Asụsụ Koti

Asụsụ Koti, ma ọ bụ Ekoti (nke a na-akpọ ekoti), bụ asụsụ Bantu nke ihe dị ka mmadụ puku iri isi na anọ na narị abụọ na-asụ na Mozambique. A na-asụ Koti Island na Koti Island ma bụrụkwa asụsụ bụ isi nke Angoche, isi obodo nke mpaghara nwere otu aha na mpaghara Nampula.

N'ihe gbasara nchịkọta mkpụrụ ndụ ihe nketa, a na-ewere Koti dị ka onye otu Makhuwa (P.30 na nkewa Guthrie). Otú ọ dị, akụkụ dị ukwuu nke okwu ya sitere na Swahili dịgasị iche iche n'oge gara aga, taa bụ asụsụ a na-asụkarị n'ọtụtụ akụkụ ụsọ oké osimiri nke East Africa. A na-ekwukarị na mmetụta Swahili a sitere n'aka ndị ahịa si Kilwa ma ọ bụ ebe ndị ọzọ na Zanzibar Coast, bụ ndị biri na Angoche na narị afọ nke iri na ise. Arends et al. na-atụ aro na ọ nwere ike ịghọ asụsụ Makhua São Swahili.Arends, Muysken, & Smith (1995), Pidgins and Creoles: An Introduction

 Ọdịdị ala na ọnụ ọgụgụ mmadụ 
Aha ebe Koti na-ezo aka n'àgwàetiti ahụ. Ụdị ochie bụ ; [dubious ] ụdị a na klasị 2 aha prefix a maka 'ndị mmadụ' mere ka aha Portuguese Angoche. Aha Africa ochie nke Angoche, nke a ka na-eji eme ihe, bụ Parápaátho. O yikarịrị ka ndị nnupụisi si Kilwa guzobere Angoche na narị afọ nke iri na ise. N'ime narị afọ ndị sochirinụ, ọ bara ọgaranya dị ka akụkụ nke netwọk azụmaahịa nke Oké Osimiri India.

A na-ahụ ihe dị ka obodo Koti iteghete n'akụkụ osimiri nke agwaetiti Koti; a na-ejikarị ụgbọ mmiri abanye na ha. Osisi mangrove (khava) kpuchiri akụkụ ka ukwuu nke ụsọ oké osimiri. N'ime ala, e nwere ihe dị ka obodo Koti ise ndị ọzọ, niile dị nso na Angoche. Ọrụ akụ na ụba bụ isi nke ndị ikom nọ n'ime obodo bụ ịkụ azụ; a na-ere ihe ndị a na-egbute n'ahịa Angoche. Ndị mmadụ na-azụ ọkụkọ na ewu ụfọdụ.

N'ime Makhuwa, asụsụ mpaghara kachasị n'ọtụtụ ebe ugwu Mozambique, a na-akpọ ndị Koti Maka, dịka obodo ndị Alakụba ndị ọzọ dị n'ụsọ oké osimiri bụ akụkụ nke netwọk azụmaahịa nke Oké Osimiri India. Ọtụtụ ndị Koti nwere ma ọ dịkarịa ala ihe ọmụma ụfọdụ banyere Makhuwa ma ọ bụ otu n'ime asụsụ ndị agbata obi ya; asụsụ abụọ a nwere mmetụta dị ukwuu n'asụsụ Koti n'afọ ndị na-adịbeghị anya.

 Olu ụda 

 Ụdaume 
Koti nwere ụdị ụdaume ise. A na-edekarị ụdaume na-emeghe ɛ na ɔ e na o. Mkpụrụedemede dị elu i na u anaghị apụta na mbụ. E nwere ụdị nkwekọrịta ụdaume na ndabere okwu nke na-eme ka /u/ na mgbatị okwu bụrụ [o] mgbe /o/ ọzọ gasịrị; ya mere, mgbatị nkewa -ul- na -uw- na-apụta dị ka -ol- na -ow- mgbe ụdaume o gasịrị. Ọzọkwa, nyocha nkesa na-egosi na /o/ na-emekarị mgbe /o/ ọzọ gasịrị, na ọ na-esikarị na ụdaume ndị ọzọ.KotiN'ihuCentralNlaghachiN'akụkụiuMepee n'etitiEmegheaOgologo ụdaume dị iche na Koti, ma e wezụga n'ọnọdụ okwu ikpeazụ. A na-emeso ụdaume ogologo dị ka nkeji abụọ na-ebu ụda. Ọtụtụ usoro coalescence nke ụdaume na-ewere ọnọdụ, n'ime okwu yana gafee ókèala mofim: mathápá mawíxí apa → mathápá Mawíx'áapa 'akwụkwọ ndị a na-acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ' (apostrophe na-egosi ọnọdụ nke coalescence). N'ihe banyere okwu ikpeazụ 'i' ọ na-esonyere mgbe ụfọdụ nhazi glide: olíli áka → olíly'aáka 'àkwà m'.

