Միացեալ Թագաւորութիւն

Մեծն Բրիտանիոյ եւ Հիւսիսային Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւնը, ծանօթ որպէս Միացեալ Թագաւորութիւն (ՄԹ) կամ Բրիտանիա, երկիր մըն է հիւսիս-արեւմտեան Եւրոպայի մէջ, եւրոպական մայր ցամաքի ափին: Ան կը բաղկանայ Անգլիայէն, Սքոթլանտայէն, Ուէյլզէն եւ Հիւսիսային Իռլանտայէն: ՄԹ-ն կ'ընդգրկէ Մեծ Բրիտանիա կղզին, Իռլանտա կղզիի հիւսիս-արեւելեան մասը եւ Բրիտանական կղզիներու մէջ գտնուող աւելի փոքր կղզիներու մեծամասնութիւնը, ծածկելով 94,354 քառակուսի մղոն (244,376 քմ): Հիւսիսային Իռլանտան ցամաքային սահման մը կը կիսէ Իռլանտայի Հանրապետութեան հետ. այլապէս, Միացեալ Թագաւորութիւնը շրջապատուած է Ատլանտեան Ովկիանոսով, Հիւսիսային Ծովով, Անգլիական Նեղուցով, Կելտական Ծովով եւ Իռլանտական Ծովով: ՄԹ-ն կը պահպանէ ինքնիշխանութիւնը Բրիտանական Արտասահմանեան Տարածքներու վրայ, որոնք կը գտնուին աշխարհի տարբեր ովկիանոսներու եւ ծովերու մէջ: Միացեալ Թագաւորութիւնը 2023-ին ունէր աւելի քան 68.2 միլիոն բնակչութեան գնահատում: Անգլիոյ եւ Միացեալ Թագաւորութեան մայրաքաղաքը եւ ամէնամեծ քաղաքը Լոնտոնն է: Էտինպրա, Քարտիֆ եւ Պելֆասթ քաղաքները ազգային մայրաքաղաքներն են Սքոթլանտի, Ուէյլզի եւ հիւսիսային Իռլանտայի, համապատասխանաբար:

ՄԹ-ն անընդհատ բնակեցուած է Նոր քարէ դարաշրջանէն ի վեր: Քրիստոսէ յետոյ 43 թուականին, Բրիտանիայի հռոմէական նուաճումը սկսաւ. հռոմէական հեռացումին յաջորդեց անգլօ-սաքսոնական վերաբնակեցումը: 1066-ին, նորմանները նուաճեցին Անգլիան: Վարդերու Պատերազմներու աւարտով, անգլիական պետութիւնը կայունացաւ եւ սկսաւ աճիլ ուժով, որ 16-րդ դարուն յանգեցուց Ուէյլզի բռնակցման եւ Բրիտանական Կայսրութեան հիմնադրման: 17-րդ դարու ընթացքին, բրիտանական միապետութեան դերը նուազեցաւ, մասնաւորապէս Անգլիական Քաղաքացիական Պատերազմի արդիւնքով: 1707-ին, Անգլիոյ Թագաւորութիւնը եւ Սկովտիայի Թագաւորութիւնը միացան Միութեան Պայմանագրով՝ ստեղծելու Մեծ Բրիտանիայի Թագաւորութիւնը: Ճորճեան դարաշրջանին, վարչապետի պաշտօնը հաստատուեցաւ: 1800-ի Միութեան Օրէնքները ներառեցին Իռլանտայի Թագաւորութիւնը՝ ստեղծելու Մեծ Բրիտանիայի եւ Իռլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւնը 1801-ին: Իռլանտայի մեծ մասը անջատուեցաւ ՄԹ-էն 1922-ին որպէս Իռլանտական Ազատ Պետութիւն, իսկ 1927-ի Թագաւորական եւ Խորհրդարանական Տիտղոսներու Օրէնքը ստեղծեց ներկայիս Միացեալ Թագաւորութիւնը:

ՄԹ-ն դարձաւ առաջին արդիւնաբերացուած երկիրը եւ աշխարհի առաջատար ուժն էր 19-րդ եւ վաղ 20-րդ դարերու մեծամասնութեան ընթացքին, մասնաւորապէս Փաքս Բրիթանիքայի միջեւ 1815-էն մինչեւ 1914: Բրիտանական Կայսրութիւնը առաջատար տնտեսական ուժն էր 19-րդ դարու մեծ մասին, դիրք մը որ հիմնուած էր իր գիւղատնտեսական բարգաւաճման, իր գերիշխող առեւտրական ազգի դերի, հսկայական արդիւնաբերական կարողութեան, նշանակալի արհեստագիտական ձեռքբերումներու եւ 19-րդ դարու Լոնտոնի՝ որպէս աշխարհի հիմնական ֆինանսական կեդրոնի վերելքի վրայ: Իր բարձրակէտին, 1920-ական թուականներուն, Բրիտանական Կայսրութիւնը ընդգրկեց աշխարհի հողատարածքի եւ բնակչութեան գրեթէ քառորդ մասը եւ պատմութեան մէջ ամէնամեծ կայսրութիւնն էր: Սակայն, Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին եւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին մասնակցութիւնը վնասեց Բրիտանիայի տնտեսական ուժը եւ ապագաղութացման համաշխարհային ալիքը յանգեցուց բրիտանական գաղութներու մեծամասնութեան անկախութեան:

