Asụsụ Lugbara

Lugbara, ma ọ bụ Lugbarati, bụ asụsụ ndị Lugbara. A na-asụ ya na mpaghara West Nile na ugwu ọdịda anyanwụ Uganda, ya na kwazi Democratic Republic of the Congo's Orientale Province.

 Nkesa na olumba 
Asụsụ Aringa, nke a makwara dị ka Low Lugbara, nwere njikọ chiri anya, mgbe ụfọdụ a na-ewere ya dị ka olumba nke Lugbara. Ọ bụrụ eziokwu, n'etiti Lugbara nke Uganda, ọ bụ otu n'ime agbụrụ ise (ezinụlọ Ayivu, agbụrụ Vurra, agbụrụ Terego, agbụrụ Maracha, na agbụrụ Aringa). Ụfọdụ ndị ọkà mmụta na-ekewa asụsụ Lugbara n'onwe ya dị ka olumba nke asụsụ Ma'di, ọ bụ ezie na a naghị anabata nke a n'ozuzu. Akụkọ nyocha SIL kwubiri na asụsụ Okollo, Ogoko, na Rigbo, nke a na-akpọ "Southern Ma'di", kwesịrị ịhazi dị ka asụsụ Lugbara.

 Ọmụmụ ụda 

 Ụdaume 
N'ihuCentralNlaghachiN'akụkụiuIhe dị nsoɪʊN'etiti etitiɛ ~ naỌ bụ n'ihi naMepee n'etiti(ʌ)Emeghea

 /ɛ, ɔ/ nwekwara ike ịnụ dị ka [e, o] n'ihi ndakọrịta ụdaume.
 /a/ nwere ike ịnwe allophone nke [ʌ] mgbe ụda /k, ɡ/ gasịrị.

 Mgbochiume 
ỌnụEzé ezéAlveolarPostalv./ObodoVelarAkpụkpọ ahụ<br id="mwXA"><br><br><br>Ọkụala dị larịị<small id="mwZA">atọ</small>Ụgbọ imimnɲ(ŋ)Kwụsị/Affricatevoicelesspttr trt͡s(t͡ʃ)kk͡pʔvoicedbddrd͡z(d͡ʒ)gɡ͡bprenasalmbndndrŋɡŋmɡ͡bimplosiveɓkaIhe na-esiri ikevoicelessfshvoicedvzprenasalỌ bụ ya ka ọ dịnzIhe na-atọ ụtọrTap(nke a na-akpọ)Ihe atụlaterallplainjwpreglottalʔjʔw

 /l/ nwere ike ịnụ dị ka flap n'akụkụ n'ime ndịiche dialectal.
 /t͡s, d͡z/ na-anụ dị ka [t͡ʃ, d͡ʒ] n'ime ndịiche dialectal.
 /tr, dr/ nwekwara ike ịnụ dị ka retroflex n'ime ndịiche efu.
 A pụkwara ịnụ /ʔj/ dị ka implosive [[[[] na /nz/ nwere ike ịnụ dị ka [nd͡z], n'ime ndịiche efu.
 Africate egbugbere ọnụ [p͡f] nwere ike ịpụta n'ime ndịiche dị iche iche, [ŋ] na-adịkarịghị n'etiti asụsụ dị iche iche.

 Ọtọgrafi 
Ndị ozi ala ọzọ nke Ndị otu Kraịst dere Lugbara na 1918, dabere na olumba Ayivu. N'afọ 2000, e nwere nzukọ na obodo Arua dị n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ Uganda gbasara ịmepụta usoro nhazi mba ụwa maka Lugbara.

 Na-agụmakwụkwọ 
N'afọ 1992, Gọọmentị Uganda họpụtara ya dị ka otu n'ime "asụsụ ise nke nkwurịta okwu sara mbara" iji mee ihe dị ka usoro ntụziaka na-agụmakwụkwọ praịmarị; Otú ọ dị, n'adịghị ka asụsụ anọ ndị ọzọ dị otú ahụ, ejighị ya mee ihe n'ụlọ akwụkwọ. N'oge na-adịbeghị anya, a gụnyere ya na usoro mmụta maka ụlọ akwụkwọ sekọndrị ụfọdụ na mpaghara West Nile, gụnyere St. Joseph's College Ombaci na Muni Girls Secondary School, ma na Arua District.

