Okobo, Akwa Ibom

Okobo dị na mpaghara ndịda ọwụwa anyanwụ nke Naịjirịa ma bụrụ mpaghara gọọmentị nke Akwa Ibom Steeti. N'ịgbaso mmepụta nke gọọmentị etiti na  afọ otu puku, narị itoolu na iri asatọ na itoolu (1989) Okobo Local Government Area ka e wepụtara site na Oron, Akwa Ibom n'otu afọ ahụ.

 Akụkọ ihe mere eme 
Uruan dị na North-West, Oyono Estuary dị na North East, Oron, Akwa Ibom dị na East, Urue-Offong / Oruko dị na South-East, Nsit Atai dị na West, Esit Eket dị na ndịda, na Nsit Ubium dị na South West.

Okobo bụ otu n'ime ndị Oron ise Local Government na Akwa Ibom State. Gọọmentị ime obodo nwere agbụrụ anọ (4) (ebe ụfọdụ a maara ugbu a dị ka distrikti) site na agbụrụ itoolu (9) Oron (Afaha) nke bụ Afaha Okpo, Afaha Ukwong, Afafaha Ibighi, Afahaa Ebughu na Afaha Okiuso na atọ bụ agbụrụ ndị Okobo a maara dị ka Odu, Eta na Atabong kwuru na ọ bụ otu n'ime ndị Obolo / ndị agha hapụrụ ndị Oron n'oge ọ kwapụ site na Usakangeleedet (Afa Kemeroon Edit) ugbu a. Book A History of the CROSS RIVER REGION of Nigeria Edited by Monday B. Abasiattai <Ph.D.> Professor of History,University of Calabar. date written July1986 - September, 1988

Ndị Okobo bụ ndị nwere omume enyi na udo. Ha na-echebe ndị ha nke ukwuu. N'oge ochie, ọ bụrụ na onye ọ bụla ọ na-amaghị nke gbalịrị ịbanye n'ime obodo ndị dị n'ókè na ọmarịcha ọmarịca ma ọ bụ ngwá agha na ebumnuche imerụ ma na-eyi ọgba aghara ma na-eme ka udo nke ụmụ amaala na-agbasa n'onwe ya n'ihi ọmarị nke nchebe a kwụnyere n'akụkụ ọ bụla nke obodo ahụ.

 Asụsụ 
A na-asụ ọtụtụ asụsụ na mpaghara ọchịchị ime obodo Okobo n'ihi usoro iwu dị mgbagwoju anya nke mpaghara ọchịchị ime ala. Asụsụ Okobo na-asụ n'ezinụlọ Odu na Eta. A na-asụ asụsụ Oro na Atak Oro. A na-asụ asụsụ Efik n'ọtụtụ ebe n'ezinụlọ Atabong.

 Ezinụlọ na ebe obibi 
Mpaghara ahụ nwere agbụrụ asaa (nke bụzi mpaghara) na Okobo ya bụ Afaha Eta, Odu, Atabong, Afaha Ukwong, Ebughu, Afafaha Okiuso na Ibighi. Ndị Okobo nọ na mpaghara atọ mbụ - Odu, Eta na Atabong ebe ndị Atak Oro (LGA na-adịghịzi adị) bi na mpaghara anọ fọdụrụnụ. N'ebe ugwu bụ Esuk Inwang (4° 56' 0" North, 8° 6' 0" East) na n'ebe ndịda bụ Nda(4° 47' 55' North, 8 ° 7' 34' East). Coordinates nke Nung Atai Eta bụ 4°51'0" N na 8°7'60" E na ndị nke Odobo bụ 4° 49' 32 North na 8° 6' 38o East.

Odu nwere obodo iri na atọ (13) nke bụ ; 

 Akiba Obo
 Anua Ekeya
 Ebighi Edu
 Ebighi Okobo
 Ekpene Ekim
 Esuk Inwang
 Idibenin
 Nda
 Nung Ukana
 Obot Inwang
 Ube
 Ufok Esuk

Eta nwere iri na asaa (17) obodo na obodo nta nke gụnyere; 

 Afaha Nsung
 Akananwana
 Amamong
 Anua Okopedi
 Ape Amamong
 Atai Amamong
 Ata Atai Otope
 Atipa Odobo
 Ebighi Eta
 Ekpene Ekim Eta
 Ibawa
 Mbieduo
 Nsating
 Nung Atai Eta
 Nung Atai Odobo
 Nung Udom Odobo
 Obufi.

Atabong nwere obodo anọ nke bụ

 Ikot Iquo
 Ikot Odiong
 Ikot Okokon
 Ikot Osukpong

Afaha Ukwong Clan nwere obodo na obodo nta dị iri 

iri   obodo nta: nke gụnyere

Ezinụlọ Afaha Ebughu nwere obodo nta ise nke gụnyere 

 Anya
 Ikono Gold
 Nsie
 Ịgba ụja

Ezinụlọ Afaha Okiuso nwere obodo itoolu (9) nke gụnyere

 Akai Nyo
 Isa Okiuso
 Itak Okiuso
 Udung Afiang
 Udung Amkpe
 Udung Ukpong
 Udung Ulo
 Udung Umo

Ezinụlọ Afaha Ibighi nwere obodo anọ (4) nke bụ 

 Afaha Akai
 Atiabang
 Oyoku Assang
 Urue Ita

 Ihe ndị sitere n'okike 
Okobo nwere oké ọhịa na-ekpo ọkụ, ihe onwunwe na mahogany maka inye osisi maka ụgbọ mmiri, ụlọ na owuwu ụgbọ mmiri. E nwere nnukwu ụrọ, ezigbo ájá na mmanụ ala. Ịkụ azụ na ọrụ ugbo bụ ihe a na-ahụkarị na mpaghara gọọmentị ime obodo a.

