Անապատներ

Անապատ, ծայրահեղ չոր, ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխութեամբ շրջան մըն է, ուր գոլորշիացումը ջուրի բաց մակերեսէն 7-էն 30 անգամ կը գերազանցէ մթնոլորտային տեղումներու քանակը։ Երկրագունդին անապատներուն ընդհանուր տարածութիւնը 15-20 մլն. Քմ² է։ Անապատները, բացառութեամբ սառցային անապատներու, յառաջացած են խոնաւութեան պակասի պատճառով։ Կը բնութագրուին աննշան տեղումներով, տաք ամառներով, գոլորշիացման արտակարգ չափերով, հողի եւ օդի ջերմաստիճանի օրական ու տարեկան մեծ տատանումներով, մակերեսային ջուրերու մշտական հոսքի (բացառութեամբ «տարանցիկ» գետերու) բացակայութեամբ, հողի վերին շերտին մէջ աղերու կուտակումով, բուսածածկոյթի նօսրութեամբ կամ բացակայութեամբ։ Կլիման չոր է։ Ամրան խոնաւութիւնը կ'իջնէ մինչեւ 14%, ամիսներ շարունակ երկինքը պարզ է։ Պայծառ օրերու թիւը բարեխառն գօտիի անապատներուն մէջ կը հասնի 197 (Կուշկա), արեւադարձայիններուն մէջ՝ 295 օրուան, առաւելագոյն ջերմաստիճանը համեմատաբար կը հասնի 49,5 °C եւ 58 °C։ Արեւուն տակ աւազին մակերեւոյթը կը տաքնայ մինչեւ 90 °C։ Ջերմաստիճանին տարեկան տատանումը 90 °C է, օրականը՝ 30 °C։ Տեղումներու տարեկան միջին քանակը Միջին Ասիոյ անապատներուն մէջ 60-175 մմ է, Կեդրոնական Ասիոյ մէջ՝ 9 մմ (Տակլա-Մական), արեւադարձային անապատներուն մէջ՝ 100 մմ-էն պակաս։

Հիւսիսային եւ Հարաւ- Արեւմտեան Ափրիկէի, ինչպէս նաեւ Հարաւային Ամերիկայի արեւմուտքի անապատներուն մէջ տարիներ շարունակ անձրեւներ չեն տեղար, սակայն հազուադէպ պարագաներուն՝ տեղատարափներ կը պատահին։ Մակերեսային ջուրերը (բացառութեամբ «տարանցիկ» գետերու) կը գոյանան մթնոլորտային տեղումներէ եւ կը մնան քանի մը ժամ կամ առաւելագոյնը՝ քանի մը օր։ Ստորերկրեայ ջուրեր կան բոլոր անապատներուն մէջ, կը գտնուին փոքր խորութիւններուն մէջ եւ աղի են։ Անուշահամ ջուրեր կը յառաջանան գետերու կամ տեղումներու ծծանցումէն։ Բուսականութեան թոյլ զարգացումն ու նօսր ծածկոյթը, հիմնահողերու մերկութիւնն ու ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխութիւնները կը նպաստեն բուռն հողմահարման՝ ընդհուպ աւազի եւ փոշիի յառաջացումը։

 Տարածման շրջաններ 
մինի|աջից|Սահարա անապատը տիեզերքէն
Անապատներու բնական գօտիները ինկած են ցամաքամասերու բարեխառն, մերձարեւադարձային եւ արեւադարձային գօտիներու ներքին շրջաններուն մէջ։ Անապատները տարածուած են բոլոր ցամաքամասերուն վրայ։ Անթարքթիքայի մէջ կը տիրապետէ սառցային գօտին (անթարքթիքական սառցային անապատներ)։

 Կլիմայ 
Անապատներու գօտին կը բնութագրուի չոր, ցամաքային կլիմայով, օրական եւ տարեկան ջերմաստիճաններու մեծ տատանումներով։ Անապատներուն մէջ շոգիացումը քանի մը անգամ կը գերազանցէ տեղումներու քանակը, խոնաւութեան գործակիցը կը կազմէ 0,1 - 0,2։

Ամրանը օդը շատ տաք է։ Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը +28 +30 °C է, իսկ առաւելագոյնը՝ +58,1 °C (Սահարա)։ Աւազը կը տաքնայ մինչեւ +80 °C։ Ձմրան ցուրտ է։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը -5 -10 °C է, երբեմն՝ -50 °C (բարեխառն գօտիին) մէջ։ Տարեկան տեղումները քիչ են, առաւելագոյնը՝ 100 - 200 մմ., իսկ որոշ անապատներու մէջ՝ 50 մմ։

Տեղումներու մեծ մասը տեղի կ'ունենան գարնան։ Կիսաանապատներու մէջ տեղումները 250 - 5000 մմ են, կանաչով ծածկուելու ատեն կը վերածուին տափաստաններու:
մինի|աջից|Քարաք

 Մեծ անապատներ 
 Անուանում  Տարածութիւն, հազ. Քմ²  Առաւելագոյն բարձրութիւն, մ.  Առաւելագոյն ջերմաստիճան, °С  Նուազագոյն ջերմաստիճան, °С  Տեղումներու տարեկան միջին քանակը, մմ.Միջին Ասիա եւ Ղազախստան Քարաքի մէջ  350 100  - 500 + 50  −35 70  - 100 Ուստյուրտ եւ Մանգիստաու  200  200  - 300  + 42  −40  80  - 150 Կզլկում 300 50  - 300 + 45  −32 70  - 180 Մերձարալյան Կարակումներ  35  400  + 42  −42  130  - 200Պետպակ-Տալա  75  300  - 350  + 43  −38  100  - 150Մույունկ  40  100  - 660  + 40  −45  170  - 300Կեդրոնական Ասիա Տակլա Մական  271  800 - 1500  + 37  −27  50  - 75 Ալաշան  170  800  - 1200  + 40  −22  70  - 150 Պեյշան  175  900  - 2000  + 38  −24  40  - 80 Օրտոս  95  1100  - 1500  + 42  −21  150 - 300 Ցայտամ  80  2600  - 3100  + 30  −20  50  - 250 Կոպի  1050  900  - 1200  + 45 −40  50  - 200Իրանական բարձրավանդակՏաշթէ Քեւիր  55  600  - 800  + 45  −10  60  - 100Տաշթէ Լութ  80  200  - 800  + 44  −15  50  - 100Ռեգիստան  40  500  - 1500  + 42  −19  50  - 100Արաբական թերակղզի եւ Մերձաւոր ԱրեւելքՌուպ ալ-Խալի  60  100  - 500  + 47  −5  25  - 100Նեֆուտ  80  600  - 1000  + 54  −6  50  - 100Ալ-Տահնա  54  450  + 45  −7  500  - 100Սուրիական անապատ  101  500  - 800  + 47  −11  100  - 150Հիւսիսային ԱփրիկէՍահարա  7000  200  - 500  + 59  −5  25  - 200Լիպիական անապատ  1934  100  - 500  + 58  −4  25  - 100Նուպիական անապատ  1240  350  - 1000  +53  −2  25Հարաւային Ափրիկէ Նամիպ  150  200  - 1000  + 40  −4  2  - 75Կալահարի  600  900  + 42  −9  100  - 500Կարու  120  450  - 750  + 44  −11  100  - 300Հինդուստան թերակղզիԹար  300  350  - 450  + 48  −1  150  - 500Թխալ  26  100  - 200  + 49  −2  50  - 200Հիւսիսային ԱմերիկաՄեծ Աւազան  1036  100  - 1200  + 41  −14  100  - 300Մոհավէ  30  600  - 1000  + 56,7  −6  45  - 100Սոնորա  355  900  - 1000  + 44  −4  50  - 250Չիուաուա  100  900  - 1800  + 42  −6  75  - 300Հարաւային ԱմերիկաԱթագամա  90  300  - 2500  + 30  −15  10  - 50Փաթակոնիա  400  600  - 800  + 40  −21  150  - 200ԱւստրալիաՄեծ Աւազային անապատ  360  400 - 500  + 44  + 2  125  - 250Կիպսոնի անապատ  240  300  - 500  + 47  0  200  - 250Մեծ Վիքթորիա անապատ  350  200  - 700  + 50  −3  125  - 250Սիմփսոնի անապատ  300  0  - 200  + 48  −6  100  - 150

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 

 Անապատի մասին դասարան.ամ կայք 

Ստորոգութիւն:Անապատներ
Ստորոգութիւն:Կլիմայական գօտիներ
Ստորոգութիւն:Կէոմորֆոլոկիա