Սիւնիներ

մինի
Սիւնիներ կամ Սիսակեաններ, հին նախարարական եւ Միջնադարեան Հայաստանի տոհմ։

Ըստ Մովսէս Խորենացիի հաղորդած աւանդական պատմութեան՝ սերած են Սիսակ նահապետէնՍիւնիներ։

Մեծ Հայքի թագաւորութեան՝ «աշխարհներ»ու (նահանգներ) բաժանումէն ետք, Սիւնիները կը ստանան Սիւնիքի «աշխարհակալի» պաշտօնը, որ կը դառնայ իրենց տոհմական իրաւունքը, իսկ Սիւնիքը՝ ժառանգական տիրութիւն[Սիւնեաց իշխանութիւն]։ 

Սիւնիներու նախարարութեան հաստատումը կը վերագրուի Հայոց աւանդական թագաւոր Վաղարշակին, որ կը նշանակէ Սիւնիները Մեծ Հայքի արեւելեան սահմանագլխու կուսակալ եւ արքունի զօրքերու հրամանատարներն են։

Սիւնիները եղած են Մեծ Հայքի թագաւորութեան ամէնէն հզօր նախարարական տունը։ Ըստ Զօրանամակին՝ մարտադաշտ դուրս բերած են 19, 400 հեծեալ, ըստ Սահակեան Գահնամակի՝ զբաղեցուցած են առաջին գահը։ Իրենց ցուցաբերած ծառայութիւններուն եւ սխրանքներուն դիմաց, արքաներուն կողմէ արժանացած են մեծ պարգեւներու եւ պատիւներու, արտօնութիւն ունեցած են բազմիլ արծաթէ գահի վրայ, կրել մարգարտեայ վարսակալ, վարազագիր մատանի եւ ոսկեայ մական եւ հագնիլ կարմիր կօշիկ։

Սիւնիներու իշխաններուն կեդրոնը հին ժամանակներուն եղած է Ծղուկք գաւառի Շաղատ գիւղաքաղաքը, իսկ 820-ական թուականներէն սկսեալ՝ Վայոց Ձորի Եղէգիս գիւղաքաղաքը։
ձախից|մինի|Սիւնիք նահանգ, Մեծ Հայք
970-ական թուականներէն Սիւնիներու նստավայրը կը դառնայ Կապանը։ 987 թուականին Սմբատ Սիւնին կը հիմնադրէ Սիւնիքի թագաւորութիւնը, որուն կեդրոնը եղած է Սիւնի (հիմա՝ Սիսիան) աւանը, ապա՝ Կապանը (հիմա՝ ՀՀ Սիւնիքի մարզի կեդրոն)։

Սիւնիներու վաղ շրջանի պատմութեան մասին տեղեկութիւնները սակաւ են։ 

Ծանօթ է, որ Սիւնիները մասնակցած են Մեծ Հայքի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակելուն, ի միջի այլ մեծ իշխաններու, Գրիգոր Լուսաւորիչին ուղեկցած են Կեսարիա՝ օծուելու կաթողիկոս։ Հայոց թագաւոր Խոսրով Բ. Կոտակի գահակալման տարիներուն (330-338) Վաղինակ Սիւնի իշխանը մասնակցած է Աղձնեաց ապստամբ բդեշխի դէմ արշաւանքին, թագաւորի հրամանով ամուսնացած է սպաննուած բդեշխի դստեր հետ եւ կառավարած՝ Աղձնեաց բդեշխութիւնը։ 330-ական թուականներու վերջերուն զինուորական բարձր դիրքի հասած է Անդովկ Սիւնին։

 Ծագում 
Սիւնիներու կամ Սիսակեաններու նախարարական տոհմի ծագման արմատները կը վերադառնան Հայ ժողովուրդի կազմաւորման վաղ շրջաններուն, նոյնիսկ մինչեւ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ կազմուած Հայասա ցեղապետութեան ժամանակները։ Կարգ մը ուսումնասիրողներ ընդհանուր զուգահեռներ կը տեսնեն Սիսակ նահապետին եւ Խեթական արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուած Հայասայի վերջին ցեղապետներէն՝ (Աի)Սիասի կամ (Ա)Սակի հետ (Ք.ա. 13-րդ դար)։

Ասորեստանեան արձանագրութիւններուն մէջ նշուած է՝ «Ք.ա. 13-րդ դարուն Ադադներարի Ա.-ը, ապա Սալմանասար Ա.-ը կը նուաճեն Ասորիքը, կը թափանցեն Փոքր Ասիա եւ Հայկական լեռնաշխարհ՝ Նայիրի կամ Հայասայի «լայնածաւալ երկիրներ» (տես՝ «ՀՍՀ», 1987, յօդ. «Ասորեստան»)։ Նոյն ժամանակաշրջանին Խեթական արձանագրութիւններուն մէջ կը գրէր՝ «Խեթերու թագաւորը կը ստիպէ Պախխուվայի (Հայասայի ժողովրդական ժողով) մարդոց հաշտութիւն կնքել՝ … եւ պայմանագիրը չկատարելու պարագային, կը պահանջէ, որ Հայասայի կառավարիչ (Աի) Սիասը այդ գործը կատարէ ուժի միջոցով»։ «Հայասայի»  երկիրին համերաշխ խեթերուն հպատակութիւնը եւ դաշինք կնքելը կը յաջողի բացատրել Ասորեստանի սպառնացող վտանգը (տես՝ «Հայ ժողովրդի պատմութիւն», Երեւան-1971, հատոր 1-ին, էջ 202)։

Սիւնիներու կամ Սիսակեաններու մասին յիշատակներ պահպանուած են նաեւ Ասորեստանեան եւ Ուրարտական սեպագիրներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Ստրաբոնի գործերուն եւ Աստուածաշունչին մէջ։ Աստուածաշունչի (Երեմիա, ԾԱ, 27) յիշատակուած է Աշկենազ անունով իշխանութիւնը (Ասորեստանեան սեպագիր աղբիւրներուն մէջ՝ Աշկուզա կամ Իշկուզա, հին հայկական՝ Ասքանազ), որ գտնուած է Արարատ (Ուրարտու) թագաւորութեան եւ Միննի (Մանա) իշխանութեան հարեւանութեամբ։

Ըստ Ստրաբոնի՝ իշխանութիւնը տարածուած է Կուր գետի արեւելեան աւազանէն մինչեւ Կապուտան (Ուրմիա) լիճը, որուն միջնաշխարհը հանդիսացած է Մեծ Սիւնիք (Սիսական) եւ Փոքր Սիւնիք (Արցախ) պատմական տարածքները։ Այս իշխանութեան Սիսակեան հեղինակաւոր անհատներէն եղած են Մ. Խորենացիի յիշատակած՝ Սկայորդի (Ասոր. աղբիւրներ՝ Իշպակա, Շպակա կամ Սպակա), Պարոյր (Պարտատուա, յունական աղբիւրներ՝ Պրոտոթիես) եւ Հրաչեան կամ Հրչեն (Մատիես) հայկազունի նահապետները (Ըստ Խորենացիի որակման)։

Կ'ենթադրուի, որ նշուած նահապետներու յետնորդներն ալ կը հանդիսանան Արարատեան արքայատոհմին յաջորդող Երուանդունիներու արքայատոհմը, որուն հիմնադիր Երուանդ Ա.-ի Սակաւակեաց Սիւնիներու կամ Սիսակեաններու տոհմին կողմէ կայուն կամ հաստատուն իմաստ ունի։
 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Սիւնիներ
Ստորոգութիւն:Նախարարական տուներ