Տերսիմի գաւառ

Տերսիմ (Քարաժայռ), գաւառ, ձորապետութիւն Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Խարբերդի վիլայեթի մէջ։ Կեդրոնը Խոզաթ գիւղաքաղաքն էր։ Միւս նշանաւոր քաղաքներն էին Մեծկերտը եւ Չարսանճաքը։

 Աշխարհագրութիւն 
Ունի լեռնային տարածք։ Գաւառի արեւմուտքի եզրին է Եփրատը, իսկ արեւելքէն` Փերի գետերով, հիւսիսէն` Բիւրակն-Մնձուրեան լեռներով, իսկ հարաւ-արեւմտեան մասով սահմանակից է Խարբերդի գաւառին:

Գաւառի տարածքով կը բարձրանան լեռներ, որոնք այն վերածեր են բարդ լեռնաշխարհի մը։

Տարածքի մեծագոյն մասը անտառածածկ է։ Տերիսմը հարուստ է գետերով եւ սառնորակ աղբիւրներով։

 Կլիմայ 
Ունի բազմազան կլիմայ։

 Պատմութիւն 
Տերսիմ գաւառի մասին յիշատակութիւններ կան Բարձր Հայքին մէջ: Այն նոյնացուցեր են Տերսիմին հետ։

Մինչեւ XIX դարու 70-ական թուականները Տերսիմը եղեր է նահանգ, ուր գոյութիւն ունէր քրտական ձորապետութիւն` հիւքմենութիւն։

1878 թուականին Սուլթանի հրամանով Տերսիմը որպէս գաւառ միացուած է Խարբերդի վիլայեթին:

Տերսիմը սկիզբը եղեր է հայաբնակ, այնուհետեւ այստեղ բնակութիւն հաստատեցին մեծ թիւով հայեր։ Գիւղերէն շատերը պահպանեցին իրենց հայկական անուանումերը` Ագրակ, Աղաջուր, Արտապետ, Գնելի, Դաշտակ, Թթենիկ, Լորենիկ, Կամիրքար, Սրբիյան (Սուրբ Օհան), Վարիգեղ, Պսկավանք, Պառվագրակ, Պառաւ։

 Բնակչութիւն 
Մինչեւ 1915 թուականի Մեծ եղեռնը Տերսիմն ունէր 200 000 բնակչութիւն, որուն 45 %-ը հայեր էին, իսկ մնացածը քիւրտեր։ Քիւրտերը համերաշխ ապրեր են հայերու հետ եւ Եղեռնի տարիներուն 1000-աւոր հայերու կեանք փրկեր են անոնց ռուսական զօրքերուն յանձնելով։

Տեղի հայութիւնը սասունցիներու նման քաջ եղեր է եւ XVII դարից սկսած յաճախակի պատերազմ վարեր է Թուրքիայի դէմ։

 Տնտեսութիւն 
Բնակչութիւնը կը զբաղուէր անասնապահութեամբ եւ երկրագործութեամբ։

 Օգտակար հանածոներ 
Գաւառակն ունէր նաֆթի զգալի պաշարներ, կերակուրի աղ, հանքային ջուրեր, բնական շինանիւթեր։

 Պատմամշակութային կառոյցներ 
Տերսիմն ունէր տասնեակ հայկական յուշարձաններ` վանական համալիրներ, եկեղեցիներ, բերդերի ու քաղաքներու աւերակներ։

 Վարչական բաժանում 
1878 թուականին Տերսիմն ունէր հետեւեալ գաւառակները.«Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան», հտ 2, էջ 93-94
 Խոզաթ
 Խուզիչան
 Կըզըլքիլիսեէ
 Մեծկերտ
 Չարսանճաք
 Չմշկածագ
 Փախ
 Օվաճիկ

 Աղբիւրներ 
 «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

 Տե՛ս նաեւ 
 Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներ