Կանոններ Միտքը Ուղղորդելու Համար

Ի սկզբանէ Տէքարթը ընդհանուր առմամբ 36 կանոններ նախատեսած էր։

Ա-ԺԲ (1-12) կանոնները կը վերաբերին գիտութեան սահմանումին՝ գիտական եղանակին գլխաւոր գործողութիւններուն․ ներգիտակցութիւն (Անգլերէն՝ intuition), նուազեցում (Անգլերէն՝ Deduction), Թուում (Անգլերէն՝ Enumeration, երբեմն ալ թուարկութիւն) նաեւ այն ինչ որ Տեքարթը կը կոչէ «պարզ առաջադրութիւններ» կամ «պարզ ենթադրութիւններ», որոնք «մեր միտքը կու գան ինքնաբերաբար» եւ որոնք առարկաներ են ստոյգ եւ բացայայտ ճանաչումի կամ ներգիտակցութեան։

ԺԳ-ԻԴ (13-24) կանոնները կը վերաբերին այն բաներուն հետ, զորս Տեքարթը կ'անուանէ «լիովին հասկցուած խնդիրներ» (կամ «կատարելապէս հասկնալի խնդիրներ») կամ խնդիրներ, որոնց պարագային, խնդիրը լուծելուն հետ կապուած բոլոր պայմանները ճանչցուած են ու յայտնի եւ որոնք կը ծագին գլխաւորաբար թուաբանութեան (Անգլերէն՝ arithmetic) եւ երկրաչափութեան (Անգլերէն՝ geometry) մէջ։

ԻԵ-ԼԶ (25-36) կանոնները «անկատարօրէն հասկցուած խնդիրներ», կամ խնդիրներ որոնց պարագային, խնդիրը լուծելու հետ կապուած պայմաններէն մէկը կամ մէկէ աւելի պայմաններ անյայտ են ու ճանչցուած չեն, բայց պէտք է գտնուին։ Այս խնդիրները մեծ մասամբ կը ծագին բնական իմաստասիրութենէն (յունարէն՝ Φιλοσοφία της φύσης, Ֆիլիսոֆիա թիս ֆիսիս, երբեմն ալ կը կոչուի բնագիտութիւն) եւ բնազանցութենէնSepper, Dennis L. (2015), Nolan, Lawrence (ed.), "Rules for the Direction of the Mind", The Cambridge Descartes Lexicon, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 661–663, ISBN 978-0-521-19352-8, retrieved 2022-04-04 (Անգլերէն՝ Metaphysics)։

