Լեժա

Լեժա ()‘ քաղաք մըն է Ալպանիոյ հիւսիսային մասին մէջ։ Կեդրոնն է վարչական մարզին՝ Լեժայի։

 Պատմութիւն 
Քաղաք Լիսսոս (,  ) հիմնուած է Սիրակուզայի բռնակալ Տիոնիսիոս Ա.-ին կողմէ, մօտաւորապէս Ք.Ա. 385 թուականին, որպէս իր ռազմավարութեան մէկ մասը՝ ապահովելու համար սիրակուզական առեւտրական ուղիները Ատրիատիկէի երկայնքին: Հռոմէական Կայսրութեան ժամանակ մտած է Լիւրիկէի գաւառին մէջ:

211-ին Ք.Ա, Փիլիպոս Մակեդոնացի գրաւեց Աքրոլիսսոսի միջնաբերդը, եւ Լիսսոս յանձնուեցաւ իրեն: Աւելի ուշ քաղաքը վերականգնուեցաւ Լիւրիկէցիներուն կողմէ: Անիկա Լիսսոսի մէջ էր, ուր Պերսեւս Մակեդոնացի համաձայնեցաւ դաշինքի մը մասին Հռոմի դէմ Լիւրիկէի Գենտիոս թագաւորին հետ եւ անկէ ալ Գենտիոս ուղարկեց իր բանակը Հռոմայեցիներուն դէմ: Լիսսոս պահպանեց մեծ աստիճանի քաղաքային ինքնավարութիւն մը Մակեդոնացիներուն եւ Լիւրիկէցիներուն իշխանութեան տակ, ինչ որ կը վկայուի հոն դրամ հատելով: Քաղաքը որոշ նշանակութիւն ունեցաւ Հռոմի մէջի քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին, երբ զայն գրաւեց Մարք Անտոնիոս, իսկ յետոյ հաւատարիմ մնաց Կեսարին: Հռոմէական ժամանակներուն քաղաքը մաս կը կազմէր Էպիր-Նովա գաւառին:

Աքրոպոլիսի աւերակներուն վրայ, Ժ. դարուն կառուցուեցաւ միջնադարեան դղեակ մը, որ Լեժան վերածեց իսկական վարչական կեդրոնի: Ամէնէն ճշգրիտ նկարագրութիւնը տրուած է Բիւզանդական պատմաբանին կողմէ, որ կոչեց Էլիսսոնիթ դղեակը «օդին մէջ կախուած» եւ «աջ աչքը» Տուրրէսի:

Բիւզանդական Կայսրութեան փլուզումով, ԺԴ. դարուն, որուն մաս կը կազմէր նաեւ քաղաքը, սկսաւ հիւսիսային Ալպանական իշխաններուն դաժան պայքարը։ Միջեւսեան պատերազմին հետեւանքով, բերդը կը փոխանցուէր ձեռքէ ձեռք՝ կախեալ իշխող ընտանիքներու ուժերուն գերակշռութենէն։ Սակայն պատմական փաստաթուղթերը, որոնք կը նախորդեն այդ ժամանակաշրջանին, կը ներկայացնեն Լեժայի մեծ ընտանեկան տոհմը (Տուքաջինի տոհմին Պրոգոնեան եւ Թանուշեան ճիւղերը), որպէս բերդին կառավարիչներ։

1393-ին ընտանիքը յանձնեց բերդը վենետիկցիներուն, որոնք կը տարածէին իրենց ազդեցութիւնը Ատրիաթիք եւ Յոնիական ծովերուն արեւելեան ափերուն վրայ։ Տուքաջինի ընտանիքը ամրապնդեց իր քաղաքական, տնտեսական եւ ընկերային դիրքը՝ որպէս իշխող տոհմ, պահելով քաղաքին եկամուտներուն 1/3-ը՝ Վենետիկի հետ համաձայնութեամբ մը։

1478 թուին բերդը գրաւեց Օսմանցիներուն կողմէ, իսկ յետոյ՝ 1521 թուին վերակառուցուեցաւ Սուլէյման Ա. սուլթանին հրամանով։

Լեժան 1444 թուին վայր մըն էր ուր ալպանացի իշխանները ժողով մը ունեցան Գէորգ Կաստրիոթի Սկանդերպէկին առաջնորդութեամբ։ Այդ ժողովին ընթացքին հիմնուեցաւ Լեժայի լիկան՝ Օսմանեան Կայսրութեան դէմ պատերազմելու համար։ Սկանդերպէկ հոն թաղուած է Սելիմիէ մզկիթին մէջ (նախապէս Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցի)։

Ան յայտնի էր Ալէսիօ Իտալերէն անունով ()։

Առաջին Պալքանեան պատերազմին, 1912 թուականի Նոյեմբերի կէսերուն, քաղաքը գրաւուեցաւ Մոնթենեկրոյի կողմէ։ Սակայն, Լոնտոնի եւ Պուքրէշի 1913 թուականի դաշնագիրերուն պայմաններուն արդիւնքով, Մոնթենեկրօն չստացաւ Լեժան։

 Աշխարհագրութիւն 
Լեժէի քաղաքապետութիւնը կը գտնուի Լեժէի գաւառին մէջ՝ որպէս Ալպանիոյ Հիւսիսային տարածաշրջանի մէկ մաս։ Անիկա բաղկացած է Պալտերն (Balldren), Պլինիշտ (Blinisht), Տայչ (Dajç), Քալմետ (Kallmet), Քոլշ (Kolsh), Շէնկյին (Shëngjin), Շէնքոլ (Shënkoll), Ունկրէյ (Ungrej) եւ Զէյմէն (Zejmen) յարակից վարչական միաւորներէն, որոնց կեդրոնը Լեժէ քաղաքն է։ Քաղաքապետութիւնը կը տարածուի հիւսիսէն՝ Զատրիմայի դաշտավայրին, արեւելքէն՝ Փուքա-Միրտիթա (Pukë-Mirditë) բարձրաւանդակին, հարաւէն՝ Մատ գետի (Mat River) գետաբերանին եւ արեւմուտքէն՝ ալպանական Ատրիաթիկ ծովափին միջեւ։ Անիկա կը գրաւէ 509.1 քառակուսի քիլոմեթր տարածութիւն։

 Տեսարժան Վայրեր 

 Սելիմիէ Մզկիթը — նախկին եկեղեցի, ապա մզկիթ, ներկայիս ալպանացի ազգային հերոս Սկանդերպէկին յուշարձանը։

 Սպաչի բանտը
 Նշանաւոր Ծնածներ 

 Բրէչ Զօգայ (ծն. 1957)‘ ալպանացի գրող, բանաստեղծ, պետական եւ քաղաքական գործիչ։
 Ծանօթագրութիւններ