Ռուհոլլա Խոմէյնի

Ռուհոլլա  Մուսաւի Խոմէյնի ( ː 17 Մայիս 1902 կամ 1898 — 3 Յունիս 1989), 1979 թուականի իսլամական յեղափոխութեան առաջնորդ (ռահպար):
 Կեանքը 
50-ականներուն ստացած է այաթոլլա տիտղոսը։ 1963 թուականին ընդդիմադիր գործունէութիւն ծաւալած է շահի ռեժիմին դէմ։ 1963 թուականին անոր ձերբակալութիւնը մեծ յուզում յառաջացուցած է, որու պատճառով 1000-էն աւելի զոհ եղած է։ 1964 թուականին արտաքսուած է Թուրքիա, այնուհետեւ տեղափոխուած է Իրաք, 1978 թուականին` Փարիզ:

1979 Յունուարին ղեկավարած է Իրանի մէջ իսլամական յեղափոխութիւնը։ 1979 թուականի Փետրուար 1-ին` Մոհամմատ Ռէզա Փահլաւիի փախուստէն 2 ամիս անց, վերադարձած է Իրան։ 

1979-ին իր միջազգային ազդեցութեան շնորհիւ ան տարուան մարդ ճանչուած է ամերիկեան «Թայմ» հանդէսին կողմէ եւ նկարագրուած է որպէս «շիա իսլամի պատկերը Արեւմուտքի մէջ»:Nasr, Vali, The Shia Revival, Norton, (2006), p.138 1982-ին վերապրած է զինուած յեղաշրջումի մը փորձը: Խոմէյնին յայտնի է պատանդառուներուն աջակցութեամբ, բրիտանացի հնդիկ գրող Սալման Ռուշտիին սպաննելու կոչ ընող իր ֆաթուայով,Marzorati, Gerald, "Salman Rushdie: Fiction's Embattled Infidel". Named Man of the Year in 1979 by American newsmagazine TIME եւ բնութագրումով Միացեալ նահանգները որպէս «Մեծ Սատանա» եւ Խորհրդային միութիւնը որպէս՝ «Կրտսեր Սատանա» 

Նոր սահմանադրութեան համաձայն 1979 թուականի Դեկտեմբերին զբաղեցուցած է Իրանի իսլամական հանրապետութեան գերագոյն ղեկավարի պաշտօնը։ Բնակած է Ղում քաղաքը, սակայն գործուն մասնակցութիւն ունեցած է երկրի քաղաքական կեանքին։

Իր կառավարման ընթացքին աջակցած է իսլամական յեղափոխութեան արտահանման՝ տարածաշրջանի երկիրներ, որպէս ատոր հնարաւորութիւն դիտելով Իրան-իրաքեան պատերազմը։

 Ակադեմիական կեանքը 
Խոմեյնին արագօրէն աւարտեց իր յետագայ ուսումը ճեմարանի մէջ՝ փրոֆեսորներու ղեկավարութեամբ։ Ան նաեւ աւարտած է խորացած մակարդակի դասերը Մուհամմատ Թակի Ալ-Խունսարիի եւ Ալի Ալ-Եաթրիպի Ալ-Քաշանիի հսկողութեան ներքեւ: Ինչպէս նաեւ իրաւագիտութեան եւ սկզբունքներու արտադասարանային դասընթացներ ըրած է Ղոմի կրօնական սեմինարի ղեկավար շեյխ Ապտուլ Քարիմ Հայրի Եազտիի մօտ:

Իրաւաբաններու եւ մոճթահիտներու ղեկավարութեամբ իրաւագիտութեան եւ սկզբունքներու ուսումնասիրութեան զուգահեռ, ան ուսումնասիրած է մաթեմատիկա, աստղագիտութիւն եւ փիլիսոփայութիւն Ապու ալ-Հասան ալ-Ռաֆի ալ-Քազվինիի մօտ։ Այնուհետեւ ան շարունակեց իր հոգեւոր եւ միստիկական գիտութիւններու ուսումնասիրութիւնը Միրզա Ալի Աքպար ալ-Հաքիմի ալ-Եազտիի մօտ։ Ուսումնասիրած է արձակագրութիւն, յանգ, իսլամական փիլիսոփայութիւն եւ արեւմտեան փիլիսոփայութիւն շեյխ Մուհամմատ Ռեզա մզկիթի Շահի ալ-Իսֆահանիի մօտ: Ան էթիկա եւ միստիցիզմ ուսումնասիրած է Միրզա Ճաուատ ալ-Մալիքի ալ-Թապրիզիի մօտ, ապա վեց տարի տեսական եւ գործնական միստիցիզմ ուսումնասիրած է Միրզա Մուհամմատ Ալի Շահ Ապատիի մօտ։ Ղոմի սեմինարի հիմնադիր եւ առաջնորդ Շեյխ Հայրի Եազտիի մահէն յետոյ Ռուհոլլա Խոմեյնիի եւ Ղոմի սեմինարիայի շարք մը այլ ականաւոր գիտնականներու ջանքերով կարելի եղաւ համոզել Շէյխ Հուսէյն Պորուճերտին գալ քաղաք եւ ստանձնել սեմինարիայի ղեկավարութիւնը։ Այս ժամանակաշրջանին Խոմեյնին յայտնի դարձաւ որպես ուսուցիչ, մուճթահիտ եւ իրաւագիտութեան, սկզբունքներու, փիլիսոփայութեան, միստիցիզմի եւ էթիկայի մասնագէտ։

Խոմեյնին երկար տարիներ դասաւանդած է Ղոմի աստուածաբանական ճեմարանին մէջ՝ դասաւանդելով իրաւագիտութեան, իրաւագիտութեան սկզբունքներու, փիլիսոփայութեան, միստիցիզմի եւ իսլամական էթիկայի շարք մը նիւթեր Ֆայզիյա դպրոցին, Ղոմի Մեծ մզկիթին, Մոհամմատիյա մզկիթին, Հաջ Մուլլա Սատիք դպրոցին, Սալմասի մզկիթին մէջ եւ այլուր։ Ան գրեթէ տասնչորս տարի դասաւանդած է իրաւաբանութիւն եւ Ահլ ալ-Պէյթի ուսմունքները Նաճաֆի սեմինարիային՝ Մուրթազա ալ-Անսարի մզկիթին մէջ։ Նաճաֆ ալ-Աշրաֆի մէջ ան առաջին անգամ ներկայացուց իսլամական կառավարման հիմունքները՝ իր տուած շարք մը դասերուն միջոցով, որոնք կը վերաբերէին իրաւաբանի խնամակալութեան։

 Յղում 
Սեյիտ ալ-Պուրուճիրտիի մահէն յետոյ անոր շատ հետեւորդներ հաւաքուեցան իր շուրջը եւ խնդրեցին իրմէ հրատարակել գործնական տրակտատը։ Ան չուզեց ընել այդ եւ փոխարէնը տպագրեց Սեյիտ Ապու ալ-Հասան ալ-Իսֆահանիի «Ուասիլաթ ալ-Նաճաթ» գիրքի իր մեկնաբանութիւնը, ապա՝ «Ալ-Ուրուատ ալ-Վութքա» գիրքի իր մեկնաբանութիւնը։ Սեյիտ Մոհսեն ալ-Հաքիմի մահէն յետոյ շատերը դիմեցին իրեն՝ իսլամական որոշումներու վերաբերեալ։

 Մահը 
Խոմեյնին մահացած է 1989 թուականի Յունիս 3-ին, որ կը համապատասխանէ հիճրայի 1409 թուականի Շաուալի 24-ին (հիճրայի 1368 թուականի Յուլիս 14-ին) եւ թաղուած է Թեհրանի մէջ։ Յուղարկաւորութեան ներկայ էին տասը միլիոն երկու հարիւր հազար մարդ, Իրանի ամէնամեծ յուղարկաւորութիւնը, որուն մասնակցէր երկրի բնակչութեան գրեթէ մէկ վեցերորդը։ Ան իր թաղման վայրին մէջ ունի յայտնի սրբավայր՝ Ճաննաթ ալ-Զահրա կոչուող գերեզմանատան մօտ։

