Պիթոլա

Պիթոլա կամ Մոնասթիրի (մակեդոներէն կամ սլաւ-մակեդոներէն՝ Պիթովա / Битола, ալպաներէն՝ Մանասթիրի, թրք․՝ Մանասթիր, առումիներէն՝ Պիթուլէ, Պիթուլի, սերպ․՝Битољ, Վիթոլիա, Պիթոլիա)․ Հիւսիսային Մակեդոնիոյ քաղաք, վարչական, մշակութային, ճարտարարուեստի եւ կրթութեան կեդրոն։ Օսմանեան ժամանակաշրջանին ծանօթ էր որպէս «հիւպատոսներու քաղաք», որովհետեւ եւրոպական բազմաթիւ երկիրներ հոն հիւպատոսարաններ ունէին։ Քաղաքը կը ճեղքէ Տրակոր գետը։ 

 Դիրք 
Կը գտնուի Բելաղոնիա հովիտին հարաւային շրջանը եւ շրջապատուած է Վարնունտաս եւ Վորաս լեռնաշղթաներէն, Մեճիթլիա-Նիքի դէպի Յունաստան սահմանային անցակետէն 14 քլ․ հիւսիս։ Քաղաքը կը գտնուի կարեւոր խաչմերուկի մը վրայ, որ կը կապէ Ատրիաթիք ծովը Էգէական ծովուն եւ Կեդրոնական Եւրոպային հետ։ 

 Տեղեկութիւններ 
Պիթոլա Հիւսիսային Մակեդոնիոյ երկրորդ մեծագոյն քաղաքն է, ըստ 2021-ի մարդահամարին։ Քաղաքը հարուստ է մշակութային յուշարձաններով, ինչպէս օրինակ՝ Սուրբ Տիմիթրիոս (1830), Հիւսիսային Մակեդոնիոյ ուղղափառ մեծագոյն եկեղեցիներէն, փակ շուկան, հին շուկան (ԺԹ․ դար), Ժամացոյցով աշտարակը (ԺԸ․ դար), Այտար Քատի մզկիթը (ԺԶ․ դար), ինչպէս նաեւ ԺԹ․ դարու  եւ Ի․ դարասկիզի նոր-դասական ոճի բազմաթիւ առանձնատուներ որոնք կը գտնուին քաղաքին Շիրոք Սոքաք (Широк Сокак) փողոցին վրայ։

 Պատկերասրահ 

 Պատմական ակնարկ 
մինի|Պիթոլա․ Իրաքլիա Լիկիսթիս ժամանակաշրջանէն խճանկար

 Մինչեւ Միջնադար 
Պիթոլա Հիւսիսային Մակեդոնիոյ տարածքին հնագոյն քաղաքներէն է։ Հիմնուած է որպէս Իրաքլիա Լիկիսթիս Ք․Ա․ 4րդ դարու կէսերուն, Մակեդոնիոյ Փիլիպոս Բ․ Մակեդոնացիին կողմէն։ Մանասթիր անունով եղած է Օսմանեան Ռումելիային (Օսմանեան կայսրութեան մեծ վարչական շրջան) վերջին մայրաքաղաքը (1836-1867)։
ձախից|մինի|Տրակոր գետ, Պիթոլա
Բիւզանդական կայսրութեան առաջին ժամանակաշրջանին (Դ․ - Զ․ դարեր) Իրաքլիա անունով եղած է եպիսկոպոսական կարեւոր կեդրոն։ Քաղաքը յաջորդաբար կը կործանուի արեւելեան գոթացիներէն 472-ին եւ 479-ին։ Ե․ դարու վերջաւորութեան եւ Զ․ դարասկիզբին քաղաքը կը վերակառուցուի, սակայն կ՛ենթարկուի սլաւական ցեղերու յաջորդական յարձակումներուն։
մինի|Calovski դեղարանին շէնքը, 1930
Միջնադարին քաղաքին շուրջը բազմաթիւ սլաւական ցեղեր կը հաստատուին։ Ը․ դարէն մինչեւ ԺԱ․ դար Պուլկարական Կայսրութեան մաս կը կազմէ եւ այդ շրջանին է որ կը կառուցուին բազմաթիւ վանքեր ու եկեղեցիներ։ 

 Օսմանեան ժամանակաշրջան 
մինի|Միլթոս Մանաքի նկարահանին արձանը, Պիթոլա
Օսմանցիները քաղաքը կը գրաւեն 1382-1383 թուականներուն ու այնուհետեւ մինչեւ 1912 Օսմանեան կայսրութեան մաս կը կազմէ։ 

