Քուէյթ

Քուէյթ (արաբ․՝ كويت‎‎), երկիր Հարաւ-արեւմտեան Ասիոյ մէջ՝ Արաբական թերակղզիին վրայ։ Հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն կը սահմանակցի Իրաքին, իսկ հարաւէն՝ Սէուտական Արաբիային։ Մայրաքաղաքը Էլ-Քուէյթն է։

Անոր կը պատկանին նաեւ Պարսից ծոցի քանի մը կղզիներ՝ Պուպիեան, Ֆայլական, Վարպան, Քուպպարը, Քարուն, Ումմ էլ Մարատիմը եւ այլն։ Արեւելքէն ափերը կ՚ողողեն Պարսից ծոցի ջուրերը։

 Պատմութիւն 
Քուէյթը 7-րդ դարէն մտած է Արաբական խալիֆայութեան, 16-րդ դարէն՝ Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ։

19-րդ դարուն դարձած է կռուախնձոր անգլիացիներու եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ։ 1897-ին այդտեղ տեղաբաշխուած է բրիտանական ռազմածովային յենակէտ։ 1899-ին անցած է Մեծ Բրիտանիոյ խնամակալութեան տակ։

1927-ին վերջնականապէս որոշուած են Քուէյթի պետական սահմանները, որոնք մինչեւ օրս կը պահպանուին։ Քուէյթը անկախութիւն ձեռք բերած է 19 Յունիս 1961-ին։

1990-ին զայրացուցած է համաշխարհային խոշոր նաւթօգտագործողները. ԱՄՆ-ը, միջազգային դաշնութիւն կազմելով, Քուէյթի մէջ սկսած են ռազմական գործողութիւններ եւ 1991-ին Իրաքը դուրս մղած այդտեղէն։

 Իրաք-Քուէյթ պատերազմ 
Իրաք-Քուէյթ պատերազմ կամ Ծոցի ճգնաժամ, հակամարտութիւն Իրաքի եւ Քուէյթի միջեւ 1990-1991 տարիներուն, որ աւարտեցաւ միջազգային ուժերու ներգրաւմամբ ու Իրաքի պարտութեամբ։

 Պատմական ակնարկ 
Իրաք-Քուէյթ տեղական վէճը վերաճեցաւ հսկայական ռազմական հրդեհի Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք դարձաւ ամէնամեծ ռազմական գործողութիւններէն մէկը, որ իր մէջ ներքաշեց աւելի քան մէկ միլիոն զինուորականներ։ Սկսած պատերազմը հանդիսացաւ դժուար եւ պատասխանատու փորձութիւն համաշխարհային հանրութեան համար, որ հանդէս կու գար ընդդէմ անմարդկային գործողութիւններու։

Նաւթը կը հանդիսանայ իբրեւ Մերձաւոր Արեւելքի երկիրներու հարստութեան եւ զարգացման, միեւնոյն ժամանակ նաեւ թշնամանքի եւ նախանձի աղբիւր։ Նաւթն էր ճգնաժամի պատճառը, որ կը ներկայացնէր յարձակում հզօր եւ ոչ այնքան հարուստ Իրաքի կողմէ ընդդէմ թոյլ, բայց շատ հարուստ Քուէյթի։ Պատահական չէ նաեւ ԱՄՆ-ի դերը այս բախումին մէջ, որ ուղարկեց կէս միլիոն զօրք՝ մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան համար։ Միեւնոյն ժամանակ Ուաշինկթըն կը ձգտէր ամրապնդել իր ռազմաքաղաքական դիրքերը տարածաշրջանին մէջ եւ ապահովել զինք ազատ առեւտուրի իրաւունք նաւթատոլարներով հարուստ Քուէյթի հետ։

Իրաք-Քուէյթ յարաբերութիւնները կտրուկ լարուեցան Յուլիս 1990-ին, նաւթի գինի շուրջ վէճերու արդիւնքով։ Այդ նոյն ժամանակ Իրաքի ներքին քաղաքական դրութիւնը կ՚առանձնանար ստեղծուած բարդութեամբ։ Իրանի հետ պատերազմի արդիւնքով կործանուած տնտեսութիւնը զգացնել կու տար ինքզինք։ Արդէն 1988-ին երկրի արտաքին պարտքը հասած էր 7580 միլիարդ տոլարի, դժուարութիւններ կային ընկերային ոլորտին մէջ։ Սատտամ Հուսէյնի վարչակարգը կը ճնշէր բոլոր դժգոհութիւնները։ Իրաքի ժողովուրդին վրայ դրուած էր ռազմական ծախսերու ծանր բեռը: Իրաքի բանակը քանակով աշխարհի մէջ կը զբաղեցնէր 4-րդ տեղը։

24 Յուլիսին Հուսնի Մուպարաքը իբրեւ միջնորդ այցելեց Քուէյթ, Իրաք, Սէուտական Արաբիա եւ 25 Յուլիսին յայտարարեց Իրաքի եւ Քուէյթի համաձայնութեան մասին, նստելու բանակցութիւններու սեղանի շուրջ Ճետտայի մէջ, Սէուտական Արաբիա։

1 Օգոստոսին Ճետտայի մէջ սկսան իրաք-Քուէյթ բանակցութիւնները, սակայն 2 ժամէն ընդհատուեցաւ, որովհետեւ Պաղտատը Քուէյթի առջեւ դրաւ շարք մը պահանջներ, զորս մերժուեցաւ Քուէյթէն։ Եւ այդ ժամանակ ալ Իրաքի ռազմական մեքենան բերուեցաւ ռազմական ամբողջական պատրաստուածութեան։ Օրուայ 2-րդ կիսուն Իրաքի նախագահ Սատտամ Հուսէյնը զանգահարեց Քուէյթի էմիրին.

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kuwait_burn_oilfield.png|մինի|270x270փքս|Քուէյթի այրուող նաւթահանքերը
Յաջորդ գիշերն իսկ Իրաքի զօրքերը գրաւեցին Քուէյթը։

Անյաջող եղաւ ԱՄՆ-ի փորձերը ազդելու Իրաքի վրայ։ 1 Օգոստոսին Իրաքի դեսպան Մուհամմատ ալ-Մաշատին ընդունեց ԱՄՆ-ի պետքարտուղարը՝ մերձաւոր արեւելեան եւ հարաւ-ասիական գործերով օգնական Ճ. Քելլին։ Ամերիկեան կողմի անհանգստութեան, այն որ Իրաքը զօրքեր կը տեղակայէ Քուէյթի սահմանին, Մաշատը պատասխանեց. «Իրաքը լիակատար իրաւունք ունի տեղակայել իր զօրքերը իր տարածքի սահմաններուն մէջ, ինչպէս կը ցանկանայ»։

Նոյն օրը համագումար-սրահին մէջ ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Ճ. Պէյկերի հետ փակ դռներու ետեւ կայացաւ խորհրդակցութիւն, որուն ներկայ էին պետքարտուղարութեան, պաշտպանութեան նախարարութեան, Կեդրոնական հետախուզական Վարչութեան եւ Սպիտակ Տան ղեկավարները։ Այս խորհրդակցութեան ժամանակ ԿՀՎ-ի տնօրէնի տեղակալ Ռ.Քեռը հանդէս եկաւ, զգուշացնելով, որ 6-12 ժամէն Իրաքը կը յարձակի Քուէյթի վրայ։

 Վարչական բաժանում 
Քուէյթը բաժնուած է 6 նահանգներու (մուհաֆազաներու, արաբ․՝ محافظة‎‎‎ muḥāfaẓä), որոնք իրենց հերթին կը բաժնուին շրջաններու։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kuwait_governorates_english.png|300x300փքս|[Քուվեյթի պրովինցիաներըՆահանգՎարչկեդրոնՏարածք
քմ²Բնակչութիւն (2005)ՍտեղծուածԷլ Ահմատի1)Էլ Ահմատի5 120393 8611946 առանձնացուած է Էլ ԱսիմահէնԷլ Ասիմահ (Էլ Քուէյթ)2)Էլլ Քուէյթ200261 013ի սկզբանէԷլ ՖարվանիաԱլ Ֆարվանիա190622 1231988 առանձնացած է Էլ ԱսիմահէնԷլ Ճահրա3)Ալ Ճահրա12 130272 3731979 առանձնացած է Էլ ԱսիմահէնՀաուալիՀաուալի84487 514ի սկզբանէՄուպարաք Էլ ՔապիրՄուպարաք Էլ Քապիր94176 5191999 առանձնացած է ՀաուալիէնԸՆԴՀԱՆՈՒՐ17 8182 213 4031)Սէուտա-Քուէյթեան չէզոք գօտին լուծարուած է 18 Դեկտեմբեր 1969-ին եւ հիւսիսային մասը 2590 քմ² տարածքով միացած են Էլ Ահմատի նահանգին հետ, իսկ փոքրիկ կտոր մը փոխանցած են Էլ Ճահրա  նահանգին2) ընդգրկելով Ֆաիլաքա, Միսքան եւ Աուհահ կղզիները3) ընդգրկելով Վարպահ եւ Պապիեան կղզիները

