Հայ արհեստավարժ երաժշտական կազմաւորումը

Հայ արհեստավարժ երաժշտական կազմաւորումը,արեւելահայերու մշակութային հիմնական կեդրոններէն էին՝ Թիֆլիսը,Պաքուն,Մոսկուան,եւ Պետերսբուրգը, ուր կրթութիւն ստացան բազմաթիւ հայ երիտասարդներ՝ դաշնակահարներ, ջութակահարներ, երգիչներ, երաժշտահաննէր, երաժշտագէտներ: Արեւմտահայերու մշակութային կեդրոնը Կ.Պոլիսն էր, իսկ Հայաստանի տարածքին համեմատաբար աշխոյժ էր Շուշիի եւ Ալեքսանդրապոլի երաժշտական կեանքը:

19-րդ դարու երկրորդ կիսուն առկայ էին նախադրեալներ, որոնք նպաստեցին հայ արհեստավարժ երաժշտութեան կազմաւորման եւ զարգացման:Այդ նախադրեալներէն ամենակարեւորներէն էին.
1.	Բազմաձայնութեան ներծումը հայ աշխարհիկ եւ հոգեւոր երաժշտութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ռուսական եւ արեւմտաեւրոպական երաժշտութեան նուաճումներու գործածումը:
2.	Ժողովրդային, գուսանաշուղական եւ  հոգեւոր միաձայն երաժշտութիւնը, որ հարուստ նիւթ մատուցեց երաժշտահաններու ստեղծագործութեան համար եւ նպաստեց հայ երաժշտական ոճի կազմաւորումին:
3.	Գրականութեան բուռն զարգացումը եւ արհեստավարժ թատրոններու հիմնադրումը (Կ.Պոլսոյ մէջ՝Արեւելեան թատրոն,օթփերէթային թատրոն,Թիֆլիսի մէջ՝Գ.Սունդուկեանի եւ Գ.Չմշկեանի թատրոն), որոնք նպաստեցին հայ երաժշտութեան տարբեր սեռերու զարգացման:
Հայ ազգային յօրինողական դպրոցի առաջին շրջանի ներկայացուցիչներն են. Կ. Պոլիսինը՝Տիգրան Չուխաճեանը, Թիֆլիսինը՝ Գենարիոս Ղորղանեանը, Քրիստափոր Կարա-Մուրզան եւ Մակար Եկմալեանը, Ալեքանդրապոլիինը՝ Նիկողայոս Տիգրանեանը եւ Արմէն Տիգրանեանը:
Նախորդ սերունդէն ժառանգած փորձ ւ աւանդոձթներ չունենալով՝ այս երգահաններէն իւրաքանչիւրը կ'որոնէր իր առանձին ուղին արհեստավարժ ազգային երաժշտական ոճի ստեղծման համար:Զուրկ ըլլալով ամէն նիւթական,յաճախ եւ բարոյական օգնութենէ՝անոնք անձնուիրաբար կ'աշխատէին միայն իրենց անհատական նախաձեռնութեամբ ճանապարհ հարթելով գալիք սերունդներուն:
19-րդ դարու երկրորդ կիսուն ձեւաւորուեցան խմբերգավին, սենեկային եւ Opera-յին կատարողական արուեստները:
80-ական թուականներէն ի յայտ եկան տաղանդաւոր հայ երաժիշտ-կատարողներ,որոնք ճանաչում գտան Ռուսիոյ եւ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ:Անոնք մեծ դերակատարութիւնը ունեցան ինչպէս հայ երաժշտութիւնը օտարներուն ծանօթացնելու,այնպէս  ալ հայ ժողովուրդի գեղարուեստական դաստիարակութեան մէջ:
Երաժիշտ կատարողներէն յայտնի էին Ղորղանեաններու ընտանիքը, Նաժեդա Պապայեանը, Բեգլար Ամիրջանեանը, Արշակ Կոստանեանը,Իսկուհի Այվազեանը,Արմենակ Շահմուրատեանը եւ շատ ուրիշներ:
19-20-րդ դարերու սահմանագիծին իր գործունէութեամբ հայ մշակոյթի պատմական զարգացման ճանապարհին շրջադարձային մեծ դեր ունեցաւ Կոմիտաս վարդապետը:
19-րդ դարու վերջին տասնամեակին,շնորհիւ Վասիլ Ղորղանեանի եւ ԿԿոմիտաս վարդապետի,հիմը դրուեցաւ հայ երաժշտագիտութեան:
Հայ դասական երաժշտութեան սկզբունթներու հետագայ մշակման ու զարգացման համար մեծ ծառայութիւն մատուցեցին Ալեքսանտր Սպենդիարեանն ու Ռոմանոս Մելիքեանը: 
Ազգային օփերայի,համանուագի,սենեկային-նուագարանային,խմբերգային եւ երգային արուեստներու սկզբնաւորումը եւ զարգացումը խթանեցին Արմէն Տիգրանեանն ու Անուշաւան Տէր-Ղեւոնդեանը,Սարգիս Բարվուդարեանն ու Սպիրիտոն Մելիքեանը,Անտոն Մայիլեանն ու Գրիգոր Սիւնին:

 Աղբիւրներ 
Երաժշտութիւն Պատմութիւն եւ Տեսութիւն, Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան,Պէյրութ 2007, էջ 134.

Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտութիւն