Ֆորմիւլա 1

Ֆորմիւլա 1 (Formula 1 կամ  F1), աշխարհի ախոյեանութեան ծիրին մէջ տեղի ունեցող մրցաշարք։ Դասուած է որպէս բաց-անիւակառքի միայնակ նստելատեղով միջազգային տարողութեամբ մրցաշարք, հաստատուած Ինքնաշարժի Միջազգային Դաշնակցութեան կողմէ (Fédération Internationale de l'Automobile (FIA․ անգլ․՝ International Automobile Federation)։
մինի|220x220փքս|Ճիւզեբէ Ֆարինա՝ 1950-ի ախոյեան
Ինքնաշարժի Միջազգային Դաշնակցութեան կողմէ կազմակերպուած Ֆորմիւլա 1 Համաշխարհային Ախոյեանութիւնը եղած է ինքնաշարժներու աշխարհի առաջին մրցաշարքներէն (1950)։ Ֆորմիւլա բառը «կանոններու հաստատում» է եւ բոլոր մասնակցողները պարտաւոր են հետեւելու։ Ֆորմիւլա 1(մէկ)-ի մէկ եղանակ մը (շրջան) կ՛ընդգրկէ մրցումներու շարք մը, ծանօթ որպէս կրան բրի (Grands Prix)։ Կրան բրիներ տեղի կ՛ունենան բազմաթիւ երկիրներու եւ ցամաքամասերու մէջ, յատուկ պատրաստուած/կառուցուած շրջագիծերու (տե՛ս օրինակ՝ Մոնաքոյի Շրջագիծը) եւ կամ յատկապէս մրցաշարքին օրուան համար փակուած հանրային ճամբաներու վրայ։ 
մինի|1951-ի ախոյեան Խուան մանուէլ Ֆանճիոյին Ալֆա Ռոմէօ 159 ինքնաշարժը
ձախից|մինի|261x261px|5 անգամ ախոյեան՝ Խուան Մանուէլ Ֆանճիօ․ նկար՝ 1952 Կրան բրիներուն ընթացքին երկու ստուգանիշեր կը հաստատեն աշխարհի տարեկան երկու ախոյեանութիւնները․ մէկ վարորդներուն համար եւ մէկ ինքնաշարժ կառուցիչներուն (խումբերուն) համար։ Իւրաքանչիւր արհեստավարժ վարորդ անհրաժեշտ է ունենալ ի զօրու Գեր-արտօնագիր մը (FIA Super Licence)՝ FIA մրցաշարքներուն գերագոյն արտօնագիրը, եւ մրցաշարքները պարտաւոր են կատարուիլ դասուած ուղիներու վրայ (grade one tracks)։ Իսկ Ֆորմիւլա 1 ինքնաշարժները կը համարուին աշխարհի կանոնաւորուած ամենէն արագ սուլացող մրցակառքերը։ Ինքնաշարժները կախեալ են ելեկտրոնաբանութենէն, օդի եւ կազի յարուցած դիմադրութենէն, առկախութփնէն եւ անիւի հեցերէն։
 Պատմական ակնարկ 
Ֆորմիւլա 1 աշխարհի առաջին ախոյեանութիւնը տեղի կ՛ունենայ Սիլվըրսթոն շրջագիծին (Միացեալ Թագաւորութիւն), 13 Մայիս 1950։ Ախոյեան կը հանդիսանայ Ճիւզեբէ Ֆարինա, Ալֆա Ռոմէօ ինքնաշարժով։ Իսկ Մայքըլ Շումախըր եւ Լուիս Համիլթոն եօթ անգամ Ֆորմիւլա 1-ի աշխարհի ախոյեան հանդիսացած են։ Սակայն մրցաշարքներուն ընթացքին, լուրջ արկածներ տեղի ունեցած են եւ վարորդներ իրենց կեանքը կորսնցուցած են․ Թոմ Բրայս (1977), Ռոնի Բիթերսըն (1978) եւ Բաթրիք Տըբայէ (1980)։մինի|Այրթոն Սենա, նկար՝1992|ձախիցմինի|225x225փքս|Նիքի Լաուտա, նկար՝ 1975Ախոյեանութեան կը մասնկացնին բաւական ծանօթ խումբեր - ինքնաշարժ կառուցողներ, ինչպէս օրինակ՝ Ֆերարի, Ռենօ, Մաքլարեն, Մերսետես։

մինի|110x110փքս|Սեպասթեան Ֆեթել․ նկար՝ 2009մինի|129x129փքս|Նելսոն Բիքէ, նկար՝ 1993մինի|176x176փքս|Ալեն Բրոսթ, նկար՝ 1984մինի|153x153փքս|Ճաքի Սթիուարթ, նկար՝ 1969ձախից|մինի|188x188փքս|Ալպերթօ Ասքարի, 1952 եւ 1953 ախոյեան․  նկար՝ 1955․ձախից|մինի|147x147փքս|նկար՝ 2022․Լուիս Համիլթոնձախից|մինի|165x165փքս|Մաքս Ֆերշսթաբեն, նկար՝ 2017
 Արկածներ 
Ֆորմիւլա 1-ի մրցաշարքերուն ընթացքին անպակաս եղած են լուրջ արկածները։ Ինչպէս օրինակ՝    

