Historia

Historia es le studio systematic del passato, con un foco principal super le passato human. Como disciplina academic, illo analysa e interpreta evidentias pro construir narrationes super lo que occurreva e pro explicar proque illo occurreva. Alcun theoreticos categorisa le historia como un scientia social, durante que alteres la considera como parte del humanitates, o mesmo como un disciplina hybridate. Debattos similar existe re le scopo del historia—pro exemplo, si su objectivo principal es theoretic, pro discoperir le veritate, o practic, pro apprender le lectiones del passato. In un senso plus general, le termino historia non se refere al disciplina academic, ma al passato ipse, a le tempos passate, o a textos individual que tracta del passato.

Le recerca historic se basa super fontes primari e secundari pro reconstruer eventos passate e pro validar interpretationes. Le critica del fontes es usate pro evaluar los, examinando lor authenticitate, contento, e fide. Le historicos effortia integrar le perspectives de varie fontes pro elaborar un narrativa coherent. Differente scholas de pensamento—como le positivismo, le schola Annales, le marxismo, e le postmodernismo—ha approches methodologic distincte.

Historia es un disciplina vaste que comprende multe ramificationes. Alcun se focalisa super periodos specific, como le historia antique, durante que alteres se concentra super regiones geographica particular, como le historia del Africa. Categorias thematic include le historia politic, historia militar, historia social, e historia economic. Ramificationes associate con methodos e fontes specific include le historia quantitative, le historia comparative, e le historia oral.

Historia emergeva como campo de investigation in le antiquitate, pro reimplaciar narrationes mythologic, con traditiones influente in Grecia, China, e plus tarde in le mundo islamic. Le scription historic se evolueva per le seculos e deveniva plus e plus professional, specialmente durante le seculo 19, quando un methodologia rigorose e varie institutiones academic esseva stabilite. Historia es relationate con multe altere campos, includente le historiographia, le philosophia, le education, e le politica.

 Definition 
Como disciplina academic, historia es le studio del passato, con foco principal super le passato human. Illa conceptualisa e describe lo que occurreva per colliger e analysar evidentias pro construer narrationes. Iste narrationes tracta non solmente de como le eventos se developpava in le tempore, ma etiam proque illos occurreva e in qual contextos — forniendo un explication del conditiones de fundo relevante e del mechanismos causal. Historia examina etiam le significato del eventos historic e le motivationes human subjacente.

In un senso un poco differente, historia se refere al eventos passate ipse. In iste interpretation, historia es lo que occurreva, non le disciplina academic que lo studia. Quando usate como un nomine numerabile, un historia es un representation del passato in forma de un texto historic. Textos historic es productos cultural que implica interpretation active e reconstruction. Le narrationes que illos presenta pote cambiar quando historicos discoperi nove evidentias o reinterpreta fontes ja cognoscite. Le passato ipse, in contrasto, es static e immutabile. Alcun historicos emphatisa le aspectos interpretative e explicative pro distinguer historias ab chronicas, dicente que chronicas simplemente lista eventos in ordine chronologic, durante que historias cerca un comprension del causas, contextos, e consequentias.

Historia esseva primarimente concernite con documentos scribite. Illa se focalisava super le historia registrate desde le invention del scriptura, lassante le prehistoria a altere disciplinas, como le archaeologia. Su extension se amplificava in le seculo 20, quando historicos comenciava interessar se tamben al passato human ante le invention del scriptura.

Historicos debatte si historia es un scientia social o parte del humanitates. Como scientistas social, illes formula hypotheses, colligente evidentia objective, e presenta argumentos basate super tal evidentia. Ma historia es etiam proxime del humanitates a causa de su dependendentia del aspectos subjectiv legate al interpretation, narration, experientia human, e patrimonio cultural. Alcun historicos supporta fortemente un classification o le altere, durante que alteres la considera un disciplina hybridate que non appartene exclusive a un sol categoria.

Historia es contrastate con le pseudo-historia, un termino pro describer practicas que se disvia del standards historiographic — per usar evidentias contestate, ignorar selectivemente fontes legitime, o distorper le recordo historic. Tal practicas, sovente motivate per agendas ideologic, imita le methodologia historic pro promover narrationes partial o falsificate, sin analysi rigorose o consensos academic.

 Proposito 
Varie suggestion ha essite facite re le scopo o le valor del historia. Alcun historicos propone que su function principal es le discooperation pur del veritate super le passato. Iste perspectiva emphatisa que le recerca disinteressate del veritate es un fin in se mesme, e que scopos externe, como ideologia o politica, risca distorper le recerca historic. In iste rolo, historia tamben contesta mythos traditional sin supporto factual.

