Մաշկաբորբ (Էկզեմա)

մինի
Մաշկաբորբը կամ Էկզեման մաշկի տարածուած հիւանդութիւն մըն է:

Էկզեման սովորաբար կը յառաջացնէ մորթի մեծ տարածքներու բորբոքում, քերուըտուք եւ կարմրութիւնԷկզեմայի տարբեր տեսակները:

 Տեսակներ 
էկզեմայի քանի մը տարբեր տեսակներ կան.

 Անսովոր էկզեմա 
Անսովոր մորթատապը կամ անսովոր էկզեման (atopic eczema) ամէնէն տարածուած տեսակն է:

Ախտանիշները յաճախ կը դրսեւորուին մանկութեան տարիներուն եւ կրնան տատանիլ մեղմէն մինչեւ ծանր աստիճան: Աւելի հաւանական է, որ երեխան զարգացնէ անսովոր մորթատապ, եթէ անոր ծնողներէն մէկը ունեցած է զայն անցեալին:

Անսովոր մորթատապով երեխաները սովորաբար սնունդի նկատմամբ զգայունութեան մեծ վտանգ կ'ունենան: Աւելի հաւանական է նաեւ, որ անոնք զարգացնեն ազմա եւ բեղմնափոշիի գերզգայնութիւն (ալերժի):

Անսովոր մորթատապը հակում ունի յառաջացնելու չոր մաշկի բիծեր, որոնք կրնան քերուըտուք յառաջացնել, կարմրիլ եւ բորբոքիլ: Այս բիծերը յաճախ կը յայտնուին արմուկներու եւ ծունկերու ծալքերուն մէջ, ինչպէս նաեւ դէմքի, վիզի եւ դաստակներու վրայ:
ձախից|մինի
Բիծերը քերթելը կրնայ աւելցնել քերուըտուքը եւ մաշկէն կրնայ հեղուկ դուրս մզիլ: Ժամանակի ընթացքին կրկնապէս քերելը կամ կնճռելը կրնայ մաշկը կարծրացնել: Այս մէկը յայտնի է իբրեւ lichen simplex chronicus (LSC):

Անսովոր մորթատապով մարդիկ սովորաբար կ'ունենան բռնկումներ, երբ էկզեման որոշ ժամանակ կը վատանայ: Այս բռնկումներու հրահրիչներէն են.

 Թեթեւ խոնաւութիւնը, ցուրտ եղանակը եւ ջերմաստիճանի ծայրայեղ փոփոխութիւնները,
 Գրգռիչներ (irritants), ինչպիսիք են` լուացքի դեղերը, օճառները եւ անուշահոտերը,
 Փոշիի ցեցերը,
 Անասուններու մազերն ու թուքը,
 Մաշկի վարակները, ինչպէս`քոսը (scabies),
 Որոշ հիւսուածքները, ինչպէս`բուրդը,
 Հորմոնային փոփոխութիւնները`յաճախ դաշտաններէն առաջ կամ յղութեան ընթացքին,
 Սննդային գերզգայնութիւն:

 Շփման Մորթատապ 
մինի
Կարգ մը մարդիկ մաշկային հակազդեցութիւն կ'ունենան, երբ շփում ունենան որոշակի նիւթերու հետ: Ասիկա ծանօթ է իբրեւ շփման մորթատապ:

Շփման մորթատապի (Contact dermatitis) ախտանիշները կրնան ներառել.

 Չոր, կարմիր եւ քերուըտուն մորթ, որ այրելու զգացում մը կու տայ,
 Փշտիկներ,
 Եղնջացան (hives) ցանի տեսակ մը, որ բաղկացած է փոքր ու կարմիր փշտիկներէ:

Անսովոր մորթատապէ տառապող անձը շփման մորթատապի յառաջացման վտանգ կ'ունենայ:

Շփման մորթատապի երկու տեսակ կայ.

