Grammatica de interlingua

Le grammatica de interlingua es un grammatica anglo-romance simplificate. Illo es plus simple que le grammatica anglese o le grammatica del linguas romance, germanic e slave. Le intention del IALA esseva, que interlingua sia, essentialmente, regular, simple a apprender e inseniar e le "medio" del principal linguas romance de origine europee.

Parolas (terminos) essential son: tempore, genere, numero, persona, modo, morphema, partes del phrase, syntaxe, semantica, phonema, phonetica, phonologia. Illos non son explicate hic.

 Pronomine 

 Introduction 
Un pronomine (pronunciate pronomine) es un parola que es usate in vice de un substantivo o pro repeter un persona o cosa o pro concretisar le persona o le cosa (p.ex. le demonstrativos e le indefinitivos usate como adjectivos).
Pronomines personal - singularPersonaGenereSubjectoObjectoPost un preposition 
(con me, sin te etc.)Possesive1eiomememi(e)2etutetetu(e)3emasculinilleleillesu(e)femininillalaillaneutreilloloilloPronomines personal - pluralPersonaGenereSubjectoObjectoPost un prepositionPossesive1enosnosnosnostre2evosvosvosvostre3emasculinilleslesilleslor(e)femininillaslasillasneutreilloslosillosPronomines il e on SubjectoObjectoPost un preposition PossesivePronomine impersonalil - - -Prononime indefiniteonunounosu(e)
Ultra isto il ha altere, minus usate pronomines como: 

 yo = io,
 ego = io, 
 il = ille, 
 illi = illes,
 uno = on. 

Ego proveni ab parolas como egoismo, egoista, yo, il e illi es probabilemente prestate ab occidental.

 Pronomines il e on 
Le pronomine impersonal il es ustate in constructiones impersonal. Exemplos es:

 Il ha un problema.
 Il pluve.
 Il ha quatro saisones in le anno.
 Il es ver que si tu caleface aqua, illo ferve.
Le pronomine indefinite on es usate pro referer a personas indefinite. Exemplos es:
 In Francia on parla francese.
 Amar uno es respicer uno.

 Pronomines possesive 
Le pronomines possesive curtate es usate ante substantivos dum illos non es precedite per le articulo. Ultra isto le versiones longe es usate. Exemplos:

 Mi amico.
 Mi casa.
 Le mie casa.
 Mi auto es plus rapide que le tue.
 Deo mie!
 Isto es tu camisa. Iste es le tue. Le mie es ibi, detra le muro. 

Le pronomines pessesive es adjectivos e como omne adjectivos pote esser usate como pronomines e nomines:

 Isto es tu libros. Illos es le tues. Le mies es ibi.

 Pronomines reflexive 
In disveloppamento. 

 Pronomine demonstrative 

 Demonstrativos Rolo  Numero  Genere  Proximate  Remote Adjectivo  –  –  iste  ille Pronomine  Sing.  masculin  iste  (ille) feminin  ista  (illa) neutral  isto  (illo) Plur.  masculin  istes  (illes) feminin  istas  (illas) neutral  istos  (illos)
Nota: Iste schema non es conforme al explication de Interlingua - dictionario basic (Thomas Breinstrup, Italo Notarstefano, UMI 2011 (vide pagina 100), que explica isto como pronomine ver; iste como adjectivo solmente. On cognosce le genere grammatical del subjecto per le significantia del subjecto, si illo es un persona masculin, feminin, un cosa o un animal. Iste sempre besonia un substantivo sequente.