Un altere perspectiva suggerisce que le valor principal del historia es in le lectiones que illa offere al presentia. Illa se basa super le idea que comprender le passato pote guiar decisiones hodierne, pro exemplo, pro evitar repetir errores del passato. Un perspectiva correlate emphatisa un comprension general del condition human, rendente personas plus conscie del diversitate del comportamento human in contextos varie—simile a lo que on apprende per visitar paises estranier.

Historia pote etiam promover le cohesion social, forniendo a populatores un identitate collective per medio de un passato compartite, e sustenente le patrimonio cultural trans generationes. Pro alcun studiosos, como le historicos whig e le marxista E. H. Carr, historia es clave pro comprender le presentia e, in le caso de Carr, pro formar le futuro.

Historia ha etiam essite usate pro scopos politic o ideologic — pro justificar le statu quo per exaltar traditiones, o pro promover cambios per insister super injustitias passate. In su formas extrem, le evidentia es ignorate o mal interpretate pro crear narrationes falsificate, resultante in pseudo-historia o negationismo historic. Exemples influente include le negation del Holocausto, del genocidio armenic, del massacre de Nanjing, e del Holodomor.

 Etymologia 
Le parola historia proveni del termino grec antique ἵστωρ (histōr), significante "persona sapiente, apprendente". Illo generava le parola grec ἱστορία (historiā), que habeva un significato largemente associate con investigation e testimonio. Le termino esseva adoptate in latino classic como historia. In le periodos hellenistic e roman, le significato del parola cambiava, mettente plus emphase super le aspectos narrative e le arte del presentation, plus que le investigation factual.

Le parola entrava in anglese medio in le seculo 14, per medio del termino francese histoire. A iste tempore, illo significava "conto, fabula", includente narrationes factual e fictive. In le seculo 15, su significato se ampliava pro incluir le ramo del cognoscentia que studia le passato. In le seculos 18 e 19, le parola historia deveniva plus associate con recension factual e investigation basate super evidentia, coincidente con le professionalisation del recerca historic — un significato que ancora domina hodie.

Le significato dual — referente tanto a contos quanto a relatos factual — existe tamben in altere linguas europee: le francese histoire, le italiano storia, e le germano Geschichte.

 Methodos 
Le methodo historic es un insimul de technicas que le historicos usa pro recercar e interpretar le passato. Illo comprende le processus de colliger, evaluar, e syntheseisar evidentias, e cerca assecurar rigor academic, exactitude e fiducia in le maniera que le evidentia historic es seligite, analysate e interpretate. Le recerca historic normalmente initia con un question de recerca pro definir le campo del investigation. Alcun questiones se concentra super un description de lo que occurreva; alteres cerca explicar proque un evento specific occurreva, refutar un theoria existente, o confirmar un nove hypothese.

 Fontes e critica del fontes 
Pro responder a questiones de recerca, le historicos se basa super varie typos de evidentia pro reconstruer le passato e supportar lor conclusiones. Le evidentia historic es typicamente dividite in fontes primari e fontes secundari.

Un fonte primari es un fonte que originava durante le periodo studiate. Illo pote prender formas varie: documentos official, litteras, diarios, testimonios ocular, photographias, e registros audio o video. Illos include tamben restos historic examinate in le archaeologia, geologia, o scientias medical, como artefactos e fossiles excavate. Fontes primari offere le evidentia plus directe del eventos historic.

Un fonte secundari es un fonte que analysa o interpreta informationes trovate in altere fontes. Le classification de un documento como primari o secundari depende non solmente del documento mesme, ma del scopo pro le qual on lo usa. Pro exemplo, si un historico scribe un texto super le esclavitude basate super le analyse de documentos antique, iste texto es un fonte secundari super le esclavitude, ma un fonte primari super le opiniones del historico.

Le consistentia con fontes disponibile es un standard fundamental pro le labor historic. Le discoperta de nove fontes pote causar le revision o rejection de narrationes anterior acceptate. Pro trovar e acceder a fontes primari e secundari, le historicos consulta archivos, bibliothecas e museos. Le archivos ha un rolo central per preservar grande quantitates de fontes original e render los disponibile in maniera systematic. Gratias al progressos technologic, le historicos usa plus frequentemente ressources digital, que offere bases de datos vaste e methodos de cerca e accesso.

La critica del fontes es le processo de analysar e evaluar le information que un fonte provide. Illo normalmente initia con le critica externe, que evalua le authenticitate del fonte. Illo tracta le questiones de quando e ubi le fonte esseva create, qui esseva su autor, qual era su motivationes, e si le fonte ha essite modificate. Isto include le distinction inter obras original, copias, e falsificationes.

Le critica interne evalua le contento del fonte. Illo comencia typicamente per clarificar le significato del texto, disambiguar le terminos, e traducer si necessari. Postea, illo investiga le exactitude del information: si es fidibile, omissive, o distortionate. Criticos considera si le autor habeva le capacitate de describer fidelmente le evento, qual influentias veniva de su prejudicios, e si le information pote esser confirmate per altere fontes. Cognoscer le limites de un fonte adjuta le historico a determinar quanto on pote confider in illo e como usar lo pro crear un narration.

 Synthese e scholas de pensamento 
Le selection, analyse, e critica del fontes produce un collection validate de assertos isolate super le passato. Le passo sequente, appellate synthese historic, es examinar como iste pecias individual de evidentia se combina in un narration plus ample. Construer iste perspectiva largemente es essential pro comprender un thema de forma complete. Iste es un aspecto creative del scription historic: reconstrue, interpreta, e explica lo que occurreva per monstrar le relation inter eventos.

Un instrumento pro dar un panorama clar de complexitates es le uso de periodisation, que divide le tempore in periodos distincte, cata un organisate circum the mas importante themas o developpamentos. Un exemplo es le systema de tres etates: Etate de Petra, Etate de Bronze, e Etate de Ferro, basate super le material predominante in cata era.

Un altere instrumento methodologic es le analyse del silentios — omissiones in le registro historic ubi eventos occurreva ma non lassava tracias sufficientemente visibile. Silentios pote esser causate per le factos esser considerate "trop obvie" o per motives pro celar o destruer information. In contraste, quando grande insimos de datos es disponibile, approches quantitativ es utile. Historicos economic e social usa frequentemente statistica pro identificar patrones e tendencias in large gruppos.

Scholas differente de pensamento ha approches methodologic distincte super como scriber historia:
 Positivistas emphatisa le natura scientific del recerca historic e insiste super evidentia empirical pro discoperir veritates objectiv.
 Postmodernistas rejecta le grande narrationes universal, preferente interpretar historia como subjectiv e aperte a multe perspectivas.
 Marxistas interpreta le developpamentos historic como expressiones de forzas economic e luctas de classe.
 Le Schola Annales se concentra super tendencias longue termino economic e social, usando methodos quantitativ e interdisciplinari.
 Le historicos feministe studia le rolo del genere in historia, con emphase special super le experientias del feminas pro criticar perspectivas patriarchal.

 Areas de studio 
Le historia es un campo ample de investigation que comprende multe rammas. Alcun se concentra super un periodo tempore specific, durante que altere se focalisa super un regione geographic particulare o un thema distincte. Specialisationes de differente tipos pote generalmente combinar: per exemplo, un studio super le historia economica in le Egipto antique combina perspective temporal, regional e thematic. Pro topicos con un ample ambito, le quantitate de fontes primari es sovente tro grande pro un solo historico analysar completemente, lo que los forza a limitar le ambito o a usar fontes secundari pro attinger un vision generale .

 Per periodo 
Le division chronologic es un approchato commun pro organisar le enorme vastitate de le historia in segmentos plus maneabile. Periodos differente es spesso definite basede sur themas dominante que characterisa un tine specifico e eventos significative que initia o conclude is portiones. Dependente del contesto e del niveau de detalio, un periodo pote esser breve como un decennia o extender seculo après seculo . Un approche tradicionalmente influente divide le historia human in prehistoria, historia antique, historia post‑classical, historia moderne initiante circa seculo 16, e historia contemporanee . Dependente del region e del thema, le lapsos temporal que coperi iste periodos pote variar, e le historicos pote usar periodisationes completamente differente: per exemplo, in China se usa le division per dynastias, e in le Americas tam importante es la division in pre‑colombiano, colonial e post‑colonial .

Le studio del prehistoria include le evolution de especies human‑simile plus que un milliones de annos retro, culminante in le humano anatomically moderne circa 200 000 annos retro. Postea, le migrationes extra Africa populate la major parte del planeta. Verso le fin del periodo, le progresso technologic con nove utensiles permitte a multe grupos abandonar le vita nomade e adoptar un stile de vita sedentari basate in agricultura. Le mancanza de documentos scribite face iste periodo un desafio unic, e require un approcho interdisciplinari que combina archeologia, anthropologia, paleontologia e geologia.

Le studios del periodo antique examina le emergentia del prime civilisationes major in regiones como Mesopotamia, Egipto, Valle del Indo, China e Peru, comenciando circa le anno 3500 a.C. Le novas complexitates social, economic e political necessitava sistemas de scrittura. Per le surplus alimentari e urbanisation, se establiva rete de commercio e imperios regional.

Le periodo post‑classical o medieval, que comencia circa seculo 5 (seculo 6) CE, se characterisa per le crescente influentia del religiones major, expanse de buddhismo, christianismo e islam, e florentia del commercio interregionale. Le Imperio Mongol conqueriva vaste territorios in Asia e Europa durante le seculos 13 e 14.

Le historia moderne, circa le seculos 16 e 18, illustra le ascension del potentias europee a un statuto global. Le revolution scientific impulsava grande discopertas e progresso technologic, accompaniate per le humanismo e Illuminismo, resultante in secularisation e in globalisation emergente.

Le periodo moderne, comenciando verso fin del seculo 18, es caracterisate per le Revolution Industrial que transformava economias, le expansion colonial europee e le iniciamento del commercio global, comovente guerras social e revolutiones politicamente. In isto periodo, progressos rapide in sciencia, technologia e population occurreva malgrado le devastanti guerras mundiales que redestribuiva poder international.

 Per location geographic 
Le studios historic tamben pote esser classificate per region geographico studiata. Le geographia joca un rolo central in le historia proque le configuration natural, clima e recursos influentia le settlementos, commercio e cultura. Alcun obras historic se limita a regiones local como un villaggio, durante que altere aborda continentes entiere, como Africa, Asia, Europa, America e Oceania.

In le historia de Africa, le evolution del humano moderne e le invenzione del scrittura e civilisation in Egipto circa le 4 milia a.C. es central. Durante le milenia sequente emergebant reinos in Nubia, Axum, Ghana, Mali e Songhay. Le Islam se expandeva in le 7° seculo CE, e le commercio trans‑Sahariano se intensificava. A partir del seculo 15, le traite atlantico de esclavos transportava millions de Africanos al Americas. Le colonisation European occurreva in fines del seculo 19 e in le prime partes del seculo 20. Post le Secunde Guerra Mundial, le independentie de multe estados African se forgiava, accompagnate per prosperitate, crescita population e difficultates politicas .

In Asia, le humano moderne arrivava circa 100 000 annos retro. Le continente serviva como cuna de civilisationes important como Mesopotamia, Indus, e China, com ascendite del buddhismo, hinduismo, confucianismo, taoismo, islam e christianismo. Le establimiento del Camino de Seda e del Imperio Mongol erigeva grande influence. Le influentias europee crescende culminava in colonisation e modernisation usque postea del Secunde Guerra Mundial.

In Europa, le humano moderne arrivava circa 45 000 annos retro. Le cultura greca antique contribuiva fortemente a filosofia, politica e cultura Occidental, influentiate Roma e Byzantio. Le periodo medieval comencia con le caduta del Imperio Romano de occidental, e le spread de christianismo. Le exploratións Europeas a partir del seculo 15 interconnecteva le mundo. Le Revolution Industrial e colonialismo europee portava domination mondial, cata le guerra mundial redistriueva poder e divideva Europa in blocs durante le Guerra Frigide. Post le dissolution del bloc sovietic, integration political e economica occurreva.

In America, le primeras humanos arrivava circa 20 000–15 000 annos retro. Civilisationes antic simulagia como Norte Chico, Maya, Azteca e Inca floreva. Le contact con Europeos in seculos 15–16 causava colapses demographic e cultural, seguito per movimentos independentista in seculos 18–19 y formata nove nationes. In le seculo 20, le Stati Unite emergiva como potenta global e actor clave del Guerra Frigid.

In Oceania, humanos arrivava circa 60 000–50 000 annos retro. Societates local se establiva in Australia, Papua Nove Guinea e islas Pacific. Le contact europee in le seculo 16 transformava le region, que a fines del seculo 19 cadeva quasi in total dominion occidental. Oceania participava in le guerras mondiale e experimentava post‑colonisation in le sequente decades.

 Per thema 
Le historicos spesso restringe lor studios a un thema specific. Alcun propuesta un subdivision general in tres themas major: historia politic, historia economica, e historia social. Le limites inter iste ramas es flue e lor relation con altere themas potentemente se superpone.

Historia politic studia le organisation del potentia in societate, examinand su origine, evolution e le structuras politicas como factiones, partidos, lideres e institutiones. Illo incluse tam diplomatic e military historia, analisa policymaking, tratatos, conquests e institutiones international.

Historia militar investiga conquests armate, technologie militar, strategias, architectura, tacticas e organisation de guerra.

Historia economica examina como reses es produse, scambiate e consumite, includente uso del terra, labor, capital, demanda e distribution. Historicos economicos se focalisa sovente in tendencias generales (ex: inflation) e usa methodos quantitativ si data es disponibile, ma pro periodos plus vicine, fontes es scarce e extrapolation es necessari.

