Խորհրդային Միութիւն

Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւննրու Միութիւն (ԽԸՀՄ, կամ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու Միութիւն (ԽՍՀՄ)), ինչպէս նաեւ ծանօթ իբր պարզապէս Սովետական Միութիւն եւ կամ Խորհրդային Միութիւն, նախկին դաշնային համայնավար, ընկերվար երկիր Եւրասիական ենթաերկիրներէ բաղկացած, 1922էն 1991: Իր գոյութեան ընթացքին, ամէնէն մեծ երկիրն էրTelevision documentary from CC&C Ideacom Production, "Apocalypse Never-Ending War 1918–1926", part 2, aired at Danish DR K on 22 October 2018."Russia" – Encyclopædia Britannica. . Retrieved on 29 July 2013., ունէր 11 տարբեր ժամային հատուածներ, ունէր սահմանային 12 դրացի երկիրներ եւ երրորդ ամէնէն մարդաշատ երկիրն էր։ Կազմակերպուած էր իբր ազգային պետութիւններու միութիւն, ամէնէն մեծն ու մարդաշատը ըլլալով Ռուսական Խորհրդային Ընկերվար Հանրապետութիւնը։ Կառավարական ու տնտեսական ընթացքը գրեթէ բոլորովին կեդրոնացուած էր Ռուսական ազդեցութեամբ։ Իբր մէկ կուսակցութեան երկիր, կը կառավարուէր Խորհրդային Միութեան Համայնավար Կուսակցութեան կողմէ. համայնավար երկիր էր։Sakwa, Richard. Soviet Politics in Perspective. 2nd ed. London – N.Y.: Routledge, 1998. Մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքը Մոսկուան էր։

 Պատմութիւն 
Խորհրդային Միութեան պատմութիւնը սկիզբ առաւ Պոլշեւիկեան յեղափոխութեան գաղափարներով եւ աւարտեցաւ տնտեսական փլուզման ու քաղաքական կազմալուծման պայմաններուն մէջ։ Հիմնադրուելով 1922-ին՝ Ռուսական քաղաքացիական պատերազմէն ետք, Խորհրդային Միութիւնը դարձաւ միակուսակցական պետութիւն՝ Համայնավար (կոմունիստ) կուսակցութեան գերիշխանութեան տակ։ Լենինի առաջնորդութեան վաղ տարիները յատկանշուեցան ընկերվարական քաղաքականութեան որդեգրմամբ եւ «Նոր տնտեսական քաղաքականութեամբ» (ՆԷՊ), որ թոյլ կու տար շուկայական ուղղուածութիւն ունեցող բարեփոխումներ։

1920-ականներու վերջաւորութեան Ճոսեֆ Ստալինի վերելքը սկիզբ դրաւ կեդրոնացուածութեան եւ ամբողջատիրութեան խիստ դարաշրջանի մը։ Ստալինի իշխանութիւնը բնորոշուեցաւ գիւղատնտեսութեան բռնի հաւաքականացմամբ, արագ արդիւնաբերականացմամբ եւ «Մեծ զտումով», որուն միջոցով բնաջնջուեցան պետութեան ենթադրեալ թշնամիները։ Խորհրդային Միութիւնը, ըլլալով դաշնակից չորս մեծ տէրութիւններէն մէկը (ԱՄՆ-ի, Միացեալ Թագաւորութեան եւ Չինաստանի կողքին), վճռորոշ դեր խաղաց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի յաղթանակին մէջ։ Անիկա վճարեց մարդկային ահռելի գին՝ պատերազմի ընթացքին միլիոնաւոր խորհրդային քաղաքացիներու կորուստով։

Խորհրդային Միութիւնը յայտնուեցաւ որպէս աշխարհի երկու գերհզօր պետութիւններէն մէկը՝ գլխաւորելով Արեւելեան խմբաւորումը ընդդէմ Արեւմտեան խմբաւորման՝ «Պաղ պատերազմի» ընթացքին։ Այս շրջանին ԽՍՀՄ-ը ներքաշուեցաւ սպառազինութեան մրցավազքի, տիեզերական մրցավազքի եւ տեղային հակամարտութիւններու մէջ՝ ողջ աշխարհի տարածքին։ Յետստալինեան ղեկավարութիւնը, յատկապէս Նիկիտա Խրուշչովի օրօք, նախաձեռնեց «ապաստալինացման» գործընթացը, որ յանգեցաւ ազատականացման եւ յարաբերական բացուածութեան շրջանի մը, որ ծանօթ է որպէս «Խրուշչովեան ձնհալ»։ Սակայն յաջորդող դարաշրջանը՝ Լէոնիտ Բրեժնեւի առաջնորդութեամբ, որ երբեմն կը կոչուի «Լճացման ժամանակաշրջան», յատկանշուեցաւ տնտեսական անկումով, քաղաքական փտածութեամբ եւ կարծրացած ծերակրատիայով։ Հակառակ Խորհրդային Միութեան գերտէրութեան կարգավիճակը պահպանելու ջանքերուն, տնտեսութիւնը դժուարութիւններ կը կրէր իր կեդրոնացուած դրութեան, արհեստագիտական ետնամնացութեան եւ անարդիւնաւէտութեան պատճառով։ Ահռելի ռազմական ծախսերը եւ Արեւելեան խմբաւորման պահպանման բեռը աւելիով սրեցին խորհրդային տնտեսութեան վիճակը։

1980-ականներուն Միխայիլ Կորպաչովի «կլասնոսթ»-ի (հրապարակայնութիւն) եւ «փերեսթրոյքա»-ի (վերակառուցում) քաղաքականութիւնները նպատակ ունէին վերակենդանացնել խորհրդային համակարգը, բայց փոխարէնը արագացուցին անոր քայքայումը։ Ազգայնական շարժումները թափ առին խորհրդային հանրապետութիւններու մէջ, եւ Համայնավար կուսակցութեան վերահսկողութիւնը թուլացաւ։ 1991-ի Օգոստոսին Կորպաչովի դէմ կարծրատոհմային համայնավարներու ձախողած յեղաշրջման փորձը արագացուց Խորհրդային Միութեան վախճանը, որ պաշտօնապէս լուծարուեցաւ 1991-ի Դեկտեմբեր 26-ին՝ վերջ դնելով խորհրդային գրեթէ եօթը տասնամեակ տեւած տիրապետութեան։

 ԽՍՀՄ ղեկավարներ 
Ֆորմալ առումով՝ երկրի ղեկավարը (բարձրագոյն պաշտօնատար անձը) կը հանդիսանար. 1922 թուականէն ԽՍՀՄ կեդրոնական գործադիր կոմիտէի նախագահութեան ղեկավարը, 1938 թուականէն՝ ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան ղեկավարը, 1989 թուականէն՝ ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուդի նախագահը, 1990 թուականէն՝ ԽՍՀՄ նախագահը։ Կառավարութեան ղեկավարը կը հանդիսանար Ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդի նախագահը, իսկ 1946 թուականէն՝ ԽՍՀՄ նախարարներու խորհուրդի նախագահը, որ ի պաշտօնէ ԽՄԿԿ ԿԿ Քաղբիւրոյի անդամ էր։
Պետութեան ղեկավարԿառավարութեան ղեկավար ԽՍՀՄ կեդրոնական գործադիր կոմիտէի նախագահներ

 Միխայիլ Կալինին (1922-1938) (Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆետերաթիվ Սոցիալիստական Հանրապետութենէն)
 Գրիգորի Պետրովսկի (1922-1938) (Ուքրանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութենէն)
 Նարիման Նարիմանով (1922-1925), Գազանֆար Մուսաբեկով (1925-1937) (Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետութենէն)
 Ալեքսանդր Չերվյակով (1922-1937) (Պելառուսական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութենէն)
 Նետիրպայ Այդակով (1925-1937) (Թուրքմէնական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութենէն)
 Ֆայզուլա Խոջաեւ (1925-1937) (Ուզպեքական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութենէն)
 Նուսրատուլո Մակսում (1931-1934), Ապտուլօ Ռախիմբաեւ (1934-1937) (Տաճկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութենէն)

 ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան ղեկավարներ

 Միխայիլ Կալինին (1938-1946)
 Նիկոլայ Շվերնիկ (1946-1953)
 Կլիմենտ Վորոշիլով (1953-1960)
 Լեոնիդ Բրեժնեւ (1960-1964)
 Անաստաս Միկոյեան (1964-1965)
 Նիկոլայ Պոդգոռնի (1965-1977)
 Լեոնիդ Բրեժնեւ (1977-1982), 1964-1982 թուականներուն ԽՄԿԿ ԿԿ առաջին (գլխաւոր) քարտուղար
 Եուրի Անդրոպով (1983-1984), 1982-1984 թուականներուն ԽՄԿԿ ԿԿ գլխաւոր քարտուղար
 Կոնստանդին Չեռնենկօ (1984-1985), 1984-1985 թուականներուն ԽՄԿԿ ԿԿ գլխաւոր քարտուղար
 Անդրեյ Գրոմիքօ (1985-1988)
 Միխայիլ Գորբաչով (1988-1990), 1985-1991 թուականներուն ԽՄԿԿ ԿԿ գլխաւոր քարտուղար

 ԽՍՀՄ նախագահ

 Միխայիլ Գորբաչով 1990 թուականի Մարտ 15-էն 1991 թուականի Դեկտեմբեր 25 ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդի նախագահներ (1946 թուականի Մարտ15-էն՝ Մինիստրներու խորհրդի)

 Վլադիմիր Լենին (1922-1924)
 Ալեքսեյ Ռիկով (1924-1930)
 Վյաչեսլավ Մոլոթով (1930-1941)
 Եոսիֆ Ստալին (1941-1953), 1922-1934 թուականներուն Համամիութենական կոմունիստական բանուորական կուսակցութեան (ԽՄԿԿ) գլխաւոր քարտուղար
 Գէորգի Մալենկով (1953-1955)
 Նիքոլայ Բուլկանին (1955-1958)
 Նիքիթա Խրուշչով (1958-1964), 1953-1964 թուականներուն ԽՄԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար
 Ալեքսեյ Կոսիգին (1964-1980)
 Նիքոլայ Տիխոնով (1980-1985)
 Նիքոլայ Ռիժկով (1985-1991)

 ԽՍՀՄ վարչապետ

 Վալենթին Բավլով (1991)

 ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսութիւններու օպերատիվ կառավարման կոմիտէի ղեկավար, ԽՍՀՄ միջհանրապետական տնտեսական կոմիտէի նախագահ

 Իվան Սիլաեւ (1991)

 Բնակչութիւն 

 Ծանօթագրութիւններ