Միաւորներու Միջազգային Համակարգ

Միաւորներու միջազգային համակարգը ֆիզիքական մեծութիւններու միաւորներու համակարգ է։ Ընդունած եւ գործնական կիրառութեան յանձնարարած Չափերուն եւ կշիռներու XI գլխաւոր կոնֆերանսը (Հոկտեմբեր, 1960, Փարիզ, տե՛ս Չափագիտական ծառայութիւն)։ Կրճատ կը նշանակէ ՄՀ (միջազգային նշանակումը՝ SI, ըստ "Système international" անուանման սկզբնատառերու)։

 Պատմութիւն 
ԽՍՀՄ-ի մէջ գործածութեան մէջ դրուած է 1 Յունուար 1963-էն։ ՄՀ մշակուած է միաւորներու տարբեր համակարգերու բարդ համախմբութիւնը եւ Չափերու մեթրական համակարգի հիման վրայ կազմուած առանձին արտահամակարգային միաւորները փոխարինելու, ինչպէս նաեւ միաւորներէն օգտուելը հեշտացնելու նպատակով։

 Նպատակայարմարութիւն 
ՄՀ միաւորներու սահմանումները հիմնուած են եօթը ֆիզիքական հաստատուններու շարքի մը վրայ, որոնց անփոփոխ արժէքներէն՝ արտայայտուած ՄՀ միաւորներով, կարելի է եզրակացնել համակարգի բոլոր միաւորները: Այսպիսով, եօթը հաստատունները միաւորներու ամբողջ համակարգի սահմանման հիմնական տարրերն են:

Միաւորներու Միջազգային համակարգը կ՛օգտագործուի կեանքի բոլոր ասպարէզներու մէջ, օրինակի համար միջազգային առեւտուր, արդիւնաբերական արտադրութիւն, առողջութիւն, անվտանգութիւն, բնապաշտպանութիւն եւ հիմնարար գիտութիւնները որ այս ոլորտներու հիմքն են: ՄՀ-ի արժէքները, Ֆիզիքական երեւոյթներու սահմանումը, միաւորներու  համակարգը եւ իրենց միջեւ յարաբերութիւնները ծանօթ են գիտնական, արհեստագիտական եւ ճարտարագիտական ոլորտներէն ներս, ու կը կազմեն միջազգային համակարգ մը: ՄՀ-ի առաւելութիւններն են՝ տիեզարականութիւնը (կ՚ընդգրկէ գիտութեան եւ արհեստագիտութեան (տեխնիկայի) բոլոր բնագաւառները) եւ յարակցութիւնը, այսինքն՝ համեմատականութեան գործակից չպարունակող հաւասարումներու հիման վրայ կազմուող ածանցեալ միաւորներու համաձայնեցուածութիւնը։ Վերջինիս շնորհիւ, հաշուարկներ կատարելու ժամանակ, կը վերանայ բանաձեւերու մէջ միաւորներու ընտրութենէն կախուած գործակիցներ մտցնելու անհրաժեշտութիւնը։

Աղիւսակներին մէջ ստորեւ բերուած են ՄՀ-ի հիմնական, լրացուցիչ եւ որոշ ածանցեալ միաւորներու անուանումներն ու նշանակումները (միջազգային եւ հայերէն)։ Առաջին երեք հիմնական միաւորները (մեթր, քիլոկրամ, երկվայրկեան) թոյլ կու տան համաձայնեցուած ածանցեալ միաւորներ կազմել մեխանիկական բնոյթ ունեցող բոլոր մեծութիւններու համար, իսկ միւսները (ամփեր, քելուին, քանտելա, մոլ) աւելցուած են մեխանիկականի չբերուող մեծութիւններու ածանցեալ միաւորներ կազմելու նպատակով։ Ռատիան եւ ստեռատիան լրացուցիչ միաւորները կը ծառայեն հարթ կամ մարմնային անկիւններէն կախուած մեծութիւններու ածանցեալ միաւորները կազմելու համար։ Բազմապատիկ միաւորներու անուանումները կազմելու ժամանակ կ՚օգտուին համապատասխան նախածանցներէ (տեցի, սանդի, հեկթօ, մեկա եւ այլն)։

 Միաւորները 
ՄՀ միաւորներու անուանումները կը գրուին փոքրատառ, իսկ նշանակումը՝ առանց կէտի, ի տարբերութիւն սովորական յապաւումներու։ Ներկայիս կը տարբերեն ՄՀ հիմնական եւ ածանցեալ միաւորներ։

 Հիմնական միաւորներ 
Հիմնական յօդուած՝ ՄՀ հիմնական միաւորներ
ՄեծութիւնՄիաւորԱնուանումՉափայնութիւնԱնուանումՆշանակումհայերէնանգլերէնհայերէնմիջազգայինԵրկարութիւնLմեթրmetreմmԶանգուածMքիլոկրամՊատմականօրէն «քիլոկրամն» արդեն իր մէջ կ՚ընդգրկէ բազմապատիկ «քիլօ»֊ն, այդ պատճառով միաւորին բազմապատիկ կամ տասնորդական մասերը արտայայտող միաւորները կը կազմուին՝ կրամին (որն ինքնին ՄՀ-ի մէջ ամբողջ միաւորի մաս է՝ 1 գ = 10−3 քկ) համապատասխան նախածանցներ աւելցնելով (միլիկրամ, միկրոկրամ և այլն)։kilogramքկkgԺամանակTերկվայրկեանsecondվsԵլեկտրական հոսանքի ուժIամփերampereԱAԹերմոդինամիկական ջերմաստիճանΘքելվինkelvinքKՆիւթի քանակNմոլmoleմոլmolԼոյսի ուժJքանտելաcandelaքտcd