Historia social studia phenomenos social, includente vita quotidian, cultura, structuras familial, education, etnia, generos e classias. Alcun definitiones se concentra sur le experientias de groupes specific, altere super problemas social como poverty, morbo e criminalitate. Campos relatate include historia cultural, gender historia e historia religiose.

Historia intellectual examina le evolution de ideas, philosophias e ideologias, e su influentia in altere developpamentos historic. Similarmente, historia del philosophia e del sciencia studia le developpamento del pensata philosophic e scientific; historia del arte examina obras artistic e su contextos cultural e politic.

Historia ambiental explora le relation inter humanos e lor ambiente natural, investigante como alteration mutue occurreva in le curso del tempo. Altre ramas thematica include historia constitutional, legal, urbana, technologic, medica, educative e historia del personas ordinari.

 Altere ramas 
Alcune ramas del historia se define per le methodos usate: historia quantitativ e historia digital usa methodos numerica e medias digital; historia comparative compara phenomenos historic in differente locos, culturas o periodos; historia oral se basa in testimonios orales, legendas comun e memorandum personal, reflectente como le personas commun rememora le passato; e historia contrafactual, que usa pensamento “what‑if” pro explorar caminos alternative del historia.

Alcune distinctiones se basa sur le ambito del studio: Big History abarca tote desde le Big Bang usque al presente, includente cosmologia, geologia, biologic e anthropologia; Historia mundial examina le historia human in un contesto global; macro‑, meso‑ e microhistoria se refere a differente niveles de analysi: global, regional, local o individual. Relatate con microhistoria es le biographia historic, que relata le vita de un persona in su contexto e le legado que illes lassava.

Finalmente, historia public involvi activitates que presenta historia al publico general — per museums, sitios historic, turismo de patrimonio e media popular.

 Evolution del disciplina 
Ante le invention del scribentia, le preservation e transmission del cognoscentia historic esseva limitate a traditiones oral.[139] Le formas initial del escritura historic misceva factos con elementos mythologic, tal como le Epic of Gilgamesh de Mesopotamia antique e le Odyssey, un texto grec antique attribuite a Homero.[140] Publicate in le seculo 5 a.C., le Historias de Herodoto esseva un del textos fundatori del tradition occidental, ponente plus emphase sur le investigation rational e basate in evidéncia quam le historias poetical de Homero e altere poetas.[142] Thucydides le sequi e refineva le approccio de Herodotus, ma le su foco cadeva plus super los developpamentos politic e militar particuliar, in contrasto con le scope ample e elementos ethnographic del obre de Herodotus.[143] Le historiografia roman era fortemente influentiate per le traditiones grec. Illa includeva non solmente factos historic ma tamben judicios moral super personas historic.[q] Historicos roman initiale usava un stile annalistic, organisante eventos passate per anno con poco commentary, durante que posteriores preferiva un approccio narrative e analytic.[145]

In le tradition complex del China antique, coevale a partire del fin del II millennio a.C., annales esseva considerate le forma supreme de escritura historic e grande importance esseva accordate al verification per fontes. Iste tradition, associate al confucianismo e al governo dynastic, establi un methodo coherent e systematic pro registrar eventos historico ante altere traditiones. Le labor de Sima Qian, con su metodo meticulous e inclusion de punctes de vista alternative, multo influentiate le standardes historiographice subsequente.[146–148]

Durante le periodo medieval in Europa, le historia esseva principalmente documentate per le clero sub forma de chronicas. Historicos christian reinterpretava le passado con un perspectiva religiose, presentante un narrative que reflecteva le plano divine de Deo. Contributores influent del tradition includeva Eusebio de Caesarea, Beda, e Augustine de Hippo.[150–151] In le mundo islamic, le escritura historic era similmente influentiate per le religione, con grande emphasis super le catena de transmission pro conservar le autoritate del conto historic. Al-Tabari escriveva un historia extensive, desde le creation del mundo usque a su presente. Ibn Khaldun reflecteva super question philosophic subjacente al practica historiographica, tal como le patrones universal que forma le cambios historic e le limites del veritate historic.[152–153]

Con le ascension del Dynastia Tang (618–907 CE) in China, le escritura historic deveniva plus institutionalate; in 629 CE un bureau public pro historia esseva establite, producente le Veritable Records — un compilation comprehensive como base del historia national standard. Historicos Tang distinguiva claremente entre le eventos real que occurreva e commentarios posterior registrate. Durante le Dynastie Song (960–1279 CE), escritura historic occurreva in varie generes (enciclopedias, biographias, romanes historic), e le historia deveniva un materia basic in le systema educational Chinese.[154–155] Influente per le modelo Chinese, le Japan anche adopta simil tradition in le seculo 8 CE, ma includeva evaluation critice de fontes con minor rigor.[156]