Սակայն, այս գործը կանխահասօրէն կ'աւարտի ԺԱ (21) կանոնով։ 

 Կանոնները 
Կանոնին թիւը*ԿանոնըԱՄեր ուսումնասիրութիւններու նպատակը պէտք է ըլլայ մեր մտքին ուղղութիւն տալը, որպէսզի անիկա կարենայ ձեւակերպել հաստատուն եւ ճշմարիտ դատողութիւններ որեւէ ծագող խնդիրներու հետ կապուած։Merrylees, W.A. (1927-09-01). "Descartes' theory of knowledge". Australasian Journal of Psychology and Philosophy. 5 (3): 202–215. doi:10.1080/00048402708540861. ISSN 1832-8660."project". dt.pepperdine.edu. Retrieved 2022-04-04.ԲՄենք պէտք է զբաղինք միայն այն նիւթերով (առարկաներով), որոնք մեր մտաւոր ուժերը ատակ են աներկբայօրէն ու անտարակուսելիօրէն գիտնալ։ԳԻնչ կը վերաբերի որեւէ մէկ առարկայի (նիւթի) ուսումնասիրութեան, մենք պէտք է հարցնենք ոչ թէ այն ինչ որ ուրիշ մարդիկ սորվեցուցած են եւ կամ մենք կ՛ենթադրենք, այլ այն ինչ որ մենք կրնանք յստակօրէն ու յայտնապէս ընկալել ու եզրակացնել ներգիտակցութեամբ կամ աներկբայօրէն եզրակացնել։ Քանզի գիտութիւն եւ իմացութիւն ձեռք ձգելու ուրիշ ձեւ չկայ։ԴՃշմարտութիւնը լուսաբանելու համար ուղեգիծի (մեթոտ) մը հարկը կայ:ԵԵղանակը (մեթոտ) ամբողջութեամբ կը բաղկանայ առարկաներու կարգումէն ու դասաւորութենէն, որոնց կողմը պէտք է մեր մտքերը ուղղենք, եթէ կ'ուզենք պարզել որեւէ մէկ ճշմարտութիւն կամ հասնիլ որեւէ ճշմարտութեան։ԶԱւելի պարզ բաները (առարկաները), բարդ բաներէն զատելու համար եւ այս մէկը կարգով ու կանոնաւորաբար իրագործելու համար, հարկաւոր է առարկաներու իւրաքանչիւր յաջորդութեան պարագային ուր մենք որոշ ճշմարտութիւններէ (փաստեր) կը յանգինք ուրիշ ճշմարտութիւններու, ճանչնալու համար, թէ ո՛ր մէկն է ամէնապարզը, եւ թէ ինչպէս մնացած բոլորը շատ թէ քիչ կամ հաւասարապէս կը հեռանան անկէ։René Descartes, , t. tome XI, Paris, Levrault, 1826 (lire sur Wikisource), « Règles pour la direction de l’esprit », p. 201-329․ԷՄեր գիտութիւնը կատարելագործելու համար (եթէ կ'ուզենք մեր գիտութիւնը լիակատար ըլլայ), պէտք է այն առարկաները (նիւթերը) որոնք նկատի առած ենք, եւ որոնք կը նպաստեն մեր նպատակին հասնելու համար, պէտք է մանրազնին քննութեան ենթարկել, մեր մտքի անխափան եւ տեւական շարժումով։ Անկէ ետք անոնք պէտք է ամփոփուին պատշաճ ու կանոնաւոր (մեթոտական) թուարկումի մը մէջ։ԸԵթէ քննութեան առարկայ հարցերու շարքին մէջ մենք հանդիպինք հարցի մը, որ մեր միտքը չի կրնար լիովին հասկնալ, պէտք է կանգ առնենք այդտեղ եւ ո՛չ թէ քննենք յաջորդն ու հետեւեալը։ Այսպիսով կը ձերբազատուինք աւելորդ աշխատանքէն։ԹՊէտք է մտքի ողջ ուժը ուղղուի դէպի ամէնէն աննշան եւ ամէնադիւրաւ իւրացուող ճշմարտութիւնները եւ երկար ժամանակ անցընել անոնց մասին խորհելու մէջ, մինչեւ որ վարժուինք ճշմարտութիւնը պարզ եւ յստակ տեսնել։ԺՈրպէսզի միտքը կարենայ սրամտութիւն (կամ իմաստութիւն) ձեռքբերել, անիկա պէտք է ի գործ դրուի գտնելու այն բաները, որոնք ուրիշները արդէն յայտնաբերած են (Անգլերէնէն թարգմանուած՝ անիկա պէտք է կիրարկուի հետապնդելու այն հարցումները, որոնց լուծումը արդէն գտած են ուրիշները)։ Այս մէկը պէտք է կանոնաւոր կարգով (մեթոտաբար) կատարուի, նոյնինսկ մարդոց ամէնաչնչին գիւտերը, թէեւ պէտք է նախընտրելի ըլլան անոնք, որոնց դասաւորումը լուսաբանուած է կամ ենթադրուած։ԺԱԵթէ ներգիտակցութեան (կամ մտատեսութիւն, Անգլերէն՝ Intuition) միջոցով քանի մը պարզ ճշմարտութիւններ (կամ առաջարկներ) ճանչնալէ ետք կ'ուզենք անոնցմէ որեւէ եզրակացութիւն մը ընել, ապա օգտակար է զանոնք ենթարկել մտքի անխափան եւ շարունակական շարժումին, օգտակար է խորհիլ իրար հետ անոնց յարաբերութեանց մասին, եւ զանոնք ընդունիլ որպէս իրարմէ տարբեր։ Քանզի ասիկա է մեր գիտութիւնը աւելի հաւաստի, աւելի վստահելի դարձնելու ճանապարհը եւ միջոցն է միտքին ուժը մեծապէս լայնցնելու։ԺԲՎերջապէս  մենք պէտք է ծառայեցնենք հասկացողութեան (Անգլերէն՝ Understanding), երեւակայութեան, զգայութեան (Անգլերէն՝ Sense) եւ յիշողութեան ողջ օգուտը, նախ պարզ առաջարկութեանց պարզ բացորոշ մտատեսութիւն ունենալու նպատակով եւ նաեւ մասամբ, առաջարկները բաղդատելու համար։
* Հայկական Թուային Համակարգով

 Տե՛ս նաեւ 

 Կարտեսականութիւն։
 Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին։
 Կարտեսական Կասկած։
 Կարտեսական Փիլիսոփայութեան Սկզբունքները (Սպինոզա)։
 Փիլիսոփայութեան Սկզբունքներ (Տէքարթ)։

 Ծանօթագրութիւններ