 Pronomines indefinite 
Exemplos: alicuno/alcuno, alique/qualcosa, altere, cata, certe, mesme, multe, multo, necun, necuno, nemo, nihil, nulle, omne, on, plure, poc, poco, qualcosa, quecunque, quicunque, tal, tote, ulle, uno, una

 Pronomines interrogative e relative 
qui... pro personas e que...? pro cosas: a qui, pro qui, con qui, de qui

cuje (adjective), genitivo; pronomine relative: cuje; cerca 'cuje' in le Wikipedia

qual (adjective); como pronomine relative: le qual, plural: le quales

 Articulo 
Le articulo indefinite es in omne casos un, e le articulo definite es in omne casos le. Illo exhibi nulle accordo in forma con le substantivo sequente (non cambia con le numero - sia singular, sia plural - o con le genere).

articulo indefinite articulo definite un patre le patre (sing.), le patres (pl.) un infante le infante (sing.), le infantes (pl.) un amica le amica (sing.), le amicas (pl.) 

 Substantivo 

 Genere 
Le grande majoritate del substantivos fini in un del vocales -a (pagina), -e (libertate) e frequentemente -o (fructo). Quando le termination -o occurre in un parola que designa un esser masculin, le correspondente feminin pote esser representate per le mesme parola con le termination substituite per -a. Exemplos: 

 amico -> amica, 
 maestro ->  maestra, 
 italiano -> italiana.
Le substantivo feminin es a vices create per le suffixo -essa:
 tigre -> tigressa, 
 duce -> duchessa. 

 Numero 
Le plural es formate per le addition de -s. Si le substantivo fini in un consonante, le desinentia es -es; e si iste consonante es -c, le desinentia es -hes (pro mantener le pronunciation de [k]):

singular  plural  fructo  fructos tempore  tempores planta  plantas generation  generationes roc  rochesalbricocalbricoches
Parolas prestate ab altere linguas forma le plural in le modo irregular: 

 film -> films, 
 club -> clubs, 
 chef -> chefs. 

 Adjectivo 
Le grande majoritate del adjectivos fini in le vocal "-e" (delicate, parve), o in un del consonantes -l, -n, -r, -c (natural, equal, american, par, cyclic). Adjectivos placiate immediatemente presso un substantivo seque le substantivo (isto es le normal e le plus frequente). Adjectivos multo usate sovente se trova ante le substantivo: un bon homine, le bon infantes, le belle flor, belle flores. Si il ha duo adjectivos que ha relation con le substantivo, un de illos es placiate ante le substantivo, le altere post le substantivo: le recente publication extraordinari.

Le adjectivo ha nulle inflexion o accordo adjectival (exemplos: Le parve femina es belle. Parve feminas es belle). Grados de comparation de adjectivos es exprimite per le adverbios plus e minus. Quatro adjectivos ha synonymos parallel de su grados regular de comparation.

adjectivo  comparativo  superlativo grande  plus grande (= major)  le plus grande (= le major = maxime) parve  plus parve (= minor)  le plus parve (= le minor = minime) bon  plus bon (= melior)  le plus bon (= le melior = optime) mal  plus mal (= pejor)  le plus mal (= le pejor = pessime)

adjectivo  comparativo  superlativo grande  minus grande  le minus grande parve  minus parve  le minus parve bon  minus bon  le minus bon mal  minus mal  le minus mal

 Adverbio 
Un adverbio es un parola, que da plus de informationes de un verbo, un adjectivo o un altere adverbio. Pro formar adverbios -mente es addite al adjectivo:
 normal - normalmente, recente - recentemente
Si le ultime littera del parola es un -c, on adde -amente:
 public – publicamente, ric – riccamente Interlingua - dictionario basic, Thomas Breinstrup e Italo Notarstefano (red.), p. 6-7, UMI, 2011, 256 pp., 
Exemplos de adverbios in interlingua: ubi?, hic, ibi, la, illac; quando?: ora, nunc, tosto, postea, antea, pois, heri, hodie, deman, jammais, olim, quandocunque, frequentemente, sovente, rarmente, intertanto, nunquam, non jammais; como?: assi, si, altere, tal(mente), ben, quanto?: tanto, multo, poco, pauco, aliquanto, plus, minus; tamen, dunque

 Adverbio interrogative 
Exemplos: ubi, quando, quanto, como, proque, perque

 Verbo 

 Conjugation 
In interlingua il ha 3 conjugationes. Illos es -ar, -er, e -ir. Le conjugationes es independente del persona grammatical, genere e numero. Le verbos depende solmente del tempore grammatical. Tote le formas del verbo pro tote le pronomines personal (io, tu, ille, etc.) es identic intra un conjugation intra un tempore grammatical. 

