Չատ

Չատ կամ Չատի Հանրապետութիւն հիւսիսակեդրոնային ափրիկէի մէջ գտնուող երկիր է: Ան հիւսիսէն սահմանակից է Լիպիային, արեւելքէն՝ Սուտանին, հարաւէն՝ Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան, հարաւ արեւմուտքէն՝ Քամերունին եւ Նիճերիոյ, եւ արեւմուտքէն՝ Նիճերիոյ: 

 Պատմութիւն եւ բնակչութիւն 
Չատի տարածքը բնակեցուած եղած է հնագոյն ժամանակներէն։ IX–XIX դարերուն գոյութիւն ունեցած են քանի մը պետութիւններ։ XIX դարու վերջէն մինչեւ 1960 թուական Չատը եղած է Ֆրանսիայի գաղութը, իսկ 1960 թուականի Օգոստոսին հռչակած է իր անկախութիւնը։ Չատի մէջ կը բնակին 140 տարբեր ժողովուրդներ եւ ազգութիւններ։ Բնակչութեան 50 %-ը պակիրմի, մպում, մապա, միմի, դապու ժողովուրդներն են։ Կան արաբներ, եւրոպական երկիրներէ ներգաղթածներ։ Բնիկները կը վարեն քոչուոր եւ կիսաքոչուոր կեանք։

Չատը ըստ 2025-ի տուեալներուն, ունի 21 միլիոն բնակիչ, որմէ 1.6 միլիոնը կը բնակի մայրաքաղաք Նճամենայի մէջ: Ան Ափրիկէի 5-րդ ամէնամեծ երկիրն է եւ 20-րդը՝ աշխարհի:

 Արուեստ 
Չատի հարաւը յայտնաբերուած է Սաօ մշակոյթի (գլխաւորաբար VIII—X դարերու) յուշարձաններ՝ բնակավայրերու մնացորդներ, կենցաղային խեցեղէն, մարդկանց եւ կենդանիներու թրծակաւէ, պրոնզէ արձանիկներ։ Յատկապէս արտայայտիչ են ձեւախախտուած համաչափութիւններով մարդկային կաւէ գլուխները (գլխաւորաբար X դար)։ Գիւղական բնակավայրերը կազմուած են հողէ պատերով կամ ցանկապատով շրջափակուած, խիտ խմբաւորուած, կաւածեփ պատերով, սրածայր տանիքներով, կլոր կամ ուղղանկիւն յատակագիծով խրճիթներէն։ Քաղաքներուն մէջ տուներն ունին ներքին բակ, հարթ տանիք, շրջափակուած են ատամնաւոր պարիսպներով։ Զարգացած է ջուլհակութիւնը, ասեղնագործութիւնը, կաշեգործութիւնը, մետաղի մշակումը (նուրբ երկրաչափական զարդանախշով զէնքեր, պղինձէ եւ պրոնզէ զարդեր, արծաթի դրուագում), բրուտագործութիւնը։

Ուշագրաւ է Չատի երաժշտական մշակոյթը, որ բնակչութեան էթնիկ խայտաբղէտութեան հետեւանքով խիստ բազմազան է։ Ազգային երաժշտական գործիքներուն մէջ մեծ թիւ կը կազմեն փայտէ, կաւէ պատրաստուած թմբուկները, զանգակները։

 Ծանօթագրութիւններ