Չինական Օրացոյց

Չինական օրացոյցը ներկայացուած է երկու տեսակի օրացոյցներով (գիւղատնտեսական) եւ արեւա-լուսնային։ Անոնցմէ երկրորդը պատմականօրէն յայտնի է երկու տարբերակով․ Սիա օրացոյց («Սիա» հարստութեան անունով, 夏), առաւելաբար յայտնի է Արեւելեան Ասիոյյ մէջ, տարին կը սկսի գարնան, եւ Չժուան օրացոյց ()՝ Ցին հարստութեան նախահայր Չժուան Սիուի անունով, տարուան սկիզբը կը նկատուի աշունը։

Ժամանակակից Չինաստանի մէջ կը կիրարկուի նաեւ գրիգորեան օրացոյցը, սակայն լուսնային օրացոյցը, ինչպէս նախքան, այժմ ալ համատարած կ'օգտագործուի աւանդական տօներու (Չինական նոր տարի) եւ այս կամ այն գիւղատնտեսական աշխատանքները սկսելու օրերը որոշելու համար։

«Գարնան տօնը» (Նոր տարի) լուսնային օրացոյցին մէջ փոփոխական է եւ կը նշուի ամէն տարի նորալուսինի առաջին օրը։ Սիա օրացոյցը կը կիրարկուի թուաբաական նպատակներով, օրինակ, ամուսնութեան կամ նոր յարաբերութիւններ սկսելու համար ամէնէն բարենպաստ օրուան որոշում եւ այլն։

Չինաստանի մէջ գրիգորեան օրացոյցը կը կոչուի «պարզ» (公曆 gōnglì), «արեւմտեան» (西曆 xīlì) կամ «արեւային» (日曆 rìlì)։ Գրիգորեան օրացոյցին ի յայտ գալով՝ անիկա նաեւ նկատուեցաւ նոր, իսկ լուսնային օրացոյցը՝ հին։

 Պատմութիւն 
 Շան հարստութեան օրացոյցի ժամանակաշրջան 
Շան հարստութեան ժամանակաշրջանի հնագոյն արձանագրութիւններուն մէջ (մ.թ․ա․ XVI—XI դարեր) տարին կը նկարագրուի 12 լուսնային ամիսով, որուն կ'աւելնար տեսական տասներեքերրորդը, երբեմն նաեւ տասնչորսերրորդը, որպվսզի խուսափին իրական եւ օրացոյցային տարուան շեղումէն։ Արդեն այդ ժամանակ կ'օգտագործուէր հաշուարկման վաթսունական համակարգը։ Աւանդութիւնը կ'ըսէ, որ տարին կը սկսի ձմեռնային արեւադարձէն ետք առաջին նորալուսնին։

 Չժոու հարստութեան օրացոյցի ժամանակաշրջան 
Չժոու հարստութեան ժամանակաշրջանի հնագոյն արձանագրութիւնները (մ․թ․ա XI—III դարեր) նախորդի օրինակով տարին կը ներկայացնեն 12 լուսնային ամիսով, ուր կրկին կ'աւելնայ տասներեքերրորդը։ Ամիսները կը հերթագային 29 եւ 30 օրերով, իսկ անհամապատասխանութենէն խուսափելու համար երբեմն լրացուցիչ օր կ'աւելացուի ամսուան աւարտին։ Տարուան սկիզբը կը նկատուի ձմեռնային արեւադարձէն առաջ նորալուսինը։

 Ցին հարստութեան օրացոյց 
Մեր թուարկութենէ առաջ 221-ին, երբ Ցին Շի Հուանդի կայսրը միաւորեց Չինաստանը, ան կատարեց օրացոյցային բարեփոխումներ եւ մտցուց մէկ ընդհանուր օրացոյց։ Ցին հարստութեան ժամանակ գործնականի մէջ մտցուեցաւ 24 եղանակ, որոնք կ'որոշուէր խաւարածիրի մէջ արեւի դիրքով, որ նաեւ հիմք հանդիսացաւ գիւղատնտեսական օրացոյցին։ Եղանակները անմիջական կապ չունին Լուսինի շարժումին հետ։

