Մխիթար Սպարապետ

Մխիթար Սպարապետ (17-րդ դարու վերջը), Սիւնիքի ազատագրական պայքարի ղեկավար, ծնած է ԺԷ. դարու վերջին, Գանձակ։ Մահացած է 1730-ին, Խնձորեսկ գիւղին մէջ (Հայաստանի Սիւնիքի մարզ)։

Մխիթար Սպարապետ Դաւիթ Բէկի մահէն (1728) ետք ստանձնած էր Կապանի զինուորական հրամանատարութիւնը: Բայց շուտով ներքին գժտութիւններ կը սկսին եւ Տէր Աւետիս ինք կ'ուզէ տէր դառնալ Դաւիթ Բէկի ժառանգութեան: Գժտութիւններու պատճառներէն մէկն ալ այն էր, որ Մխիթար Սպարապետ տեղացի չէր, այլ գանձակեցի:

Հայ զօրականներու միջեւ գժտութիւններէն կ'օգտուին թուրքերը: Օսմանեան բանակը լայնածաւալ յարձակման կ'անցնի եւ կը պաշարէ Հալիձորը:

Տէր Աւետիս կը նախընտրէ բանակցիլ: Թուրքերը կ'ըսեն, որ անձնատուր ըլլալու պարագային ոեւէ մէկուն վտանգ չի սպառնար: Տէր Աւետիս եւ համախոհները համաձայն կը գտնուին:

Մխիթար Սպարապետ, ի տես Տէր Աւետիսի դաւաճանական քայլին, իր ընտանիքին հետ գիշերով կը հեռանայ բերդէն:

Առաւօտուն թուրքեր կը մտնեն բերդէն ներս, կը կոտորեն բոլոր տղամարդիկը, իսկ կիներն ու երեխաները գերի կը վերցնեն: Թշնամին կը մտնէ նաեւ կուսանոց եւ գերի կը տանի բոլոր կոյսերը:

Մխիթար Սպարապետ կրկին կը սկսի զօրք հաւաքել եւ տարբեր վայրերու մէջ յարձակումներ գործելով կը կոտորէ թշնամին եւ վրէժ կը լուծէ: Ան կը հասնի մինչեւ Օրդուբադ եւ հոնկէ կը վերադառնայ մեծ աւարով` աւելի քան 160 ուղտաբեռ:

Այնուհետեւ ան կը մեկնի Խնձորեսկ, ուր դաւադրաբար կը սպաննուի 1730-ին, մելիք Բարխուդարի ապարանքին մէջ: Դաւաճաններ սպարապետին դիակը կը գլխատեն եւ գլուխը կը տանին Թաւրիզ` Ապտուլլահ փաշային:

Փաշան, սաստիկ զայրացած, կ'ըսէ. «Ո՛վ անօրէններ ու ամբարիշտներ, ինչպէ՞ս համարձակեցանք սպաննել ձեր տէրը, այսպիսի քաջ տղամարդը»:

Դաւաճաններուն ետեւէն Թաւրիզ կը հասնի մելիք Բարխուդարի աղջիկը` Գոհարը եւ օսմանցի փաշայէն կը խնդրէ Մխիթարին գլուխը: Փաշան մեծ գլխագին նշանակած էր Մխիթարին գլխուն համար, բայց յարգելով Գոհարին զգացումները եւ քաջութիւնը, անոր կը յանձնէ գլուխը եւ դաւաճանները: Վերադարձին Գոհար Արաքսի Խուդափերին կամուրջին վրայ ծանր քար մը կը կապէ եղբօր եւ միւս դաւաճաններուն վիզերէն եւ գետը կը նետէ: Այլ աւանդութիւն մը կ'ըսէ, որ Ապտուլլահ փաշայի հրամանով կը գլխատուին բոլոր անոնք, որոնք տարած էին Մխիթարին գլուխը: Մխիթար Սպարապետին մարմինը թաղուած է Խնձորեսկի Անապատ եկեղեցւոյ բակին մէջ. անկէ քիչ մը հեռու Գոհարին գերեզմանն է:
 Աղբիւրներ 
Ստեփանոս Շահումեան «Ընտիր պատմութեան Դաւիթ Բէկին․․․»:
«Հայ ժողովրդի պատմութիւն», ՀԳԱ ակադեմիայի հրատ., հատ. Դ., Եր.,1972
Կնիազեան Հ., Ազատագրական պայքարը Դաւիթ Բէկի գլխաւորութեամբ, Եր.,1963
Դաւիթ Բէկ կամ պատմութիւն Ղափանցոց», թարգմ.՝ Ա. Մադոեան, Եր., 1992
Կնիազեան Հ., նշվ. աշխ., էջ 120-125
«Հայ ժողովրդի պատմութիւն», հատոր Դ., էջ 170
Չամչեանց Մ., Հայոց պատմութիւն, հ. Գ, Եր., 1984, Էջ 797
Թելունց Մ., Հայ իրաւաքաղաքական. պետաիրաւական միտքը Հայաստանի ազատագրական ծրագրերում։ Արցախի եւ Սիւնիքի ազատագրական պայքարը 1722-1730 եւ հայկական պետականութեան վերականգման ջանքերը, Եր., 2003, էջ 17։

Ստորոգութիւն:Խնձորեսկ գիւղին մէջ մահեր
Ստորոգութիւն:Սիւնիքի ազատագրական պայքար (1722-1730)
Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխականներ
Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գանձակ քաղաքին մէջ ծնունդներ