Le verbos in Interlingua fini in -ar, -er o -ir in le infinitivo, e con -a, -e, o -i in le presente. Le passato simple, futuro e modo conditional se forma per suffixos al forma presente − respectivemente -va, -ra e -rea (-ra e -rea sempre accentuate como indicate per le sublineamento ci).

Le duo participios etiam se forma con suffixos. Le participio presente se forma con le suffixo -nte (o -ente si le verbo fini -ir). Le participio passate se forma con le suffixo  -te (ma con verbos in -er le termination cambia ab -ete a -ite).

Pro le tres typos de verbos – parlar (-ar), vider (-er), audir (-ir) – le septe formas essential pro le modos e tempores simple + le duo participios es:

 Formas essential del verbos Tempore  finales  verbos in -ar verbos in -er  verbos in -ir Infinitivo  -r  parlar  vider  audir Presente  –  parla  vide  audi Passato  -va  parlava  videva  audiva Futuro  -ra  parlara  videra   audira Conditional  -rea  parlarea  viderea  audirea Participio presente  -(e)nte  parlante  vidente  audiente Participio passate -te  parlate  vidite  audite

 Tempores composite 
Pro cata forma del tempores del verbo, hic pro le modello crear (un verbo in -ar), vide le formas sequente:

\       activo simplepersona   Infinitivo  Presente  Passato  Futuro  Conditionalio, tu, ille, illa, illo nos, vos, illes, illas, illos  crear crea  creava  creara  crearea\    activo ...  Infinitivo perfecte  Perfecto  Plusquamperfecto  Futuro perfecte  Conditional perfecteio, tu, ille, illa, illo nos, vos, illes, illas, illos haber create  ha create  habeva create  habera create  haberea create
Le tempore perfecte (passate composite) ha le mesme signification como le passato simple.

 Altere tempores 
Altere formas del verbos include:
Gerundio: Le infinitivo pote esser usate como un substantivo. Quando il es appropriate, le gerundio pote esser pluralisate. Exemplo: Le rimar es difficile, quando on non es un poeta. Iste lamentar eterne me enoia.
Imperativo: Il ha duo formas del imperativo. Le forma presente es plus directe, e le infinitivo es plus impersonal. Exemplos: Non fuma in iste local! Non fumar!
Cohortativo: Un tempore que suggere un action e es plus dulce que le imperativo. Le verbo usa le forma presente e le phrase comencia con que. Exemplo: Que nos compra gelatos!

Le participio presente es usate como un adjectivo o un verbo in un proposition participial. Le participio passate es usate como un adjectivo, un verbo in un proposition participial e pro formar tempores composite.

 Passivo 
Le passivo (o voce passive) es formate per esser in le tempore pertinente, le participio passate del verbo pertinente, e le preposition per pro indicar le agente del action. Concernente le altere formas de passivo, vide: Formas del passivo, comparation inter Interlingua e Novial

\       passivo simple   Infinitivo  Presente  Passato  Futuro  Conditionalio, tu, ille, illa, illo nos, vos, illes, illas, illos  esser create es create  esseva create  essera create  esserea create\    passivo ...  Infinitivo perfecte  Perfecto  Plusquamperfecto  Futuro perfecte  Conditional perfecteio, tu, ille, illa, illo nos, vos, illes, illas, illos haber essite create  ha essite create  habeva essite create  habera essite create  haberea essite create

 Verbos irregular  
 Formas irregular de tres verbos 
 Formas irregular de esserPersonaSingularPluralTempore presente1e sosomos2-3e essonPassatoeraFuturoseraConditionalsereaImperativo, 
subjunctivosia
Tres verbos in interlingua: esser, haber, vader ha prevalente formas simplificate: 

 es = esse, 
 ha = habe, 
 va = vade. 