 Աշխարհագրութիւն 
Տարածքի հիմնական մասը  անապատներ են, բնակավայրը հարթավայրային է, տեղ-տեղ՝ բլուրաւոր, ամէնաբարձր կէտը (290 մ) կը գտնուի երկրի ծայր արեւելքը։ Ընդերքը հարուստ է նաւթով (աշխարհի մէջ առաջին տեղերէն է), կազով։

 Կլիմա 
Կլիման չոր է, արեւադարձային։ Ջերմաստիճանը ամրան կը բարձրանայ մինչեւ 40 օC։

 Տնտեսութիւն 
Քուէյթի տնտեսութիւնը հիմնուած է զուտ նաւթարդիւնահանութեան վրայ. անիկա նաւթ արտահանող գլխաւոր երկիրներէն է։

 Ժողովրդագրութիւն 
Քուէյթի հիմնական բնակիչները քուէյթցի արաբներն են (45%)։ Կան նաեւ հարեւան արաբական երկիրներէն եկածներ, պետուիններ, եւրոպացիներ, հայեր եւ այլք։ Գլխաւոր քաղաքներն են Էլ Քուէյթը եւ Մենա Էլ Ահմատին։

Բնակչութեան 88 %-ը քաղաքաբնակ է, կ՚ապրի ժամանակակից շէնքերու մէջ, շուրջ 20 հազար մարդ քոչուոր է։

 Հայերը Քուէյթի մէջ 
Հիմնական յօդուած՝  Քուէյթի Հայերը

Հայերը Քուէյթի մէջ հաստատուած են 1950-ականներէն՝ գալով Իրաքէն, Իրանէն, Լիբանանէն, Սուրիայէն, Պաղեստինէն ու Յորդանանէն։ Համայնքը ձեւաւորուած է 1954-էն, երբ հայերու թիւը անցած է 1000-ը, ստեղծուած է առաջին համայնքային կառոյցը՝ Ազգային վարչութիւնը։

1956-էն համայնքը անցած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան հովանիին ներքոյ եւ 1961-էն ունի մնայուն հոգեւոր հովիւ։ 1963-ին կառուցուած է Սուրբ Վարդանանց հայկական եկեղեցի-հանդիսասրահը։ 1982-ին Էնտուզ Էլ Քուէյթի մէջ ստեղծուած է Քուէյթի եւ Արաբական ծոցի երկիրներու թեմ։

1958-էն կը գործէ հայկական կիրակնօրեայ դպրոց, 1961-էն՝ Հայ ազգային վարժարանը, որ ստացած է միջնակարգ դպրոցի կարգավիճակ։ Մինչեւ Ծոցի պատերազմը (1991) համայնքը շարունակաբար ստուարացած է՝ հասնելով մինչեւ 10-12 հազարի։ Գործած են ֆութպոլի խումբ, «Սեպումեան» թատերախումբը, երկսեռ երգչախումբեր եւ այլն։ Պատերազմի պատճառով հայերը զանգուածաբար հեռացած են Քուէյթէն։

Քուէյթահայերը ներգրաուուած են յատկապէս արհեստներու, առեւտուրի, դրամատնային եւ սպասարկման ոլորտներու մէջ: Քուէյթահայութիւնը լաւ կազմակերպուած աւանդական համայնք է. ունի Առաջնորդարան (Կաթողիկոսական Փոխանորդի նստավայր), Ս.Վարդանանց Եկեղեցի՝ Թաղականութեամբ, Եկեղեցասէր Տիկնանց յանձնախումբը եւ հոգեւոր հովիւը, Հ.Մ.Ը.Մ.-ը իր սկաուտական եւ մարզական թեւերով, Հ.Օ.Մ.-ը, Հայ Դատի յանձնախումբը, երիտասարդական եւ պատանեկան միութիւնները, Քուէյթի Ազգային Վարժարանի Շրջանաւարտից միութիւնը, «Շաքէ» պարախումբը՝ ՀՕՄ-ի ենթակայ: Բազմաթիւ յանձնախումբեր, որոնք աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալած են: Այս բոլորին մէջ անշուշտ դպրոցը կը մնայ Քուէյթահայութեան բաբախող սիրտը, իր նախակրթականով, միջնակարգով եւ երկրորդականով:

Ներկայիս Քուէյթի մէջ հայերու թիւը 5.000 է որոնց գերակշիռ մասը կ՚ապրի մայրաքաղաքին մէջ։ Առաւելապէս արհեստաւորներ են ու մանր առեւտրականներ, կան նաեւ պետական ծառայողներ ու մտաւորականներ։

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 

 Քուէյթի Ազգային Առաջնորդարան 

Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Արաբական Լիկայի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Միապետութիւն
Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Քուէյթ