 Ածանցեալ միաւորներ 
+ՄՀ ածանցեալ միաւորները, որոնք ունին յատուկ անուանում եւ նշանակումՄեծութիւնՄիաւորՆշանակումԱրտայայտութիւնը հիմնական միաւորներովհայերէնանգլերէնհայերէնմիջազգայինՀարթ անկիւնռատիանՍկիզբը ռատիանը եւ սթեռատիանը կը մտնէին ՄՀ լրացուցիչ միաւորներու մէջ։ Սակայն  1995 թ․  Մետրիկական կոնվենցիան սահմանեց ՄՀ լրացուցիչ միաւորներու դասէն հանել ռատիանը եւ սթեռատիանը եւ ներառել ՄՀ ածանցեալ չափազուրկ միաւորներու մէջ, որոնք ունին յատուկ անուանում եւ նշանակում։radianռատradմ·մ−1 = 1Մարմնային անկիւնսթեռատիանsteradianսռsrմ2·մ−2 = 1Ցելսիուսի ջերմաստիճանՑելսիուսի ջերմաստիճանը (կը նշանակուի  t) կ՚որոշուի  t = T – T0 արտայայտութեամբ, ուրT֊ն թերմոդինամիկական ջերմաստիճանն է, կ՚արտայայտուի կելվիններով,   T0 = 273,15 Կ։Ցելսիուսի աստիճանdegree Celsius°C°CԿՅաճախութիւնհերցhertzՀցHzվ−1ՈւժնիւթօնnewtonՆNկգ·մ·վ−2ԷներգիաջոուլjouleՋJՆ·մ = կգ·մ2·վ−2ՀզօրութիւնվատwattՎտWՋ/վ = կգ·մ2·վ−3ՃնշումփասկալpascalՓաPaՆ/մ2 = կգ·մ−1·վ−2Լուսային հոսքլիւմէնlumenլմlmկդ·սռԼուսաւորուածութիւնլիւքսluxլքlxլմ/մ2 = կդ·սռ/մ2Ելեկտրական լիցքքուլոնcoulombՔլCԱ·վՊոտենցիալներու տարբերութիւնվոլթvoltՎVՋ/Կլ = կգ·մ2·վ−3·Ա−1ԴիմադրութիւնօհմohmՕհմΩՎ/Ա = կգ·մ2·վ−3·Ա−2ԵլեկտրաունակութիւնֆարատfaradՖFԿլ/Վ = վ4·Ա2·կգ−1·մ−2Մագնիսական հոսքվեպերweberՎպWbկգ·մ2·վ−2·Ա−1Մագնիսական ինդուկցիաթեսլաteslaԹլTՎբ/մ2 = կգ·մ−2·Ա−1ԻնդուկտիւութիւնհէնրիhenryՀնHկգ·մ2·վ−2·Ա−2Ելեկտրական հաղորդականութիւնսիմէնսsiemensՍմSՕհմ−1 = վ3·Ա2·կգ−1·մ−2Ռադիոակտիւ աղբիւրի ակտիւութիւնպեքերելbecquerelՊքBqվ−1Իոնացնող ճառագայթման կլանուած տոզակրէյgrayԿրGyՋ/կգ = մ2/վ2Իոնացնող ճառագայթման էֆեկտիւ տոզազիվերտsievertԶվSvՋ/կգ = մ2/վ2Քաթալիզատորի ակտիւութիւնքաթալkatalքաթkatմոլ/վ

 ՄՀ արտահամակարգային միաւորներ 
ՄՀ մէջ չմտնող որոշ միաւորներ Չափերու եւ կշիռներու միջազգային բիւրոյի որոշման համաձայն, կը գործածուին ՄՀ միաւորներու հետ համատեղ։
ՄիաւորԱնգլերէն անուանումՆշանակումՄեծութիւնը ՄՀ միաւորներովհայերէնմիջազգայինրոպէminuteրոպmin60 վժամhourժh60 րոպ = 3600 վօրdayօրd24 ժ = 86 400 վանկիւնային աստիճանdegree°°(π/180) ռադանկիւնային րոպէminute′′(1/60)° = (π/10 800)անկիւնային երկվայրկեանsecond″″(1/60)′ = (π/648 000)լիթրlitreլl, L1/1000 մ2թոննաtonneտt1000 կգնեբերneperՆբNpչափազուրկպելbelՊBչափազուրկԵլեկտրոնուոլտelectronvoltէՎeV≈1,602 177 33×10−19 Ջզանգուածի ատոմական միաւոր, տալթօնunified atomic mass unit, daltonզ․ ա․ մ․u, Da≈1,660 540 2×10−27 կգաստղագիտական միաւորastronomical unitա․ մ․au149 597 870 700 մ (ճշգրիտ)ծովային մղոնnautical mileմղոնMՆշանակումը տրուած է ըստ ՄՀ բիւրոյի, աւելի պաշտօնական աղբիւրները այն չեն ընդուներ։1852 մ (ճշգրիտ)հանգոյցknotհնkn1 ծովային մղոնը ժամուան մէջ = (1852/3600) մ/վարareարa102 մ2հեքթարhectareհաha104 մ2պարbarպարbar105 ПаանգստրեմångströmÅÅ10−10 մբառնbarnբb10−28 մ2ռենթկէնröntgenռR1 ռ = 2,57976 • 10−4 կ/կգ

 Գրականութիւն 

 Бурдун Г․ Д․, Справочник по Международной системе единиц, М, 1971

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Միաւորներու միջազգային համակարգ