Le majoritate del usatores de interlingua usa iste formas. Ultra isto esser e vader ha altere, minus popular formas irregular. Le formas irregular de esser es: 

 ser = esser, 
 so = (io) es,
 son = (nos, vos, illes etc.) es,
 somos = (nos) es,
 era = (io, tu etc.) esseva, 
 sera = (io, tu etc.) essera. 

 Formas irregular de vaderPersonaSingularPluralTempore presente1evavamos2-3evan
Ultra illo sia es imperativo e subjunctivo de esser. Le subjunctivo es usate in secundari propositiones pro indicar que le declaration es incerte o hypothetic. Exemplos: 

 Sia felice! 
 Que on sia caute! 
 Ille interveniva a fin que iste falta sia impedite.
 Io non crede que ille sia folle.

Le formas irregular de vader es:  

 van = (nos, vos, illes etc.) va,
 vamos = (nos) va. 

 Participios presente irregular 
Alcun rar verbos finiente con -er ha participios presente irregular finiente con -iente in vice de regular -ente. Illos es facer, saper, caper, lor compositiones, e tote verbos terminante se con -ciper, -ficer, -jicer, -spicer. Exemplos: 

 caper -> capiente,
 facer -> faciente,
 saper -> sapiente,
 calefacer -> calefaciente,
 reciper -> recipiente,
 sufficer -> sufficiente.

 Verbos con duo themas 
In disveloppamento. 

 Numeral 
Un numeral es un parola, que indica le quantitate o le ordine de qualcosa. Il ha numerales pro le numeros cardinal e alteres, per exemplo pro le numeros ordinal, iterative, multiplicative, distributive, ...

 Numeral cardinal 
Numerales principal cardinal e ordinal es in le sequente tabula. 
+NumeroNumeralNumeroNumeral0zero20vinti1un30trenta2duo40quaranta3tres50cinquanta4quatro60sexanta5cinque70septanta6sex80octanta7septe90novanta8octo100cento9novem, nove1.000mille10dece1.000.000million1.000.000.000milliardo1012billion1015billiardo
Novem e nove ambes es variantes popular in interlingua.  

Numerales major que 10 e minor que 100 es scribite con un tracto. Exemplos:  

 11 = dece-un, 
 12 = dece-duo, 
 13 = dece-tres, 
 21 = vinti-un, 
 22 = vinti-duo, 
 76 = septanta-sex.  

 Numeral ordinal 
Le numerales ordinal principal es listate in le sequente tabula:
NumeroOrdinal1prime2secunde3tertie4quarte5quinte6sexte7septime8octave9none10decimeultime
 Altere numerales 
Per exemplo: un toto, un medie parte, 1/3 un tertio, 1/4 un quarto, 1/5 un quinto, 1/6 un sexto, 1/7 un septimo, 1/8 un octavo, 3/8 tres octavos, 1/10 un decimo, 7/10 septe decimos, 1/100 un centesimo;

simple, duple, triple, quadruple, quintuple, sextuple, septuple, octuple, nonuple, decuple, centuple;

decena, dozena, vintena, centena.

 Preposition 
Un preposition es un parola, que es usate ante un substantivo o pronomine pro crear un relation con altere parolas (personas o cosas abstracte o concrete).

Per exemplo: a, ab, ante, apud, a causa de, circum, concernente, con, contra, de, desde, detra, dum, durante, ex, excepte, extra, foras, in, infra, inter, intra, juxta, malgrado, per, post, presso, preter, pro, re, salvo, secundo, sin, sub, super, sur, trans, a transverso (de), ultra, usque, verso, via, ...

 Conjunction 
Un conjunction es un parola que connecte duo parolas o duo partes de un phrase. Conjunctiones es a vices describite como "parolas connectente".

