Մենատարր (Իմաստասիրութիւն)

Մենատարր կամ Միաւոր (հին յունարէնով՝ μονάς (մօնաս) այսինքն «միութիւն», եւ μόνος (մօնօս) «առանձին» կամ «միայնակ») կամ կը կոչուի Պիւթագորեան Միաւոր (Յունարէն՝ Πυθαγόρεια Μονάδα, Փիթակորիյա Մօնատա): Այս եզրոյթը կը վերաբերի ամէնահիմնական ու սկզբնատիպ նիւթին եւ կը գործածուի «տիեզերական իմաստասիրութեան (փիլիսոփայութեան)» ու «տիեզերածնութեան» մէջ (Անգլերէն՝ Cosmogony, երբեմն ալ «աշխարհագործութիւն», որ կ'ուսումնասիրէ տիեզերքի ծագումը, ի տարբերութիւն «Տիեզերագիտութեան», որ կը զբաղի ներկայիս տիեզերքի շինուածքով ու փոփոխութիւններով եւ անգլերէնով կը կոչուի Cosmology)։ Ըստ Պիւթագորականներու սկզբնաւորական ընկալումին, մենատարրը գերագոյն էութիւնն է, աստուածութիւնը, կամ ամէն ինչի ամբողջութիւնը։ Ըստ վաղ-արդի դարաշրջանի իմաստասէրներէն (փիլիսոփաներէն), արժանայիշատակ «Կօթթֆրիթ Վիլհէլմ Լայպնից»-ին (Գերմաներէն՝ Gottfried Wilhelm Leibniz, երբեմն կը տառադարձուի՝ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից) անսահման Միատարրեր գոյութիւն ունին, որոնք աղկազմային են եւ աննիւթական տարրական մասնիկներն են, կամ ամէնապարզ միաւորներն են, որոնք կը կազմաւորեն տիեզերքը։Leibniz, Gottfried Wilhelm, Freiherr von (2005). Discourse on metaphysics, and the monadology. Mineola, N.Y.: Dover Publications. ISBN 978-0486443102.

 Պատմական Ակնարկ 
alt=Մենատարր, Մօնատ, Monad|մինի|Կլորով պատուած կէտը գործածուած էր Պիւթագորականներուն եւ Յոյներուն կողմէն ներկայացնելու առաջին բնազանցական (անգլերէն՝ Metaphisical) էութեան՝ Մենատարրը, կամ բացարձակը (կատարեալը)։
Ըստ Հիպողիտոս Հռոմէացիի (Կամ՝ Հիպողիտոս Հռոմայեցի, յունարէն՝ Ιππόλυτος Ρώμης), այս աշխարհայեացքը ներշնչուած էր Պիւթագորականներուն կողմէ, որոնք առաջին գոյացած բանը անուանեցին «Մենատարր» (Մօնատ), ինչ որ ծնունդ տուաւ «Զոյգ»-ին (յունարէն՝ δυάδα, անգլերէն՝ Dyad, Տիատ), ծնունդ տուաւ թիւերուն, ծնունդ տուաւ կէտին, ծնունդ տալով գիծերուն եւ սահմանափակութեան (անգլերէն՝ Finiteness) եւ այլն․․․Diogenes Laërtius, Lives and Opinions of Eminent Philosophers. Ատիկա (Մենատարրը) կը նշանակէր Աստուածութիւնը, առաջին էութիւնը, կամ բոլոր էակներուն ամբողջութիւնը, այլազանութեամբ յղում ընելով տիեզերածնութեան (արարումի եւ ստեղծումի տեսութեանց) մէջ մեկուսի գործող  աղբիւրին (սկզբնապատճառին), եւ/կամ անտեսանելի սկզբնաղբիւրի մը եւ hամարժէք բաղդատիչներու։Fairbanks, Arthur, Ed., "The First Philosophers of Greece". K. Paul, Trench, Trubner. London, 1898, p. 145.

Պիւթագորական եւ Պղատոնական իմաստասէրները (յունարէն՝ Փիլիսոփաները), որոնցմէ կարելի է յիշել Պղոտինն ու Պորփիւրը դատապարտեցին Ճանաչականութիւնը (անգլերէն՝ Gnosticism, Գոնիստիկեանութիւն) Միատարրին հետ իր վերաբերմունքին համար։  

Իր լատիներէնով գրուած «Ընդարձակ Աստուածաբանութիւնը» (լատիներէն՝ Maximae theologiae, Մաքսիմայէ Թիօլօճիէ) մատեանին մէջ «Ալան Լիլեցի»-ն (ֆրանսերէն՝ Alain de Lille) կը պնդէ թէ «Աստուած դիւրիմաց  ոլորտ մըն է, որուն կեդրոնը ամէն տեղ է եւ որուն շրջագիծը ոչ մէկ տեղ»։ Ֆրանսացի իմաստասէր «Ֆրանսուա Րապըլէ»-ն (ֆրանսերէն՝ François Rabelais) այս խօսքը վերագրեց «Հերմէս Եռամեծ»-ին: 