 Omenala 
A na-egosipụta ihe nketa ọdịbendị n'ọtụtụ ịgba egwú ọdịnala na ịgba ekpo dịka Ekpe.

Ememe agbamakwụkwọ ọdịnala na Okobo yiri nke  ndị Efik . Ndepụta ahụ gụnyere:

 Ịkụ ihe ọṅụṅụ (Mmin ukong usung)
 Ihe ọṅụṅụ ekpere (Mmin akam)
 Ihe ọṅụṅụ maka igosipụta ebumnuche (mmin ukop iko)
 Ihe ọṅụṅụ (Mmin mbup)
 Ihe ọṅụṅụ ekele (Mmin ekom)

Ndepụta a bụ naanị maka emume Mbub (mmeghe). Ndepụta alụmdi na nwunye ọdịnala (Nkpo Ndo) na-abịa na usoro nke ya nke ememe na onyinye. Otú ọ dị, ọnụahịa a bụ £ 12 (bon duopeba).

 Ememe agbamakwụkwọ ọdịnala (Ndo) 
N'ụbọchị emume kwesịrị ekwesị nke na-ewere ọnọdụ n'ụlọ ezinụlọ nwanyị ahụ a na-alụ ọhụrụ, a ga-ejide nwoke ahụ na ezinụlọ ya na nna nwanyị ahụ na ndị ikwu ya n'ime ụlọ ịnọdụ ala mgbe ndị ọbịa ndị ọzọ na-anọdụ ala n'èzí, onye mgbasa ozi ma ọ bụ onye nhazi a maara dị ka Mma Ofiori Ndo [nwaanyị] Ette Ofiori ndo [nwoke] ga-ekwupụta ihe ọ bụla a ga-enye ndị ọbịa nọ n'èpụ. Otu n'ime ihe ndị dị mkpa a ga-enye bụ igbe nke nwere ụdị uwe dị iche iche, ihe ndị ọzọ, akpụkpọ ụkwụ iji gosi etu nwoke ahụ ga-esi lekọta nwunye ya.

A na-akwụ ụgwọ nwanyị Okuk Ndo, a na-akwụ Ufop Iso Eka Eyen nne nwanyị ahụ, a na'akwụ Ufop iso Ete Eyen nna nwanyị ahụ, nwoke ahụ na-alụ nwanyị ahụ na-akwa Okpono Ndidito ka ọ na-ahapụ eriri dị n'ụkwụ na aka ya iji nweta ya.

Mgbe ofiori ndo kpọrọ oku ka e nye ezinụlọ nwanyị ahụ a na-alụ ọhụrụ ihe ọṅụṅụ, ụmụ agbọghọ abụọ mara mma na-apụta na efere ọla nwere ihe ọṅụṅụ [nke a maara dị ka akpankpang] nke dị n'isi ha maka ngosi. Akpangkpang bụ ihe dị oké ọnụ ahịa dị nnọọ ụkọ n'ụbọchị ndị a n'ihi na ọ bụghị ezinụlọ ọ bụla nwere ike ịzụta ya. Ezinụlọ ndị eze nwere ya na-etinye ya maka ndị nọ ná mkpa.

Mgbe ọ zutere usoro niile, nwoke ahụ na-alụ nwanyị ọhụrụ nke na-eyi uwe ọcha, (wrapper) {nsobo], akpụkpọ ụkwụ nwere bead na okpu dị njikere ịbanye n'ọgbọ egwuregwu ebe ndị ọbịa nọ ọdụ, ndị enyi ya na ya na-ejide nche anwụ mara mma n'elu isi ya ka ọ na-agba egwú na ọmarịcha ọdịnala na abụ.

Mgbe ọ na-anọdụ ala ya, nwanyị ahụ a na-alụ ọhụrụ, nke yi uwe dị ka uwe Elizabethan {onyoyo}, mkpara mara mma na ntutu e ji ọla nchara mee ruo n'olu ya ma ọ bụ n'úkwù ya, na-eme ka ọ banye na egwu ekombi na ndị enyi ya na-esochi ya na-agba egwu na-eti mkpu. Ọ na-agba egwú gburugburu iji kelee ndị ọbịa tupu ọ nọdụ ala n'akụkụ di ya.

Omenala ikpeazụ bụ ngosi nke ọtụtụ ihe kichin site n'aka nne nwanyị ahụ na ezinụlọ ya nye nwanyị ahụ a na-alụ ọhụrụ, onyinye ndị a na-abụkarị ihe niile nwanyị Okobo chọrọ iji mee ka ụlọ ya na-agba ọsọ n'ihi na ọ dịghị ihe na-adịghị adịkarị. Ememe ahụ na-agwụ ka di na nwunye ahụ na-agba egwú ebe ndị na-achọ ihe ọma na-esonyere ha na-eri nri, na-aṅụ mmanya na nnukwu ọṅụ.

 Hụkwa 

 Ndị Oron
 Urue-Offong/Oruko
 Mbo, Akwa Ibom
 Oron, Akwa Ibom
 Udung Uko
 Obolo, Akwa Ibom
 Akwa Ibom Steeti
 Mba Oron

 Ihe odide 

 Ebe esi nweta ya 

Òtù:Pages with unreviewed translations