 Akwụkwọ ntuziaka maka mkpọpụta 
A na-asụ ahịrị Lugbara n'ọtụtụ olumba (ezi na ulọ maara ihe) mana nsụgharị Muni (Ayivu), nke ọtụtụ n'ime nkọwa ndị dị n'okpuru ya dabeere na ya, bụ nke a kwadoro maka izi ihe n'ụlọ akwụkwọ. Asụsụ ahụ nwere ụyọkọ diphthong na ụdaume ndị ọzọ dị ịrịba ama gụnyere ndị a:

aa dị ka ọ dị na ba, iji ma atụ embataa

c dị ka na chọọchị, iji ma atụ candiru (nke a na-asụkwa Chandiru)

dj dị ka jilt, iji ma atụ odji, a na-adịghị ekwu okwu

ee dị ka ihe nnọchianya, iji ma atụ andree

gb dị ka ọ dị n'ịgba, iji ma atụ, gbe, bụ nke na-adịghị ekwu okwu. Gb na Lugbara enweghị ihe yiri ya na Bekee.Ihe dị ịrịba ama n'asụsụ Sudan ndị a bụ ụzọ pụrụ iche a na-akpọ 'kp, gb, 'd, 'b, 'y, 'w.

m dị ka n'ụlọ oriri na ọṅụṅụ, dịka iji ma atụ di-i

ma ọ bụ dị ka ọ dị n'ụgbọ mmiri, iji ma atụ adroa

oo dị ka nke ochie, dịka iji ma atụ ocoo, obere oge oo dị ka nri, dịka iji ma atụ

uu dị ka ọ na-ata, dịka ịma atụ cuu

z dị ka jean mgbe n gasịrị, dịka ịma atụ onzi. Ma ọ bụghị ya, ọtụtụ oge na-anọgide z dị ka zebra, dịka ịma atụ Ozu na mgbe mkpụrụedemede mbụ nke okwu.

 Okwu pụtara ihe 
Mkpụrụ akwụkwọ  okwu Lugbara nwere mkpụrụedemede iri abụọ na asatọ na-ewepu (Alamakanda n'asụsụ Aringa), nke pụtara iri abụọ na anọ dị ka n'asụsụ Bekee na anọ pụrụ iche ya bụ:    ♡ dị ka n"asụsụ Bekee, ♡ dị dị ka n " ♡ ♡  ♡ ̀, ♡dị ka n'ụdị na ♡ ː ♡ na ♡yetaa. A na-akpọpụta mkpụrụedemede dị ka ndị a: Ah, Ba, Cha, Da, Eh, Fa, Ga, Ha, Ie, Ja, Ka, La, Ma, Na, Oh, Pa, Ra, Sa, Ta, Uuw, Va, Wa, Ya, na Za.

A na-agbaziri okwu ụfọdụ n'asụsụ ndị ọzọ, dịka iji ma atụ safari (njem) site na Swahili, buku (akwụkwọ) site na Bekee, na kandi (ball) site na Lingala. Ọzọkwa n'okwu, e nwere ọtụtụ okwu ndị nwere ihe dịgasị iche iche mgbe a na-akpọ ya n'ụzọ dị iche, dịka ọmụmaatụ oli nwere ike ịpụta ikuku, ifufe (nakwa oliriko), ụda, belata ma ọ bụ tụgharịa.