1878-1913 Մոնասթիրին մէջ 12 երկիրներ հիւպատոսարաններ ունէին եւ քաղաքը ծանօթ էր որպէս «հիւպատոսներու քաղաք»։ Քաղաքը ունէր մեծ թիւով համբաւաւոր դպրոցներ, ինչպէս օրինակ զինուորական ակադեմիան, ուր հետեւեցաւ Քեմալ Աթաթուրք։ Նաեւ մշակութային բազմաթիւ կազմակերպութիւններու վարչական կեդրոն եղած է։ 1894-ին Մոնասթիրի երկաթուղագիծով Թեսաղոնիկէին հետ կը կապուի։ Իսկ 1903-ին, առումի Մանաքի եղբայրները հոն կ՛արտադրեն Պալքաններուն առաջին ֆիլմը։ Նոյն տարին տեղի կ՛ունենայ Իլիտենի ապստամբութիւնը (Օսմանեան կայսրութեան Մակեդոնիոյ սլաւախօսներ)։ Ու երբ ապստամբները կը պարտուին քաղաքը կը հրոյ ճրագ կը դառնայ։ 

 Պատկերասրահ 

 Պալքանեան պատերազմներ եւ Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ 
1912-ին,  Ա․ Պալքանեան պատերազմի ընթացքին Մոնթենեկրօ, Սերպիա, Պուլկարիա եւ Յունաստան օսմանցիներուն կը դիմադրեն։ Մոնասթիրի ճակատամարտին (16-19 Նոյեմբեր 1912) սերպերը քաղաքը կը գրաւեն եւ Պուքրէշի դաշինքով (1913) Մակեդոնիոյ շրջանը կը բաժնուի յոյներուն, պուլկարներուն եւ սերպերուն միջեւ։ Սակայն, սերպական զօրքը Մոնասթիրի կը մտնէ ու կը մերժէ զայն Յունաստանին կամ Պուլկարիոյ յաձնել։ Ատկէ ետք, քաղաքը իր փայլը եւ կարեւորութիւնը կը կորսնցնէ եւ բնակչութեան թիւը կը նուազի դէպի Ամերիկա իրար յաջորդող արտագաղթերով։

Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին, Պիթոլա մաս կը կազմէ Մակեդոնական ճակատին։ 19 Նոյեմբեր 1916-ին կը բաժնուի ֆրանսական, ռուսական, իտալական եւ սերպական մասերու ֆրանսացի զօրավարի ընդհանուր հրամանատարութեան տակ։

 Ի․ դար 
1929-ին Մոնասթիրի մաս կը կազմէ Եուկոսլաւիոյ Թագաւորութեան եւ կը դառնայ աննշան սահմանային գիւղաքաղաք մը։ Բ․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին քաղաքը կ՛անցնի նախ գերմանացիներուն (9 Ապրիլ 1941) եւ ապա պուլկարացիներուն ձեռքը (18 Ապրիլ 1941)։ 4 Նոյեմբեր 1944-ին Պիթոլա կ՛ազատագրուի եուկոսլաւ բարթիզաններուն կողմէ։  

 Ժամանակակից շրջան 
Պիթոլա կամ Մոնասթիրի, հարաւ-արեւմտեան Հիւսիսային Մակեդոնիոյ տնտեսական եւ ճարտարարուեստի կեդրոնն է։ Քաղաքին մէջ 12 եւրոպական երկիրներ կը շարունակեն հիւպատոսարան ունենալ։
մինի|«Josip Broz-Tito» վարժարան

 Բնակչութիւն 
մինի|«Sv. Bogoroditsa» դպրոց, 1898-1912
Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Պիթոլայի բնակչութիւնը բաղկացած է՝ 

+ Ազգային խումբեր 2021-ի մարդահամար բնակչութեան թիւ % Մակեդոնացի 55 995 80.8 Ռոմանի 2 862 4.1 Ալպանացի 2 441 3.5 Թուրք 1 115 1.6 Առուման 1 003 1.4 Սերպ 321 0.5 Պոսնիացի 0.0 0.1 Ուրիշ 729 1.1 Ընդհանուր 69 287

Հիւսիսային Մակեդոնիոյ քաղաքներուն բնակչութեան թիւ Պիթոլան որ Մոնասթիր անուանուած էր Թեսաղոնիկէ-Մոնասթիրի երկաթուղային գիծ Ֆլորին Քուրթա, Սլաւները, Քթմպրիճ համալսարան, 2001, էջ 131 Յունական աշխարհի տարածութիւնը Ք․Ա․ 8րդ - 6րդ դար, Ճոն Պորդման, Ն․Ճ․Լ․Համոնտ, 1982․ ԼոնտոնԿիւլելմուս Թիրենսիս․ Բելաղոնիա շրջանին պատմութիւնը, Ճ․Բ․Մին, 1855, լատիներէն Պիթոլա, Պատմութիւն եւ տուեալներ․ Բրիտանիքա հանրագիտարան, 5-2-2022 Պիթոլա․ հիւպատոսներու քաղաքը [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/6782/1/The_war_of_numbers_and_its_first_victim.pdf Հիւսիսային Մակեդոնիա, ԺԹ․ դարավերջ - Ի․ դարասկիզբ] 1948-2002 Պիթոլայի վիճակագրական տուեալներ  Պուքրեշի դաշինք, 10-8-1913 Պուքրէշի դաշինքը եւ Ա․համաշխարահային պատերազմ, 10-8-2023, Վլասիս Քոմնինոս Պալքանեան պատերազմներ․ 1912-1913
 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական քաղաքներ