Գրգռիչի շփման մորթատապ 

Գրգռիչի շփման մորթատապը (Irritant contact dermatitis) կրնայ յառաջանալ մաշկը գրգռող նիւթի յաճախակի ազդեցութենէն, օրինակ`

 Թթուները եւ կալաղները (alkalis),
 Հագուստեղէնի փափկեցնող դեղերը,
 Լուացքի ծանր դեղերը,
 Լուծիչները,
 Մազերու ներկերը,
 Մոլախոտ մաքրողները,
 Կրաղիւսը,
 Որոշ շամփուներ,

Մարդիկ, որոնք պարբերաբար կ'օգտագործեն կամ կ'աշխատին այդ նիւթերուն հետ, ունին շփման մորթատապի զարգացման աւելի մեծ վտանգ:

 Գերզգայնութեան շփման մորթատապ 
Գերզգայնութեան շփման մորթատապը տեղի կ'ունենայ, երբ մարդու դիմադրականութեան համակարգը կ'արձագանգէ որոշակի նիւթի մը, որ ծանօթ է իբրեւ ալերժեն:

Մարդը կրնայ չարձագանգել ալերժենին, երբ առաջին անգամ կը շփուի անոր հետ: Այնուամենայնիւ, երբ անոնց մօտ գերզգայնութիւն յառաջանայ, անոնք սովորաբար այդ մէկը կ'ունենան ամբողջ կեանքի ընթացքին:

Հնարաւոր գերզգայնութիւններէն են.

 Սոսինձներն ու խէժերը,
 Բուսակաթն (latex) ու ձգախէժը (rubber),
 Որոշ դեղատեսակներ, ինչպիսիք են մաշկային եւ բերնի ճամբով սպառող հակակենսայինները,
 Կերպասեղէնն ու հագուստի ներկերը,
 Որոշ բոյսեր, ինչպէս` թունաւոր բաղեղը, թունաւոր կաղնին եւ աղտորը (սումաք),
 Դիմայարդարման, եղունգներու քսուքներու, մազերու ներկերու եւ շպարային որոշ այլ բաղադրիչներ,
 Որոշ մետաղներ, ինչպիսիք են նիքելն ու քոպալթը:

 Պղպջակային Էկզեմա 
Պղպջակային էկզեման կամ pompholyx eczema-ն սովորաբար ի յայտ կու գայ 40 տարեկանէն վար չափահասներու մօտ: Անիկա սովորաբար տեղի կ'ունենայ ձեռքերու եւ ոտքերու վրայ եւ ունի բնորոշող ախտանիշներ, որոնցմէ են անտանելի քերուըտուքն ու փոքր փշտիկները:

Կարգ մը պարագաներու, փշտիկները կրնան մեծնալ եւ հեղուկով լեցուիլ: Փշտիկները նոյնպէս կրնան վարակուիլ, եւ այդ մէկը կրնայ պատճառել ցաւ եւ ուռեցք: Անոնք կրնան նաեւ թարախ դուրս տալ:

Փշտիկները սովորաբար կը սպիանան քանի մը շաբթուան ընթացքին: Անկէ ետք մորթը յաճախ կը դառնայ չոր եւ ճաթռտած. բան մը, որ կրնայ յանգիլ մաշկի ցաւոտ ճաքերու (fissures):

Անհասկանալի է, թէ ի՛նչն է պղպջակային էկզեմա յառաջացնողը: Այնուամենայնիւ, անիկա աւելի տարածուած է այն մարդոց մօտ, որոնք ունին`

 Բեղմնափոշիի գերզգայնութեան,
 Անսովոր մորթատապ, կամ անսովոր մորթատապի ընտանեկան պատմութիւն,
 Սնկային մաշկի վարակներ:

Մարդիկ, որոնք կ'աշխատին որոշ քիմիական նիւթերով կամ օրուան ընթացքին իրենց ձեռքերը ջուրի մէջ են անընդհատ, նոյնպէս պղպջակային էկզեմայի զարգացման աւելի մեծ վտանգի տակ են:

