Թեմ (Բիւզանդիոն)

Թեմ կամ Բանակաթեմ․ Բիւզանդական Կայսրութեան միջին ժամանակաշրջանի զինուորական եւ վարչական բաժանում։ Հաստատուած է Է․ դարու կէսերուն, սլաւական ցեղերու Պալքանեան Թերակղզիին մէջ ներխուժումէն անմիջապէս ետք, ինչպէս նաեւ արաբական արշաւանքներէն ետք Բիւզանդիոնի տարածքներուն մէկ մասին մէջ։
մինի|330x330փքս|Բիւզանդական Կայսրութեան Թեմերը 950-ական թուականներուն
 Պատմական ակնարկ 
Է․ դարասկիզբին, Բիւզանդական կայսրութիւնը ենթակայ եղած է յաճախակի յարձակումներու․ արեւելքէն Սասանեան կայսրութեան ճնշումները Սուրիոյ, Եգիպտոսի եւ Փոքր Ասիոյ արեւելեան տարածքներուն վրայ, իսկ արեւմուտքէն եւ հիւսիս-արեւմուտքէն սլաւներուն եւ աւարական վաչկատուն ցեղերուն արշաւանքն ու հաստաուիլը Պալքանեան Թերակղզիին հողատարածքներուն վրայ՝ Թրակիոյ, Մակեդոնիոյ, Իլիրիոյ (Իլիրիա՝ հռոմէական գաւառ․ այսօրուան Ալպանիան եւ հարաւային Խրուաթիան) եւ հարաւային Յունաստանի շրջանները։
մինի|330x330փքս|Բիւզանդական Կայսրութեան Թեմերը 1025-ին
Կայսրութիւնը այս անսպասելի տագնապին դիմաց ազդուօրէն կը վերակազմակերպէ վարչական դրութիւնը։

 Պատմական զարգացում 
Սկզբնական շրջանին թեմերը զինուորական շարժուն միաւորներ էին, որոնք կայսրութեան ամբողջ տարածքին կը տեղափոխուէին։ Այդ միաւորները երբ կ՛ունենան մնայուն հաստատման վայրեր, թեմ կը կոչուին եւ արագօրէն կը զարգանան ու վարչական շրջաններու կը բարեփոխուին։ Թեմի մը քաղաքական գերագոյն իշխանութիւնը զօրավարը կը վարէր։

Թեմերուն մէջ պետութիւնը քրիոտոնեայ ազատ հողագործներուն զինուորական տարածքներ կը զիջի։ Տրուած հողատարածքը եւ զինուորական սպասարկութեան պարտաւորութիւնը ժառանգական էր․ հօրմէն՝ անդրանիկ մանչ զաւկին։ Եկամուտներէն, զինուոր-հողագործները իրենց ընտանիքները կը հոգատարէին, սպառազինութիւնը կը գնէին եւ արշաւանքներուն ծախսերը կը հոգային։ Այդպէս, վարչական շրջանները միաժամանակ կայսրութեան զինուորական շրջաններն էին։ Թեմերու դրութիւնը կ՛օգնէ կայսրութեան տարածքին մէջ միջին-գիւղական դասակարգին վերելքին ու տիրութեան։ 

Թեմական բանակը կայսրութեան գլխաւոր զօրքն էր։ Իւրաքանչիւր բանակաթեմ կը ղեկավարուէր Սթրաթիղոսէն (Զօրավարէն), որ ունէր քաղաքական եւ զինուորական իշխանութիւնը։ Կոստանդին Է․ Ծիրանածի (Բորֆիրողենիս) կայսր նշած է 29 թեմեր․ 17 Ասիոյ մէջ եւ 12 Եւրոպայի մէջ։ Սակայն այս թիւը կը տարբերէր ըստ անհրաժեշտութեան եւ նաեւ կայսրութեան վարչական փոփոխութիւններուն։  

 Թեմերը 

 660 - 930 
 Թեմեր (յունարէն անուանում) Թուական Մայրաքաղաք Բուն հողատարածք/ներ Ուրիշ քաղաքներ Էգէական (Θέμα τοῦ Αἰγαίου Πελάγους) 842/843 Միթիլինի կամ Մեթիմնա Լեզվոս, Լիմնոս, Հիոս, Իմվրոս, Թենեդոս, Դարդանելիա (Էլիսպոնտոս), Սբորադես եւ Քիքլադես Մեթիմնա, Միթիլինի, Հիոս, Աղեքսանտրիա (Տրոյա կամ Դրովատա), Ավիդոս, Լամսաքոս, Սեսթոս, Գալիփոլի Կելիպոլ Անաթոլիքոն( Θέμα των Ἀνατολικῶν) 669 Ամորիոս Փոքր Ասիա Իգոնիօ (Գոնիա),Բոլիվոթոս, Ֆիլոմելիոն, Աքրինոն, Սինադա, Սոզոփոլիս, Թիվասա, Անտիոքիա, Դերվէ, Լարանդա, Իսավրոս, Բեսինիս Արմենիաքոն(Θέμα τῶν Ἀρμενιακῶν) 667 Ամասիա Պոնտոս, Փոքր Հայք, Կամադովկիա Սինոփի, Ամիսուս, Էվհաթիա, Պոնտոս Վուքելարիոն(Θέμα τῶν Βουκελλαρίων) 767/768 Անգիրա Ղալաթիա, Բաֆլաղոնիա Թիոս, Իրաքլիա, Պոնտոսի Իրաքլիա, Գլաուդիոփոլիս, Քրաթէա, Լուլիոփոլիս, Լականիա, Ղորդիոն Կապադովկիա(Θέμα Καππαδοκίας) 830 Գորոն բերդ (հետագային՝ Թիանա) հարաւ-արեւմտեան Կապադովկիա Բոդանդոս, Նիսա, Լուլոն բերդ, Թիանա, Նազիանզոս, Իրաքլիա Քեֆալինիաս(Θέμα Κεφαλληνίας) 809 Քեֆալինիա Յոնիական կղզիներ, Աբուլիա Քերքիրա, Զաքինթոս, Լեֆքադա Խալտիա(Θέμα Χαλδίας) 840 Տրապիզոն Պոնտական ափեր Ռիզա, Քերասունտա, Բոլեմոնիոն Խարսիանոն(Θέμα Χαρσιανοῦ)  Գեսարիա հիւսիս-արեւմտեան Կապադովկիա Խարսիանոն Խերսոն կամ Քլիմաթա(Θέμα Χερσῶνος/τὰ Κλίματα)  Խերսոն հարաւային Խրիմ Սուղդէա, Թէոդոսիա, Վոսպորոս, Ղալիթա Գիվարէոթոն(Θέμα τῶν Κυβυρραιωτῶν) (697/698) եւ կամ 720 Սամոս, հետագային՝ Աթալիա Բամֆիլիա, Լիքիա, Տոտեքանիսա, Էգէականի կղզիներ, Յոնիական ծովեզր Ռոտոս, Միրա, Գիվիրա, Լիմիրա, Ֆասելիս, Սիդոն, Սելինոս, Ալիքարնասոս, Իասոս, Միլասա, Քոս․․․ Կրետէ(Θέμα Κρήτης) 767 Խանտաքս Կրետէ Ռեթիմնոն, Ղորթինա Դալմաթիա(Θέμα Δαλματίας) 899 Իդասա/Լադերա Դալմաթիոյ ծովեզր Ռաղուսա, Ասբալաթոս, Փոլէ, Թրաղիրիոն, Սքարդոնա Դիրահիոն(Θέμα Δυρραχίου) 842 Դիրահիոն Իլիրիա, Ալպանիոյ ծովեզր Աուլոն, Աբոլոնիա, Լիսոս Էլադիքոն(Θέμα τῆς Ἑλλάδος/Ἑλλαδικῶν) 690 Գորինթոս, հետագային՝ 809-էն ետք Թիվես 690՝ Պելոպոնես եւ Ատիկէ, 809-էն ետք կեդրոնական Յունաստան եւ Թեսալիա (809-էն ետք) , Աթէնք, Լարիսա, Ֆարսալա, Լամիա, Թերմոբիլես, Բլաթէես, Էվրիբոս, Տիմիթրիաս, Սթաղի  Քոլոնիաս(Θέμα Κολωνείας) 863 Գոլոնիա Հիւսիսային Փոքր Հայք Սաթալա, Նիքոփոլիս, Նէոկեսարիա Լոկովարդիաս(Θέμα Λογγοβαρδίας) 892 Վարիոն Աբուլիա, Լեւքանիա (հարաւային Իտալիա) Թարանթաս, Պրինտեզիոն, Իդրոս,  Գալիբոլիս Լիքանդոս(Θέμα Λυκάνδου) 916 Լիքանդոս բերդ հարաւ-արեւմտեան Կապադովկիա Արավիսոս, Գոքիսոս, Քոմանա Մակեդոնիա(Θέμα Μακεδονίας) 802 Ադրիանուպոլիս արեւմտեան Թրակիա Դիդիմոթիհօ, Մոսինոբոլիս, Աէնոս, Մարոնիա Մեսոբոթամիաս(Θέμα Μεσοποταμίας) 899 հաւանաբար Քամաքա Վերին Եփրատ, Միջագետք Նիքոփոլիս(Θέμα Νικοπόλεως) 899 Նաֆբաքթոս Իբիրոս, Էթոլիա, Աքարնանիա (արեւմտեան Յունաստան) Իոանինա, Վութրոթոն, Ռողի, Դրիինուբոլիս, Նիքոբոլիս, Հիմարա Օբսիքիոն(Θέμα τοῦ Ὀψικίου) 680 Նիքի Միսիա, հիւսիսային Ֆրիղիա, արեւմտեան Վիթինիա  Պրուսա, Քիոս, Մալաղինա, Դորիլէոն, Նաքոլիա, Գրասոս, Քոթիէոն, Միդաէոմ Օբթիմաթոն(Θέμα τῶν Ὀπτιμάτων) 775 Նիքոմիդիա Վիթինիա (Բիւթանիա)՝ Կոստանդնուպոլսոյ դիմացը Խալքիդոնիա, Խրիսուբոլիս Բաֆլաղոնիա(Θέμα Παφλαγονίας) 820/826 Կանկրա Բաֆլաղոնիա (Վիթինիայի եւ Պոնտոսի միջեւ) Ամասթրիս, Իոնոբոլիս, Քասթամոնի, Փոմփիուբոլիս Պելոպոնես(Θέμα Πελοποννήσου) 811 Կորնթոս Պելոպոնես Փաթրա, Արղոս, Լաքեդեմոն, Կորնթոս, Իլիոս, Մեթոնի, Էլիս, Մոնեմվասիա Ֆասիանիս(Θέμα Φασιανῆς/Δερζηνῆς) 935 Արսամոսաթա Արաքսի աղբիւրներ Սամոս(Θέμα Σάμου) 899 Զմիւռնիա հարաւ-արեւելեան Էգէականի կղզիներ, Յոնիական ափեր Սամոս, Էֆեսոս, Միլիթի, Մաղնիսիա, Թրալես, Լեվեդոս, Թէոս, Գլազոմենայի, Ֆոքէա, Բերղամոն, Ադրամիթիոն Սեբաստիա(Θέμα Σεβαστείας) 911 Սեբաստիա հիւսիս-արեւելեան Կապադովկիա եւ Փոքր Հայք Դազիմոն Սելեւքիա(Θέμα Σελευκείας) 934 Սելեւքիա արեւմտեան Կիլիկիա Քլաուդիոբոլիս Սիքելիաս(Θέμα Σικελίας) 700 Սիրաքուսես Սիչիլիա եւ Քալավրիա (հարաւային Իտալիա) Գաթանիա, Քաթանէ, Թավրոմենիոն, Բանորմոս, Աքրաղասմ Լէոնթինի, Հիմերա, Մազարա, Լիլիվէոն, Դրեբանոն Սթրիմոնոս(Θέμα Στρυμῶνος) 899 Նէաբոլիս արեւելեան Մակեդոնիա Սերես Թեսալոնիքա(Θέμα Θεσσαλονίκης) 824 Թեսաղոնիկէ կեդրոնական Մակեդոնիա Վերիա, Էտեսա, Դիոն, Իերիսոս, Մողլենա, Դիոքլիթիանուբոլիս, Սերվիա Թրակիա(Θέμα Θράκης/Θρᾳκῷον) 680 Արքադիոբոլիս Արեւելեան Թրակիա (բացի Կոստանդնուպոլիսէն) Սելիմվրիա, Վիզիա, Բերինթոս, Ռեդեսթօ (Ռոդոսթօ կամ Թեքիրտաղ)Թրաքիսիոն(Θέμα Θρᾳκησίων) 687 Խոնեէ Լիտիա, Յոնեա Իերաբոլիս, Սարդիս, Թիաթիրա, Լաոդիքիա