Durante le Renascentia e le etate moderne (~1500–1800), le differente traditiones historic deveniva connectite. A partir del seculo 14, le Renascentia in Europa guidava un retorno al classicismo greco‑roman e presentava critic de texto sophisticate que contribuiva al secularisation del escritura historic. Durante le seculos 15–17, historicos poneva grande emphase super le rolo didactic de le historia, usante lo pro promover or restaurar visiones idealisate del passato. Le invention del presse imprimite rendeva libros historic plus accessible e expandeva le interesse al historia foras del clero e label noble. Le pensamento empiric associo al Scientific Revolution questionava le possibilitate de veritates universal historic.[157–158]

Durante le seculo 18 (Illuminismo), le escritura historic esseva influentiate per rationalismo e scepticismo, con intento de challengiar autoritate traditionale e dogma via ratiocinio e metodo empirical. Le foco se extendeva a themas social e economic e comparation inter culturas.[159]

In China sub le Dynastia Ming (1368–1644), le interesse public al escrita historic e su accessibilitate cresceva. Le continuitate del Veritable Records completate per historicos official, durante que studios non-official de scholares private floresceva, sovente con stilo creative e challenge al versione orthodox del passato.[160] In le mundo islamic, nove traditiones historic emergiva in los imperios Safavid, Mughal e ottoman.[161] In America, exploratores europee registrava narratives indigene que contestava le perspectivas traditional europee.[162]

Le escritura historic se transforma significativamente in le seculo 19 quando deveniva plus professional e orientate al sciencia. Sub le influe de Leopold von Ranke, un methodo systematic de critica de fontes esseva acceptate largemente e institutiones academic dedicate al historia (departamentos universitari, associationes professional e revistas) esseva establite.[163–164] Con iste affinitate scientific, Auguste Comte formula le positivismo e proponeva le discoverimento de leges general del historia simile al studia del leges natural de physicistas. Karl Marx, basate in le philosophia de Hegel, proponeva in su teoria del materialismo historic que le fortia economic e le lucta de classes es le motor fundamental del cambio historic.[165–166] Le methodos historiographic europee deveniva le approcho academic dominant globalmente.[167]

In le seculo 20, le assumptions traditional historic e practicas esseva challengeate e le ambito del studio se expandeva. Le schola Annales usa insights de sociologie, psychologia e economia pro studiar le developpamentos a longe tempore. Regimes authoritarian, como in Germania nazi, le Union Sovietic e China, manipula narratives historic pro objectivos ideologic. Historicos focalisate sur perspectivas marginalisate via history from below, microhistoria, oral history e historia feminista. Le pensamiento postcolonial tenta subvertir le egemonia del approcho occidental, e le postmodernismo refusa le pretension de un veritate historic universal. Historicos intellectual examina le evolution de ideas. Durante le secunde parte del seculo, tentativas renove de scriber historia mondial aumenta, e le progresso technologic favorisa le crescita del historia quantitativ e digital.[168–174]

 Campes relatate 
 Historiographia 
Historiographia es le studio del methodos e del developpamento del recerca historic. Historiographos examina lo que historiographos face, resultante in un metatheoria in le forma de un historia del historia. Alcun theoricistas usa le termino “historiographia” in un sens differente, pro referer seculos scribite del passado.[176]

Un topico central in historiographia (como metatheoria) se concentra super le standardes de evidentia e de ratiocinio in le indagine historic. Historiographos examina e codifica como historiographos usa fontes pro usar narrativas super le passato, incluso le analysi del assumptiones interpretative ab ille provenite. Questiones proche includi le stile e le presentation rhetorica del obras historic.[177]

Per comparar le obras de differente historiographos, historiographos identifica scholas de pensamento basate in methodos de recerca, assumptiones e estilos commun.[178] Per exemplo, illes examina le characteristicas del schola Annales, tal como su uso de datos quantitative de differente disciplinas e su interesse in le developpamentos economic e social que occurreva sur longes periodos.[179] Le comparationes se extende tamben a ere de un extremo a altere. Iste maniera, historiographia traccia le developpamento del historia como disciplina academic, evidentiando como le methodos, themas e objectivos de recerca dominante cambiate con le tempore.[180]

 Philosophia del historia 
Le philosophia del historia investiga le fundationes theoretic del estudio del passato. Illa es interessate tanto del passato mesme como tracto de un serie de eventos interconnectite, quanto del campo academic que studia iste processo. Insight e approches venite de differente ramuras del philosophia es pertinente, tal como metaphysica, epistemologia, hermeneutica e ethic.[182]

Quando explora le historia como un processo, philosophos examina le entes basic que compone le phenomenes historic. Alcun approches depende principalemente del credos e actiones de individuales humanos, durante que altere include entes collective o general, tal como civilisationes, institutiones, ideologias e fortias social.[183] Un topic correlate concerne le natura de mecanismes causal que connecte eventos historic con lor causas e consequencias.[184] Un punto de vista observa que il existe leges general del historia que determina le curso del eventos, simile al leges del natura studiate in le sciencias natural. Secundo un altere perspectiva, le relationes causal inter eventos historic es unique e formate per factores contingente.[185] Historicamente, alicun philosophos suggeriva que le direction general del curso del historia segue patronos large. Un proposta affirma que le historia es cyclic: a un scala sufficiente grande, eventos individual o tendencias general se repeta. Un altere teoria affirma que le historia es un processo linear e teleologic diretto verso un objectivo predeterminate.[186]

Le themas de philosophia del historia e de historiographia se overlapia, nam ambes es interessate in le standardes de ratiocinio historic. Historigraphos se concentra plus super describer methodos specific e developpamentos incontrate in le studio del historia. Philosophos del historia, al contrario, tende a explorar patrones general, includente questiones evalulative sur le methodos e assumptiones correct.[188] Le ratiocinio historic es a vices usate in philosophia e in altere disciplinas como un methodo pro explicar phenomenes. Iste approcho, cognoscite como historicismo, argumenta que comprender alicuno require cognoscentia de su historia unique o de como illo evolviva. Per exemplo, historicismo super veritate affirma que le veritate depende del circonstantias historic, significante que non existe veritates transhistorical. Historicismo contrasta con approches que busca un comprehension atemporal e universal de lor subjecto.[189]

 Objectivitate historic 
Diverse debatas in le philosophia del historia se concentra sur le possibilitate de obteiner un relato objectiv del historia. Alcun theoricistas affirma que iste ideal non es obtinibile, punctante le natura subjectiv del interpretation, le elemento narrative del historia, e le influentia del valores personal e prejudicios tanto sur le perspective e actiones del personas historic quanto sur le historiographos mesme. Secundo un punto de vista, alcun factos particular es objective, per exemplo le datas precise de un siccitate o le resultato de un battalia. Tamen, iste non garanti objectivitate general, damque historiographos debe interpretar e synthesisar factos pro construir un narrativa global describente trends e developpamentos large.[190] Como resultato, alcun historiographos, tal como G. M. Trevelyan e Keith Jenkins, assertiona que tote historia es subjective, argumentante que narrativas historic nunquam es libere de assumptiones subjectiv e judicios de valor.[191]

Altere perspectivas associal con realismo, empiricismo e reconstructionismo,[192] conceptualisa le historia como le recerca del veritate o cognoscentia, recupabile per evaluation rigorous e interpretation curate del evidentia.[193] Altere scholarios critica iste vista, emphatisante le natura subjectiv e partial del scientia historic.[u] Perspectivistas affirma que le perspectivas historic es inherentemente subjectiv, damque illes require selection de fontes particular e determination de lo que pote esser considerate facto historic. Illes argumenta que declarationes pote esser objective solmente intra o relativamente a un de plure perspectivas historic concurrente.[198] Un perspectiva skeptic o relativista plus forte affirma que nenhuma scientia historic pote esser proveite objective.[199][v] Iste emphasis super subjectivitate ha essite extendite per theories postmodern que suggeri que es impossible saper le passato de maniera objective, addente que le signification es create via textos human‑fate, le lingua del qual “constituite nostre mundo como nos lo percepe”.[201][w] Neo-realistas responde a iste tendance reemphasiante le centralitate del methodologias empiric al analysar historic. Illes recognosce le influentia de evaluationes subjective ma contention que le veritate historic es totvia attingibile.[203][x]

 Education 
Le historia face parte del curriculo scolari in le major parte del paises.[204] Le education historic in le prime annos ha como scopo render le studentes interessate in le passato e familiarisar los con conceptos fundamental del pensamento historic. Per promover un conscientia historic basilar, illo cerca a inculcar un senso de identitate per le comprension de lor radices cultural.[205] Isto prende sovente forma de narrationes simple, presentate al infantes como historias super individuos historic o super le origine de festivitates, die festal local, e gastronomia traditional.[206]