 Խոմեյնիի երկերը 

 Լուսաբացի աղօթքի բացատրութիւնը
 Արտագաղթողներու ղեկավարի հատիսի բացատրութիւնը
 Իմամի մեկնաբանութիւնը Ռաաս ալ-Ճալութի հատիսի վերաբերեալ
 Ալ-Ռիդհայի օգուտներու մեկնաբանութիւն
 Հատիսի բացատրութիւնը բանականութեան եւ անգիտութեան զինուորներու մասին
 Խալիֆայութեան եւ խնամակալութեան առաջնորդութեան լամպը
 Մեկնաբանութիւններ Ֆուսուս ալ-Հիքամի եւ Միսպահ ալ-Ունսի մեկնաբանութիւններու վերաբերեալ
 Քառասուն հատիսները
 Աղօթքի գաղտնիքը
 Աղօթքի հոգեւոր էթիկա
 Աստուծոյ հետ հանդիպման ուղերձը
 Մարգինալիա գրքերուն մէջ
 Գաղտնիքներու բացայայտում
 Անուար ալ-Հիտայան «Ալ-Քիֆայայի» մեկնաբանութիւններուն մէջ
 Մարգարիտներու հրաշքները վնասը չեզոքացնելու կանոնին մէջ
 Տասը տառերը
 Իստիսհապի ուղերձը
 Հաղորդագրութիւն՝ ոչ-ոքիի եւ քաշի վերաբերեալ
 Ֆուսուսի բացատրութիւնը Իպն Արապիի կողմէ
 Իճթիհատի եւ թաքլիտի ուղերձը
 Ուսուլի գիտութեան մուտք գործելու մեթոդներ
 Խնդրանքի եւ կամքի ուղերձ
 Հաղորդագրութիւն Թաքիայի մասին
 Հաղորդագրութիւն թագաւորի բազային մէջ
 Հաղորդագրութիւն լուսնային գիշերներուն՝ լուսաբացը որոշելու մասին
 Մաքրագործութեան գիրքը
 «Ալ-Ուրվաթ ալ-Վութքա» գիրքի մեկնաբանութիւնը
 Արգիլուած ձեռքբերումներ
 Անոր մեկնաբանութիւնը փրկութեան միջոցներու վերաբերեալ
 Փրկութեան լուր ծառաներու համար
 Մարգինալիաներ ժառանգութեան նամակի վրայ
 Այաթոլլահ ալ-Պուրուճիրտիի դասի սկզբունքներու վերաբերեալ զեկոյցներ
 Միջոցի խմբագրումը երկու հատորով
 Թարգմանած է Թահրիր Ալ-Ուասիլան
 Վաճառքի գիրք
 Իսլամական կառավարումը եւ իրաւաբանի կառավարումը
 Աղօթքի թերութիւններու գիրքը
 Մեծ Ճիհատը (Հոգիի Ճիհատ)
 Խնդիրները պարզաբանող հաղորդագրութիւն
 Հաճի ծէսերը (Իմամ Խոմեյնիի որոշումներն ու ֆեթուաները)
 Սուրա Ալ-Համտի մեկնաբանութիւնը
 Հանրաքուէներ 3 հատոր
 Իմամի բանաստեղծութիւններու ժողովածուն
 Սեպոյ Էշք (պարսկերէն)
 Սիրոյ սէր (պարսկերէն)
 Պատեհ Էշք (պարսկերէն)
 Նքթաթ Աթֆ (պարսկերէն)
 Մուհարրամ էսսըր (պարսկերէն)
 Բարիին հրամայելու եւ չարիքը արգիլելու հարցերը
 Իմամի թերթը՝ «Իմամ Խոմեյնիի ստեղծագործութիւններու ժողովածու», 22 հատոր
 «Նուր» թերթ
 Կանանց դիրքը Իմամ Խոմեյնիի մտածողութեան մէջ
 Աստուածային քաղաքական պատուիրանը (պատուիրանը)
 Աքթիվներու ակնարկներ
 Ալ-Քավթար
 Հոգեւորական հրատարակութիւն (պարսկերէն)

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:1902 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1989 մահեր
Ստորոգութիւն:3 Յունիսի մահեր