Per exemplo: ante que, assi que, ben que, como, como si, depost que, desde, durante que, dum, durante que, e, e ... e, esque (particula interrogative), intertanto, ma, malgrado que, de maniera que, a mesura que, de modo que, nam, ni ... ni, nonobstante (que), o, o ... o, post que, proque, quando, quandocunque, que, sed, si, si, de sorta que, tanto … quanto, in tanto que, tanto plus que, tanto que, vice que, viste que, ...

| ante que
| ben que
| como
| depost que
| desde
| dum (~ que?)

| durante que
| e
| e ... e ...
| esque
| dum intertanto
| ma
| malgrado que
| de maniera que
| a mesura que
| de modo que
| nam
| ni ... ni ...
| nondum (~ que?)

| o
| o ... o ...
| perque
| postquam
| proque
| quando
| quandocunque
| que
| sed
| de sorta que
| si
| viste que

 Interjection 
Per exemplo: adjuta!, oh!, ah!, gratias!, si!, no!, certo!, ecce!, ab!, pfui!

 Syntaxe 
Le ordine del parolas generalmente es: subjecto – predicato – objecto. Per exemplo:
 Illes vide le libros.

Si le objecto es un pronomine personal, on usa le ordine: subjecto – objecto – predicato verbal. Per exemplo:
 Illes nos videva.

Con verbo modal plus infinitivo le objecto appare post le infinitivo:
 Illes poteva vider nos.

 Construction de parolas 

 Introduction 
Le Dictionario e le Grammatica de interlingua permitte creation de nove parolas mesmo si illos non occurre in le linguas fontal a 2 conditiones: 

 illo applica prefixos e suffixos in modo logic, 
 le nove formationes es comprehensibile e utile. 

Formation de nove parolas in interlingua es dividite in le Grammatica in derivation e composition. Derivation es ligamento de suffixos, composition es ligamento de prefixos. Derivation in torno pote esser dividite in derivation ab substantivos, adjectivos e verbos. 

 Derivation ab verbos 
Suffixos es addite o al prime thema o al secunde thema. Prime thema es simplemente le verbo sin le termination -ar/-er/-ir, pro exemplo:  

 cantar –> cant, 
 scriber –> scrib. 

Secunde thema es o regular o irregular. Regular secunde thema es le prime thema plus le termination -at (pro verbos in -ar) o -it (pro verbos in -er e -ir). Exemplos:  

 cantar –> cantat,
 scriber –> scribit. 

Irregular secunde themas es listate in le IED juxta le verbos. 

Il ha 15 suffixos postverbal in interlingua. Illos es:   

 -ada, -age, -eria, -nte, -ntia, -mento, -bile,   

 -ion, -ive, -ura, -or, -rice, -ori, -orio, -e.   

Le prime 7 (-ada, -age, -eria, -nte, -ntia, -mento, -bile) es attaccate al prime thema. Le ultime 8 (-ion, -ive, -ura, -or, -rice, -ori, -orio, -e) es attaccate al secunde thema. Le suffixo -bile, que es normalmente attaccate al prime thema pote esser attachate al secunde thema quando illo se termina in -pt, -st, -s, -ss, o -x.  

Un parte del suffixos ligate al prime thema (-nte, -ntia, -mento, -bile) require un elemento transitional e hinc ha duo o tres variantes dependente de suffixo e conjugation. Pro exemplo le suffixo -mento require le elemento transitional -a- pro verbos terminante se in -ar, e -i- pro verbos terminante se in -er o -ir. Alora illo ha duo variantes: -amento e -imento appendite al prime thema.     

Le altere tres suffixos (-ada, -age, -eria) require nulle elemento transitional e alora ha solmente un variante.    

Tote verbos in interlingua pote esser tractate como regular. Isto duce a pares pro verbos irregular como     

 facitor = factor,     

 agitor = actor,     

etc.