Այլ հրահրիչներէն են յուզական սթրեսը եւ եղանակի փոփոխութիւնները:

Պղպջակային էկզեման կրնայ սեպուիլ շփման մորթատապի մէկ ձեւ: Պղպջակային էկզեմայով մարդիկ նոյնպէս հակուած են ժամանակ առ ժամանակ բռնկումներ զգալուԷկզեմայի տեսակներ:

 Սկաւառակային էկզեմա 
Սկաւառակային կամ հաւկթաձեւ էկզեման (Discoid eczema) ճանչցուած է իբրեւ քերուըտուք յառաջացնող, կարմրած, ճաթրտած եւ ուռած մաշկի հիւանդութիւն:

Սկաւառակները սովորաբար կը յայտնուին ոտքերու վարի բաժինի, իրանի եւ նախաբազուկներու վրայ: Երբեմն սկաւառակի միջուկը կը սպիանայ` ձգելով կարմիր մաշկի օղակ մը:

Սկաւառակային էկզեման կրնայ յառաջանալ որեւէ տարիքի մարդոց մօտ (նոյնիսկ երեխաներու):

Ինչպէս էկզեմայի այլ տեսակներու պարագային, սկաւառակային էկզեմայի պատճառներն ալ լիովին պարզուած չեն: Այնուամենայնիւ, հրահրող եւ վտանգի յայտնի գործօններէն են.

 Չոր մորթը,
 Մաշկի վէրքերը, ինչպէս այրուածքները,
 Միջատներու խայթոցները,
 Արեան վտիտ հոսքը,
 Ցուրտ կլիման,
 Մաշկի պաքթերիական վարակները,
 Որոշ դեղատեսակներ,
 Զգայունութիւն մետաղներու եւ ֆորմ ալտեհիտի նկատմամբ,
 Անսովոր մորթատապը:

 Վարիքոզային էկզեմա 
Վարիքոզային էկզեման ծանօթ է նաեւ իբրեւ երակային կամ ձգողական ուժի էկզեմա: Անիկա տարածուած է երակներու լայնացում ունեցող տարեցներու մօտ:

Ծերանալը եւ նուազ գործունեայ ըլլալը կրնայ թուլցնել մարդու ոտքերու երակները: Այս մէկը կրնայ յանգիլ վարիքոզի, եւ նոյնիսկ` վարիքոզային էկզեմայի:

Վարիքոզային էկզեման սովորաբար կ'ազդէ ոտքերուն ստորին բաժնին վրայ եւ անոր ախտանիշներէն են.

 Այրող ու քերուըտուք յառաջացնող բիծեր կամ փշտիկներ,
 Չոր ու թեփուկաւոր մորթ,
 Մզուն ու կեղեւաւորուած բիծեր,
 Ճաթրտած մաշկ:

Ստորին ոտքի մաշկը կրնայ փխրուն դառնալ, ուստի կարեւոր է խուսափիլ բիծերը եւ ուռերը քերելէ կամ փրցնելէ:

 Չորացմանէկզեմա 
Չորացման էկզեման, որ նաեւ կը կոչուի Asteatotic eczema, սովորաբար կը յայտնուի միայն 60 տարեկանէն վեր մարդոց մօտ: Ան կրնայ պայմանաւորուած ըլլալ այն բանով, որ տարիքի հետ մաշկը կը դառնայ աւելի չորՉորացման էկզեմա:

Չորացման էկզեման սովորաբար կը յառաջանայ ոտքերու վարի բաժինը, բայց ան կրնայ յայտնուիլ նաեւ մարմնի այլ մասերուն վրայ: Անոր ախտանիշներէն են.

 Ճաթրտած, չոր մաշկ` բնորոշ արտաքինով, որ մարդիկ կը նկարագրեն իբրեւ «անկանոն սալայատակ»,
 Վարդագոյն կամ կարմիր ճաքեր կամ ակօսներ,
 Մորթի արտաքին պաշտպանիչ բաժինի կորուստ,
 Քերուըտուք եւ ցաւ:

Ինչպէս էկզեմայի այլ տեսակներու պարագային, չորացման էկզեմայի պատճառները անյայտ են, սակայն հրահրող գործօններէն են.

