Նաքսոս

Աշխարհագրութիւն 
Քիքլատես կղզեխումբին ամենաբարեբեր եւ տարածութեամբ ամենամեծ կղզին է՝ 429,79 քմ²։  Ծովեզրն է 148 քլ․։  Բնակչութիւնը 12 726 հոգի կը հաշուէ։ 

Կանանչապատ կղզի է շնորհիւ անհամար ակերուն եւ ջուրի հոսանքներուն․ Քիքլատեսի կղզիներէն ամենականանչը։  Կղզին հիւսիսէն դէպի հարաւ կը ճեղքէ Զաս կամ Տրիօ լեռնաշղթան, որուն ամենաբարձր գագաթն է Տիա կամ Զա (1․002 մ․)։  Լեռնաշղթային մնացեալ գագաթներն են՝ հիւսիսէն հարաւ կարգով․ Քացոփրինոս (422 մ․), Անաթեմաթիսդրիա (778 մ․), Քորոնոս (997 մ․), Մավրովունի (869 մ․), Զա (1002 մ․), Քավալարիս (521 մ․) եւ Վիղլաթուրի (418 մ․)։  Լեռնաշղթային արեւելեան լանջերը դարվար են, իսկ արեւմտեան լանջերը մեղմ թեքում ունին դէպի մշակուած դաշտեր եւ բնակուած շրջաններ։

Գլխաւոր հրուանդաններն են Սթավրոս, Մուցունաս, Փանորմոս, Քաթոմերիաս, Քուրուփաս, Փարթենոս, Փրոքոփիոս, Մուկրի, Ղայթանի եւ Էմիլիանոս։

Նաքսոս նշանաւոր է մարմար քարով եւ զմռնիտ emery հանքանիւթով։ Անասնաբուծութիւնը, գիւղատնտեսութիւնը, ձկնորսութիւնը,  հանքագուրծութիւնն եւ զբօսաշրջիկութիւնը տնտեսութեան գլխաւոր աղբիւրներն են։

 Բուսական եւ կենդանական աշխարհ 
Նաքսոս հարուստ բուսականութիւն եւ կենդանական աշխարհ ունեցած է ժամանակին։  Մինչեւ ԺԷ․ դարուն, կ՛ ապրէին եղնիկներ եւ բաւական ճախիճներ կային ուր օձաձուկեր կ՛ որսային։

 Բնապահպանում 
Կղզիին երկու շրջաններ՝ կեդրոնական լեռնային, հարաւային ծովափնիայ եւ աղային ճախճավայրը յայտարարուած են Նաթուրա 2000 պահպանման շրջանhttps://en.wikipedia.org/wiki/Natura_2000։  

 Առասպել 
Զեւս՝ աստուածներուն աստուածը, ըստ հին յոյներուն հակառակ անոր թէ ծնած է Կրետէ, մանկութիւնն ու պատանութիւնը անցուցած է Նաքսոս․ իր անունը առած լերան վրայ՝  Զաս։

Նաքսոս, Թիսէաս Արիատնին կը լքէ․ Արիատնի նախապէս, Կրետէ, Թիսէասին օգնած էր որպէսզի Մինոթավրոսը սպաննէ։ 
 Անուանում 
Առաջին բնակիչները եղած են Թրակեանցիները եւ Բելասղիները։   Աւելի ուշ կը հաստատուին Քարեսները։  Կղզին կ՛ անուանուի վերջիններուն առաջնորդին անունով՝ Նաքսոս։  

 Պատմական ակնարկ 
մինի|Նաքսոս․ քաղաքը եւ գիւղերը|ձախից
 Մինչեւ Նոր Քարի Դար 
Սթելիտայի շրջանը կատարուած հնագիտական պեղումները կը հաստատեն թէ Նաքսոս բնակուած է Հին Քարէ դարու շրջանէն(Ք․Ա․ 80000 – 130000)։  Բնակութեան հետքեր գտնուած են նաեւ Միջին Քարէ Դարու ժամանակաշրջանէն (Ք․Ա․ 9-րդ հազարամեակ)՝ Րո՜ս շրջան։  

Արդի մարդու բնակութեան հետքերը (Ք․Ա․ 5-րդ / 4-րդ հազարամեակ) բացայայտ են կղզիին տարածքին։  Նաքսոս Արխայիքի Քիքլատեան քաղաքակրթութեան կեդրոնը եղած է․ կը սկսի Ք․Ա․ 5500-ին ու կը բարգաւաճի Ք․Ա․ 3000-ին։  Այդ կը փաստեն Նաքսոս քաղաքին հիւսիսը գտնուող Կրոդա շրջանը եղած հնագիտական պեղումները, ինչպէս նաեւ Ֆիլոթի լերան լանջին համանուն գիւղին մօտը յայտնաբերուած Զաս քարայրը։    Առաջին բնակիչները եղած են Թրակեանցիները եւ Փելասղիները։ ձախից|մինի|Զաս լեռը ձիւնածածկ
 Պղինձի շրջան 
Նաքսոս մեծ դեր կ՛ ունենայ Քիքլատեան մշակոյթի զարգացման մէջ։  Կը զարգանան նաւագնացութիւնը, պղինձի գործածութիւնը, բրուտագործութիւնը եւ մարմարի գործարկութիւնը։ Կղզիին տարածքին յայտնաբերուած են Քիքլատեան մշակոյթի անհամար իրեր․  պատկերիկներ, կաւարձանիկներ, խոհանոցի իրեր, փորագրուած պատկերացումներ։ Յայտնաբերուած իրերը կը ցուցադրուին Նաքսոսի Հնագիտական եւ Աթէնքի Հնագիտական Ազգային թանգարաններուն մէջ, իսկ փոքր մաս մըն ալ Աբիրանթոյի հնագիտական թանգարանը (Աբիրանթոս․ Նաքսոսի լեռնային գիւղ)։
մինի|Տիմիթրային նուիրուած տաճար

 Միկինէասեան շրջան 
ձախից|մինի|Կրոդա, լիալուսինՄիկինեան Նաքսոս քաղաքը (Ք․Ա․ 1300) կը կազմէր այսօրուան քաղաքը մինչեւ Բալաթիա* կղզիակը։ 

Բալաթիա․ կղզիակ, Նաքսոսի մայրաքաղաք Հորայի կամ Նաքսոս բացերը։  Այժմ ցամաքակղզիին հետ միացած է։

 Երկրաչափական շրջան 
մինի|Փորթարա
Ք․Ա․ 8-րդ դարուն, Տիլոս կրօնական կեդրոն է․ հոն կը գտնուի Աբոլոնասին տաճարը։  Ք․Ա․ 8-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․ 5-րդ դարը Նաքսոս կը տիրանայ Աբոլոնաս տաճարին։  Յոնիացիներ (Իոնես) կղզին կը հաստատուին։  Ք․Ա․ 735-ին Նաքսոս Հալքիտիսներուն հետ կը հիմնեն Սիչիլիոյ տարածքին յունական առաջին գաղթօճախը՝ Նաքսոս։

 Դասական շրջան 
Ք․Ա․ 7-րդ դարան մինչեւ 5-րդ դարասկիզբին Նաքսոս կը բարգաւաճի․ կը զարգանան քանդակագործութիւնը եւ ճարտարապետութիւնը։

Կղզիին մուքին Փորթարա յուշարձանը*՝ մարմարիա դարպասը որ կանգնած է Փալաթիա կղզիակին, այժմ միացած է Հորային հետ։ 

Փորթարա յուշարձան․ Ափոլոնաս տաճարին մնացորդածն է՝ Ք․Ա․ 490-ին կը կործանուի պարսիկներուն կողմէն։  

Սալամինային ծովամարտի ճգնաժամին Աթէնքի կողմը կ՛առնէ 4 «դրիիրիսներով» (ցռկանաւեր՝ եռակարգ թիերով նաւեր)։
ձախից|մինի|Վենետիկեան բերդը
Ք․Ա․ 466-ին կը ստիպուի Աթէնեան Դաշինքին մաս կազմել․ կը քանդուի եւ կը հրկիզուի Աթէնքի նաւատորմիղին կողմէն։  Տնտեսապէս կը քայքայուի։  Այնուհետեւ Նաքսոսի պատմութիւնը կը հետեւի Քիքլատեսի պատմութեան․ 1207-ին Վենետիկցիներուն գերիշխանութեան շրջանին կը հիմնուի «Նաքսոսի Կոմսութիւն»ը։

 Հայերուն ներկայութիւնը Նաքսոս 
Ըստ տեղական արձանագրութիւններուն եւ վկայութիւններուն, հայերը Նաքսոս կղզին եղած են ԺԷ․ դարուն։ Անոնց թիւը 1624-ին 38 էր, իսկ ԺԸ․ դարուն՝ 25։ Տեղական վարչական արձանագրութիւններուն մէջ կան հայ բնակիչներու անուններ, ինչպէս օրինակ՝ Հաճը Արմենիս, Հաճը Արթին, Գէորգ, որոնք եղած են ոսկերիչ, դերձակ, կօշկակար, խոհարար, փռապան, ատաղձագործ եւ պղինձի դարբին։ Անոնք հոն նաեւ ունեցած են մատուռ մը։ 

Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք, փոքրաթիւ հայեր յոյն գաղթականներու հետ կղզին կ՛ապաստանին։ Անոնք կարճ ժամանակ ետք Աթէնք եւ Փիրէա կը հաստատուին, ուր արդէն ապաստանած էին մեծ թիւով հայեր։Ազատ Օր․ 11-Նաքսոսին մէջ հայերու ներկայութիւնը, 11 Նոյեմբեր 2016, Թանասիս Քոցաքիս, Պատմութեան եւ Մշակոյթի դասախօս  

 Վարչական 
մինի|Ափիրանթոս

 Բնակչութիւն 
Բնակչութեան թիւն է՝ 12 726 (2011-ի մարդահամար)։  Բնակիչները գլխաւորաբար կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ, ձկնորսութեամբ եւ զբօսաշրջիկութեամբ։

 Վարչական բաժանում 
մինի|Նաքսոսի Հնագիտական թանգարանը
Նաքսոս կղզիին մայր քաղաքը կը կոչուի Հորա* կամ Նաքսոս։  Կղզին ունի բազմաթիւ լեռնային եւ ծովափնեայ գիւղեր, ինչպէս օրինակ՝ Ֆիլոթի, Աբիրանթոս, Քորոնոս, Հալքի, Վիվլոս, Այիոս Արսենիոս, Մելանես, եւայլն․։  Ամբողջ կղզին մաս կը կազմէ Նաքսոս եւ Փոքր Քիքլատես քաղաքապետութեան, որուն կեդրոնն է Նաքսոս կամ Հորա։ 

Հորա․ յունական կղզիներու մայր գիւղին կամ քաղաքին տրուած անուն, որ կ՛ ընկերակցի տուեալ գիւղին կամ քաղաքին բուն անունին (մայրաքաղաքի իմաստ ունի)։
 Թանգարաններ 

 Նաքսոսի Հնագիտական թանգարանը
 մինի|Բիւզանդական թանգարանըՆաքսոսի Պատմական Արխիւը
 Նաքսոսի Վենետական թանգարանը
 Նաքսոսի Բիւզանդական թանգարան
 Աբիրանթոսի Հնագիտական թանգարանը
 Աբիրանթոսի Բնութաբանական թանգարանը
 Աբիրանթոսի Երկրաբանական թանգարանը  
 Աբիրանթոսի Ժողովրդակագրական թանգարանը
 Աբիրանթոսի Գեղարուեստի թանգարանը
 Նիքոլաոս Ղլեզոսի Գրադարանը (20․000 հատորներ)․ Աբիրանթոս
 Տեղական արտադրութիւններ 
Հնադարէն մինչեւ մեր ժամանակակից շրջանը, Նաքսոսի արտադրութիւնները համբաւ ունին (կ՛ արտածուին` փոքր քանակութեամբ, աշխարհի չորս ծագերուն)․  մարմար, զմռնիտ emery , ձիթապտուղ, ձէթ, ռաքի, գետնախնձոր, սոխ, գինի, նուշ, այծ եւ ոչխար (կաշի, բուրդ, միս ու կաթնեղէն. պանիրի տեսակներ՝ անթոդիրօ, ղրավիերա նաքսու, քեֆալոդիրի, լատոդիրի, անուշ միծիթրա, քսինողալա, քսինոմիծիթրա, քսինոդիրօ) քիփերոս՝ բուրաւէտ բոյս բուժիչ յատկութիւններով, ինչպէս նաեւ՝ խաղող, բալ, կեռաս, թուզ, ընկոյզ, եւայլն։  Բնակիչները պտուղներէն եւ միրգերէն դգալի անուշ կը պատրաստեն եւ ըմպելիքներ։

 Տեսարժան վայրեր 

 Տե՛ս նաեւ 
Փոքր Քիքլատես

Տիլոսի Հնագիտական Թանգարան

Նաքսոսի Հնագիտական Թանգարան

Փորթարա, Նիսիտա Փալաթիա Զա լեռ  Նէանտերդալը Նաքսոս, վաղ նախապատմական Սթելիտա, Tristan Carter-ի դասախօսութիւն, 21-5-2018 Նաքսոսի եղնիկները, հոլանտացի պատմաբան Պեն  Սլոթ  Նաքսոսի բնակիչները Սալամինայի ծովամարտին,  Ն․Փ․ Փոլիհրոնիս, արտատպում «Նաքսիաքօ Մելոն»թերթէն՝ հրատարակուած 1965-ին Սթելիտա․ հնագիտական պեղումներ Գիտնականներ գտած են թէ նախամարդը Միջերկրականէն անցած է, 16 Հոկտ․ 2019, McMaster University  Սոթիրիոս Րափթոփուլոս․ Հելենիստական եւ Հռոմէական ժամանակաշրջանի Քիքլատեսի առեւտրական ճամբաները, էջ 496-497  Փոքր Ասիոյ գաղթականները Նաքսոս Քիքլատեան մշակոյթ, Պղինձէ Դարաշրջան Նաքսոսի երկրագործներու, գիւղատնտեսներու արհեստակցական Միութիւն Յոյն ժողովուրդի պատմութիւնը, հատոր ԺԲ․, էջ 77 Էգէականի կղզիներ․ Նաքսոս, հանքանիւթեր  Նաքսոսի լեռնային շրջանը ΕΡΤ - Տեսերիզ․ Նաքսոս ΕΡΤ - Տեսերիզ․ Քիքլատեսները դարերուն ընթացքին

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 

 Մինոթավրոս
 Արիատնի
 Թիսէաս
 Նաքսոս
 Զաս քարայր

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