Damishi Sango

Hon Damishi Tonson Sango (amụrụ na 1 Jenụwarị 1950) bụ onye a họpụtara ka ọ bụrụ Minista Naijiria nke Egwuregwu na kọmitii mbụ nke Onye isi ala Olusegun Obasanjo, na-arụ ọrụ n'etiti June 1999 na Jenụwarụwarị 2001. Ọ bụ onye na-ama aka ịghọ onye na-azọ ọkwa gọvanọ nke People's Democratic Party (PDP) maka Plateau State na 1999 na 2007, wee gbaa ọsọ maka gọvanọ Plateau State n'elu ikpo okwu Alliance for Democracy (AD) na 2003.

 Mbido ndụ na ọrụ 
A mụrụ Damishi Sango na 1 Jenụwarị 1950 na Ganawuri, na Riyom Local Government Area nke Plateau State ma bụrụ onye otu agbụrụ dị nta nke Aten. O nwetara asambodo onye nkuzi nke abụọ na 1973 wee malite ịrụ ọrụ dị ka onye nkuzi ụlọ akwụkwọ elementrị, mesịa bụrụ onyeisi ụlọ akwụkwọ. Ọ na-aga Mahadum nke Jos, ọ nwetara BSc na akụkọ ihe mere eme na 1982 na Masters na Comparative Politics na 1986. A họpụtara ya na bọọdụ Jos International Breweries na Christian Pilgrim's Welfare Board.

N'afọ 1987, a họpụtara Sango ka ọ bụrụ onye isi oche nke Barakin Ladi Local Government Area na Plateau State.
N'afọ 1993, ọ ghọrọ onye a họpụtara ka ọ bụrụ onye isi ala nke Plateau State maka Social Democratic Party n'okpuru nhọrọ A4 usoro. Otú ọ dị, ọ ghọghị onye na-azọ ọkwa na ntuli aka mba, nke ndị agha na-achịkwa kagburu.
Mgbe ọ laghachiri na ọchịchị onye kwuo uche ya na Republic nke anọ nke Naịjirịa, Sango bụ otu n'ime ndị isi atọ na-achọ ịbụ onye PDP na-azọ ọkwa gọvanọ nke Plateau State, ndị ọzọ abụọ bụ David Jang na Joshua Dariye. A na-eche na ọ bụ onye nke abụọ na ntuli aka PDP mgbe Jang gasịrị, na Dariye nke atọ. Otú ọ dị, isi ụlọ ọrụ mba ahụ họọrọ Dariye dị ka onye na-azọ ọkwa PDP, ọ gara n'ihu bụrụ gọvanọ.

 Minista Egwuregwu 
A ṅụrụ Sango iyi dị ka Minista Egwuregwu na June 1999 na kọmitii mbụ nke Onye isi ala Olusegun Obasanjo.
O mechara kwupụta na ọ maghị ihe ọ bụla gbasara egwuregwu mgbe e kenyere ya ọrụ ahụ.
N'oge ọ nọ n'ọchịchị, Naịjirịa sonyere na All African Games na South Africa (September 1999) na Olympic Games na Australia (September 2000), na ndị otu bọọlụ mba Super Eagles gbara n'ọtụtụ asọmpi mba ụwa. 
N'ọnwa Jenụwarị afọ 2001, onye isi ala Obasanjo wepụrụ Sango n'ọchịchị ya.
N'ọnwa Disemba afọ 2009, Sango katọrọ omume nke dochie ndị minista egwuregwu mgbe otu afọ ma ọ bụ karịa n'ọchịchị gasịrị. Ọ tụrụ aro na ha kwesịrị ịnọ afọ iri, ka ha wee nwee oge imeziwanye n'ezie, ma nwee ike ịza ajụjụ maka nsonaazụ.

 Ihe ịma aka 
Enweghị ego maka All African Games, nke malitere ọnwa atọ mgbe Sango malitere.
Ministri nke Egwuregwu kwuru na enweghị ike inye ego zuru ezu n'oge bụ isi nsogbu ha n'ịkwadebe maka Olimpik.
Na mgbakwunye, Sango ga-alụ ọgụ na ndị isi oche nnupụisi nke Sports Association. 
N'ọnwa Nọvemba afọ 2002, mgbe ọ hapụsịrị ọrụ, Sango kwuru na e nwere "mafia" na ngalaba egwuregwu nke ga-emebi iwu ma ọ bụ mmemme nke onye minista ọ bụla.
O mere nkatọ yiri nke ahụ na Nigeria Football Association, nke Senator Olorunnimbe Mamora kwughachiri na 2008 mgbe ọ boro "mafia" ebubo na ọ na-egbochi uto nke egwuregwu Naijiria.

 Olimpik nke afọ 2000 
Ìgwè mmadụ ahụ boo Sango na July 2000 mgbe ọ gara asọmpi Athletics Championship tupu Sydney Olympics, n'ihi ọnọdụ ọjọọ nke nkwadebe maka Olimpik.  
Otú ọ dị, a kwadoro ego maka Olimpik na June 2000, ihe na-erughị ọnwa atọ tupu ihe omume ahụ.
A manyere Sanjo ịdabere na ndị nkuzi Cuban iji zụọ ndị otu ịkụ ọkpọ nke Naijiria, onyinye nke Cuba nyere mgbe ọ gachara nleta President Olesanjo mere na mba ahụ.
Onye na-agba bọọlụ na Naijiria bụ Nwankwo Kanu enweghị ike inweta ntọhapụ site na klọb bọọlụ Arsenal iji gbaa bọọlụ n'egwuregwu ahụ.

N'egwuregwu 2000, Naịjirịa nwetara ọlaọcha atọ. 
Mgbe egwuregwu ahụ gasịrị, Sango nyere $ 6,000 na 4 × 400 m ndị ikom na-enweta ọlaọcha Aniefiok Udo-Obong na ndị otu ya maka arụmọrụ ha.
N'ọnwa Nọvemba afọ 2000, Sango chere otu panel ihu na-enyocha arụmọrụ na-adịghị mma nke ndị Naijiria na egwuregwu Olimpik, na-agba akaebe na mkparịta ụka mechiri emechi nke awa isii.

 Egwuregwu bọọlụ 
Na Jenụwarị 2000, Sango ji ụgbọelu gaa Malaga, Spain ileta ogige Super Eagles ma lelee ọganihu nke ọzụzụ ha maka 2000 Africa Cup of Nations nke Ghana na Nigeria kwadoro. Nke a sochiri mmeri abụọ siri ike na egwuregwu enyi na enyi na Spain.
Na June 2000, Sango gbalịrị idozi esemokwu dị n'etiti Nigeria Football Association (NFA) na Minaj Broadcast International metụtara ahịa nke egwuregwu mba.

Sango chere nkatọ ihu maka ọrụ nke onye nkuzi bọọlụ Dutch Johannes Bonfrere, mana na June 2000 kwadoro ya na ihe ngosi egwuregwu TV, na-ekwu maka ihe ọmụma dị omimi nke Bonfrere banyere egwuregwu ahụ.
Ọ gbachitere Bonfrere ọzọ n'ọnwa Ọktoba afọ 2000 mgbe Naịjirịa rụchara ọrụ ọjọọ n'egwuregwu Olimpik, na-ekwu na o mere ihe niile o mere.
N'ọnwa Jenụwarị afọ 2001 o kwuru na ya enweghị ike ịchụpụ Bonfrere ebe ọ bụ na o nweghị mkpesa ọ bụla sitere na NFA gbasara mmebi nkwekọrịta. 
Onye nọchiri Sango bụ Ishaya Mark Aku mechara katọọ nkwekọrịta Bonfrere, nke o weere na a na-akwụ ya ụgwọ gabigara ókè na nke na-ezughị ezu gbasara ọrụ.

 Ihe ndị ọzọ 
Sango siri ike na ọgwụ ọjọọ, ma gwa ndị isi oche egwuregwu Olympic ka ha nyochaa ndị na-eme egwuregwu ha iji zere ihere ọ bụla maka iji ọgwụ ọjọọ a machibidoro iwu.
N'ọnwa Nọvemba afọ 2000, Sango gbara ndị isi oche nke National Sports Association aka iji 12th National Sports Festival na Bauchi dị ka ụzọ isi chọpụta ndị na-eme egwuregwu na-eto eto iji nọchite anya Naịjirịa n'ụwa niile n'ọdịnihu.
N'ọnwa Disemba afọ 2000, o kwuru na ọ ga-ehichapụ òtù ndị otu egwuregwu iri abụọ na anọ, ma e wezụga Nigeria Football Association, iji dozie nsogbu ha na-emetụta ndị isi oche na-erughị eru, oke ego na nsonaazụ ọjọọ.
O toro nguzobe nke uwe bọọlụ ndị na-adịghị n'ime obodo, na-akọwa ha dị ka ịkwaga n'ụzọ ziri ezi ma na-akpọ ndị mmadụ n'otu n'otu na ụlọ ọrụ ka ha nye nkwado.

 Ọrụ ya mgbe e mesịrị 
Mgbe ọ hapụsịrị Ministri nke Egwuregwu na Mmepe Ọha, Sango nwere nhọpụta gọọmentị dị iche iche. 
N'ọnwa Ọktoba n'afọ 2006 dị ka onye isi oche nke Naịjirịa Copyright Commission, ọ duziri mbibi nke N390 nde nke ihe ndị na-emebi ikike nwebisiinka na Lagos State Waste Disposal, gụnyere VCDs, CDs na akwụkwọ.
N'ọnwa Ọgọstụ afọ 2009, Onye isi ala Umaru Musa Yar'Adua họpụtara ya ka ọ bụrụ onye otu ụlọ ọrụ Integrated Water Resources Management Agency.
Mana ihe a na-elekwasị anya n'ọrụ ya bụ ọgụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-aga n'ihu n'etiti ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị Plateau State gụnyere onwe ya, Joshua Dariye, onye a họpụtara dịka gọvanọ Plateau State n'ọnwa Eprel 1999 wee họpụta ya ọzọ n'afọ 2003, onye nọ n'ọkwa ruo mgbe a chụpụrụ ya n'ọnwarị n'afọ 2006, Jonah Jang, onye a kpọrọ gọvanọ plateau State n"ọnwa Epreel 2007, Solomon Lar na Fidelis Tapgun, ndị gọvanọ mbụ nke steeti ahụ na Senator Ibrahim Mantu.

 Mgbasa ozi 2003 
N'ọnwa Ọktoba afọ 2001, a kọrọ na Sango na Air Commodore Jonah Jang lara ezumike nká eruola nkwekọrịta iji kwado iwepụ ndị isi otu dị ugbu a na Plateau State, nke Gọvanọ Dariye na-achị, tupu ha esonye n'onwe ha maka ọkwa gọvanọ.  
N'ọnwa Machị afọ 2002, Sango kọwara na Dariye mepụtara mpaghara ọhụrụ na Chiefdoms dị ka ihe ntecha, na-eme ihe ọ bụla iji dozie mkpa dị ngwa iji melite okporo ụzọ na ụlọ ọgwụ, ike, mmiri na ụlọ akwụkwọ.
Dariye kwupụtara nguzobe nke otu a na-akpọ Plateau Elders Unity Forum, na-ekwu na Jang na Sango so na ndị otu ahụ, mana a gwaghị ha tupu a mara ọkwa aha ha.
Jang mechara hapụ PDP ka ọ bụrụ onye na-azọ ọkwa gọvanọ nke All Nigeria People's Party (ANPP).

N'ọnwa Mee afọ 2002, Sango hapụrụ PDP.
N'ọnwa Ọgọstụ afọ 2002, a nabatara ya dịka onye otu Alliance for Democracy (AD).
Dị ka onye AD na-azọ ọkwa gọvanọ, Sanjo rịọrọ ndị Plateau State ka ha sonye n'ụzọ zuru ezu na ndebanye aha ndị na-eme ntụli aka ka ha wee nwee ike inweta ezigbo mgbanwe.
Na nnukwu nnọkọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Jos Sango gwara ìgwè mmadụ ahụ na ọ bụ naanị ihe nnọchianya nke ọchịchọ nke ndị ikom na ndị inyom nkịtị na steeti ahụ, ma kọwaa ndị isi obodo dị ka ezigbo mmụọ na-akpali akpali nke pati ahụ.
N'ọnwa Machị afọ 2003, o kwuru na "mkpa ọ dị iweghachi steeti anyị, wughachi ma wuo mkpọmkpọ ebe nke ihe ghọrọ steeti anyị hụrụ n'anya n'ime afọ anọ gara aga, bụ ngosipụta nke ọgụ anyị.
Obere oge tupu ntuli aka Eprel 2003 e nwere asịrị na ANPP na AD ekwekọrịtala na Sango ga-apụ n'asọmpi ahụ ma nyefee nkwado ya na Jonah Jang. Sango gọnahụrụ nke a.
A họpụtara Joshua Dariye ọzọ na ikpo okwu PDP.
N'ikpeazụ, AD kewara n'ime òtù ndị na-emegide ibe ha.

 Esemokwu n'ime PDP 
Sango laghachiri na PDP, ọ bụkwa otu n'ime ndị isi na-ama Jonah Jang aka na 2007 Plateau State PDP governorship primaries.
Senator Ibrahim Mantu kwadoro ya na mgbalị ya, onye Dariye nyeere aka inweta oche ya mana o mechara rụọ ọrụ maka impeachment Dariye.
Sango enweghị ihe ịga nke ọma, na Jang meriri na primaries ma gaa n'ihu bụrụ gọvanọ a họpụtara.
Na primaries, ọ dịghị onye ọ bụla n'ime ndị na-achọ inweta 50% nke votu dị ka achọrọ iji kwupụta onye mmeri, ọ bụ ezie na Jonah Jang nwetara ọtụtụ votu. N'ihi ọdịmma nke ịdị n'otu nke otu, Sango kwetara ịnabata Jang dị ka onye na-azọ ọkwa kama ịmanye ka a maliteghachi ya.

Mgbe ntuli aka 2007 gasịrị, e nwere ịkọ nkọ na Gọvanọ Jonah Jang wepụrụ aha Sango na ndepụta nke ndị minista a họpụtara maka steeti ahụ.
Sango ghọrọ akụkụ nke otu PDP na Plateau State nke na-emegide Jonah Jang.
N'ọnwa Eprel afọ 2009, ọgụ nke otu ahụ malitere na mgbakọ mba PDP na Abuja, ebe ndị uwe ojii wepụrụ Maazị Emmanuel Imagnih, onyeisi oche nke otu Sango, na nzukọ ahụ.
A kpọrọ Sango ka ya na Onye isi ala Umaru Yar'Adua kwurịta okwu, mana ọ gọnahụrụ na mkparịta ụka ahụ nwere ihe ọ bụla metụtara ihe merenụ.
N'ajụjụ ọnụ akwụkwọ akụkọ n'ọnwa ahụ, Sango kwuru na enweghị nsogbu, na pati ahụ dị n'otu.

Na June 2009 onye bụbu gọvanọ Joshua Dariye sonyeere ndị na-emegide ndị na-eme ihe ike.
A kpọrọ akụkụ abụọ ahụ ka ha zute Kọmitii Na-arụ Ọrụ Mba nke PDP iji dozie esemokwu ha na July 2009, mana Jang jụrụ ịga.
N'ajụjụ ọnụ nke Septemba 2009, otu n'ime ndị otu ahụ, Jimmy Cheto, kwuru na Jang kpachapụrụ anya wepụ ndị isi otu ahụ gụnyere Tapgun, Dariye, Sango na Mantu. 
Sango gara n'ihu, na-azọrọ na Jang na ndị na-eso ya na PDP amalitela mkparịta ụka na ndị otu mmegide iji guzobe usoro ọzọ na ntuli aka 2011.

 Mgbasa ozi 2011 
N'ọnwa Eprel afọ 2010, onye bụbu onye isi otu ụmụ akwụkwọ bụ Comrade Ashu Yakubu malitere mkpọsa ozi ederede iji mee ka Sango bụrụ onye na-azọ ọkwa na ntuli aka afọ 2011.
N'ọnwa Mee afọ 2010, otu ìgwè na-akpọ onwe ya "Movement in Plateau nke afọ 2011" kpọrọ ndị otu ahụ ka ha mee Sango onye na-azọ ọkwa ya, na-ekwu maka omume achọghị ọdịmma onwe ya n'ikwe ka Jang bụrụ onye na-aga ọkwa na 2007 n'agbanyeghị na o nweghị votu zuru ezu.
Nnyocha nke Sango dị ka onye nwere ike ịbụ onye na-azọ ọkwa kwuru na o nwere uru nke ịbịa site n'ebe ugwu nke steeti ahụ, na-enweghị ndị isi na-azọrọ site na mpaghara ahụ. Enwere ike inwe nkwarụ site n'ịpụta n'agbụrụ pere mpe, mana o nwere uru nke ịbụ onye a na-anabata n'ọtụtụ okpukpe.
Otu isiokwu dị na Tribune kelere Sango n'ụzọ na-ezighị ezi, na-ekwu na ọ nwere ike ọ gaghị enwe ego dị mkpa iji gbaa ọsọ maka ntuli aka n'ihi na o tinyere ego dị ukwuu na ndọrọ ndọrọ ọchịchị kemgbe ọtụtụ afọ na obere nloghachi.

 Ihe odide 

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Pages with unreviewed translations