Տոտեքանիսա

Տոտեքանիսա (յուն․՝ Δωδεκάνησα) Էգէական Ծով, Յունաստան․ Սամոս, Կրետէ եւ Փոքր Ասիոյ ափերուն միջեւ գտնուող կղզիներու ամբողջութիւն՝ 51 կղզիներու խումբ առաւել կղզիակներ եւ ժայռակղզիներ, որոնցմէ 12 գլխաւորներն են եւ այդ պատճառով կղզեխումբը Տոտեքանիսա կը կոչուի (Δωδεκάνησα, δώδεκα = 12 / νησί = կղզի)։
ձախից|մինի|Ռոտոս, նաւահանգիստը

 Աշխարհագրութիւն 
Տոտեքանիսայի տարածութիւնն է 2․665,259 քլ²․ եւ բնակչութեան թիւն է 190 988։  12 գլխաւոր կղզիներն են Ռոտոս, Քոս, Փաթմոս, Ասթիփալէա, Քալիմնոս, Քարփաթոս, Քասոս, Լերոս, Նիսիրոս, Սիմի, Թիլոս եւ Քասթելորիզօ։  Անոնց վրայ կ՛ աւելնան մնացեալ բնակուած տարածութեամբ փոքր կղզիները՝ Լիփսի, Հալքի, Աղաթոնիսի, Արքի, Թելենտոս, Փսերիմոս, Ֆարմաքոնիսի, Եալի, Լեւիթա, Մարաթոս, եւ Սարիա։  Վարչական կեդրոնը Ռոտոս կղզին է։
մինի|Ասթիփալէա
մինի|Արքի
մինի|Հալքի
մինի|Եալի
մինի|Քալիմնոս
մինի|Սթրոկիլի Մեղիսթիս

 Տոտեքանիսայի մեծ կղզիները․ տարածութեան կարգով 
ԿղզիՏարածութիւն (քլ․)Բնակչութիւն (2011)Մայրաքաղաք1Ռոտոս1.401,46115 490Ռոտոս (քաղաք)2Քարփաթոս300,1526 216Քարփաթոս կամ Փիղատիա3Քոս287,61133 388Քոս (քաղաք)4Քալիմնոս110,58116 179Քալիմնոս կամ Փոթիա5Ասթիփալէա96,4201 334Ասթիփալէա (քաղաք) կամ Հորա6Քասոս66,4191 084Ֆրի7Թիլոս61,487780Մեղալօ Հորիօ8Սիմի57,8652 590Սիմի (քաղաք)9Լերոս54,0527 917Այիա Մարինա10Նիսիրոս41,2631 008Մանտրաքի11Փաթմոս34,1423 047Փաթմոս (քաղաք) կամ Հորա12Հալքի (Տոտեքանիսա)26,988478Հալքի (քաղաք) կամ Էմպորիոս13Սարիա (Տոտեքանիսա)20,42945Արղոս բնակավայր14Լիփսի15,842790Լիփսի15Փսերիմոս14,61580Փսերիմոս16Աղաթոնիսի13,410185Մեղալօ Հորիօ17Լեւիթա9,121018Քասթելոռիզօ9,113492Քասթելորիզօ կամ Մեղիսթի19Սիրնա7,868020Ալիմիա7,427021Արքի6,69744Արքի22Նիմոս4,648023Թելենտոս4,64894Թելեմտոս24Քինարոս (Տոտեքանիսա)4,577125Եալի (Տոտեքանիսա)4,5582126Ֆարմաքոնիսի3,86610ՖարմաքոնիսիԸնդհանուր2.665,259191 273

 Տոտեքանիսայի փոքր կղզիները 
Մաքրի, Հինա, Այիա Քիրիաքի, Աւղօ, Ղլինօ, Զաֆորաս, Քունուփի, Քուցոմիթի, Մեսոնիսի, Օֆիտուսա, Փլաքիտա, Փոնտիքուսա, Սթեֆանիա, Ֆոքիոնիսիա, Հոնտրօ, Հոնտրոնիսի, Իմիա-Լիմնիա տիօ, Իմիա-Լիմնիա էնա, Քալաւրոս, Քալոլիմնոս, Մաւրոփինաքի, Ներա, Փլաթի, Սաֆոնիտի, Հթենի, Հթենիա, Արմաթիա, Մաքրոնիսի, Ֆրակոս, Արհակելոս, Վելոնա, Ղլարոս, Մաւրա, Մեղալօ Լիվատի, Փիղանուսա, Փլաքա, Թրիփիթի, Այիոս Եորղոս, Աղրիելէա, Վուցաքիա (երկու կղզիակ), Միքրօ Մաւրօ Փոինի, Մեղալօ Մաւրօ Փոինի, Փոլիֆատոս տիօ, Փոլիֆատոս էնա, Ռօ, Սաւուրա, Սթրոկիլի, Թրաղոներա, Փսոմի, Փսորատիա, Քանտելուսիա, Այիոս Անտոնիոս, Փահեա, Փերղուսա, Արղելուսա, Անիդրօ (Փաթմոս), Անիդրոս (Ամորղոս), Քալովոլոս, Քոմորոս, Մաքրոնիսի, Մարաթոս, Ներա, Թրաղոնիսի, Հիլիոմոդի, Եալեսինօ, Տիաւաթես, Քուլունտրոս, Մարմարաս, Սեսքլի, Հոնտրոս Սիմի, Ղայտարոս, Անտիթիլոս, Այիոս Թէոտորոս, Քրեւաթիա, Մաէլոնիսի, Թրաղուսա, Ղլարոս, Քունելի, Փսաթոնիսիօ, Ասթաքիտա, Ասթաքիդոփուլօ, Դիվունեա, Համիլի, Աւափթիսթօ, Փիթա։

 Պատմական ակնարկ 
մինի|Թելենտոս
ձախից|մինի|Քարփաթոս, Օլիմպոս լեռ

 ժամանակաշրջանէն մինչեւ Հելենիստական շրջան 
Առաջին բնակիչները Թելհինես(ները) եւ Քարես(ները) եղած են։  Աւելի ուշ Տոտեքանիսա հաստատուած են Ահէի(ները) եւ Դորեացիները։  Կղզեխումբը կը բարգաւաճի Հելենիստական տարիներուն։  

 Հռոմէական ժամանակաշրջանէն մինչեւ Նորագոյն շրջան 
մինի|Անտիթիլոս
Ք․Ա․ 395-ին մաս կը կազմէ Արեւելեան Հռոմէական պետութեան։  1310-ին կը գտնուի Ասպնջական Ասպետներու Ordo Hospitalis Sancti Johannis իշխանութեան տակ, իսկ 1522-ին՝ օսմանեան կայսրութեան։  Տոտեքանիսա կը մասնակցի Յունական Ապստամբութեան, իսկ 1867-ին, կրետական ապստամբութեան ընթացքին, Քասոս կղզիին բնակիչները կ՛ ապստամբին սակայն ապարդիւն․ կը շարունակեն մնալ օսմանեան գերիշխանութեան տակ մինչեւ իտալաթրքական պատերազմին ծագման (1911)։  Պատերազմի աւարտին Տոտեքանիսա կը գտնուի Իտալական իշխանութեան տակ։

 Ի․  դար 
1914-ի Մայիսին, Փոքր Ասիոյ ափերուն յունաբնակ շրջաններուն մէջ թրքական հալածանքները կը սաստկանան եւ բազմաթիւ յոյներ Տոտեքանիսա կ՛ ապաստանին։  Փոքր Ասիոյ Աղէտէն ետք (1922), Տոտեքանիսա (ինչպէս ամբողջ Յունաստանը) կ՛ ընդունի հազարաւոր յոյն գաղթականներ։ 

Իտալական գերիշխանութիւնը կը վերջանայ Բ․ Աշխարհամարտի աւարտին․ 27 Յունիս 1946-ին Յունաստանին կը միանան։

Փոքր Ասիոյ Աղէտի տարիներուն 2011-ի մարդահամար Տոտեքանիսա․ Սնուան ծագումը եւ Իտալական գերիշխանութիւնը, Եանիս Եանոփուլոս Ստրապոն․ աշխարհագրութիւն, գիրք 10, գլուխ 5 Տոտեքանիսա Իտալիոյ իշխանութեան տակ, Տիմիթրիս Քապուրաքիս, 13-7-2019 Տոտեքանիսա եւ Արեւելեան Էգէականը Տոտեքանիսայի արկածախնդրութիւնները մինջեւ Յունաստանին վերամիանան, Տիմիթրիս Քապուրաքիս, 19-10-2019 Տոտեքանիսա, պաշտօնական կայքէջ

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզեխումբեր
Ստորոգութիւն:Էգէական ծովու կղզիներ