 Ọnụ ọgụgụ 
Ọnụ ọgụgụNsụgharị1.Alu2.Iri3.Na4.Su5.Towi/tawu6.Eshia7.Aziri8.Aro9.Oromi10.Mudri11.Mudri drini alu12.Mudri drini iri13.Mudri drini na20.Kali iri21.Kali iri drini alu22.Kali iri drini iri23.Kali iri drini na30.Kali na40.Kali ya100.Turu alu200.Turu iri300.Turu na1,000.Alifu alu1M.Milioni alu

 Ekele na ahịrị ndị ọzọ 
LugbaraBekeeMi ifu ngoni?Olee otú i si teta?/ Ezigbo ụtụtụ!Ngoni?Olee otú ị dị?[Ma] Muke![Ihe e dere n'ala ala peeji]Azoru m!Ọ na-arịa ọrịa!Mi aa ngoni?Olee otú i si nọrọ!Ayiko ma fu!Obi ụtọ na-egbu m!/ Obi dị m ụtọ!Abiri na ma fufu)!Agụ na-egbu m!agụụ na-agụ m!Ma ọ bụrụ na?Oge ole ka ọ bụ?Sawa alu ma ọ bụ Sụbiti.7:00 a.M. [Iji kwuo oge, ị na-ekwu nọmba dị n'akụkụ nke ọzọ nke elekere. Sawa iri bụ elekere asatọ, Sawa na bụ elekere itoolu, wdg.]Sawa mudri drini alu ondresielekere ise nke ehihieIhe m mere!Bịa!Ife mani na-aṅụ!Nye m mmiri!Kirikiri!Biko!Ada!Eziokwu!Inzo!Ọ bụ ụgha!Iko ma aza!Nyere m aka!Ine!Lee!A'bua m ozi ma ọ bụ?Olee otú ị na-ere unere?Ajeni ma ọ bụrụ na?Ọnụ ego ole ka ọ dị?Ale Obangulu!Achọrọ m ihe na-acha ọcha!Ma mu Gili Gili Gili-a ngoni?Kedụ ka m ga-esi gaa Gili Gili?Arojo ngoa?Ebee ka ụlọ ahịa ọgwụ / ụlọ ọgwụ / ụlọ oriri na ọṅụṅụ dị?Mi ru adi-i?Gịnị bụ aha gị?Ma ru Joel-i!A na-akpọ ya Joel!Nke a bụ eziokwu!Ekele!Ale mi ra!Ahụrụ m gị n'anya!Ma enga Ombaci-a.Asụsụ si Ombaci.M na-akụzi ya.Ọ na-aga chọọchị.M mere!Ị bụ enyi m!Ma mu Ariwara-a ngoni?Kedụ ka m ga-esi ruo Ariwara?Mosikiti ngwa?Ebee ka ụlọ alakụba ahụ dị?Mi ji Ragem-a ra?Ị nwere ike ịkpọrọ m gaa Ragem?Iji m Ediofe-a!Were m gaa Ediofe!Ba mucele ozi ngwa ngwa?Ebee ka a na-ere osikapa?Aje/ andru/ drusi/ droziỤnyaahụ, taa, echi, ụbọchị na-esote echiỌ na-eme!Ihi ụra nke ọma!Ale ra!Achọrọ m! [Okwu 'ra' mgbe ngwaa gasịrị na-egosi ihe ziri ezi.]Ọ bụ!Achọghị m! [Okwu 'ku' mgbe ngwaa gasịrị na-egosi ihe na-adịghị mma.]

 Mmekọrịta 
Nnukwu nna

Nnukwu nne (dede, e'dapi)

Nwa nwa nwoke (mvia)

Nwa nwa nwaanyị (zia)

Papa (ati, ata)

Mama (andri, andre, ayia)

Nwoke na alụ nwaanyị (agupi)

Nwaanyị na alụ di (oku)

Nwata nwoke(agupi atamva, mvi)

Nwata nwanyị (zamva, zi)

Nwanne nwoke (adrii)

Nwanne nwaanyị (amvii)

Ụmụnne papa (atapuru (otu - nna) atapuruka (ọtụtụ - nna), [nne - adroyi (otu), nne (ọtụtụ) - adropi]

Ụmụnne ndị nwaanyị (andrapuruka - otutu: nna na n'ọnọdụ ụfọdụ nne), (andrapuru: otu), awupi - (otu: nne nne nne), awupika - (ọtụtụ: nne nne)

nwaa nwanne nne na nna(atnaapurumva)

Nwanne nne nke nwoke (atap anityuruka); bụkwa adrii, adripika

Nwanne nne nke nwaanyị (atap ezurukaopi); bụkwa amvii, amvupika

NB: N'ikwu ya n'ụzọ doro anya, okwu nwa nwanne bụ onye mba ọzọ na omenala Lugbara. Ụmụnne nne bụ ụmụnne nwoke na ụmụnne nwanyị.