Multe suffixos postverbal ha o signification identic (como -ion e -mento) o multo simile (como -ada, -age). Le uso de un suffixo particular es in grande mesura un question de tradition. 

 Exceptiones 
Interlingua es un lingua naturalistic e hinc contine un certe numero de parolas que non adhere strictemente al regulas e definitiones. Pro exemplo le Dictionario contine formationes como depler –> depletive, depletion in vice de depler –> *deplitive, *deplition, que esserea conforme al Grammatica de interlingua.    

De plus alcun verbos in interlingua sin secunde thema irregular comporta quasi que illos habeva un secunde thema equal a lor prime thema. Exemplos es   

 rebellar -> rebellion in vice de *rebellation,
 opinar -> opinion in vice de *opination.

 Lista de suffixos postverbal 
+SufixoAppendite al thema...Variantes (appendite al prime thema)SignificatoExemplosNove formationes -adaprime—continuate o prolongate action de...cavalcada, grilliadalavar –> lavada, 
dormir –> dormada -ageprime—action o processo de...passage, dosage administrar –> administrage, 
piscar –> piscage,  

guerrear –> guerreage   -eriaprime— Loco ubi... es facite. 
 Arte, mestiero, commercio o practica de...; etiam: le producto de tal travalio.  raffineria,
imprimeria leger –> legeria, 
jocar –> jocheria  -nteprime -ante, -ente, -ienteUno qui o lo que... comenciante, presidente convincer –> convincente
inseniar –> inseniante  -ntiaprime -antia, -entia, -ientiaStato o qualitate de... apparentia, provenientia mancar –> mancantia, 
enoiar –> enoiantia, 
abhorrer –> abhorrentia  -mentoprime -amento, -imentoAction o resultato de...innobilimento, consentimentotraher –> trahimento, 
apprender –> apprendimento

mancar –> mancamento -bileprime o secunde irregular quando illo se termina in -pt, -st, -s, -ss, o -x. -abile, -ibileUno qui pote esser ...te o valente de ...ar/er/ireligibile, credibile convincer –> convincibile -ionsecunde -ation, -ition Action o resultato de... partition, elevation apprender –> apprension, 
cantar –> cantionSi nos assume que cant- es le secunde thema del verbo cantar.  -ive secunde -ative, -itive tendente a... 
 habente le function de... iterative, significativereger –> regitive,
observar –> observative -urasecunde -atura, -itura Action o resultato de... creatura, politurapartir –> partitura, 
colliger –> collectura -orsecunde -ator, -itor Un persona o cosa que exeque le action. factor, actorrecenser –> recensitor, 
scander –> scanditor -ricesecunde regular o irregular quando illo se termina in -t -atrice, -itriceUn femina qui exeque le action. actrice, cantatrice imperar –> imperatrice
consumer –> consumitrice  -orisecunde -atori, -itoripertinente a, o serviente pro le action de...circulatori, transitori iterar –> iteratori
administrar –> administratori  -oriosecunde -atorio, -itorioLoco ubi, installation o instrumento con le qual... es facite. laboratorio, observatorio facer –> factorio, 
apprender –> apprenditorio  -esecunde -ate, -ite Essente ...te. 
 Habente ...te.  cantate, scribite scriber –> scripte,
crucifiger –> crucifixe

 Bibliographia 


 Referentias 

 Vide etiam 
 Derivation de parolas in interlingua
 Formation de parolas derivate regularmente in interlingua
 Facile a leger in interlingua (pro trovar textos sufficientemente facile)
 Quadro Europee Commun de Referentia re Linguas, scala e nivellos de capabilitate del acquisition del lingua

 Ligamines externe 
 Grammatica de interlingua (in le pagina del UMI, www.interlingua.com)
 Breve Grammatica de Interlingua
  Aspetti fondamentali della grammatica dell'Interlingua (per Paolo Castellina)

Categoria:Grammatica de interlingua