Հայերը Ազրպէյճանի Մէջ

Հայերը Ազրպէյճանի մէջ այն հայերէն են որ մեծ թիւերով բնակած են ներկայ Ազրպէյճանի եւ Սովետական Ազրպէյճանի մէջ: Ընստ վիճակագրական տուեալներու, մօտաւոր 500,000 Հայ կ'ապրէին սովետական Ազրպէյճանի մէջ նախորդ Առաջին Ղարաբաղեան Պատերազմին, 1988 թուականին:

Հայերուն մեծամասնութիւնը ստիպուեցաւ փախչիլ եկրիրէն, ինչպէս որ շատ մը ազերիներ փախչեցան Հայաստանէն: Հայերուն դէմ ջարդեր տեղի ունեցան Սումկայիթի (Փետրուար, 1988), Գանձակի (Նոյեմբեր, 1988), եւ Պաքույի (Յունուար, 1990) մէջ:

1991 թուականէն ի վեր, մեծ թիւով հայեր շարունակեցին բնակիլ Լեռնային Ղարաբաղի մէջ որ անկախ, սակայն միջազգայնօրէն չճանչցուած Արցախի Հանրապետութիւնն է: 2023 թուականին, Ազրպէյճանի ներխուժումին Արացախի, մօտաւոր բոլոր հայերը որ կը բնակէին Արցախի մէջ ապաստապեցան Հայաստան: 

Պատերազմէն առաջ, հայերը Ազրպէյճանի երրորդ ամէնէն շատ փոքրամանսութիւնն էին: Բայց ըստ վերջին տուեալներուն 1999 թուականին, այդ թիւը նուազեցաւ 645-ի: Սակայն, կարելի է թէ իսկական թիւը հայերուն մօտաւոր 3000-է որովհետեւ շատ մը հայեր իրենց անունները փոխած են խառն ամուսնութիւններու պատճառով կամ խոյս տալու խտրականութենէMatveeva, Anna. The South Caucasus: nationalism, conflict and minorities. London: Minority Rights Group International, 2002. p.15The Danish Immigration Service (2000). Report on roving attaché mission to Azerbaijan, Armenia and Russia 14 June - 1 July 2000 (PDF) (Report).: Անոնք որ դեռ կը բնակին Ազրպէյճանի մէջ հաւանաբար տարիքով մեծ են, հիւանդ են, կամ ուրիշ ընտանիքի անդամներ չ'ունինDefinitions of national identity, nationalism and ethnicity in post-Soviet Azerbaijan in the 1990s" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2011-05-14. Retrieved 2010-12-15.https://www.coe.int/t/e/human_rights/ecri/1%2Decri/2%2Dcountry%2Dby%2Dcountry_approach/azerbaijan/azerbaijan_cbc_3.asp: 

Հայերը Ազրպէյճանի մէջ մեծ վտանգի մէջ կը մնան մինչեւ այն ատեն որ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը չէ լուծուածRazmik Panossian. The Armenians. Columbia University Press, 2006; p. 281Mario Apostolov. The Christian-Muslim Frontier. Routledge, 2004; p. 67Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. Country Reports on Human Rights Practices. 2001Barbara Larkin. International Religious Freedom (2000): Report to Congress by the Department of State. DIANE Publishing, 2001; p. 256: Ազրպէյճանի մէջ հայերուն վիճակը անկայուն էAzerbaijan: The status of Armenians, Russians, Jews and other minorities, report, 1993, INS Resource Information Center, p. 10: Անոնք սահմանափակուած են տարբեր ձեւերով, օրինակ՝ արտայայտութեան ազատութիւն, մշակութային արտայայտութիւն, եւ քաղաքական մասնակցութիւն: Անոնք իրենց ինքնութիւնը կը ծածկեն իրենց անունները փոխելով, կրօնքը պահելով, եւ հայերէն չխօսելով: Որպէսզի ապահով մնան, անոնք կը զգուշանան հանրային հաւաքոյթներէ եւ կ'ապրին գաղտնի, մեկուսացած, յարատեւ վախի մէջ: Հայկական եկեղեցիները կը մնան փակ, քիչ հայերու ներկայութեան եւ ազերի յարձակումներու վախերու պատճառներովUnited States Department of State, Country Reports on Human Rights Practices for 1992 (Washington: U.S. Government Printing Office, February 1993), p. 708: 

 Պատմութիւն 

 Հայերը Պաքուի մէջ 
Տես՝ Հայերը Պաքուի մէջ:

 Հայերը Լեռնային Ղարաբաղի մէջ 
Մինչեւ Օգոստոս, 2023 թուական, Հայերը կ'ապրէին ու կը բնակէին Լեռնային Ղարաբաղի մէջ հին դարերէ ի վերHewsen, Robert H. Armenia: A Historical Atlas. Chicago: Chicago University Press, 2001.: ՔԱ 2րդ դարուն սկիզբը, Ղարաբաղը դարձաւ բաժին մը Հայոց Թագաւորութենէն, որպէս Արցախի նահանգ: 14րդ դարուն, տեղական հայկական առաջնորդութիւն մը ծագեցաւ որ կը բաղկանար 5 տոհմերէ - անոնց իշխանները կը կրէին «Մելիք» դիրքը եւ ծանօթ էիին «Խամսա» անունով, որ կը նշանակէ հինգ արաբերէնով: Հայ մելիքները վերահսկեցին շրջանը մինչեւ 18րդ դար: 16րդ դարու սկիզբը, շրջանին վերահսկողութիւնը անցաւ Սեֆեան թագաւորական տոհմին, որ ստեղծեց Գանձակ-Ղարաբաղի նահանգը: Այսուհանդերձ այս փոփոխութիւններուն, Ղարաբաղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը մնաց հայկականCornell, Svante E. The Nagorno-Karabakh Conflict Archived 2013-04-18 at the Wayback Machine. Uppsala: Department of East European Studies, April 1999.:         

Ղարաբաղը փոխանձուեցաւ Ռուսական Կայսրութեան տիրապետութեան տակ 1805 թուականի պայմանագիրով որ ստորագրուեցաւ Ղարաբաղի Խանի եւ Ռուսաստանի կայսրի՝ Ալեքսանտր I-ի միջեւ: 1822 թուականին, Ղարաբաղի խանութիւնը լուծուեցաւ եւ շրջանը բաժին մը դարձաւ Ռուսական կայսրութեան, Ելիզավետփոլի Նահանգին:         

1917 թուականի Ռուսիոյ յեղափոխութենէն ետք, Ղարաբաղ դարձաւ բաժին մը Անդրկովկասեան Ժողովրդավարական Դաշնակցային Հանրապետութեան: Սակայն, այս շուտով լուծուեցաւ եւ բաժնուեցաւ Հայաստանի, Ազրպէյիճանի, եւ Վրաստանի նահանգներու: Հաջորդ երկու տարիներուն (1918 - 1920), շարք մը կարճատեւ պատերազմներ տեղի ունեցան Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ տարբեր շրջաններու նկատմամբ, ներառեալ Ղարաբաղի համար։ Յուլիս, 1918 թուականին, Լեռնային Ղարաբաղի առաջին հայկական ժողովը յայտարարեց շրջանը որպէս ինքնակառավարութիւն եւ ստեղծուեցաւ ազգային խորհուրդը ու կառավարութիւնըThe Nagorno-Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution Archived 2000-09-02 at the Wayback Machine, New England Center for International Law & Policy։                  

Սեպտեմբեր, 1918 թուականին, Ազրպէյճան-Օսմանեան ուժերը գրաւեցին Շուշի քաղաքը, որ Ղարաբաղի ազգային խորհուրդի մայրաքաղաքն էր: Սակայն, անոնք չկրցան հասնիլ ուրիշ ներքին շրջաններու որովհետեւ տեղական հայկական դիմադրողականութիւն կարМикаелян, В.А. (1992). Докладная записка Карабахского армянского Национального Совета Правительству Армении о военных и политических событиях в Арцахе с декабря 1917 г. [Report of the Karabakh Armenian National Council to the Government of Armenia on the political and military events since December 1917, in Nagorno Karabakh in 1918–1923. Collection of Documents and Materials.]. Yerevan: Armenian Academy of Sciences.: 30 Հոկեմբերին, Մուտրոսի պայմանագիրէն ետք, այս ուժերը ստիպուեցան նահանջել: 15 Յունուար, 1919 թուականին, Պաքուի Անգլիացի կառավարիչը նշանակեց Խոսրոֆ Պէյ Սուլթանովը Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի ընդհանուր նահանգապետը Ազրպէյճանի մէջ, նոյնիսկ երբ անոնք Ազրպէյճանի իշխանութեան տակ չէին: 5 Յունիս, 1919 թուականին, որովհետեւ Ղարաբաղի ժողովը մերժեց ենթարկուիլ Ազրպէյճանի իշխանութեան, Սութլան Պէյ Սուլթանովը 2,000 ձիաւոր քիւրտեր առաջնորդեց եւ անոնք յարձակեցան հայկական գիւղերու վրայ Շուշիի մօտիկ - շուրջ 600 հայեր սպաննուեցաւն: Այս պատճառով, 22 Օգոստոս, 1919 թուականին, Ղարաբաղի խորհուրդը ստպիւուեցաւ համաձայնագիր մը կնքել, ուր իրենց վերջնական վիճակը պիտի որոշուի Փարիզի Խաղաղութեան Համաժողովին ընթացքինHovannisian, Richard G. (1971–1996). The Republic of Armenia. Vol. 1. Berkeley: University of California Press. pp. 176–178. ISBN 0-520-01805-2. OCLC 238471:                