Un education plus avantiate in historia, que se trova in le nivello secundari, tracta un spectro plus vaste de themas, ab historia antique usque moderne, tanto a nivello local como global. Illo ha como ulteriore scopo introducer le studentes al methodologias de recerca historic, como le capacitate de interpretar e evaluar criticamente affirmationes historic.[207]

Maestros de historia usa un varietate de methodos de inseniamento. Illos include presentationes narrative del eventos historic, questiones pro stimular le pensamento critic del studentes, e discussiones super themas historic. Le studentes labora directemente con fontes historic pro apprender a analysar e interpretar le evidentia, sia individualmente sia in gruppo. Illes participa etiam in le redaction de textos historic pro disveloppar le habilitate de exprimer lor ideas in maniera clar e persuasive. Le evaluation per testes orales o scribite visa assecurar que le objectivos de apprendimento es attingite.[208]

Le methodos traditional in le education historic presenta sovente multe factos – como datas de eventos importante e nomines de figuras historic – que le studentes debe memorisar. In contrasto, approches plus moderne cerca a promover un engagemento plus active e un comprension interdisciplinari plus profunde del patrones general, concentrante se non solmente super lo que occurreva, ma etiam super le rationes pro le quales illo occurreva e su significato durabile in le historia.[209]

Le education historic in le scholas public servi a diverse finos. Un habilitate clave es le alfabetisation historic: le capacitate de comprender, analysar criticamente e responder a affirmationes historic. Per render le studentes conscie de eventos significative del passato, illes pote familiarisar se con contextos varie del vita human, les aidante a comprender le presento e le culturas diverse. Al mesme tempore, le education historic pote promover un senso de identitate cultural per connecter le studentes con lor hereditage, traditiones e practicas – per exemplo, per le presentate de elementos iconographic, como monumentos national, figuras historic, e festivitates traditional.[210] Le cognoscentia de un passato commun e de un patrimonio cultural pote contribuer al formation de un identitate national e preparar le studentes pro esser citatanos active. Iste aspecto politic del education historic pote provocar controversias super le themas que debe esser includite in le libros scolari. In plure regiones, isto ha resultate in lo que on appella le guerras del historia (history wars) super le curriculo.[211] Isto pote menar a un presentation partial de themas controversiate, in un effortio de presentar le hereditage national sub un luce favorabile.[212]

In addition al education formal fornite in scholas public, le historia es etiam inseniate in contextos informal, foras del classe. Le historia public occurre in locos como museos e sitos memorial, ubi artefactos selectionate es usate pro narrar historias specific.[214] Illo include le historia popular, que ha como scopo render le passato accessibile e attrahente pro un large publico non-specialisate, per medios como libros, programmas televisive e contento in linea.[215] Le education historic informal occurre etiam in traditiones oral, ubi le narrationes del passato es transmittite trans generationes.[216]

 Altere campos 
Le studio historic usa un methodo interdisciplinary, afferrante datos de archeologia, geologia, genetica, anthropologia e linguistica.[217–z] Archeologos studia artefactos e cultura material – fonte vital de informacion historic. Illes challenge differente de historiographos traditional, ma ofrece acceso al passato de societates non-litterate e grupos marginalisate. Ante le archeologia moderne, antiquarianismo joca un rolo importante in preservation de artefactos historic.[220]

Geologia e altere sciencias del Terra adjuncta historia comprendente contextos environmental e processos natural – climate, topographia e eventos natural. Genetica revela informationes vitales sur origen e migration human. Anthropologia investiga cultura e comportamentos human – structuras social, credos, ritus. Linguistica historic studia le evolution del linguas, utile pro interpretar documentos antique e indicar patrones de migration e scambio cultural. Plus que isto, historiographos recorre a evidential de altere campos del sciencia, biologia, social, e humanitates.[225]

Pro su relation con ideologia e identitate national, le historia es spesso connectite con politica, e teorias historic pote influenciar decisions politice – per exemplo revendicationes territorial basate in claims historic. Religion historic (como christianismo) basa su doctrina super eventos historic. Historia del sciencia, mathematicas, philosophia e arte studia le passato specific de iste disciplinas.[228]

 Historia classificate chronologicamente 
 Millennio
 Seculo
 Decennio
 Tabula annual
 Epocha historic

 Historia classificate geographicamente 
 Historia Universal
 Historia de Africa
 Historia de Asia
 Historia de America
 Historia de America del Nord
 Historia de America del Sud
 Historia de Europa
 Historia de Oceania
 Historia de Australia
 Historia de Antarctica

 Vide etiam 
 Anthropologia
 Lista de paises
 Politica
 Sociologia

 Essayos 
 Discurso de Abraham Lincoln in Gettysburg