Պարոքքօ ճարտարապետական ոճ

Պարոքքօն ԺԷ. դարու վերջաւորութեան ի յայտ եկած եւ ԺԸ. դարուն ծաղկած արուեստի եւ ճարտարապետութեան ոճ մը, որ աւելի ուշ տարածուած է Եւրոպայի մէջ, ապա՝ աշխարհով մէկWittkower R., Art & Architecture in Italy 1600–1750, 1985 edn, p. 111։

 Բառին ծագումը 
Բառը ծագում ունի փորթուկալերէնէն՝ «barroco», որ կը նշանակէ «անկանոն մարգարիտ»։ Սկզբնական շրջանին, այս ոճը կը քննադատուի իբրեւ չափազանցուած, սակայն յետագային կ'արժեւորուի իբրեւ բարձրաստիճան արուեստի արտայայտութիւնToman, L'Art Baroque (2015) p. 125։

 Պատմութիւն 
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Lazio_Roma_Gesu1_tango7174.jpg|ձախից|մինի|400x400փքս|Հռոմում գտնվող Ջեզու եկեղեցու նավը եւ աբսիդը
Համաձայն որոշ հետազօտողներու՝ իտալական արուեստին մէջ ի յայտ եկած Պարոքքօ ոճը ձեւաւորուած է մաներիզմի հիման վրայյ։ Իտալական ճարտարապետութեան մէջ վաղ մաներիզմի նշանաւոր ներկայացուցիչ էր Ճակոմօ տա Վինյոլան (1507-1573)։ Ան Հռոմի մէջ կառուցած էր Էտրուսկներու ազգային թանգարանային անսամպլը Հռոմի Յուլիոս III պապի (1550-1555) պահանջով։ Այս կառոյցը համեմատաբար փոքր է, բայց կը տարբերի իր կառուցուածքով եւ համակարգի աւելի լայն մեկնաբանութեամբ ու ճարտարապետական տարածքի պատկերաւորութեամբ․ մեծ եւ փոքր կամարներու ու պարտէզներու համադրութիւն, շատրուաններ, որմնանկարներով եւ բաց ռելիէֆներով կիսաշրջանաձեւ պատկերասրահներ, տարբեր բարձրութիւններու վրայ տեղակայուած տաղաւարներ։ Այնուամենայնիւ, ըստ մեծամասնութեան կարծիքի՝ Պարոքքօ ոճի ձեւաւորումը կը սկսի այնտեղէն, ուրկէ տեղի կ'ունենայ դասական թեքթոնական համակարգի՝ սիմեդրիայի եւ փակ ճարտարապետական յօրինուածքի ոչնչացումը։ Պարոքքօ ոճի «իսկական» հիմնադիրը կը համարուի Միքել ԱնճելօնВёльфлин Г. Ренессанс и Барокко. — СПб. : Азбука-классика, 2004.- С. 245։ Պատահական չէր, որ Պարոքքօ ոճը ծագեցաւ Հռոմի մէջ, քանի որ հին հռոմէական արուեստի յուշարձանները դարձան Պարոքքօ ճարտարապետութեան աղբիւրներէն մէկը։ Միքել Անճելօն առաջինն էր, որ դուրս եկաւ ճարտարապետութեան մէջ կարգ ու կանոնի աւանդական պատկերացումէնНовый энциклопедический словарь изобразительного искусства. Т. II — С. 56-57։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Clementinum_baroque_library_2.jpg|աջից|մինի|350x350փքս|Կլեմենտինումի գրադարանը Պրահայի ճիզվիտական համալսարանում (1722)
Այսպիսով, ճարտարապետական այս ոճը ծնունդ առած է Իտալիոյ մէջ մօտաւորապէս 17-րդ դարու սկիզբը եւ աստիճանաբար տարածուած ամբողջ Եւրոպայի մէջ։ Պարոքքօ ոճի առաջացման եւ զարգացման ամէնակարեւոր խթանններէն էր 16-17-րդ դարերու աշխարհագրական եւ գիտական մեծ յայտնագործութիւնները, որոնք մեծապէս ընդարձակեցին մարդոց մտածելակերպը ժամանակի եւ տարածութեան վերաբերեալ։ Յաջորդ կարեւոր խթանը կաթոլիկութեան գաղափարախօսութիւնն էր։ Պարոքքօ ոճը կաթոլիկ եկեղեցւոյ կողմէ ի սկզբանէ ներկայացուած է որպէս Ռեֆորմացիայի եւ բողոքական եկեղեցիներու դէմ պայքարի միջոց՝ նոր ճարտարապետութիւն, որ զարմանք ու հիացմունք կ'առաջացնէրGauvin Alexander Bailey, Between Renaissance and Baroque: Jesuit Art in Rome, 1565-1610, Toronto: University of Toronto Press, 2003.։ Այդ պատճառով, Պարոքքօ ոճը կը կոչուի նաեւ «հակայեղափոխութեան ոճ» եւ «պատրանքի արուեստ»Вёльфлин Г. Искусство Италии и Германии эпохи Ренессанса. — Л. : ОГИЗ, 1934։

