Սիւնիքի մարզ

Սիւնիք մարզ Հայաստանի մէջ։ Կը Գտնուի հանրապետութեան հարաւային բաժինին մէջ։ Սահմանակից է Իրանին, արեւմուտքէն՝ Նախիջեւանին, արեւելքէն ԼՂՀ-ին, իսկ հիւսիսէն Վայոց ձորին։

 Աշխարհագրութիւն 
Սիւնիքի մարզի տարածքին մեծ մասը կը կազմեն ժայռերը, լեռնաշղթաները եւ անդնդախոր ձորերը, որոնց մէջէն անցնելով կը հոսին լեռնային գետակներ։ Ամենամեծ գետը Որոտանն է։ Սիւնիքի միջին բարձրութիւնը ծովու մակարդակէն 2.200 մ. է։ Ամենաբարձր լեռնագագաթներն են Կապուտջուղը (3.904), Ծղուկը (3.581), Մեծ Իշխանասարը (3.550) եւ այլն։ Սիւնիքը կը կոչուի նաեւ Զանգեզուր, Սիսական։
մինի|195px|ձախից|Սիւնիքի բնապատկեր. ժայռերէն կախուած ծառեր
մինի|200px|աջից|Բաղաբերդ, Սիւնիքի ամենահին ու հռչակաւոր ամրոցներէն մէկը

 Պատմութիւն 

Պատմականօրէն Սիւնիքը մէկն է Մեծ Հայքի 15 նահանգներէն եւ վարչականօրէն բաժնուած եղած է 12 գաւառներու։ Սիսական աշխարհը հռչակաւոր եղած է իր երկնամբարձ ամրոցներով ու հազարամեայ վանքերով։ Այստեղ կը գտնուէր 13-րդ դարուն ստեղծուած Հայաստանի ամենահին համալսարանը՝ Գլաձորը։

Միջնադարեան Սիւնիքը շատ աւելի մեծ տարածք գրաւէր, քան՝ այժմ։ Այն ժամանակ Վայոց Ձորը, Գեղարքունիքը, Նախիջեւանի մեծ մասը եւ ներկայիս Լեռնային Ղարաբաղի մէկ մասը կը մտնէին Սիւնիքի իշխաններուն տիրոյթներուն մէջ։

X-XII դարերուն Սիւնիքը թագաւորութիւն էր, ուր կ՛իշխէր Սիսական տոհմը։ Յետագային այստեղ իշխանած է Օրբելեան տոհմը։ Յայտնի է յատկապէս կոմս Տարսայիճ Օրբելեանը։ Անոր զաւակ Ստեփանոս Օրբելեանը XIII դարուն գրած է «Սիւնիքի Պատմութիւն» մեծարժէք պատմագրութիւնը։

1918-1920 թ.թ. Նախիջեւանի եւ Արցախի նման Սիւնիքը եւս դարձած էր Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի հանրապետութիւններու միջեւ վիճելի տարածք։ 1920-ի Դեկտեմբեր 2-ին Թուրքիան, որ այդ ժամանակ գրաւած էր Հայաստանի Հանրապետութեան մեծ մասը, ստիպեց հայկական կառավարութեան ստորագրել Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով Հայաստանը Ատրպէյճանին կը յանձնէր Սիւնիքը։ Սակայն Սիւնիքի հայ բնակչութիւնը չընդունեց այս համաձայնագիրը եւ զինուած պայքարի ելաւ՝ Գարեգին Նժդեհի հրամանատարութեամբ։

Սիւնիքը անկախ մնաց նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ պոլշեւիկները ամբողջութեամբ գրաւած էին Հայաստանի Հանրապետութեան մնացած մասը։ 1920-ի սկիզբներուն, երբ պոլշեւիկները ճնշեցին հայերու Փետրուարեան ապստամբութիւնը, կառավարութեան շատ անդամներ եւ սպաներ նահանջեցին Սիւնիք։ Շուտով այստեղ հռչակուեցաւ Լեռնահայաստանի հանրապետութիւնը, իսկ Գարեգին Նժդեհ ընտրուեցաւ վարչապետ։ Կարմիր բանակը միայն կատաղի կռիւներ եւ բազմաթիւ զոհեր տալէ ետք կարողացաւ 1921-ին այն գրաւել։

Հայկական ԽՍՀ-ի մէջ Սիւնիքը առանձին վարչական միաւոր չէր կազեր, այլ բաժնուած էր քանի մը շրջաններու։ Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացումէն ետք Սիւնիքը կրկին վերածուեցաւ առանձին մարզի։

 Քաղաքներ 
 Կապան, 46.600 (բնակչութիւնը ըստ 2008-ի)
 Գորիս, 20.840
 Դաստակերտ
 Սիսիան, 16.823
 Քաջարան, 7.976
 Ագարակ, 4.801
 Մեղրի, 4.514
մինի|300px|Տաթեւի վանք
մինի|300px|
 Ենթակառուցուածք 
2006 թուականէն սկսեալ Սիւնիքէն կ՛անցնի Հայ-իրանական կազամուղը։ Կը Նախատեսուի մօտ ապագային ստեղծել երկաթուղային հաղորդակցութիւն։

 Պատմամշակութային յուշարձաններ 

 Տաթեւ, ամրացուած վանք, Սիւնիքի հոգեւոր կեդրոնը
 Վահանավանք
 Որոտնավանք
 Հարանց անապատ
 Բղենո Նորավանք
 Երիցավանք
 Սիսավանի եղեկեցի
 Երնջակ բերդ
 Բաղաբերդ
 Շլորուտի բերդ
 Քարահունջ
 Ուղտասարի ժայռապատկերներ
 Կուլձորի քարայր

 Ծանոօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Սիւնիքի մարզ