 930 - 1060 ժամանակաշրջանին միացած նոր թեմեր, գլխաւորաբար Իտալիոյ եւ Պալքանեան շրջաններէն 
Թեմեր (յունարէն անուանում)ԹուականՄայրաքաղաք / շրջանԱրծէ 
(Θέμα Ἄρτζε)970ԱրծէԱսմոսաթոն( Θέμα (Ἀσμόσατον)938ԱսմոսաթոնՎոլերոս/Նէոս Սթրիմոնոս(Θέμα Βολεροῦ/Νέου Στρυμῶνος)970ՍերեսՊուլկարիա(Θέμα Βουλγαρίας)1018ՍքոբիաԳալավրիա 
(Θέμα Καλαβρίας)950Ռիղի կամ ՌեճիօԽարբեզիքիոն(Θέμα Χαρπεζίκιον)949ԽարբեզիքիոնԽաւզիզիոն(Θέμα Χαυζίζιον)940ԽաւզիզինԽոզանոն(Θέμα Χόζανον)հաւանաբար 948/952ԽոզանոնԿիպրոս(Θέμα Κύπρου)965Լեֆքոսիա (Նիկոսիա)Դերզինի(Θέμα Δερζηνῆ)948/952ԽոզանոնԷդեսա(Θέμα Ἐδέσσης)1032ԷդեսաԵփրատի քաղաքներ(Θέμα Παρευφρατίδαι Πόλεις)1032Լիքանդոսի եւ Մոլիթինէի միջեւԷքսաքոմիա/Էքսաբոլիս(Θέμα (Ἑξακωμία/Ἑξάπολις)970Միացած է Անիին (1045) եւ Կարսին (1064)Իվիրիաս(Θέμα Ἰβηρίας)1001/1003ԹէոդոսիոբոլիսՔամա(Θέμα Κάμας)970Լեֆքանիաս(Θέμα Λευκανίας)968Թիրսի (հարաւային Իտալիա)Մանազկերտ(Θέμα Ματζικέρτ)1000ՄանազկերտՄելիթինի(Θέμα Μελιτηνής)970ՄելիթինիԲարիսթրիոն/Բարադունավոն(Θέμα Παριστρίου/Παραδούναβον)1020Դորոսթրթլոն (Սինիսթրա)Սամոսաթա(Θέμα Σαμόσατας)958ՍամոսաթաՍիրմիօ(Θέμα τοῦ Σιρμίου)1018Սիրմիօ (այժմ՝ Սրեմսկա-Միթրովիցա, Սերպիա)Թարանթաս(Θέμα Τάραντας)970ԹարանթասԹարոն(Θέμα Ταρών)966/7Տարոն (Պատմական Հայաստան)Թեֆրիքիս/Լէոնտոքոմիս(Θέμα Τεφρικῆς/Λεωντοκώμης)934/944ԹեֆրիքիԹէոդոսիուբոլիս(Θέμα Θεοδοσιούπολις)949 եւ 1000ԹէոդոսիուբոլիսՎաասբրաքանիա 971-ԺԱ․ դարավերջ անուանուած է նաեւ որպէս Քաբեթանաթօ (Θέμα Βαασπρακανίας)1021/2Վասպուրական

 ԺԲ․ - ԺԳ․ դարեր 
Թեմեր ԹուականՇրջանՄէանդրոս1204-էն ետքՆիկիոյ կայսրութեան շրջանէն մնացած եւ միացած ԹրաքիսիոնինՄիլասա եւ ՄելանուդիոնՓոքր Ասիոյ շրջանՆէոքասթրա1162 - 1173Հիմնուած հիւսիսային Թրաքիսիոնէն (Միքաէլ Քոմնիսիոս կայսրին կողմէն վերադասաւորուած Ասիական սահմաններուն համար)

Թեմերու դրութիւնը Բիւզանդական կայսրութեան մէջ  academic. Քոմնինոսներու հարստութեան ընթացքին Բիւզանդիոնի իշխանութիւնը, Փիթըր Ֆրանքոբան,   Բիւզանդական կայսրութեան վարչաձեւը Թ․ դարուն,  Bury, J. B. (John Bagnell), 1861-1927; Philotheus, fl. 899 Միզոնոս Էլինիսմու Հանրագիտարան․ Փոքր Ասիոյ վարչաձեւը․ Cheynet Jean-Claude (20/8/2008) [https://books.google.gr/books?id=5G1rV7tS79sC&redir_esc=y Պատերազմ, Պետութիւն եւ Ընկերութիւն Բիւզանդական աշխարհի, 565-1204, John F. Haldon
Psychology Press, 1999] Բիւզանդական գաւառը փոփոխութեան ենթակայ, Ժ․ եւ ԺԱ․ դարեր - Պոժանա Քրսմանովիչ, Սերպիոյ Ակատեմիա Բիւզանդիոն եւ իր բանակը, 284-1081․ Warren T. Treadgold, Warren Treadgold, Stanford University Press, 1995  Բիւզանդիոնի պետութեան եւ ընկերութեան պատմութիւն, Warren T. Treadgold Stanford University Press, 1997 Թեմեր․ Բիւզանդական կայսրութեան Թեմերը 950-ական թուականներուն Թեմերու դրութիւնը․ Բիւզանդական կայսրութեան «շունչը»

 Ծանօթագրութիւններ