 Տարբերակներ 
Արեւելեան այլ օրացոյցները կամ ամբողջութեամբ կը նոյնացուին չինականին (քորէական), կամ շատ առումներով նման են չինական, սակայն ունին որոշակի տարբերութիւն (վիեթնամական՝ կենդանակերպի ցիպլում ճագարը փոխարինուած է կատուով, թիպէթական՝ որոշակի փոփոխութիւն կենդանակերպի անուններով, ճափոնական՝ փոխուած է հաշուարկման սկզբունքը)։

Չինական (չինա-ույղուրական) օրացոյցի տարրերը մոնկոլներու արշաւանքներուն շնորհիւ հասան իսլամադաւան աշխարհին։

 Չինական գիւղատնտեսական օրացոյց 
Այս օրացոյցը տարին կը բաժնէ 24 գիւղատնտեսական եղանակի, որոնք կ'որոշուին խաւարածիրի մէջ արեւի դիրքով։ Եղանակներու հերթափոխը կապ չունի լուսինի փուլերուն հետ։
 Խաւարածրային կոորդինատայինհամակարգի երկարութիւն Թարգմանութիւն Չինարէն անուն. Ճափոներէն անուն Քորէերէն անուն Վիէթնամերէն անուն Մօտաւոր օրը գրիգորեան օրացոյցի մէջ 315° Գարնան սկիզբ 立春  լիչուն 立春  րիսսիուն 입춘 (立春)  իմպչխուան Lập xuân  էեպ սիուան 4—5 Փետրուար 330° Անձրեւաջուր 雨水  իույշույ 雨水  ուսույ 우수 (雨水)  ուսու Vũ thủy  վու թխյուի 19—20 Փետրուար 345° Թրթուրներու արթննալու ժամանակ 驚蟄 (惊蛰)  ցզինչժէ 啓蟄  կէյտիցու 경칩 (驚蟄)  կիոնչխիպ Kinh trập  կին չապ 5—6 Մարտ 0° Գարնանային գիշերահաւասար 春分  չունֆեն 春分  սիումբուն 춘분 (春分)  չխունբուն Xuân phân  սյուան ֆան 20—21 Մարտ 15° Պարզ եւ պայծառ 清明  ցինմին 清明  սէյմէյ 청명 (清明)  չխիոնմիոն Thanh minh  տխան մին 4—5 Ապրիլ 30° Հացի անձրեւ 穀雨 (谷雨) գույույ 穀雨  կոկու 곡우 (穀雨)  կոգու Cốc vũ  կոկ վու 20—21 Ապրիլ 45° Ամրան սկիզբ 立夏  լիսիա 立夏  րիքքա 입하 (立夏)  իմպխա Lập hạ  լապ խա 5—6 Մայիս 60° Պակաս առատութիւն 小滿 (小满)  սյաօման 小満  սյօ ման 소만 (小滿)  սօման Tiểu mãn  սեու ման 21—22 Մայիս 75° Ցանքի հերկում 芒種 (芒种)  մանչժուն 芒種  բօ սիու 망종 (芒種)  մանջոն Mang chủng  մանկ տիունկ 5—6 Յունիս 90° Ամառնային արեւադարձ 夏至  սեանչժի 夏至  կեսի 하지 (夏至)  հաճի Hạ chí  հա տի 21—22 Յունիս 105° Թեթեւ տապ 小暑  սիաօշի 小暑  սիօ սիօ 소서 (小暑)  սոսօ Tiểu thử  տեու տհի 7—8 Յուլիս 120° Մեծ տապ 大暑  տաշու 大暑  տայսէ 대서 (大暑)  տեսօ Đại thử  տաու տհի 23—24 Յուլիս 135° Աշնան սկիզբ 立秋  լիցիու 立秋  րիսսիու 입추 (立秋)  իմպհչհու Lập thu  լապ տհու 7—8 Օգոստոս 150° Տաքի աւարտ 處暑 (处暑)  չուշու 処暑  սիոսիօ 처서 (處暑)  չհոսօ Xử thử  սի տհի 23—24 Օգոստոս 165° Սպիտակ ցող 白露  պաուլի 白露  հակուրօ 백로 (白露)  պեկհրօ Bạch lộ  պատ լօ 7—8 Սեպտեմբեր 180° Աշնանային գիշերահաւասար 秋分  սիուֆեն 秋分  սիու պուն 추분 (秋分)  չհուպուն Thu phân  տհու ֆան 23—24 Սեպտեմբեր 195° Սառը ցող 寒露  հանլու 寒露  կանրօ 한로 (寒露)  հալլօ Hàn lộ  հան լօ 8—9 Հոկտեմբեր 210° Սառնամանիք 霜降  շուանցզեան 霜降  սօ կօ 상강 (霜降)  սանկան Sương giáng  շիօնկ զեանկ 23—24 Հոկտեմբեր 225° Ձմրան սկիզբ 立冬  լիտուն 立冬  րիթթօ 입동 (立冬)  իմպտոն Lập đông  լափ տոնկ 7—8 Հոկտեմբեր 240° Թեթեւ ձիւն 小雪  սեաօսիուէ 小雪  սիո սեցու 소설 (小雪)  սոսոլ Tiểu tuyết  տեու տուետ 22—23 Նոյեմբեր 255° Մեծ ձիւն 大雪  տասիուէ 大雪  սայսեցու 대설 (大雪)  տեսոլ Đại tuyết  տայ տուետ 7—8 Դեկտեմբեր 270° Ձմեռնային արեւադարձ 冬至  տունչժի 冬至  տօ ծի 동지 (冬至)  տոնճի Đông chí  տոնկ տի 21—22 Դեկտեմբեր 285° Թեթեւ ցուրտ 小寒  սիօհան 小寒  սիօ կան 소한 (小寒)  սոհան Tiểu hàn  տեու հան 5—6 Յունուար 300° Մեծ ցուրտ 大寒  տահան 大寒  տայկան 대한 (大寒)  տեհան Đại hàn  տայ հան 20—21 Յունուար

 Չինական շրջանային օրացոյց 
Չինական շրջանային օրացոյցը կը կիրարկէ վաթսունական շրջանը։ Կը հանդիսանայ 10 եւ 12 տարուան համակցուած շրջան։ 10 եւ 12 թեւի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը 60-ն է, որուն հետեւանքով օրացոյցը կը կրկնուի իւրաքանչիւր 60 տարին անգամ մը։

+ Վաթսունական համակարգ (干支)
Չինական օրացոյցով տարուան սկիզբը ըստ գրիգորեան օրացոյցիThe Mathematics of the Chinese Calendar. Շրջանի մէջ տարուա հիերոգլիֆը2-րդ \ 1-ին Երկնային փող Չինական կենդանակերպ օրուան ժամ ծառ 木 mù կրակ 火 huŏ հող 土 tŭ մետաղ 金 jīn ջուր 水 shuĭ 甲 jiă 乙 yĭ 丙 bĭng 丁 dīng 戊 wù 己 jĭ 庚 gēng 辛 xīn 壬 rén 癸 guĭ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ե ր կ ր ա յ ի ն  ճ յ ու ղ եր 子zĭ I 1 05.02.1924 02.02.1984 13 24.01.1936 19.02.1996 25 10.02.1948 07.02.2008 37 28.01.1960 25.01.2020 49 15.02.1972 11.02.2032 Առնետ鼠 shŭ 23…1 丑chŏu II 2 24.01.1925 20.02.1985 14 11.02.1937 07.02.1997 26 29.01.1949 26.01.2009 38 15.02.1961 12.02.2021 50 03.02.1973 31.01.2033 Ցուլ牛 niú 1…3 寅yín III 51 23.01.1974 19.02.2034 3 13.02.1926 09.02.1986 15 31.01.1938 28.01.1998 27 17.02.1950 14.02.2010 39 05.02.1962 01.02.2022 Վագր虎 hŭ 3…5 卯măo IV 52 11.02.1975 08.02.2035 4 02.02.1927 29.01.1987 16 19.02.1939 16.02.1999 28 06.02.1951 03.02.2011 40 25.01.1963 22.01.2023 Ճագար兔 tù 5…7 辰chén V 41 13.02.1964 10.02.2024 53 31.01.1976 28.01.2036 5 23.01.1928 17.02.1988 17 08.02.1940 05.02.2000 29 27.01.1952 23.01.2012 Վիշապ龍 lóng 7…9 巳sì VI 42 02.02.1965 29.01.2025 54 18.02.1977 15.02.2037 6 10.02.1929 06.02.1989 18 27.01.1941 24.01.2001 30 14.02.1953 10.02.2013 Օձ蛇 shé 9…11 午wŭ VII 31 03.02.1954 31.01.2014 43 21.01.1966 17.02.2026 55 07.02.1978 04.02.2038 7 30.01.1930 27.01.1990 19 15.02.1942 12.02.2002 Ձի馬 mă 11…13 未wèi VIII 32 24.01.1955 19.02.2015 44 09.02.1967 06.02.2027 56 28.01.1979 24.01.2039 8 17.02.1931 15.02.1991 20 05.02.1943 01.02.2003 Ոչխար羊 yáng 13…15 申shēn IX 21 25.01.1944 22.01.2004 33 12.02.1956 08.02.2016 45 30.01.1968 26.01.2028 57 16.02.1980 12.02.2040 9 06.02.1932 04.02.1992 Կապիկ猴 hóu 15…17 酉yŏu X 22 13.02.1945 09.02.2005 34 31.01.1957 28.01.2017 46 17.02.1969 13.02.2029 58 05.02.1981 01.02.2041 10 26.01.1933 23.01.1993 Աքլոր鷄 jī 17…19 戌xū XI 11 14.02.1934 10.02.1994 23 02.02.1946 29.01.2006 35 18.02.1958 16.02.2018 47 06.02.1970 03.02.2030 59 25.01.1982 22.01.2042 Շուն狗 gŏu 19…21 亥hài XII 12 04.02.1935 31.01.1995 24 22.01.1947 18.02.2007 36 08.02.1959 05.02.2019 48 27.01.1971 23.01.2031 60 13.02.1983 10.02.2043 Խոզ猪 zhū 21…23 Համապատա-տասխան փիրուզագոյն, կանաչ կարմիր դեղին ճերմակ սեւ, կապոյտ —գոյն Լուսնթագ Հրատ Սաթուրն Արուսեակ Փայլածու —մոլորակ գարուն ամառ ամրան աւարտ աշուն ձմեռ —տարուան եղանակ արեւելք հարաւ միջին արեւմուտք հիւսիս —հօրիզոնի կողմ

 Գրիգորեան օրացոյցով շրջանի համարի հաշուում 
 Ժամանակակից եղանակ․.
 2006 年 − 3 = 60 × 33 + 23; 2006 ≈ 34-րդ շրջան, 23-րդ տարի
 Աւանդական եղանակ․
 2006 年 + 2397 = 60 × 73 + 23; 2006 ≈ 74-րդ շրջան, 23-րդ տարի
 Հնագոյն եղանակ․
 2006 年 + 2697 = 60 × 78 + 23; 2006 ≈ 79-րդ շրջան, 23-րդ տարի
 Մէկ եղանակ եւս․
 2006 年 + 2637 = 60 × 77 + 23; 2006 ≈ 78-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի

 1888-2067-ի պարզեցուած աղիւսակ 

 Ծառ (փիրուզագոյն, կանաչ) Կրակ (կարմիր) Հող (դեղին) Մետաղ (ճերմակ) Ջուր (սեւ, կապոյտ) Առնետ 1924, 1984, 2044 1936, 1996, 2056 1888, 1948, 2008 1900, 1960, 2020 1912, 1972, 2032 Ցուլ 1925, 1985, 2045 1937, 1997, 2057 1889, 1949, 2009 1901, 1961, 2021 1913, 1973, 2033 Վագր 1914, 1974, 2034 1926, 1986, 2046 1938, 1998, 2058 1890, 1950, 2010 1902, 1962, 2022 Ճագար 1915, 1975, 2035 1927, 1987, 2047 1939, 1999, 2059 1891, 1951, 2011 1903, 1963, 2023 Վիշապ 1904, 1964, 2024 1916, 1976, 2036 1928, 1988, 2048 1940, 2000, 2060 1892, 1952, 2012 Օձ 1905, 1965, 2025 1917, 1977, 2037 1929, 1989, 2049 1941, 2001, 2061 1893, 1953, 2013 Ձի 1894, 1954, 2014 1906, 1966, 2026 1918, 1978, 2038 1930, 1990, 2050 1942, 2002, 2062 Ոչխար 1895, 1955, 2015 1907, 1967, 2027 1919, 1979, 2039 1931, 1991, 2051 1943, 2003, 2063 Կապիկ 1944, 2004, 2064 1896, 1956, 2016 1908, 1968, 2028 1920, 1980, 2040 1932, 1992, 2052 Աքլոր 1945, 2005, 2065 1897, 1957, 2017 1909, 1969, 2029 1921, 1981, 2041 1933, 1993, 2053 Շուն 1934, 1994, 2054 1946, 2006, 2066 1898, 1958, 2018 1910, 1970, 2030 1922, 1982, 2042 Խոզ 1935, 1995, 2055 1947, 2007, 2067 1899, 1959, 2019 1911, 1971, 2031 1923, 1983, 2043

 Լուսնային օրացոյցով տարուան ստոյգ սկիզբ 
(Ամսաթիւը գրուած է Օր․Ամիս․Տարի ձեւով, տարեթիւի առաջին երկու նիշը գրուած չէ)New year on the Chinese calendar year of 1645—2644.

 Տարեթիւի առաջին երկու նիշը՝ 19 
31.01.0019.02.0108.02.0229.01.0316.02.0404.02.0525.01.0613.02.0702.02.0822.01.0910.02.1030.01.1118.02.1206.02.1326.01.1414.02.1503.02.1623.01.1711.02.1801.02.1920.02.2008.02.2128.01.2216.02.2305.02.2424.01.2513.02.2602.02.2723.01.2810.02.2930.01.3017.02.3106.02.3226.01.3314.02.3404.02.3524.01.3611.02.3731.01.3819.02.3908.02.4027.01.4115.02.4205.02.4325.01.4413.02.4502.02.4622.01.4710.02.4829.01.4917.02.5006.02.5127.01.5214.02.5303.02.5424.01.5512.02.5631.01.5718.02.5808.02.5928.01.6015.02.6105.02.6225.01.6313.02.6402.02.6521.01.6609.02.6730.01.6817.02.6906.02.7027.01.7115.02.7203.02.7323.01.7411.02.7531.01.7618.02.7707.02.7828.01.7916.02.8005.02.8125.01.8213.02.8302.02.8420.02.8509.02.8629.01.8717.02.8806.02.8927.01.9015.02.9104.02.9223.01.9310.02.9431.01.9519.02.9607.02.9728.01.9816.02.99

 Տարեթիւի առաջին երկու նիշը՝ 20 
05.02.0024.01.0112.02.0201.02.0322.01.0409.02.0529.01.0618.02.0707.02.0826.01.0914.02.1003.02.1123.01.1210.02.1331.01.1419.02.1508.02.1628.01.1716.02.1805.02.1925.01.2012.02.2101.02.2222.01.2310.02.2429.01.2517.02.2606.02.2726.01.2813.02.2903.02.3023.01.3111.02.3231.01.3319.02.3408.02.3528.01.3615.02.3704.02.3824.01.3912.02.4001.02.4122.01.4210.02.4330.01.4417.02.4506.02.4626.01.4714.02.4802.02.4923.01.5011.02.5101.02.5219.02.5308.02.5428.01.5515.02.5604.02.5724.01.5812.02.5902.02.6021.01.6109.02.6229.01.6317.02.6405.02.6526.01.6614.02.6703.02.6823.01.6911.02.7031.01.7119.02.7207.02.7327.01.7415.02.7505.02.7624.01.7712.02.7802.02.7922.01.8009.02.8129.01.8217.02.8306.02.8426.01.8514.02.8603.02.8724.01.8810.02.8930.01.9018.02.9107.02.9227.01.9315.02.9405.02.9525.01.9612.02.9701.02.9821.01.99

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
 Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени»
 Չինական ամիսներ
 Չինական օրացոյց եւ տօներ 
 Chinese calendar with Auspicious Events

Ստորոգութիւն:Օրացոյցներ