Միացեալ Թագաւորութիւնը սահմանադրական միապետութիւն եւ խորհրդարանական ժողովրդավարութիւն է: ՄԹ-ն ունի երեք տարբեր իրաւասութիւններ՝ Անգլիա եւ Ուէյլզ, Սկովտիա եւ Հիւսիսային Իռլանտա: 1999-էն ի վեր, Սկովտիան, Ուէյլզը եւ Հիւսիսային Իռլանտան ունին իրենց սեփական կառավարութիւնները եւ խորհրդարանները, որոնք կը վերահսկեն զանազան փոխանցուած հարցեր: Զարգացած երկիր ըլլալով յառաջադէմ տնտեսութեամբ, ՄԹ-ն կը դասուի անուանական ՀՆԱ-ով ամէնամեծ տնտեսութիւններու շարքին եւ աշխարհի ամէնամեծ արտածողներէն եւ ներածողներէն մէկն է: Ան միջուկային պետութիւն է՝ աշխարհի ամէնաբարձր ռազմական պիւտճէներէն մէկով: Անոր փափուկ ուժի ազդեցութիւնը կարելի է դիտել իր նախկին գաղութներու իրաւական եւ քաղաքական համակարգերուն մէջ եւ բրիտանական մշակոյթը կը շարունակէ համաշխարհային ազդեցութիւն ունենալ, մասնաւորապէս լեզուի, գրականութեան, երաժշտութեան եւ մարզական ոլորտներուն մէջ: Անգլերէնը աշխարհի ամէնատարածուած լեզուն է եւ երրորդ ամէնախօսուած մայրենի լեզուն: Երկիրը մաս կը կազմէ բազմաթիւ միջազգային կազմակերպութիւններու եւ ֆորումներու:

 Կառավարութիւն եւ Քաղաքականութիւն 

 Չարլզ Գ. — Թագաւոր
 Քիր Սթարմըր — Վարչապետ

Միացեալ Թագաւորութիւնը սահմանադրական միապետութիւն եւ խորհրդարանական ժողովրդավարութիւն մըն է, որ կը գործէ Ուեսթմինսթըրեան համակարգով, այլապէս ծանօթ իբրեւ «ժողովրդավարական խորհրդարանական միապետութիւն»: Անիկա կեդրոնացած, միաձոյլ (unitary) պետութիւն մըն է, ուր Միացեալ Թագաւորութեան Խորհրդարանը գերիշխան է: Խորհրդարանը կազմուած է ընտրեալ Համայնքներու Պալատէն (House of Commons), նշանակեալ Լորտերու Պալատէն (House of Lords) եւ Թագէն (ի դէմս միապետին): Խորհրդարանի հիմնական գործունէութիւնը տեղի կ'ունենայ երկու պալատներուն մէջ, սակայն արքայական համաձայնութիւնը (royal assent) անհրաժեշտ է, որպէսզի օրինագիծ մը դառնայ խորհրդարանական օրէնք (այսինքն՝ կանոնադրական օրէնք):

Խորհրդարանական գերիշխանութեան հետեւանքով՝ բրիտանական սահմանադրութիւնը կոտիֆիքացուած (համակարգուած) չէ եւ բաղկացած է գլխաւորաբար տարբեր գրաւոր աղբիւրներէ, ներառեալ խորհրդարանական կանոնագիրքերը, դատաւորներու կողմէ հաստատուած նախադէպային իրաւունքը (case law) եւ միջազգային դաշնագիրները՝ սահմանադրական սովորոյթներու հետ մէկտեղ: Այսուհանդերձ, Գերագոյն Դատարանը կ'ընդունի բրիտանական սահմանադրութեան հիմքը հանդիսացող շարք մը սկզբունքներ, ինչպիսիք են՝ խորհրդարանական գերիշխանութիւնը, իրաւունքի գերակայութիւնը, ժողովրդավարութիւնը եւ միջազգային օրէնքի պահպանումը:

Չարլզ Գ. Թագաւորը Միացեալ Թագաւորութեան եւ 14 այլ անկախ գերիշխան պետութիւններու միապետն ու պետութեան գլուխն է, որոնք կը կոչուին «Ազգերու Համագործակցութեան թագաւորութիւններ» (Commonwealth realms): Միապետը պաշտօնապէս օժտուած է ամբողջ գործադիր իշխանութեամբ՝ իբրեւ Թագին անձնաւորումը, եւ անիկա «հիմնարար է Միացեալ Թագաւորութեան օրէնքի եւ կառավարութեան գործունէութեան համար»: Այսուհանդերձ, նման լիազօրութիւններու տնօրինումը, ներառեալ արքայական բացառիկ իրաւունքները (royal prerogative), ընդհանրապէս կը գործադրուի միայն Թագի նախարարներու խորհուրդով, որոնք պատասխանատու են Խորհրդարանին եւ, հետեւաբար, ընտրողներուն: Այդուհանդերձ, պաշտօնական պարտականութիւններու կատարման ընթացքին, միապետը ունի «խորհրդակցելու իրաւունք, քաջալերելու իրաւունք եւ զգուշացնելու իրաւունք»: Ասկէ բացի, միապետը ունի շարք մը պահուստային լիազօրութիւններ՝ պատասխանատու կառավարումը պահպանելու եւ սահմանադրական տագնապները կանխելու համար:

Ընդհանուր ընտրութիւններու համար (Համայնքներու Պալատի ընտրութիւններ), Միացեալ Թագաւորութիւնը բաժնուած է 650 ընտրատարածքներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներկայացուի Խորհրդարանի մէկ անդամով (MP)՝ ընտրուած պարզ մեծամասնութեան (first-past-the-post) համակարգով: Խորհրդարանի անդամները կը պաշտօնավարեն մինչեւ հինգ տարի եւ ապա պէտք է վերընտրութեան ներկայանան, եթէ կը փափաքին շարունակել իրենց պաշտօնը: Պահպանողական կուսակցութիւնը (Conservative Party), որ խօսակցական լեզուով ծանօթ է իբրեւ Թորի (Tory), եւ Աշխատաւորական կուսակցութիւնը (Labour Party) երկրի գերիշխող քաղաքական ուժերն են 1920-ականներէն ի վեր, ինչ որ պատճառ դարձած է, որ Միացեալ Թագաւորութիւնը նկարագրուի իբրեւ երկկուսակցական համակարգ: Այդուհանդերձ, 1920-ականներէն ի վեր այլ քաղաքական կուսակցութիւններ եւս աթոռներ շահած են Համայնքներու Պալատին մէջ, թէեւ երբեք աւելի շատ, քան Պահպանողականները կամ Աշխատաւորականները:

Վարչապետը Միացեալ Թագաւորութեան կառավարութեան գլուխն է: Գործելով վարչապետին կողմէ ընտրուած եւ ղեկավարուող աւագ նախարարներու Կաբինէտի (նախարարաց խորհուրդի) ուղղութեամբ եւ վերահսկողութեամբ՝ Նորին Մեծութեան Կառավարութիւնը կը ծառայէ իբրեւ հանրային քաղաքականութեան մշակման հիմնական գործիք, կը տնօրինէ հանրային ծառայութիւնները եւ, Գաղտնի Խորհուրդի (Privy Council) միջոցով, կը հրատարակէ կանոնադրական իրաւական աքթեր ու խորհուրդներ կը մատուցէ միապետին: Գրեթէ բոլոր վարչապետները միաժամանակ ծառայած են իբրեւ Գանձարանի առաջին լորտ (First Lord of the Treasury). բոլոր վարչապետները 1905-էն ի վեր անընդմէջ եղած են Գանձարանի առաջին լորտ, 1968-էն՝ Քաղաքացիական ծառայութեան նախարար, իսկ 2019-էն՝ Միութեան հարցերով նախարար:

Թէեւ կը նշանակուի միապետին կողմէ, արդի ժամանակներուն վարչապետը, ըստ սովորոյթի, Խորհրդարանի անդամ է, Համայնքներու Պալատին մէջ ամենաշատ աթոռներ ունեցող քաղաքական կուսակցութեան առաջնորդը, եւ կը պաշտօնավարէ շնորհիւ Համայնքներու Պալատի վստահութիւնը վայելելու իր կարողութեան: 2025 թուականի դրութեամբ վարչապետն է Սըր Քիր Սթարմըրը՝ Աշխատաւորական կուսակցութեան առաջնորդը:

Թէեւ Միացեալ Թագաւորութեան մաս չեն կազմեր, Թագի երեք կախեալ տարածքները՝ Ճըրզին, Կըրնզին եւ Մեն կղզին, ինչպէս նաեւ բրիտանական 14 անդրծովեան տարածքները, կը գտնուին բրիտանական Թագի գերիշխանութեան տակ:

 Բնակչութիւն 

 Ծանօթագրութիւններ