Սակայն, Փարիզի Խաղաղութեան Համաժողովը անորոշ մնաց հարաւային Կովկասի տարածքներւն նկատմամբ: 19 Փետրուար, 1920 թուականին, Խոսրով Պէյ Սուլթանովը վերջնական ձեւով տեղեկացուց Ղարաբաղի խորհուրդին իրենց ենթարկումը Ազրպէյճանի:                                  

28 Փետրուարէն մինչեւ 4 Մարտ, տեղի ունեցաւ Արցախի հայերու 8րդ համաժողովը, ուր արտայայտեցին իրենց դժգոհութիւնը ազերի իշխանութենէն եւ զգուշացունին թէ եթէ իրենց գոյութիւնը վտանգուի, ուրեմն անոնք պիտի դիմեն հակադրական ուժիМикаелян, В.А. (1992). Докладная записка Карабахского армянского Национального Совета Правительству Армении о военных и политических событиях в Арцахе с декабря 1917 г. [Report of the Karabakh Armenian National Council to the Government of Armenia on the political and military events since December 1917, in Nagorno Karabakh in 1918–1923. Collection of Documents and Materials.]. Yerevan: Armenian Academy of Sciences.:                                  

Ապստամբութեան ընթացքին, հայկական ուժերը չյաջողեցան զինաթափել ազերի զօրքերը Շուշիի մէջ: Ասոր հետեւանքով, քաղաքին կէսը թալանուեցաւ եւ քանդուեցաւ, եւ շատ մը հայեր դուրս դրուեցան: Մօտաւոր 500-20.000 այերը ջարդի ենթարկուեցանLeeuw, Charles van der (2000). Azerbaijan : a quest for identity, a short history. New York: St. Martin's Press. p. 120. ISBN 0-312-21903-2. OCLC 39538940The British administrator of Karabakh Col. Chatelword did not prevent discrimination against Armenians by the Tatar administration of Gov. Saltanov. The ethnic clashes ended with the terrible massacres in which most Armenians in Shusha town perished. The Parliament in Baku refused to even condemn those responsible for the massacres in Shusha and the war started in Karabakh. A. Zubov (in Russian) А.Зубов Политическое будущее Кавказа: опыт ретроспективно-сравнительного анализа, журнал "Знамья", 2000, No. 4, http://magazines.russ.ru/znamia/2000/4/zubov.html Archived 2019-03-25 at the Wayback Machine:                                 

Ապրիլ, 1920 թուականին, երբ Ազրպէյճանի բանակը դէմ կը դնէր տեղական հայկական ուժերու, Ազրպէյճանը գրաւուեցաւ Պոլշեվիքներու կողմէ: Այս պատճառով, շատ մը շրջաններ, օրինակ՝ Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը, եւ Նախիջեւանը անցան Հայաստանի տիրապետութեան տակ: Սակայն, Յուլիս եւ Օգոստոս, 1920 թուականին, կարմիր բանակը գրաւեց Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանի մէկ մասը։ Ետքը, քաղաքական պատճառներով, Խորհրդային Միութիւնը որոշեց թէ Զանգեզուր շրջանը կը մնայ Հայաստանի վերահսկողութեան տակ, իսկ Ղարաբաղն ու Նախիջեւանը կ'ըլլան Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ: Նաեւ, Ղարաբաղի լեռնային բաժինը, որ կոչուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղ, ստացաւ ինքնավար կացութիւնը: Հայերը աւելի իրաւունքներ ունեցան եւ նշանակուեցան կարեւոր պաշտօններ, կարելիութիւններ ունենալու իրենց մայր լեզուով դպրոցներ հաճախելTobias Debiel, Axel Klein, Stiftung Entwicklung und Frieden. [Fragile Peace: State Failure, Violence and Development in Crisis Regions]. Zed Books, 2002; p.94:                                  

Երկար տասնեակներ, Խորհրդային Միութիւնը տիրապետեց շրջանը եւ վէճերը թեթեւցան: Հայերը Ղարաբաղի մէջ ճնշուած չէին: Տեղական դպրոցները կը գործածէին հայերէն լեզուն, սակայն կը դասաւանդէին ազերի պատմութիւն եւ ոչ հայկական: Հակառակ Պաքուի մէջ, խառն ազերի եւ հայ ամուսնութիւնները Ղարաբաղի մէջ բաւական անսովոր ենАлла Ервандовна Тер-Саркисянц, Современная семья у армян Нагорного Карабаха. В: В.К. Гарданов (ed.). Кавказский этнографический сборник. Ter-Sarkisiants, A. A. "Sovremennaja semja u armjan Nagornogo Karabaxa". In: V. K. Gardanov (ed.). Kavkazskij ètnografičeskij sbornik, 6: 11-46; p. 34.:                                  

Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարութիւնը պատճառ դարձաւ հայկական ազգային շարժման զարթօնքին եւ հայերու անկախութիւն պահանջելու վճռականութեան։ Երբ խորհրդային Միութիւնը ինկաւ 1980-1990 թուականներուն, Լեռնային Ղարաբաղի հարցը կրկին յառաջացաւ:                                 

 Ծանօթագրութիւններ