Խանիա

Խանիա (յուն․՝ Χανιά), վենետիկեան անուանումը՝ Գանիա (իտալերեն՝ La Canea), հիւսիս-արեւմտեան Կրետէի քաղաք-նաւահանգիստ։ Կը գտնուի Ռեթիմնոյէն մօտաւորպաէս 70 քմ․ դէպի արեւմուտք եւ Իրաքլիոնէն 145 քմ․  դէպի արեւմուտք։ Նաւահանգիստը կը գտնուի Կրետէի ծովու ափին։ Խանիա քաղաքը համանուն շրջանային միաւորին վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 110 646 մարդ կը հաշուէ (2021-ի մարդահամար)։ Մեծութեամբ կղզիին երկրորդ քաղաքն է։ Տարածքը 12,564 քմ² է։

 Պատմութիւն 
Հնադարուն քաղաքի տարածքին կը գտնուէր Քիտոնիա քաղաքը (Մինոասեան քաղաքակրթութիւն)։

 Վենետիկեան տիրապետութիւն 
Խաչակրութեան չորրորդ արշաւանքէն յետոյ (1204), Կրետէին տիրացած էր Պոնիֆաթիոյ Մոնֆերադիքոսին։ Ան ալ կղզին վաճառեց վենետիկցիներուն 1000 արծաթ մարքի դիմաց։ 1263-ին Ճենովային մալթացի կոմս Էնրիքօ Բեսքաթորէի առաջնորդութեամբ եւ տեղի բնակիչներուն աջակցութեամբ անոնց դուրս մղեցին վենետիկցիները կղզիէն։ Ճենովան կղզիի վրայ իր իշխանութիւնը պահպանեց մինչեւ 1285, երբ վենետիկցիները վերադարձան։

Վենետիկցիներուն օրով, Խանիա քաղաքը դարձաւ կղզիի վարչակազմի ղեկավարին՝ ռեկտորին նստավայրը։ Քաղաքը տարածաշրջանի զարգացող գիւղատնտեսական կարեւոր առեւտրական կենդոնն էր։ Սկիզբը վենետիկեան կառավարութիւնը խիստ էր եւ ճնշող, սակայն աւելի ուշ կրետացիներուն եւ վենետիկցիներուն միջեւ յարաբերութիւնները բարելաւուեցան։ Վենետիկի հետ շփումով կրետական եւ վենետիկեան մշակոյթները իրարմէ ազդուեցան։ Սակայն յոյները պահպանեցին ուղղափառ դաւանանքը։ Քաղաքը կոչուեցաւ Լա Քանիա։ Քաղաքային ամրութիւնները ամրապնդուեցան, իսկ քաղաքին սահմանները ձեռք բերին ժամանակի ուրուագիծերը։ 
մինի|334x334փքս
1453-ին Կոստանդնուպոլսոյ անկումէն ետք, շարք մը հոգեւորականներ, վանականներ եւ նկարիչներ ապաստան գտան Կրետէ կղզին։ Յետագայ ժամանակաշրջանին Խանիա քաղաքին մէջ ձեւաւորեցաւ բիւզանդական, վենետիկեան եւ դասական յունական մշակոյթներու խառնուրդը։ Այդ ընթացքին կառուցուեցան կարգ մը կարեւոր շինութիւններ, զարգացան գրաւոր մշակոյթը, երաժշտութիւնն եւ կրթութիւնը։

 Օսմանեան տիրապետութիւն 
Թուրքերը քաղաքը գրաւեցին 1645-ի Օգոստոս 2-ին՝ երկամսեայ պաշարումէն ետք։ Պաշարման ժամանակ բազմաթիւ զոհեր եղան, յատկապես թուրքերէն։ Թուրք հրամանատարը Պոլիս իր վերադարձին, մահապատիժի ենթարկուեցաւ 40 000 մարդու կորուստի պատճառով։

Քաղաքի եկեղեցիների մեծ մասը վերածուեցան մզկիթներու։ Թուրքերը ընդհանրապէս կ'ապրէին քաղաքի արեւմտեան թաղամասերուն մէջ՝ Քասթելի եւ Սբլանծիա, ուր անոնք Դոմինիկեան Սուրբ Նիկոլայի եկեղեցին վերածեցին գլխաւոր մզկիթի («Houghiar Tzamissi»)։ Կառուցեցին նաեւ նոր մզկիթներ, ինչպէս «Kioutsouk Hassan Tzamissi»-ն նաւահանգիստի շրջանը։ Քաղաքին մէջ կառուցեցին նաեւ թրքական բաղնիքներ եւ շատրուաններ։ Կրետէի թուրք փաշայի նստավայրը եւս կը գտնուէր Խանիա։

