Ներսէս Ե. Աշտարակեցի

Ներսէս Ե. Աշտարակեցի (աւազանի անունով՝ Թորոս Շահազիզեան,), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, հոգեւորական եւ քաղաքակա գործիչ։

 Կեանք եւ գործունէութիւն 
Ծնած է քահանայի ընտանիքի մէջ (1770), ութ տարեկանին ընդունուած է Կաթողիկոս Սիմէոն Երեւանցիի հիմնած Էջմիածնի Ժառանգաւորաց դպրոցը, ուր ուսանած է 13 տարի, եղած է դպրոցի ամենալաւ աշակերտներէն եւ աւարտելէն ետք ստացած է հոգեւորականի կոչում՝ օծուելով Ներսէս անունով:

Աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած է Ղուկաս Կաթողիկոսէն ետք սկսած իրադարձութիւններուն, որ կապուած էին Յովսէփ Արղութեանի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս ընտրուելուն հետ: 

1808 թուականին ընտրուած է նորաստեղծ Սինոդի կազմին մէջ:

Ներսէս Ե. Կաթողիկոս վախճանած է 87 տարեկանին, Թիֆլիսի հայոց առաջնորդարանի գրասեղանին առջեւ եւ անոր մարմինը յետագային փոխադրած են Էջմիածին: Իրմէ Թիֆլիսի մէջ իբրեւ յիշատակ մնացած են բազմաթիւ կառոյցներ, բայց յայտնի է մանաւանդ նշանաւոր Ներսիսեան դպրոցը:

1804 թուականէն սկսեալ, ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ, Ներսէս Արքեպիսկոպոս իր մասնակցութիւնը ունեցած է։

1814 թուականին Ներսէս Արքեպիսկոպոս կը նշանակուի Վրաստանի թեմի առաջնորդ: Թիֆլիսի մէջ ան նշանակալի գործունէութիւն տարած է եւ մեծ սէր ու յարգանք վայելած՝ արեւելահայութեան մէջ:

Աշտարակեցիի ջանքերով 1826 թուականին Թիֆլիս փոխադրուած է Ամսթերտամի հայկական տպարանը, որով սկիզբ դրուած է Թիֆլիսի հայկական տպագրութեան:

1826-1828 թուականներու ռուս-պարսկական պատերազմին կազմակերպչական մեծ աշխատանք կատարած է արեւելահայութեան մէջ։

Մասնակցած է Երեւանի, Սարտարապատի, Էջմիածինի գրաւման մարտերուն: 

1827 թուականի Մայիսին Թիֆլիսէն դուրս գալով 117 հոգիէ առաջին ջոկատը կազմած է։ Այդ ջոկատ մեծցած է եւ Երեւանի գրաւումին ժամանակ անոր անդամներուն թիւը հազարը անցած է: Այդ կամաւորական շարժումը վերածուած է ազգային-ազատագրական պայքարի, որ աւարտած՝ Երեւանի գրաւումով եւ Արեւելեան Հայաստանի ազատագրումով:

1 Հոկտեմբեր 1827 թուականին հայկական կամաւորական ջոկատները ռուսական զօրքին հետ մտած են Երեւանի բերդ:

Հոկտեմբեր 6-ին տեղի ունեցած է Երեւանի գրաւման հանդիսաւոր արարողութիւնը: Բերդին մէջ Ներսէս Աշտարակեցին պատարագ մատուցած է, Երեւանի Պատմութեան թանգարանին մէջ Ներսէս Աշտարակեցիի դիմանկարը Երեւան քաղաքի պատմութեան այդ դրուագի վկայութիւնն է:

Աշտարակեցին մեծ դեր ունեցած է Պարսկաստանէն հայերու ներգաղթը կազմակերպելու գործին մէջ եւ փորձած՝ ներգաղթի միջոցով շատցնել Արեւելեան Հայաստանի բնակչութեան թիւը: Ջ

Ան Երեւանի ժամանակաւոր վարչութեան կազմին մէջ եղած է եւ ձեռնամուխ եղած է հայկական աշխարհազօրի հիման վրայ ազգային ոստիկանութեան կազմաւորման:

Տասնվեց տարի շարունակ ըլլալով Նոր Նախիջեւանի եւ Պեսարապիոյ թեմի առաջնորդ՝ ան շարունակած է իր մասնակցութիւն ունենալ հայ հասարակական, քաղաքական, մշակութային-եկեղեցական կեանքին: 

Արժանանալով Կ. Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի պատրիարքութիւններուն եւ ընդհանրապէս ամբողջ հայութեան հաւանութեան՝ Ներսէս Աշտարակեցին 17 ապրիլ 1843 թուականին, 72 տարեկանին ընտրուած է կաթողիկոս՝ կը վերադառնայ Էջմիածին։ Դիմադրած է Հայ Եկեղեցւոյ նկատմամբ ցարական կառավարութեան ոտնձգութիւնները, զբաղած է հասարակական, կրթական եւ շինարարական գործունէութեամբ: 

Միաժամանակ ան զօրաւոր հսկողութիւն սահմանած է վանքապատկան կալուածներուն եւ Էջմիածնի գանձարանի եկամուտներուն վրայ եւ կարգաւորած է Հայ Եկեղեցւոյ տնտեսական վիճակը, իր ներդրումը ունենալով Հայ Եկեղեցւոյ նոր կանոնադրութեան կազմումին մէջ, որ էապէս տարբեր էր ռուսական կայսերական իշխանութիւններուն ընդունածէն:

Վաղարշապատի մէջ Ներսէս Աշտարակեցին ընդարձակ անտառ մը հիմնած է շուրջ 30 հազար ծառով եւ անոր կից լիճով. Ներսիսեան անտառը մինչեւ այսօր կը խնամուի, ի յիշատակ կաթողիկոսի:

Մայր Աթոռի բակին մէջ անոր գերեզմանաքարը յիշատակի վայրն է մաքառող գործիչին եւ տապանաքարին գրուած «Պաշտպան հայրենեաց» խօսքերն ալ բնորոշիչ են անոր կեանքին ու գործին:

 Պատկերասրահ 

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