Ճարտարապետական այս ոճը իր գագաթնակէտին հասաւ Բարձր Պարոքքօյի շրջանին (1625–1675), երբ այն կ'օգտագործուէր Իտալիայի, Սպանիայի, Փորթուկալի, Ֆրանսայի, Աւստրիայի եկեղեցիներու եւ պալատներու կառուցման մէջ։ Ուշ Պարոքքօյի շրջանը (1675–1750) 1730-ական թուականներէն տարածուեցաւ Ռուսաստանի եւ Լատին Ամերիկայի, Սպանիայի ու Փորթուկալի գաղութներուն մէջ, իսկ Կեդրոնական Եւրոպայի մէջ յայտնուեցաւ եւ ծաղկեցաւ՝ վերափոխուելով այլ ոճի մը՝ ռոքոքոյիOudin, Dictionnaire des Architectes (1994), pp. 43–44Ducher (1988), Flammarion, pp. 102–104։ Պարոքքօ ճարտարապետները վերցուցին Վերածնունդի ճարտարապետութեան հիմնական տարրերը, ներառեալ գմբէթներն ու սիւնաշարերը, եւ անոնք աւելի բարձր, աւելի զարդարուած եւ աւելի տրամաթիք դարձուցին։ Կառոյցներու ներսի ճարտարապետական հնարները այն տպաւորութիւնը կը ստեղծէին, կարծես աչքերդ վեր բարձրացնելով կը նայէիր դէպի երկինք։ Քանդակուած հրեշտակներն ու պատկերուած նկարները ամբողջովին կ'ընդգրկէին առաստաղը։ Լոյսը կ'օգտագործուէր նաեւ տրամաթիք էֆեքթ ստանալու համար. անիկա կը հոսէր գմբէթներէն եւ կ'արտացոլար ոսկեզօծութեան առատութենէն։ Սիւները նոիյնպէս դէպի վեր շարժման պատրանք կը ստեղծէին․ այդ տեքորաթիւ տարրերը կը գրաւէին ամբողջ հասանելի տարածքը։ Պարոքքօ պալատներուն մէջ մեծ սանդուխները գլխաւոր տարր դարձած էինDucher (1988), Flammarion, p. 102։

 Վաղ Պարոքքօ (1584–1625) 
Պարոքքօ ճարտարապետութիւնը ծնունդ առած է 16-րդ դարու վերջը եւ 17-րդ դարու սկիզբը իր արտայայտութիւնը գտնելով Հռոմի եկեղեցական ճարտարապետութեան մէջ`որպէս բողոքական եկեղեցւոյ բարեփոխումներուն դիմակայելու միջոց։ Այս ոճը արձագանգն էր եկեղեցական աւելի վաղ ձեւաւորուած խիստ, դասական ոճին եւ  նպատակ ունէր հասարակ մարդոց զարմացնել, հիացնել, ինչպէս նաեւ վախ ներշնչել։ Այդ պատճառով կ'օգտագործուէին հակադրութիւններու, շարժման, խաբկանքի եւ այլ տրամաթիք ու թատերական հնարներու համադրութիւն․ օրինակ, ներկուած, նկարներով պատուած առաստաղները այնպիսի պատրանք կը ստեղծէին, կարծես՝ ուղղակիօրէն կը նայէիր երկինք։ Նոր ոճի ձեւաւորման յատկապէս կը նպաստէին կրօնական պատուէրները, թատրոնները, ինչպէս նաեւ, ճիզուիթները, որոնք ժողովրդական լայն լսարանի համար նախատեսուած նոր եկեղեցիներ կը կառուցէինDucher, Caracteristique des Styles (1989), p. 102։

Վաղ Պարոքքօն (1584–1625) գլխաւորաբար ակնյայտ էր իտալացի ճարտարապետներու աշխատանքներուն մէջ, ինչպէս օրինակ, ճարտարապետ Ճաքոմօ տելա Բորթայի նախագծած Ճեզի եկեղեցին, Գառլօ Մատերնայի կողմէ կառուցուած Սուրբ Պետրոսի պազիլիքի ճակատը եւ գմբէթը (1612) եւ Սանդա Սուսաննան (1603)։ Ֆրանսայի մէջ այս ոճի վաղ շրջանի օրինակ էր Սալոմոն տե Պրոսէի կողմէ Մարիա Մետիչի համար կառուցուած Լիւքսեմպուրկի պալատը (1615–1645)Toman (Rolf, L'Art Baroque – Architecture – Sculpture- Peinture (2015) pp. 12–70:

 Պարոքքօ ոճին յատկանիշները 
 Մեծ եւ թափանցիկ խաղեր լոյսի ու ստուերի մէջ (dramatic chiaroscuro),
 Բազմաշերտ ու հոյլայեղ զարդարանք,
 Շարժումներ՝ աղեղներով, պտոյտներով եւ գմբէթներով,
 Կեդրոնացում յուզական տպաւորութեան վրայյ՝ ոչ պարզ, այլ հարուստ ու արտայայտիչ կառուցուածքներ,
 Մեծ ծաւալներով եւ աչքի զարնող զարդանախշեր:

 Պարոքքօ ոճով նմուշներ 
 Սան Փիետրոյի տաճարը՝ Հռոմ (Bernini),
 Վերսայի պալատը՝ Ֆրանսա,

 Սան Քարլօ Ալլէ Քուատրօ Ֆոնթանէ՝ Հռոմ (Borromini)
 Լիւքսամպուրկի պալատը:
 Իտալիա 
ԺԸ. դարու սկիզբը պարոքքօ շինութիւնները կարելի էր գտնել ամբողջ Իտալիոյ տարածքին։ Ուշագրաւ օրինակներէն է Թուրինի մօտակայքը գտնուող Սուփըրկա պազիլիքան՝ կառուցուած Ֆիլիփփօ Եուվարայի (1717-1731) կողմէ, որուն իբրեւ բնօրինակ ծառայած է Փարիզի պանթէոնը: Սթուփինիկիի պալատը (1729-3129) որսորդարան մըն էր, Թուրինի մերձակայքը գտնուող Սաւոյի թագաւորական տան նստավայրերէն մէկը եւ կառուցուած է Ֆիլիփփօ Եուվարայի կողմէ։

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Ճարտարապետութիւն
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետական ոճեր