Այս խորհրդանշութիւնը ազատ մեկնութիւն մըն է, կապուած՝ Քրիստոնէական Երրորդութեան։Gilson, Etienne (February 15, 2019). "From Scotus Eriugena to Saint Bernard". History of Christian Philosophy in the Middle Ages. Washington DC: Catholic University of America Press. p. 174,809. ISBN 9780813231952. OCLC 1080547285. «Ալան Լիլեցի»-ն կը յիշատակէ «Եռամեծ»-ին «Քսանչորս Իմաստասէրներուն Գիրքը», ուր ան (եռամեծը) կ'ըսէ թէ Միատարր մը կրնայ եզական կերպով ուրիշ Միատարրի մը ծնունդ տալ: Այս գաղափարին մէջ Քրիստոնէութեան հետեւորդները տեսան Որդի Աստուծոյ յառաջացումը Հօր Աստուծմէ, թէ՛ ծնունդի եւ թէ արարումի միջոցով։

«Քսանչորս Իմաստասէրներուն Գիրքը» կ'ամբողջացնէ համապատկերը աւելցնելով թէ երկրորդ Միատարրի տենչանքը առաջին Միատարրի հանդէպ Սուրբ Հոգին կ'ըլլայ։Gilson, Etienne (February 15, 2019). "From Scotus Eriugena to Saint Bernard". History of Christian Philosophy in the Middle Ages. Washington DC: Catholic University of America Press. p. 174,809. ISBN 9780813231952. OCLC 1080547285. Անիկա կը փակէ մարմնական (ֆիզիքական) կլորը տրամաբանական եռանկիւնի մը մէջ (կծկումով ՝ ուսողական /մաթեմաթիկական իմաստով, անգլերէն՝ Retroaction)։

«Կեդրոնացեալ ոլորտ»-ի Եւկլիտեան խորհրդանշութիւնը կը վերաբերի նաեւ տիեզերքի կեդրոնի գոյութեան աշխարհիկ բանավէճին։

Միատարրին գաղափարը արտացոլուած է նաեւ «Տիմուրկոս»-ին (կամ կը կոչուի «Երկրորդ Պատճառ») մէջ․ այն գաղափարը որ մէկ բարձրագոյն էութիւն մը ստեղծեց տիեզերքը։

 Պիւթագորեան հասկացողութիւն 
Պիւթագորականներուն համար, թուային յաջորդութիւններուն յառաջացումը կապուած էր երկրաչափութեան, ինչպէս նաեւ տիեզերածնութեան առարկաներուն հետ։Sandywell, p. 205. The generation of the series of number is to the Pythagoreans, in other words, both the generation of the objects of geometry and also cosmogony. Since things equal numbers, the first unit, in generating the number series, is generating also the physical universe. (KR: 256) From this perspective 'the monad' or 'One' was readily identified with the divine origin of reality. «Դիոգինէս Լայերտացի»-ին (յունարէն՝ Διογένης Λαέρτιος) «Միատարր»-էն յառաջացաւ «Զոյգ»-ը, անկէ՝ թիւերը, թիւերէն՝ կէտերը, ետքը՝ գիծերը, երկտարածական էութիւնները, եռատարածական (3D) էութիւնները, մարմինները, հասնելով գագաթնակէտին՝ չորս սկզբնատարրերը (հող, ջուր, կրակ եւ օդ), որոնցմէ կառուցուած է մեր աշխարհին մնացեալը։Diogenes Laërtius,  Lives of Eminent Philosophers.

 Արդի Իմաստասիրութեան մէջ 
Մենատարր եզրոյթը յունական իմաստասիրութենէն (փիլիսոփայութենէն) որդեգրուեցան արդի իմաստասէրներ՝ Ճորտանօ Պրունօ (իտալերէն՝ Giordano Bruno), Ա՜ն Քօնուէյ (անգլերէն՝ Anne Conway, Անգլիացի), Կօթթֆրիթ Վիլհէլմ Լայպնից (գերմաներէն՝ Gottfried Wilhelm Leibniz, Միատարրաբանութիւն, կամ Մօնատաբանութիւն), Ճօն Տիի (անգլերէն՝ John Dee, անգլիացի), եւ այլք․․․

«Մենատարր»-ի հասկացողութիւնը իբր ընդհանրական hիմունք (անգլերէն՝ Universal Substance) առաջին անգամ ըլլալով նաեւ գործածուած է Աստուածիմաստականներուն (անգլերէն՝ Theosophists, Աստուածիմաստութեան տեսութեան հաւատացողներուն) կողմէ, որպէս հոմանիշ Սանսքրիթ «Սւապհաւա» (տեւնակարի այբուբենով՝ स्वभाव) եզրոյթին։ «Մահաթմա Նամակներ»-ը (Անգերէն՝ Mahatma Letters) յաճախակիօրէն կը գործածեն զանոնք։Barker, A. Trevor. The Mahatma Letters to A.P. Sinnett. ISBN 1-55700-086-7.

 Տե՛ս Նաեւ 

 Զոյգ (Իմաստասիրութիւն):
 Պորփիւր Տիւրոսեցի։
 Պիւթագորաս։
 Պղոտին։

 Ծանօթագրութիւններ