 Mgbochiume 
Tebụl dị n'okpuru na-egosi ndepụta nke ụdaume nke Koti. Mmanya abụọ w na y bụ naanị n'ụzọ ihe atụ dị iche na ọnọdụ ụfọdụ; na ụfọdụ ọnọdụ ndị ọzọ, ha nwere ike inweta site na ụdaume. Mkpụrụ okwu ndị dị n'ime oghere dị oke ụkọ, naanị ihe atụ nke dh na S&M's corpus, adhuhuri 'ekpere nke abụọ n'ụtụtụ', na-adị iche na ihu ihuuri; fricative zh na-apụta naanị na ụfọdụ mgbazinye ego na nso nso a site na Portuguese. Nkwụsị olu anaghị adịkarị n'ozuzu ya, ha na-emekarị mgbe homorganic, ụda imi. Tụkwasị na nke a, nkwụsị ụda olu na-adịkarị iche na ndị na-enweghị ụda olu na ndị na'enweghị ụda.
egbugbere ọnụezé ezéalveolarretroflexọnụ ọnụanyaakpịrịKwụsịp bt d [Xi] dd c j k g Ọ ga-akwụsịph  tth [nke a]ch kh  fricativef v(dh [ð])s z x  (zh ) hỤgbọ imim n ny   trill  r    Ihe atụ  l na [j]w 
Mkpụrụ okwu na Koti na-egosi enweghị nkwekọ nke ụdaume aspirated; a na-akpọ ihe omume a Iwu Katupha na Schadeberg (1999), a na-ahụkwa ya n'asụsụ Makhuwa ndị metụtara ya. Ọ bụrụ na a na-ejikọta ụdaume abụọ na-achọ n'otu ogwe, ụdaume mbụ dị otú ahụ na-efunahụ ọchịchọ ya. Mmetụta ahụ doro anya karịsịa na okwu reduplicated: kopikophi 'eyelash'; piriphiri 'pepper' (cf. Swahili 'piripiri'); okukuttha 'ehichapụ'.
Enweghị nkwekọrịta ọzọ na-emetụta ụdaume ezé na retroflex, nke na-adịghị apụta ọnụ n'ime ogwe, ma na-ejikarị mgbe a na-ejikọta ya. Tụlee klas 1 na-egosi ihe dịka ọmụmaatụ: o-tthu-o-tu na-aghọ othuutu n'okpuru mmetụta nke enweghị nkwekọ dentral-retroflex.

 Ụda 
Koti, dị ka ọtụtụ asụsụ Bantu, bụ asụsụ ụda ndekọ nwere ụda abụọ: Elu na Ala. Ụda anaghị eme ka ngwaa dị iche iche dị iche iche, mana ọ dị ezigbo mkpa na ntụgharị okwu na akụkụ ndị ọzọ nke ụtọ asụsụ. Ụda ụda (ụda na-arị elu) na-eme, mana ọ bụ naanị na ụdaume ogologo, ya mere a na-enyocha ha dị ka usoro nke ụda H na L. Enwere usoro nke High Doubling nke na-agbasa ụda H ọ bụla na ụda na-esonụ, na usoro nke Final Lowering nke na-ehichapụ ụda ọ bụla dị elu. Enwere ike ịhụ ha abụọ n'ihe atụ na-esonụ (A maghị akara ụda dị ala): kaláwa 'ụgbọ mmiri', kaláwá khuúlu 'ụgbọ kachasị ukwuu'. Na kaláwa, a na-akagbu okpukpu abụọ dị elu n'ihi na Final Lowering na-emetụta, yabụ mkpụrụedemede ikpeazụ nwere ụda dị ala. N'ihe atụ nke abụọ, ụda H mbụ na kaláwá agbasaala na nkeji okwu na-esote (High Doubling) na Final Lowering ọzọ na-eme ka nkeji okwu ikpeazụ nke okwu ahụ dị ala na ụda.

 Akwukwo okwu 
Koti nwere usoro klas nke Bantu, nke aha ọ bụla bụ nke klas aha nke akara klas n'ime ahịrịokwu ahụ kwekọrọ na ya. Klas na-ejikọta na 'ndị nwoke na nwanyị' maka inweta ọtụtụ. Okwu ọnụ nwere ogwe nke enwere ike itinye morphemes na clitics dị iche iche.

 Ihe ịrịba ama 


 Edensibia 

 Schadeberg, Thilo C. (1999) 'Katupha's Law in Makhuwa', na asụsụ akụkọ ihe mere eme nke Bantu: Theoretical and empirical perspectives, nke J.-M. Hombert na L.M. Hyman dezigharịrị. Stanford: CSLI, peeji nke 379X394.
 Schadeberg, Thilo C. & Mucanheia, Francisco Ussene (2000) Ekoti: Maka ma ọ bụ asụsụ Swahili nke Angoche. Köln: Rüdiger Köppe.

 Njikọ mpụgara 

 Mkpụrụ akwụkwọ na ịkpọpụta
Òtù:Pages with unreviewed translations