Էդեսա

Էդեսա (յուն․՝ Έδεσσα)․ Կեդրոնական Մակեդոնիոյ քաղաք, Բելա նահանգ, Յունաստան։ Քաղաքը հանրածանօթ է իր 12 ջրվէժներուն համար։ Էդեսա հիմնուած է Ք․Ա․813-ին Իրաքլիդի Գարանոսին կողմէ եւ եղած է Մակեդոնական թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաքը։

Ըստ 2021-ի մարդահամարին, բնակչութեան թիւ 17 168 է, իսկ արուարձաններով միասին՝ 26 407։ Էդեսա միջ-պատերազմեան շրջանին (1923-1940) ունեցած է ճարտարարուեստի զարգացում։

 Անուան ստուգաբանութիւն 
Էդեսա անունը «ջուրին մէջ բերդ» (Πύργος μέσα στο νερό) կը նշանակէ , որովհետեւ հին տարիներէն արդէն ջուրը անպակաս եղած է՝ գետեր եւ ջրվէժներ։

 Հակիրճ պատմական տեղեկութիւններ 
ձախից|մինի|Էդեսայի հնաբանական վայրը, Լոկոս

 Մինչեւ հռոմէական ժամանակաշրջան 
Էդեսա հիմնուած է  Ք․Ա․813-ին Իրաքլիդի Գարանոսին կողմէ եւ եղած է Մակեդոնական թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաքը։ Մինչեւ Էղեսի (Վերղինա) յայտնաբերումը, Էդեսա հին Էղեսին հետ կը նոյնացնէին (Մակեդոնական թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաքը)։ Այսօրուան քաղաքը կառուցուած է հին Աքրոբոլիսին տեղը։ Մեծն Աղեքսանտր Էդեսա գաղթականներով կը բնակեցնէ։

Հռոմէական շրջանին, Էդեսա կը բարգաւաճի, որովհետեւ կը գտնուէր հին Էղնանտիա ճամբուն վրայ։ Յաջորդող դարերուն, երբ սլաւները Պալքանեան թերակղզին կ՛արշաւեն Էդեսա անունը կը փոխարինուի «Վոդենա» անունով։
մինի|1911․ Էդեսայէն նկար մը
մինի|Տօնակատարութիւններ ․ քաղաքին ազատագրութեան համար, 30 Հոկտեմբեր 1912

 Բիւզանդական կայսրութեան ժամանակաշրջան 
Էդեսա 985-995 պուլկարական թագաւորութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։ 1002-էն ետք մաս կը կազմէ բիւզանդական կայսրութեան։ 1345-1386 քաղաքը Սերպերը կը գրաւեն։ 

 Օսմանեան բռնիշխանութեան ժամանակաշրջան 
Ապա Էդեսա կ՛իյնայ օսմանեան տիրապետութեան տակ, որուն ընթացքին կը դառնայ կարեւոր կեդրոն, ուր մշակոյթն ու գիրը կը զարգանան։ Մակեդոնական պայքարի ժամանակին, Էդեսայի բնակիչներն ալ ազատութեան համար կը պայքարին։ 

 Պալքանեան պատերազմներ - Ա․ Համաշխարհային պատերազմ 
Պալքանեան պատերազմներուն ընթացքին, 18 Հոկտեմբեր 1912-ին յունական բանակին օգնութեամբ Էդեսա կ՛ազատագրուի։ 

Ա․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, Էդեսա Անթանթի Արեւելեան Ճակատի բանակին (Անատոլիոյ ֆրանսական բանակ) տեղակայանը կը դառնայ։ 
ձախից|մինի|Էդեսա, 1916

 Միջ-պատերազմեան ժամանակաշրջան 
Փոքր Ասիոյ Աղէտէն եւ բնակիչներու փոխանակումէն ետք (1923-1924), Փոքր Ասիայէն եւ Արեւելեան Թրակիայէն մօտաւորապէս 2 500 քրիստոնիայ գաղթականներ Էդեսա կը հաստատուին։ Անոնցմէ շատեր գործարաններ կը բանան, առեւտուրով կը զբաղին։ Միջ-պատերազմեան շրջանին (1923-1940) Էդեսա կը ճանչնայ մշակոյթի (մանաւանդ երաժշտութեան) եւ ճարտարարուեստի բարգաւաճում մը։

 Բ․ Համաշխարհային պատերազմ 
Բ․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, գերմանացիները քաղաքը կը հրկիզեն։ Պատերազմէն ետք, Էդեսա կը փորձէ վերագտնել իր անցեալի փառքը, սակայն տնտեսական պահմանները բոլորովին փոխուած էին։

 Նորագոյն շրջան 
ձախից|մինի|Էդեսա․ ժողովրդագրական թանգարան
Էդեսային զարգացումին գլխաւոր ազդակն է զբօսաշրջիկութիւնը։ Իր վայրի գեղեցկութեան, տարեկան հերթականութեամբ պատմամշակութային ձեռնարկներուն («Էդեսայի բարեկենդան», «Ծաղիկներու տօն», «Մշակութային ամառ», «Ջուրի ճամբան», եւայլն), ինչպէս նաեւ շրջապատող գեղեցիկ բնութեան շնորհիւ (հարուստ բուսական աշխարհ, գետեր, ջրվէժներ), զբօսաշրջիկութիւնը սկսած է զարգանալ եւ կարեւոր դեր կը խաղայ քաղաքին տնտեսութեան։ Էդեսա ունի հարուստ մարզական կեանք։

Քաղաքը ունի նաեւ իր նուագախումբը՝ վերակենդանացած 2016-ին, որ քաղաքին մշակութային կարեւոր հիմնարկներէն է։ 
մինի|Էդեսա․ կանեփի գործարան-թանգարանը

 Էդեսային թանգարաններ - տեսարժան վայրեր 

 Ազգագրական (հիմնուած 1996)։
 Ժովովրդագրական (հիմնուած 1996)։
 Մակեդոնական պայքար եւ Էդեսա հիմնուած (18-10-2024)։

ձախից|մինի|Ջուրի բացօթեայ թանգարան

 Ջուրի բացօթեայ թանգարան․ կը գտնուի Էդեսայի ջրվէժներու պուրակին մէջ։

 Կանեփէ չուանաշինութեանգործարան (հիմնուած 1908-ին), Յունաստանի մեծագոյնը, երբ դադրեցուց իր արտադրութիւնը (2000), քաղաքապետութեան որոշումով թանգարանի վերածուեցաւ։

 Վարոսիոսի բնակարան-թանգարան․ կը գտնուի հին Աքրոբոլիսին տեղը։ Թանգարանը կը ցուցադրէ նկարներ Էդեսային 3000 տարուան պատմութեան։ 
 մինի|Էդեսա․ բնութիւնՀամտեսումի ջաղացք։
 Ջուրի ջաղացք։
 «Պաթանի»։
 Քաղաքապետական բացօթեայ շարժապատկեր։ 
 Շուշմայի գործարան։
 Ջրվէժներու պուրակը (100․000քառ․մ․)։ Էդեսային մէջէն չորս գետեր կը հոսին։ Անոնք 12 ջրվէժներ կը կազմեն։ Ամենէն բարձր, Գորանոս, ունի 70 բարձրութիւն։
 ՀԻն Էդեսա - «Լոկոս»։
 «Փսիլոս Վրախոս» (բարձր ժայռ)։
 Բիւզանդական կամուրջ, «Քիուբրի»։

 Քարաշէն ժամացոյցը (կառուցուած 1905-ին)։
 Հին մայր եկեղեցին (ԺԴ․ դարու շինութիւն)։
 Ղաւալիոթիսա անտառ։
 Փոքր ջրվէժներ։
 Կանեփի գործատեղի։
 Ենի ծամի (մզկիթ, 1875)։
 Փոքր Ասիացիներու յուշարձան։

 Պատկերասրահ 

Յունաստանի ջրվէժները Էդեսա․ 3000 տարուան պատմութիւն եւ մշակոյթ Էդեսա․ տեսարժան վայրեր․ ջրվէժներ, քարայրներ Էդեսա եւ իր բնութիւնը, 28-11-2024  Աթինորամա․ Էդեսա Էդեսա․ կը վերակենդանանայ կանեփի գործարանը Էդեսայի բարեկենդան Էդեսա․ ծաղիկներու տօն Էդեսան ճանչնանք․ զբօսաշրջիկութեան ուղղեցոյց Էղնանտիա-Նաուսա-Էդեսա, 12-4-2023 ΕΡΤ տեսերիզ, Էդեսա եւ իր շրջանը այսօր, Η ΕΔΕΣΣΑ ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ - 0000069186

 Տե՛ս նաեւ 

 Վոթիէա
 Էլիմիա
 Հին Բելա
 Էորդէա
 Լիկիսթիդա
 Անօ Քլինես
 Թրոբէուհոս
 Մելիթի
 Ալորոս
 Բելա
 Միեզա
 Աթալանտի( Վոթիէա)
 Քիրոս
 Քիրոս (Մակեդոնիա)
 Իխնէ
 Իխնէ (Միջագետք)
 Եւրոբոս
 Սքիդրա
 Եւրոբոսի գուրոս
 Էդեսա (Միջագետք)
 Վերղինա
 Հին Էղես

 Ծանօթագրութիւններ