 Չոր ու ցուրտ եղանակը,
 Տաք լոգանքները,
 Օճառները եւ լուացքի այլ դեղերը,
 Մորթի չափէն աւելի մաքրումը,
 Կոշտ անձեռոցով չորցուիլը:

Ախտորոշում եւ բժիշկի դիմում

Էկզեմայի ախտանիշներ ունեցող մարդիկ պէտք է դիմեն բժիշկի կամ մաշկաբանի: Էկզեման կրնայ յառաջացնել նոր գերզգայնութեան, ուստի կարեւոր է որոշել, թէ ի՛նչն է այս հակազդեցութիւնը յառաջացնողը:

Էկզեման կրնայ նաեւ պատճառ դառնալ ստաֆիլոքոքային վարակի եւ լուրջ ազդեցութիւն ունենալ մարդու հոգեկան առողջութեան վրայ: Բժիշկը կրնայ առաջարկել բուժման ծրագիր` ախտանշանները եւ բռնկումները կառավարելու համար:

Էկզեմայի բազմաթիւ տեսակներու պարագային ախտորոշման համար յատուկ քննութիւն չկայ: Բժիշկը սովորաբար պէտք է իմանայ անհատի անձնական եւ ընտանեկան բժշկական պատմութիւնը: 

Բուժում

Էկզեմայի ապաքինում չկայ, ուստի բուժումը կը ներառէ ախտանիշներու կառավարում եւ հետագայ բռնկումները կանխելու փորձեր:

Էկզեմայի բուժման որոշ տարբերակներէն են.

 Տամուկցնող կամ փափկացնող միջոցներ` մաշկը խոնաւցնելու եւ քերուըտուքն ու ճաքերը նուազեցնելու համար,
 Սթերոյիտային քսուքներ` ուռեցքը, կարմրութիւնը եւ ցաւը նուազեցնելու համար,
 Հակահիսթամիններ` քերուըտուքը նուազեցնելու համար` յատկապէս գիշերը,
 Calcineurin-ը կանխող քսուքներ, որոնք կ՛օգնեն բորբոքումը նուազեցնելու,
 Անդրամանիշակագոյն շողերու (UV) օգտագործում` բորբոքման դէմ պայքարելու համար,
 Հակակենսայիններ` մաշկի պաքթերիական վարակներու բուժման համար:

Բռնկումներու կանխարգիլում

 Օգտագործել մեղմ օճառներ եւ լուացքի դեղեր,
 Խուսափիլ անուշահոտերէ,
 Լոգանքի համար օգտագործել պաղ ջուր,
 Լուացուելէ ետք մորթը նրբօրէն չորցնել կամ սրբել անձեռոցով,
 Խուսափիլ էկզեմայի բիծերը քերթելէ, որովհետեւ մաշկի վնասումը կրնայ վատթարացնել էկզեման եւ մեծցնել վարակուելու հաւանականութիւնը,
 Յաճախակի եւ կանոնաւոր խոնաւեցում` նուրբ ու իւղով հարուստ քսուքներով,
 Բնական կերպասներէ պատրաստուած հագուստ հագնիլ եւ խուսափիլ նեղ հագուստներէ:

Էկզեմայով տառապող մարդիկ նոյնպէս կ'օգտուին իրենց բժիշկին կամ մաշկաբանին հետ կապ պահելէ` պարզելու, թէ՛ ինչն է որ կը հրահրէ կամ կը վատթարացնէ իրենց ախտանիշները: Յատուկ հրահրողներէ կամ ալերժեններէ խուսափիլը կրնայ օգնել կանխելու կամ նուազագոյնի հասցնելու բռնկումները:
 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Մաշկ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով