Սամոս

Սամոս (յուն․՝ Σάμος ), Էգէական Ծով, Յունաստան։ Կը գտնուի Էգէական ծովուն կեդրոնական արեւելեան մասին, Իքարիօ ծովուն արեւելքը։ Կղզին ծննդավայրն է հնադարի մեծ թուաբանին Փիթաղորաս, Արիսթարխոս թուաբանին, Էբիքուրոս փիլիսոփային եւ բազմաթիւ պատմաբաններու համար՝ Էսոբոսին։ Սամոս արտադրուած են պղինձէ առաջին արձանները, ինչպէս նաեւ Ք․Ա․550-ի Սամոսի անօթները։ Հոն կը գտնուին 1036 մ․ երկարութեամբ Էվբալինիօ փապուղին (Ευπαλίνειο όρυγμα) զոր Իրոդոթոս կը նկարագրէ որպէս ջրամատակարարման հնադարեան կարեւոր կառոյց եւ Եունեսքոյէն Համաշխարհային ժառանգութեան յուշարձան յայտարարուած Իրէօ (հնադարեան բնակավայր, ուր կը գտնուէր Իրա դիցուհիին տաճարը)։   

 Աշխարհագրական դիրք 
Սամոս Իքարիայէն 10 ծ․մ․ հեռու է եւ կը գտնուի անոր արեւելքը։ Իսկ Փոքր Ասիոյ ափերէն զայն կը բաժնէ նեղ ջրանցք մը 1300 մ․ լայնութեամբ։ Ծովեզրը 86 ծ․մ․ է եւ ընդհանուր տարածութիւնն է 477 քլ․²։

Միքալիս նեղուցը կղզին Թուրքիայէն կը բաժնէ (թրք․՝ Dilek Daği)․ լայնքը կը տարբերի՝ 750 մ․ մինչեւ 1600 մ․։ 
ձախից|մինի|Քերքիս լեռ
մինի|Քարլովասի
Վարչականօրէն կը պատկանի համանուն Սամոս նահանգին։ Կղզիին տարածութիւնն է 480 քլ², բնակչութեան թիւը ըստ 2021-ի մարդահամարին 32 642 է եւ բարձրագոյն կէտն է Քերքիս կամ Քերքեթէաս (1443մ․)։ Մայրաքաղաքն է Սամոս (կամ Քաթօ Վաթի) 5 961 բնակիչներով եւ կը գտնուի կղզիին հիւսիս-արեւելեան ափին, իսկ երկրորդ կարեւոր նաւահանգիստըն է Քարլովասի (7 363)։

 Հակիրճ պատմական ակնարկ 
մինի|Բիթաղորիօ նաւահանգիստ

 Անուն 
Հին արձանագրութիւններուն մէջ Սամոս արձանագրուած է բազմաթիւ անուններով՝ Իդրիլի, Մելամֆիլոս, Մելանթեմոս, Ֆիլիս, Անթեմիս եւ Դորիսա։ Անոնք կը պատկերեն անոր ջրարատութիւնը, հարուստ բուսականութիւնը եւ ծառախտութիւնը։

Սամոս անունը հաւանաբար յառաջ եկած է «սամա» հին արմատ բառէն որ բարձր լեռներ կը նշանակէ։

 Նախատապմական տարիներ 
Հնաբանական պեղումներ յայտնաբերած են թէ կղզին բնակուած է Նոր Քարէ Դարաշրջանէն (Ք․Ա․7000) եւ Պղինձի դարէն։
մինի|Ք․Ա․ 550-520․ երկշար թեւերով սամոսի ցռկանաւի նախատիպ։ Սելանիկի Ճարտարարուեստի Թանգարան
Կղզին բնակուած է նախապատմական շրջանէն։ Հոն հաստատուած են յաջորդաբար փիւնիկեցիներ, բելասղիներ, Քարես եւ Լելեղես։ Ըստ դիցաբանութեան, Պելոպոնեսի Արքադիա շրջանէն Ակէոս առաջինն էր որ կղզին կը հաստատուի։ Ան մասնակցած էր Արկոնաւթեան արշաւանքին։ Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին Յունաստանի մայր ցամաքամասէն յոյներ կղզին կը հաստատուին․ առաջինները Յոնիացիները եղած են, Էբիդավրոսէն (Պելոպոնեսի արեւմուտքը)։

 Հնադարէն մինչեւ պարսկական տիրապետութիւն 
Սամոս եղած է Յոնիական Դաշինքին 12 անդամներէն մէկը։ Ք․Ա․650-ին եղած է Էգէականի առեւտրական կարեւոր կեդրոններէն մէկը։ Կղզիին բնակիչները բացին ծովային առեւտրական ճամբաներ դէպի Եգիպտոս, Քիրինի, Կորնթոս եւ Սեւ ծով։

 Պարսկական տիրապետութիւն մինչեւ Պելոպոնիսեան պատերազմ 
Ք․Ա․6-րդ դարակիսերուն, երբ Բոլիքրաթիս (Սամոսի կառավարիչը) դաւադրաբար կը սպաննուի պարսիկներուն կողմէն, կղզին պարսիկները կը գրաւեն եւ բնկաչութեան մեծամասնութիւնը կը սպաննուի։ Այդ պառճառով Սամոս Յոնիական ապստամբութեան կը մասնակցի (Ք․Ա․499)։ 
մինի|Սամոսի դրամ, Ք․Ա․ 5-րդ-4-րդ դարեր
Պելոպոնեսեան պատերազմին ընթացքին Պելոպոնեսեան Դաշինքին եւ Աթէնքին միջեւ վէճին, Սամոս Աթէնքին կողմը կ՛առնէ։ 

 Սամոսի դրամ 
Հին Սամոսին դրամը կը յատկանշուի առիւծի մը գլուխով։ 
մինի|Սամոսի դրամ, Ք․Ա․ 2-րդ դար

 Հելենիստական եւ Հռոմէական ժամանակաշրջաններ 
Ք․Ա․275-220 տարիներուն, կղզին Պտղոմէոսի Եգիպտական նաւատորմիղին խարիսխը կը դառնայ։ Ապա յաջորդաբար կ՛անցնի Սելեւկեաններուն, հռոմէացիներուն ձեռքը։ Միհրդատեան պատերազմներուն ընթացքին կղզին ծովահէններու յարձակումներուն դիրախ կը դառնայ։

 Միջնադարէն մինչեւ ԺԹ․ դար 
մինի|Լիքուրղոս Լողոթեթիս․ ապստամբութեան ղեկավարը
Բիւզանդական ժամանակաշրջանին, Սամոս համանուն թեմին մաս կը կազմէ։ Օսմանեան գերիշխանութեան սկիզբին, բնակիչները կղզին կը լքեն եւ շատեր կը վերահաստատուին 1550-էն ետք։ Կղզին կը հաստտուին նաեւ դրացի կղզիներէն եւ Փոքր Ասիոյ ափերէն բնակիչներ։ Այսօրուան գլխաւոր քաղաքները կը զարգանան ԺԸ․ դարէն մինչեւ ԺԹ․ դար։

Յունական ապստամբութեան օրերուն, կղզին ապստամբութեան դրօշ կը բարձրացնէ 18 Ապրիլ 1821-ին։ Ապստամբութեան ընթացքին ինքզինք կիսանկախ կը հռչակէ։ Կառավարիչը կ՛ըլլայ յոյն ուղղափառ քրիստոնիայ դաւանանքի անձ եւ կը պատկանի օսմանեան կայսրութեան վերնախաւին։
մինի|Սամոսին միացումը Յունաստանին, նկար՝ Մարտ 1913

 Ի․ դար 

 Միացում 
11 Նոյեմբեր 1912-ին, Սամոս կը միանայ Յունաստանին։

 Փոքր Ասիոյ գաղթականներ 
Փոքր Ասիոյ Աղետէն ետք, 1922, բազմաթիւ ընտանիքներ դիմացի Փոքր Ասիոյ շրջաններէն կղզին կը հաստատուին, անոնց թիւը 30 000-էն աւելի է։

 Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն մինչեւ ԻԱ․ դար 
մինի|Սամոսի միջազգային օդակայան
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, իտալական եւ գերմանական գերիշխանութիւնները կը կործանեն կղզին․ կառոյցները մեծապէս կը վնասուին մանաւանդ գերմանական ռմբակոծումներուն ընթացքին (Նոյեմբեր 1943) եւ կղզին կ՛ունենայ բազմաթիւ զոհեր։

Յունաստանի ազատագրումով եւ կղզիէն գերմանացիներու մեկնումով, Սամոս կամաց կամաց կը սկսի զարգանալ։ ԻԱ․ դարուն, տնտեսութիւնը վերելք արձանագրած է շնորհիւ տեղական արտադրութիւններուն եւ զբօսաշրջիկութեան։

 Տնտեսութիւն 
մինի|Սամոս, ծովափները եւ Միքալիս նեղուցը որ զայն Թուրքիայէն կը բաժնէ

 Զբօսաշրջիկութիւն 
Ամրան, կղզին կ՛այցելեն հազարաւոր զբօսաշրջիկներ։ Յունաստանի գեղեցկագոյն եւ կանանչապատ կղզիներէն է։ Ծառախիտ անտառներ, ձիթենիներ, որթատունկեր եւ պտղատու ծառեր կը ծածկեն կղզին՝ լեռներու բարձրագոյն կէտերէն մինչեւ ափերը։ 