26 Մայիս 1955-ին, իտալացի Ալպերթօ Ասքարի (1952-ի եւ 1953-ի ախոյեան) 36 տարեկան հասակին կեանքը կը կորսնցնէ երբ ինքնաշարժով Մոնցա շրջագիծը կը փորձէր։     

1976-ին Նիւրպուրկրինկ (Գերմանիա) կայացած մրցաշարքին երեք անգամ ախոյեան աւստրացի վարորդ Նիքի Լաուտա իր Ֆերարի ինքնաշարժով ճակատագրական արկած մը կ՛ունենայ եւ ինքնաշարժը հրոյ ճարագ կը դառնայ (ատկէ ետք կը լքէ Ֆորմիւլա 1-ի արհեստավարժ վարորդի ասպարէզը)։ Ան կը փրկուի երբ իտալացի վարորդ Արթուրօ Մերծարօ կը յաջողի զայն դուրս հանել, ձեռքերը եւ գլուխը լուրջ այրուցքներով։ Հետաքրքրական է թէ այդ մրցաշարքէն շաբաթ մը առաջ, Լաուտա հրապարակաւ կազմակերպիչներուն գանգատներ յայտնած էր շրջագիծին ապահովութեան համար։    

Մայիս 1, 1994-ին, Իմոլայի կրան փրիին (Պոլոնիա) ընթացքին պրազիլիացի Այրթոն Սեննա 200 քմ արագութեան վրայ պատին զարնուելով կը կորսնցնէ իր կեանքը, երբ ղեկին սիւնը կ՛անջատուի: Իր պատկանած Williams խումբին անդամները իտալական դատարանի դատախազին կողմէն կ՛ամբաստանին մարդասպանութեան համար, սակայն որեւէ մէկը չի տադապարտուիր։ 

 Համբաւի արժանացած ախոյեաններ 

 Ֆորմիւլա 1-ի քանիցս ախոյեաններ 
Ֆորմիւլա 1-ի համբաւի արժանացած ախոյեան վարորդներն են՝ 

 Եօթը անգամ ախոյեան 
Մայքըլ Շումախըր (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004), 

Լուիս Համիլթոն (2008, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020)։

 Հինգ անգամ ախոյեան 
Խուան Մանուէլ Ֆանճիօ (1951, 1954, 1955, 1956, 1957)։

 Չորս անգամ ախոյեան 
Ալեն Բրոսթ (1985, 1986, 1989, 1993)․ 

Սեպասթեան Ֆեթել (2010, 2011, 2012, 2013)։

Մաքս Ֆերշսթաբեն (2015, 2016, 2023, 2024)։

 Երեք անգամ ախոյեան 
Նելսոն Բիքէ (1981, 1983,1987)․

Ճաքի Սթիուարթ (1969, 1971, 1973)

Նիքի Լաուտա (1975, 1977, 1984)․

Այրթոն Սենա (1988, 1990, 1991)․

 Ֆորմիւլա 1-ի ծանօթ ախոյեաններ 

Ինչ որ պէտք է գիտնանք Ֆորմիւլա 1-ին շուրջ․ նորութիւններ․  Ֆորմիւլա 1 պաշտօնական կայքէջ․ Նիքի լաուտա 1950-1959 ֆոմիւլա1 տասնամեակ  The Economist․ Mr Formula One - Պարոն Ֆորմիւլա Մէկ, 13-3-1997 the Guardian - Մաքս Ֆեշսթաբեն կը յաղթէ Սպանական Ֆորմիւլա 1, 15-5-2016 statsf1.com․ Ֆորմիւլա 1 - վիճակագրութիւններ GRAND PRIX 247-Ֆեթել․ կը հաւատամ թէ ունինք լաւագոյն ինքնաշարժը, 29-8-2017 Le Monde. 13 Հոկտեմբեր 2003,այքլ Շոմախեր կը գերազանցէ Խուան Մանուէլ Ֆանճիոյին Սիլվըրսթոն թանգարան. 27 Մայիս 2021 FIA եւ Ֆորմիւլա 1․ պաշտօնական հարթակ Ֆորմիւլա 1․ պաշտօնական կայքէջ Ազդակ օրաթերթ - «Ֆորմիւլա-1». Ո՞վ Պիտի Ըլլայ Մերսետեսի Վարորդը, Մարզական էջ, Ապրիլ 18, 2024
 Տե՛ս նաեւ 

 Տաքար մրցաշարք
 Աքրոփոլիս ինքնաշարժներու մրցաշարք
 Մոնաքոյի Շրջագիծը
 Մոնաքոյի մրցաշարքը

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Ինքնաշարժներու մրցաշարք
Ստորոգութիւն:Ինքնաշարժներու համաշխարհային մրցաշարքներ
Ստորոգութիւն:Ինքնաշարժներու ախոյեանութեան մրցաշարքներ