịns'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịNkọwaỌdịdịnɬN'ihi ya, ọ bụỌdịdịprensalized (vd.) __ibo__ Ọdịdị yanz'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adị__ibo__ NkọwaỌdịdịN'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọNkọwaỌdịdịỌkụ na-ada ụdaala dị larịị__ibo__ w'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịIhe omuma ahuỌdịdị__ibo__ Ịnọba__ibo__ NkọwaỌdịdịl'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọNkọwaỌdịdị__ibo__ j'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịNa-ekwu maka yaỌdịdịịda mbà n'obiwɦ'ihi ya, ọ bụIhe omuma ahuỌdịdịỌ bụ n'afọ ndị ọzọ ka a na-akpọNkọwaỌdịdịjɦ'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịNa-ekwu maka yaỌdịdị
Ọtụtụ ụda ụda nwere ike ịkpata ịda mbà n'obi (ma ọ bụ iku ume). Alveolar cond="mwAao">t, t, d, na n, nwere ike ịnwe dentalized allophones nke . Mk k na h nwere ike ịpụta na allophones nke  na .

 Ihe Nlereanya 
Ọnwa na Northern na Southern Ndebele
BekeeNorthern Ndebele (Zimbabwe) Ndịda Ndebele (South Africa) Zulu (South Africa) JenụwarịuZibandlelaTjhirhweniuMasinganeFebụwarịNhlolanjauMhlolanjaNhlolanjaNjemUmbimbithouNtakauNdasaEprelOmabasauSihlabantanganaUMbasaMayUNk kpakpandouMrhayiliUNhlabaJuneNkọwauMgwengweniUNhlangulanaJulaịNtulikaziuVelabahlinzeNtulikaziỌgọstụNucwabakaziRhoboyiUNcwabaSeptembaOmpandulauKhukhulamunguMandulaỌktobauMfumfuuSewulauMfumfuNọvembaLweziuSinyikhabaLweziDisembauMpalakaziuNobayeniuZibandlela

 Asụsụ 
Asụsụ Ndebele yiri nke Zulu, na ụfọdụ ọdịiche dị iche iche. Northern Ndebele bụ asụsụ Nguni ma ruo n'ókè ụfọdụ ya na Swati na Xhosa na-aghọta ibe ha, nwere ọtụtụ ụda click nke asụsụ ndịda Afrịka bụ asụsụ kachasị na Eastern Cape.

 Aha 
Aha Northern Ndebele nwere akụkụ abụọ dị mkpa, prefix na stem. N'iji prefixes, enwere ike ịhazi aha n'ime klas aha, nke a na-agụ n'usoro, iji mee ka ọ dịkwuo mfe iji ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nke Bantu.

Tebụl na-esonụ na-enye nkọwa zuru ezu nke klas aha Northern Ndebele, nke a haziri dịka otu abụọ.
KlasOtuỌtụtụ1/2um (u) -1aba-, abe-1a/2au-o-3/4um (u) -1imi-5/6i-, ili-Ama-7/8bụ (i) -iz (i) -9/10N'ihi ya,iziN-11/10u-, ulu-14ubu-, ub-, utsh-15uku-17uku-
1 umu- na-anọchi um- n'ihu ogwe osisi monosyllabic, dịka mmadụ (Onye).

 Ngwaa 
A na-eji akara ngwaa ndị a na-esonụ n'ụzọ kwekọrọ na aha aha nke isiokwu na ihe ahụ:
Onye/Ụlọ AkwụkwọIhe ịrịba amaIhe ịrịba amaOnye nke mbụ na-abụ abụ.ngi- -ngi-Onye nke abụọ na-abụ abụ.u- -wu-1st plur.Ọ bụrụ na- -si-Nke abụọ.li- -li-1u- -m (u) -2ba- -ba-3u- -m (u) -4i- -yi-5li- -li-6a- -wa-7Ọ bụrụ na- -si-8zi- -zi-9i- -yi-10zi- -zi-11lu- -lu-14bu- -bu-15ku- -ku-17ku- -ku-Reflection -zi-
 bụ ezie na nkwekọrịta isiokwu-okwu bụ iwu, akara ihe abụghị, ọ na-apụta naanị mgbe enyere ihe ahụ n'okwu ahụ. Ihe akara na-ejikọta nso na mgbọrọgwụ ngwaa mgbe ọ na-apụta (na akara ndị a: A - ụdaume mmụba; 1 - akara aha klas 1, wdg; 1s - nkwekọrịta isiokwu klas 1, watau; FUT - ọdịnihu; 1o - akara ihe klas 1, weta):

E nwere ihe akaebe sitere na Zulu na akara ihe bụ mgbanwe nke nnọchiaha iji bụrụ akara nkwekọrịta,  nke nwekwara ike ịbụ eziokwu maka Northern Ndebele, n'ihi ọdịdị asụsụ dị n'etiti asụsụ.

 Hụkwa 


 Matabele
 Asụsụ Zulu
 Asụsụ Ndebele nke Ndịda
 Ógbè ndị dị na Zimbabwe
 Ebe Ugwu Matabele
 Matabeleland South
 Bulawayo

 Edensibia 
ike ịhazi aha n'ime klas aha, nke a na-agụ n'usoro, iji mee ka ọ dịkwuo mfe iji ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nke ike ịhazi aha n'ime klas aha, nke a na-agụ n'usoro, iji mee ka ọ dịkwuo mfe iji ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nke 

 Ịgụ ihe ọzọ 






 Njikọ mpụga 


 Ndebele nke Ebe Ugwu Maka Ndị Mbido
 Asụ Ndebele
 Akụkọ Ihe Mere Eme nke Ndị Ndebele
Òtù:Pages with unreviewed translations