Ụmụ nwanne nne - ụmụ nwanne nne

Ụmụnne nwanyị (adro ezoanzi, ezaapi) - ụmụnne nne

Nna di (anya)

Nne di (edra)

Nwoke di (otuo)

Nwanne nwanyị (onyere)

 Ụbọchị n'izu 
Otu izu ụka (Sabatu alu, sabiti alu)

A na-akpọ otu ụbọchị Oʹdu na Lugbara.

Sọnde(Sabatu, sabiti, yinga, yumula)

Mọnde

Tuzde (Oụ̀du iri)

Wenezde 

Tọzdee 

Fraịdee 

Satọdee

 Kalenda 
Ụzọ kachasị mfe iji zoo aka na ọnwa (Mba na Lugbara) bụ iji nọmba, dịka iji ma atụ Jenụwarị bụ Mba Alu, Febụwarị bụ Mbà Iri, Mee bụ Mba Towi na ihe ndị ọzọ. Mana n'okpuru ebe a bụ ụzọ ọzọ Latinized (na oge) nke ịkpọ aha ha.

Jenụwarị (Oko)

Febrụwarị (Kulini)

Maachị (Zengulu)

Eprel (Oge Mmiri nke Asia)

Mei (Mayi)

Juun (Emveki)

Julaị (Irri)

Ọgọọst (Iripaku)

Septemba (Lokopere)

Ọktoba (Abibi)

Novemba (Waa)

Disemba (Anyu fi kuma)

 Ihe ịrịba ama a na-ahụkarị 
LugbaraBekeeAgupiỤmụ nwokeOkuỤmụ nwanyị

 Agba 
Eka (Ika nke Terego dere) (edo edo)

Imve (ocha)

Imve silili, imve whilili, imve sisirili (ezigbo ọcha) 

Ini (oji)

Inicibirici, inicici, inikukuru (ezigbo oji) 

Emvesi-enisi (oji na ọcha)

Forum [foro] (ntụ ntụ)

Foroto (na-acha ntụ ntụ)

 Nri 
LugbaraBekeeMucele(Rice)Funo/funyo(N'ime mkpụrụ osisi)Gbanda/Ola(Cassava)Osu(Beans, Kaiko na olumba Terego)Buruso, burusu(Guinea peas)Kaka(Mmanụ)N'oge gara aga(Oké ọkụkọ)Anyu(Simsim)Ondu(Ọ bụ ụgbala)Maku(Poteto)[M]ayu[ni](Yams)Onya(Ụmụ ahụhụ na-acha ọcha)Ope(Nwata nnụnụ Guinea)Na(Nkịta ọkụkọ)Eza(Anụ)Ti eza(Anụ ehi)Ebe a na-akpọ(Achịcha azụ)Kawa(Kọfị)Majani(Tea)M'di(Mkpụrụ osisi)Kpete(Beer)Nyanya(Tomato)Cikiri/ Osu nyiri(Anya anụ)

 Ịmụta ihe ndị ọzọ ga 
Iji gua ma mụọ Lugbara, ị nwere ike ịchọ onye nkuzi asụsụ ma ọ bụ onye nduzi mana ịmara ihe ndị bụ isi na okwu kachasị mma site na akwụkwọ ọkọwa okwu nwere ike inye gị mmalite dị mma. Na-eme ya site n'ịgwa ndị obodo okwu n'ụzọ anụ ahụ ma ọ bụ n'ịntanetị ma na-ege egwu Lugbara.

 Hụkwa ihe ọzọ 

 Agofe
 Mpaghara nke Uganda
 Egwú Lugbara
 Ilu Lugbara

 Edensibi 

 Ịgụ ihe ọzọ ga 


Òtù:Pages with unreviewed translations