 Ծովափներ 
Սամոս ունի բազմաթիւ ծովափներ որոնք զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւեն, ինչպէս օրինակ՝ Mare Deus Beach, Բոթամի, Լիվադաքի, Glicorisa, Մեղալօ Սէյթանի, Միքրօ Սէյթանի, Սվալա, Ցապու, Պալոս-Օրմօս Քումէյիքոն, Pappa Beach․ եւայլն։

 Գինեգործութիւն 
Դիցաբանութիւն, պատմութիւն եւ Ապելոս (այգի) տեղանունը կղզիին երկու լեռնազանգուածներէն մէկուն, կը պատկերեն Սամոս կղզին որպէս հսկայ այգի մը։ Լեռնային եւ կիսալեռնային շրջաններուն մէջ որթատունկի մշակումէն արտադրուած գինին միջազգային համբաւի արժանացած է։ 

«ΣΑΜΟΣ» արձանագրուած եւ պահպանուած անունով գինիներու ցանկ․-
մինի|Սամոսի Muscat (մշկախաղող)
 Samos Vin Doux անուշ գինի
 Samos Grand Cru բնական անուշ գինի
 Samos Nectar Οίνος բնական անուշ գինի
 Samos Anthemis անուշ գինի
 Εκκλησιαστικός անուշ գինի

«Էգէական Ծով» պիտակով արձանագրուած եւ պահպանուած անունով գինիներու ցանկ․-

 Ψηλές Κορφές սպիտակ չոր գինի ΠΓΕ
 Αγέρι του Αιγαίου սպիտակ չոր գինի ΠΓΕ
 Αγέρι του Αιγαίου Οίνος սպիտակ կիսաչոր գինիΠΓΕ

Սեղանի գինիներ․-

 Golden Samena Οίνος սպիտակ չոր գինի
 Οίνος Ξηρός Λευκός սպիտակ չոր գինի
 Οίνος Ροζέ Ημίξηρος Ռոզէ կիսաչոր գինի
մինի|Սամոս, Վաթի․ քաղաքապետարան եւ հնաբանական թանգարան

 Տեսարժան վայրեր 

 Սամոս գինիի թանգարան
 Սամոսի Իրէօ
 Էվբալինիօ փապուղի
 Փիթաղորասին քարայրը
 Փիթաղորա հրապարակ
 Ղլիֆադա լիճ 
 Հին թատրոն
 Սամոսի Հնաբանական Թանգարան
 Փիթաղորիոյի նոր Հնաբանական Թանգարան
 Փիթաղորիոյի Հնաբանական Հաւաքածոյ
 Սամոսի Առաջնորդանիստ Մայն եկեղեցուոյ Բիւզանդական Թանգարան
 Նիքոլաոս Տիմիթրիու Մշակութային Կեդրոնի Ժողովրդագրական Թանգարան
 Քարլովասիի Կաշեգործութեան Թանգարան
 Քարլովասիի Ժողովրդագրական Թանգարան

 Երաժշտութիւն 
մինի|Մարաթոքամպոս
Սամոս ունի երաժշտութեան հարուստ պատմութիւն։ Աւանդական երաժշտութիւն ու երգեր արխիւներուն մէջ առաջին անգամ արձանագրուած եւ հրատարակուած են 1887-ին։

Գործածուած նուագարաններն են՝ Սանթուր, սուրավլի, ջութակ, կիթառ, պղինձէ շնչափողեր եւ հարուածային գործիքներ, աքորտէոն, արմոնիօ, սրինգ։

Յունական դրամներ եւ անոնց ծնողքը  mySamos․ Սամոսի ճամբորդական ուղեգիծ, Սթամաթիս Լողոթեթիս Էթնոս․ 1821-ի Յեղափոխութիւն․ Սամոս, անկախ կղզին, Եորղիա Ցացանի, 14-3-2021 Սամոսի Առաջնորդանիստ Մայն եկեղեցուոյ Բիւզանդական Թանգարան Լեքսիքօ․ UK English Dictionary - Սամոս, 6-8-2020 Աշխարհի տեղերու անուանումներու բառարան, Օքսֆորտ համալսարանի լրտ․, Էվըրեթ-Հիթ , Ճոն 2017 Բրիտանիքա․ Սամոս Սամոսին փապուղին, Թոմ Աբոսթոլ, 22-3-2011 Սամոս Օսմանեան ժամանակաշրջանին, Լանտրոս Խրիստոս, Քամարա Աֆրոդիթի, Տոուսոն Մարիա-Տիմիթրա, Սբիրոբուլու Վասօ22-5-2013  Սամոս յունական յեղափոխութեան ժամանակաշրջանին, Լանտրոս Խրիստոս, Քամարա Աֆրոդիթի, Տոուսոն Մարիա-Տիմիթրա, Սբիրոբուլու Վասօ 22-5-2013 Եունեսքօ - Համաշխարհային Ժառանգութիւն - Սամոս․ Բիթաղորիօ եւ Իրէոն 

 Ծանօթագրութիւններ