Հատիս (լեռ)

Հատիս, հանգած հրաբուխ Հայաստանի Կոտայքի մարզի Գեղամայ լեռներու հիւսիս-արեւմտեան կողմը, Կոտայքի սարաւանդի հիւսիս-արեւելք կողմըՀայաստանի Հանրապետութեան Ֆիզիկաաշխարհագրական օպյեկտներու համառօտ տեղեկատու-բառարան, Երեւան, «Գէոտեզիայի եւ քարտէզագրութեան կեդրոն ՊՈԱԿ», 2007 թուական։Յակոբեան Թ. Խ., Մելիք-Բախշեան Ստ. Տ., Բարսեղեան Հ. Խ., «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան», (խմբ. Մանուկեան Լ. Գ.), Երեւան, «Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչութիւն», 2001 թուական։Հատիս լերան մասին տեղեկութիւններ armgeo.am կայքին մէջ, (արխիվացված 10․07․2022թ․)։։ Կը հանդիսանայ բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքՀայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան 14 oգոստոսի 2008 թուականի N 967-Ն որոշում Հայաստանի Հանրապետութեան բնութեան յուշարձաններու ցանկը որոշելու մասին, հաստատուած 1 Սեպտեմբեր 2008-ին վարչապետ Տ․ Սարգսեանի կողմէ (որոշման թուային տարբերակ), (արխիւացուած 10․07․2022թ․)։։ 
Հատիս լեռին Բարձրութիւնն է՝ 2528 մեթր։ Կը գտնուի Կապուտան գիւղէն 2.5 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ։ Հարաւային ստորոտէն սկիզբ կ'առնեն Քառասունակն կոչուող աղբիւրները։

 Անուն 
Հատիս լերան առաւել տարածուած անունը Հատիս է։ Օգտագործուած են նաեւ Ատիս, Հադիս, ինչպէս նաեւ Շամիրամ, Շամիրամի լեռ անուանաձեւերը։

Գոյութիւն ունին լերան «Հատիս» կամ «Հադիս» անուանաձեւերու ծագումին հետ կապուած շարք մը մեկնաբանութիւններ։ Անոնցմէ մէկուն համաձայն Հատիս անուան հիմքը կը կազմէ Պռյուքիական բնութեան մեռնող եւ յարութիւն առնող աստուծոյ՝ Ատտիսի անունը, որ իր դիցաբանական գործառոյթներով կը համապատասխանէ հայոց թագաւոր, աստուած Արա Գեղեցիկին։ Ներկայացուածէն ի յայտ կու գայ, որ լեռը նախապէս կապուած էր Արայի պաշտամունքին հետ։Լեռը ունի անուանումի այլ տարբերակներ եւս։ Կը կոչուի նաեւ Ատիս, Հադիս, Շամիրամի լեռ։ 

Լերան Շամիրամ անուան ծագումը պայմանաւորուած է Հատիսի՝ Արայի լերան դիմաց գտնուելու հանգամանքով եւ կը խորհրդանշէ Արա գեղեցիկի ու Շամիրամի աւանդապատումի ձեւաւորման ակունքները։

Լերան վրայ կը գտնուին Շամիրամի բերդի աւերակները, կայ նաեւ փոքրիկ քարանձաւ մը:

 Ֆիզիկաաշխարհագրական նկարագիր 
Լեռը կը հանդիսանայ հանգած հրաբուխ եւ ունի 2528 մ. բարձրութիւն։ Կոնաձեւ է, լանջերը կտրտուած են խոր ձորակներով, կան ժայռոտ ելուստներ։ Կազմուած է պալիոգենի լաւաներէ ու պեռլիտներէ։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է։

Հարաւային ստորոտի լաւային ծածկոյթի տակէն կը բխի եւ սկիզբ կ'առնէ Քառասունակն աղբիւրները, որոնք կը դասուին խմելու բարձրորակ ջուրերու շարքին։ Ընդհանուր ելքերը կը կազմեն մօտ 1450 լիթր/վայրկեան։ Ջուրը սառնորակ է (7, 3 - 9 °C)։ Այս աղբիւրներէն սկիզբ առած է 1912 թուականին Երեւան քաղաքի խմելու ջուրի առաջին ջրագիծը։ Ներկայիս Քառասունակնի ջուրերը նոյնպէս կ'օգտագործուին մայրաքաղաք Երեւանի բնակչութեան խմելու ջուր ապահովելու համար։ Քառասունակն ջուրերէն սկիզբ կ'առնէ նաեւ Գետառ գետը։

2008 թուականէն, Հայաստանի կառավարութեան որոշումով կը հանդիսանայ բնութեան յատուկ պահպանուող տարածք։

 Աւանդութիւններ 
Ըստ աւանդութեան այստեղ Արա Գեղեցիկը հանդիպած է Շամիրամին։

 Պատմամշակութային յուշարձաններ 
Հատիս լերան գագաթին եւ լանջերուն կը գտնուին շուրջ 20 պատմամշակութային յուշարձաններ։ Լերան գագաթին կը գտնուի վաղ պրոնզէ դարու ամրոցի աւերակները։

 Յիսուս Քրիստոսի Արձան 
Համաձայն 2022 թուականի Յուլիսին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի յայտարարութեան՝ կառավարութիւնը դրական եզրակացութիւն տուած է Գագիկ Ծառուկեանի կողմէ մտայղացուած այն գաղափարին, ըստ որուն, Հատիս լերան գագաթին պիտի կառուցուի Յիսուս Քրիստոսը ներկայացնող հսկայական արձանՅիսուս Քրիստոսի արձանը մեծապէս կը գրաւէ զբօսաշրջիկներու հետաքրքրութիւնը Հայաստանի նկատմամբ. Նիկոլ Փաշինեան։

 Ծանօթագրութիւններ