1821-ին հակաթրքական ապստամբութեան ժամանակ, քաղաքին մէջ բախումներ տեղի ունեցան յոյներուն եւ թուրքերուն միջեւ։ Երկու կողմերն ալ զոհեր ունեցան։ Զոհուածներուն մեծամասնութիւնը քրիստոնեայ էր։ Մելհիսեդեկ Դեսպոտաքիս եպիսկոպոսը ապստամբութեան մասնակցելուն համար ծառի վրայ կախաղան հանուեցաւ։
մինի|365x365փքս|Խանիա
Հալեպի համաձայնագրէն յետոյ (1878, Սեպտեմբեր 30) քրիստոնեայ բնակչութիւնը աւելի շատ իրաւունքներ ստացաւ։ Սակայն 1889-ին հակաթրքական ելոյթներէն յետոյ յոյներու ստացած արտօնութիւններուն մէկ մասը 26 Հոկտեմբերի հրովարտակով չեղեալ յայտարարուեցաւ։ Սակայն խռովութիւնները շարունակուեցան նաեւ 1890-ական թուականներու ընթացքին։ 1898-ին Օսմանեան կայսրութիւնը Կրետէին ինքնավարութիւն շնորհեց, իսկ 1913-ին կղզին պաշտօնապէս ներառուեցաւ Յունաստանի կազմին մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանին բազմաթիւ թուրքեր իրենց ընտանիքներով Թուրքիա վերադարձան։ Մնացած թուրք բնակչութիւնը մնաց Խանիա մինչեւ 1923, երբ Լօզանի դաշնագրով տեղի ունեցաւ յոյն-թրքական բնակչութեան փոխանակութիւնը։

 Ժամանակակից շրջան 
Խանիա քաղաքը բաժնուած է երկու մասի՝ հին քաղաք եւ նոր քաղաք։ Հին քաղաքը կը գտնուի հին նաւահանգիստի կողքին։ Շրջապատուած էր վենետիկեան հին ամրութիւններով, որոնք կառուցուած են 1538-ին։ Այսօր պահպանուած են արեւելեան եւ արեւմտեան մասերը։ Ժամանակակից քաղաքին կեդրոնը կը գտնուի հին քաղաքին եւ հարաւային հատուածին։

 Հին քաղաք 
Հակառակ անոր թէ Խանիան ռմբակոծուած էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, հին քաղաքը կը համարուի Կրետէի կղզիի ամէնագեղեցիկ քաղաքային շրջանը, յատկապէս վենետիկեան նաւահանգիստի մնացորդները։ Հին քաղաքի կեդրոնական մասը կոչուած է Քասթելի (միջնաբերդ)։ Այն տեղակայուած է փոքրիկ ժայռի վրայ, ծովափին մօտ։ Նաւահանգիստի ափին կը գտնուի Խանիայի եզակի մզկիթներէն մէկը՝ Քիւչուկ Խասան մզկիթը, ինչպէս նաեւ վենետիկեան արսենալը։
մինի|307x307փքս
Խանիա քաղաքի նաւահանգիստին կը գտնուի աշխարհի ամէնահին փարոսներէն մէկը։ Այժմ ան քաղաքի «այցեքարտն» է եւ խորհրդանիշը։

 Նոր քաղաք 
Ժամանակակից Խանիայի տնտեսութեան հիմքը կը կազմեն գիւղատնտեսութիւնը եւ զբօսաշրջութիւնը։ Քաղաքը կը սպասարկէ «Իոաննիս Դասկալոյեաննիս» օդանակայանը։

Քաղաքին բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնը Կրետէի բազմարուեստից համալսարանն է, ուր կ'ուսանին մօտաւորապէս 2.200 ուսանող։ Խանիա կը գտնուին նաեւ Միջերկրածովեան գիւղատնտեսական համալսարանը ու կարգ կը գիտական հաստատութիւններ։

•Է. Վենիզելոսի անուան ազգային հետազօտական հիմնադրամ

•Միջերկրածովեան ճարտարապետական կեդրոն

•Ձիթապտուղի եւ մերձարեւադարձային մշակոյթի ակադեմիա

•«Խրիսոստոմոս» գրական միութիւն
 Բնակչութիւնն 
 Տարի Բնակչութիւն, մարդ 1991  51 710 2001  55 838 2011  53 910

 Տեսարժան վայրեր 
•Հին քաղաքին Վենետիկեան արսենալը
մինի|366x366փքս
•Սամարիա կիրճ, աշխարհագրական կառոյց Կրետէ կղզիի արեւմուտքը։ Կը գտնուի Խանիայէն 43 քմ․ հարաւ՝ Օմալոս բարձրավանդակին։ Կիրճը եւ անոր շուրջը գտնուող տարածքը ներառուած են Լեֆքա Օրի ազգային պուրակին։

•Խանիայի մայր տաճար

•Սուրբ Երրորդութեան տաճար, կը գտնուի քաղաքէն ոչ հեռու։

•Գուվերնետօ վանքը, Աքրոտիրի թերակղզին մէկ ուրիշ վանք է։

•Քիւչուկ Խասան մզկիթ

 Թանգարաններ 
•Հնաբանական թանգարան

•Բանահիւսութեան թանգարան

•Պատմական արխիւ

•Կրետէի ծովային թանգարան
մինի|348x348փքս
•Քաղաքային գեղարուեստական պատկերասրահ

•Բիւզանդական եւ հետբիւզանդական հաւաքածոյ

•Էլեֆթերիոս Վենիզելոս տուն

•Ռազմական թանգարան

 Յայտնի բնակիչներ 
•Նանա Մուսխուրի՝ յոյն երգչուհի

•Էմանուիլ Անտոնիադիս (1791-1863), յունական յեղափոխութեան յայտնի մասնակից, յունական պատմագրութեան մէջ յայտնի է որպէս «անկախ լրագրութեան մարտիկ» եւ լրագրող, որ կանգնած էր յունական անկախ մամուլի ակունքներուն

•Նիքոլաոս Գունելաքիս (1829-1869), յոյն նկարիչ, մեծցաւ եւ ուսանեցաւ Ռուսաստան

•Էլենի Դանիլիդու (1982), յոյն թենիսիստուհիԽանիա կայքէջ ԽանիաԽանիա տեղեկութիւններ

 Ծանօթագրութիւններ