Կոմիտաս Վարդապետ

Կոմիտաս (Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան), (), հայ երգահան, կատարող (երգիչ եւ նվագածու), երաժիշտ-ազգագրագետ, երաժշտագէտ, խմբավար, բանահավաք, ազգագրագէտ, բանաստեղծ, մանկավարժ, դասախոս եւ երաժշտական առաջին միջազգային ընկերության հիմնադիր անդամներից մեկը:

 Կենսագրութիւն 
Սողոմոն Սողոմոնեան ծնած է 26 Սեպտեմբեր 1869-ին, Փոքր Ասիոյ Կուտինա (Քէօթահիա) քաղաքը։ Մկրտուած է ծնունդէն երեք օր ետք, Ս. Թէոդորոս եկեղեցւոյ մէջ եւ ստացած Սողոմոն անունը։ Հայրը՝ Գէորգ Սողոմոնեան, մասնագիտութեամբ՝ կօշկակար, Նախիջեւանի Գողթն գաւառի Ցղնա գիւղէն, իսկ մայրը՝ Թագուհի Յովհաննիսեան, Պրուսայէն։ Սողոմոն անոնց միակ զաւակն էր։ Երկուքն ալ  երաժշտական մեծ հակումներ ունէին։ Տան մէջ կը խօսէին միայն թրքերէն։ Վեց ամսուան երեխայ Կոմիտաս կը կորսնցնէ մայրը, իսկ տասը տարեկանին՝ հայրը, որմէ ետք ան կը յանձնուի մեծ մօրը՝ Մարիամի հոգատարութեան։ Մօր մահը խոր վիշտ մը ձգած էր Սողոմոնի հոգիին մէջ, որուն իբրեւ հետեւանք՝ առաջին ստեղծագործութիւնները նուիրած էր իրեն։

 Կրթութիւն 
1875-ին, Սողոմոն կ'ընդունուի իրենց քաղաքին միջնակարգ ուսումնարանը, որու շրջանը 1880-ին աւարտելէ ետք, հօր նախաձեռնութեամբ կը մեկնի Պրուսա՝  ուսումը շարունակելու համար։ Հայրենի քաղաք կը վերադառնայ  հօր մահէն չորս ամիս ետք։

1881-ին, 12-ամեայ Սողոմոն Քէօթահիոյ հոգեւոր առաջնորդ Գէորգ վարդապետ Դերձակեանին հետ կը մեկնի Ս. Էջմիածինի Գէոորգեան ճեմարան՝ ուսում ստանալու նպատակով։ Իր բացառիկ գեղեցիկ ձայնով Սողոմոն անմիջապէս կը գրաւէ իր ուսուցիչներուն ուշադրութիւնը, որոնք ոչինչ կը խնայեն երաժշտական եւ բանաստեղծական մեծ տաղանդով օժտուած պատանիին գեղարուեստական ձիրքերը մշակելու եւ կատարելագործելու: Այնտեղ ան վերջապէս կը գտնէ իր հոգեւոր խաղաղութիւնը։

Կոմիտասի երաժշտական դաստիարակութեան մէջ հիմնական դերակատարութիւն ունեցած է իր ուսուցիչը` Սահակ Ամատունին, որու ղեկավարութեամբ պատանի Սողոմոն կը նուիրուի հայ հոգեւոր երաժշտութեան ուսումնասիրութեան, կը հմտանայ հայկական ձայնանիշներուն եւ աշակերտական իր տարիները կ'անցընէ Արարատեան դաշտի հայութեան պահպանած հոգեւոր եւ ժողովրդական երգերը հաւաքելով, գրի առնելով ու մշակելով զանոնք:

Ստեղծագործական իր մշակումներուն կը ձեռնարկէ 1890-ին` Խաչատուր Աբովեանին, բանաստեղծ Յովհաննէս Յովհաննիսեանին եւ իր կրտսեր դասընկերոջ՝ Աւետիք Իսահակեանին գործերը դաշնաւորելով: 1891-ին «Արարատ» հանդէսը լոյս կ'ընծայէ իր «Ազգային օրհներգ»-ը` երկձայն, ինչպէս նաեւ` եռաձայն ու խմբային կատարումներուն համար նախատեսուած ստեղծագործութիւնը, որու բառերը Ճեմարանի աշակերտ Ա. Թաշճեանին կը պատկանէին:

1893-ին, Ճեմարանի ուսումնական շրջանը աւարտելով, անմիջապէս կը կոչուի Ճեմարանէն ներս ուսուցչութեան` երգ ու երաժշտութիւն սորվեցնելու, ինչպէս նաեւ մայր տաճարին երգչախումբին խմբավարութիւնը ստանձնելու համար: 1894-ին, կուսակրօն քահանայի իր ուխտը կը կատարէ, իրեն կը շնորհուի Է. դարու բանաստեղծ ու երաժիշտ՝ Կոմիտաս կաթողիկոսին անունը: 1895-ին, կ'արժանանայ վարդապետի աստիճանին, այնուհետեւ մեր ժողովուրդին ու աշխարհին կը ճանչցուի Կոմիտաս վարդապետ անմահ անունով:

1895-ին, վարդապետ ձեռնադրուելէ ետք, կը մեկնի Թիֆլիս եւ վեց ամիս Մակար Եկմալեանի քով հարմոնիա կը սորվիԳուրգէն Գասպարեան, «Կոմիտաս Վարդապետ», Երեւան 2009։

Այնուհետեւ Կ'ուղարկուի Պերլին, Ռ. Շմիթի անուան յատուկ երաժշտանոցը, ապա Արքունական համալսարան՝ երաժշտական իր բարձրագոյն ուսումը ստանալու նպատակով:

1896-1899 Կոմիտաս վարդապետ կ'ապրի Պերլին, ուր Երաժշտագէտ Ռիխարտ Շմիթի կ'աշակերտէ երեք տարի, միաժամանակ հետեւելով համալսարանի փիլիսոփայութեան դասընթացքներուն: Կոմիտաս ոչ միայն աշխարհահռչակ ուսուցիչներու հոգածութեան տակ կը կատարելագործէ իր ձայնամարզումն ու երաժշտական գիտելիքները, այլեւ համերգային ելոյթներով ու երաժշտական կատարումներով հայ ազգային երաժշտութիւնը կը ծանօթացնէ եւ սիրելի կը դարձնէ օտար հասարակութեան:

Օ­տար մաս­նա­գէ­տնե­ր լ­սե­լո­վ ն­ման բա­նա­խօ­սու­թիւն­նե­ր Կո­մի­տաս Վար­դա­պե­տը ընտ­րած ե­ն  Մի­ջազ­գա­յին ե­րաժշ­տա­կան ըն­կե­րու­թեան ան­դամ։ Կո­մի­տա­սին նիւ­թը կեդ­րո­նա­ցած էր միշտ ա՛յն կէ­տի­ն վ­րայ, թէ ինչ­պէ­՛ս հայ ե­րաժշ­տու­թի­ւնը ինք­նու­րո­յն ե­ղած է իր ծա­գու­մի­ն մէջ։ Յի­շե­ալ Մի­ջազ­գա­յին ըն­կե­րու­թե­ան նա­խա­գա­հը՝ Օսքար Ֆլէյշչըր (Oscar Fleischer), 1899-ի­ն Կո­մի­տաս Վար­դա­պե­տի­ն կը գրէր հե­տե­ւե­ա­լը՝

Տարիներ շարունակ՝ Կոմիտաս Վարդապետ մասնագիտական հմտութեամբ կը ձայնագրէ, կ'ուսումնասիրէ, կը վերլուծէ, բազմաձայնի կը վերածէ հայ ժողովրդական եւ եկեղեցական երգերը, կը շրջի Կովկասի եւ Եւրոպայի մեծ կեդրոնները: 
Կոմիտաս ամառը կ'անցընէ Հայաստանի տարբեր գիւղերուն մէջ՝ առանձնայատուկ յարաբերութիւններ հաստատելով գեղջուկներու հետ։ Իր «Ձեռաց Տետրակ Հայ Սրբազան Եւ Գեղջուկ Համերգի»ն մէջ ան կը գրէԳուրգէն Գասպարեան. «Կոմիտաս Վարդապետ. ուսումնասիրութիւններ եւ յօդուածներ», Գիրք Բ․, Երեւան, 2007.

Նոյն շրջանին կը ստեղծագործէ նաեւ գերմանացի մեծ բանաստեղծներու գործերուն վրայ հիմնուած երգեր, ռոմանսներ եւ խմբերգներ, որոնք միջազգային համբաւի կ'արժանացնեն հայ հանճարեղ երաժիշտը: Կոմիտաս  վարդապետ հիմնադիր անդամներէն կը դառնայ նորաստեղծ Միջազգային երաժշտական ընկերութեան, որու Պերլինի բաժանմունքին հրապարակային ձեռնարկներուն ելոյթ կ'ունենայ` հայ ազգային երաժշտութիւնը ներկայացնող բանախօսութիւններով ու կատարումներովԿոմիտաս Վարդապետ:

1906-ին, կը հրաւիրուի Փարիզ` իր յօրինումներն ու կատարումները ներկայացնելու ճոխ յայտագիրով, նաեւ դասախօսութիւններ տալով հայ ժողովուրդին ազգային, հոգեւոր եւ ժողովրդական երաժշտութեան մասին: Նման ելոյթներու կը հրաւիրուի նաեւ Զուիցերիա, Վենետիկ եւ Վիեննա` ամէնուր բարձրագոյն գնահատանքի արժանանալով: Աշխարհահռչակ երաժիշտներու վկայութեամբ,  Կոմիտաս վարդապետ կ'արժանանայ երաժշտական աշխարհին մէջ «Ներդաշնակութեան եւ բազմաձայնութեան հազուագիւտ վարպետ»-ի կոչումին:

 Պոլսոյ մէջ գործունէութիւնը 
1910-ին, Կոմիտաս վարդապետ Էջմիածինէն Պոլիս կը տեղափոխուի, ուր մանկավարժական ծաւալուն գործունէութեան զուգահեռ` համերգային եւ կատարողական նախանձելի ելոյթներ կը ղեկավարէ: Կը շրջի Օսմանեան կայսրութեան հայաշատ բոլոր քաղաքներն ու օսմանեան տիրապետութեան ենթակայ երկիրներու հայաշատ գաղութները` ամէնուր տարածելով եւ պաշտամունքի արժանացնելով հայ հոգեւոր ու ժողովրդական երգն ու երաժշտութիւնը:
Ան բազմաթիւ դասախօսութիւններ եւ համերգներ կ'ունենայ ամբողջ Եւրոպայի, Թուրքիոյ եւ Եգիպտոսի մէջ՝ ներկայացնելով մինչ այդ շատ քիչ ճանչցուած հայկական երաժշտութիւնը։ Այդ շրջանի իր մեծագոյն իրագործումներէն մէկը եղած է «Գուսան» (հետագային` «Հայ գուսան») երգչախումբին կազմութիւնը․ երգչախումբին մասնակիցներէն՝ Բարսեղ Կանաչեան, Միհրան Թումաճեան, Վարդան Սարգիսեան, Վաղարշակ Սրուանձտեան, Հայկ Սէմէրճեան, երաժշտութեան տեսութեան դասեր առած են Կոմիտասէն եւ յայտնի են իբրեւ «Կոմիտասեան հինգ սաներ», որոնք իրենց կարգին կը դառնան հռչակաւոր հայ մեծ երաժիշտներAdalian, Rouben Paul (2010). Historical Dictionary of Armenia. Lanham, Maryland: Scarecrow Press.։ Երգչախումբին առաջին համերգը տեղի կ'ունենայ Նոյեմբեր 1910-ին, «Փըթի Շան»-ի ձմեռնային թատրոնէն ներս։

1914-ին Կո­միտ­աս կրկին Փա­րիզ կը հրա­ւիրուի բա­նա­խօս­ե­լու հա­մար Միջ­ազ­գա­յին ե­րաժշ­տա­կան հա­մա­գու­մա­րին։ Ան­կէ խան­դա­վառ Պո­լիս կը վե­րա­դառ­նայ յու­սա­լից հե­ռան­կար­ներ­ով, որ յա­ջոր­դ հա­մա­ժո­ղով­ին եւս ներ­կայ պիտ­ի կա­րե­նար ըլ­լալ, այս ան­գամ Պեր­լին­ի մէջ, ուր դարձեալ հրա­ւի­րու­ած էր բա­նա­խօս­ե­լու­։ Վ­րայ կը հա­սնի սա­կայն տա­րա­բախտ տա­րին։Ան իր կարգին, 24 Ապրիլ, 1915-ին, կ'ենթարկուի հայ մտաւորականութիւնը հարուածող ահաւոր խորշակին, կ'ապրի տարագրութեան մղձաւանջը, թէեւ մարմնապէս կը փրկուի սպանդէն, սակայն վերջնականապէս կը կորսնցնէ իր հոգեմտաւոր հաւասարակշռութիւնը։

1919-ին, արդէն ծանրօրէն հիւանդ, Կոմիտաս վարդապետ կը տեղափոխուի Փարիզ, ուր աւելի քան 15 տարի հոգեբուժական խնամքի կ'արժանանայ, բայց երբեք չ'ապաքինիր:

Կը մահուան  22 Հոկտեմբեր 1935-ին: 1936-ին աճիւնները կը փոխադրուին Երեւան եւ բացառիկ շուքով կը թաղուին «Կոմիտասի Այգի» հանրային պարտէզին բացօթեայ պանթէոնին մէջ:

 Կոմիտասի  ստեղծագործութիւնները 
Կոմիտաս իր ստեղծագործական կեանքին մեծ մասը նուիրած է հայ ժողովրդական երաժշտութեան ուսումնասիրութեան ու մշակման։ Կո­միտ­ա­սի գե­րա­զանց ար­գա­սիք­ը իր հե­տեւ­ո­ղա­կան աշ­խա­տան­քին ար­դիւն­քը կ'ըլլայ եր­բ ան­ձամբ կը շրջի Հա­յաս­տա­նի գիւ­ղեր­ը՝ լսե­լու հա­մար հայ գեղ­ջկա­կան եր­գերն ու ա­ւան­դա­կան պա­րեր­ու ե­ղա­նակ­ներ­ը՝ ուղ­ղա­կի աղ­բիւ­րէն։ Զա­նոնք կը բիւ­րեղ­ա­ցնէ, դա­սա­կան նու­ա­գի կը վե­րա­ծէ, վերս­տին կը ձայ­նագ­րէ եւ­րոպ­ա­կան ձայ­նագ­րու­թեա­մբ՝ փր­կե­լով հա­րիւ­րա­ւոր եր­գեր իս­կա­կան կո­րու­ստէ։ Ինչ որ ու­նին­ք այ­սօր Կո­մի­տաս Վար­դա­պե­տէն­, այդ հա­րա­զատ եր­գե­րու­ն եւ պա­րի ե­ղա­նակ­ներ­ուն հան­ճա­րեղ ար­դիւ­նքն է։­ Բազմաթիւ հիասքանչ մշակումներ ձգելով՝ ան հայ երաժշտութեան գանձարանը հարստացուցած է նաեւ հեղինակային ստեղծագործութիւններով։ Հակառակ անոր որ վերջիններս շատ չեն, սակայն, բաւարար են երաժշտահանին ստեղծագործական սկզբունքներուն եւ մտածողութեան մասին գաղափար կազմելու համար։ Կոմիտասի հեղինակային գործերուն առաջին փորձերը՝ «Ազգային օրհներգը» եւ Յովհաննէս Յովհաննիսեանի «Գիւղի ժամը» ոտանաւորին երաժշտականացումը կը վերաբերին ճեմարանական տարիներուն։

Բարձրորակ են Պերլինի ուսանողական տարիներու գործերը՝ ռոմանսներն ու խմբերգները, «Առ գետս Բաբելացուոց» սաղմոսը եւ «Մայրենի Լեզու» խմբերգը։ Նոյն տարիներուն կը վերագրուի Պատարագի ներդաշնակման առաջին տարբերակը։ Գերմանացի գրողներու բանաստեղծութիւններուն հիման վրայ գրուած ռոմանսներուն մէջ կը նկատուին գերմանացի երաժշտահաններու գործերուն երաժշտական լեզուի ազդեցութիւնը։ Օտտօ Ռոգնետի խօսքերով՝ «Նոր գարուն» քառաձայն խմբերգը (խօսքերը Կոմիտաս թարգմանած է հայերէնի), Եոհաննա Ամպրոսիոսի խօսքերով «Դու հարցնում ես»-ը, Կէօթէյի խօսքերով՝ «Գիշեր» երգը։ «Առ գետս Բաբելացուոց» ստեղծագործութիւնը գրուած է Դաւիթի 137-րդ սաղմոսի գերմաներէնը հիմք ունենալով 4-8 ձայնանի երգչախումբի, սոփրանոյի, թենորի եւ երգեհոնի համար։

Հին հրեաներու խոշտանգումն ու բաբելացիներու նկատմամբ անոնց ցասումն ու վրէժը երաժշտահանին կողմէ իւրայատուկ կերպով կը մեկնաբանուին։ Կոմիտաս, կարծէք, Աստուածաշունչի առասպելական հեռուներէն «անցում  կատարած է» դէպի իր ժողովուրդին ժամանակակից կեանքը, արտայայտած է հայերու ազգային վիշտը, դարձած անոնց ազատագրական պայքարին երգիչը։ «Առ գետս Բաբելացուոցը» գրուած է ընդհանուր դասական երաժշտական արտայայտչամիջոցներով, ունի յարատեւ հոսող մեղեդային գիծ մը, ռիթմը բազմազան է։ Սաղմոսի երաժշտական լեզուն ազգային երանգ ունի։ Կոմիտաս հոս նոյնիսկ օգտագործած է հայկական մոթիֆներ՝ «Մայր Արաքսի ափերով» եւ «Ես լսեցի մի անուշ ձայն» երգերու սկզբնական դարձուածքները։ Երաժշտահանին հայրենասիրական զգացումներու վառ արտայայտութիւններէն է նաեւ Գերմանիոյ մէջ գրուած «Մայրենի լեզու, մայրենի բարբառ» երգը՝ Ստեփանոս Նազարեանի բանաստեղծութեամբ։

Կոմիտաս լաւ կը հասկնար ժողովուրդին ազգային ազատագրման համար մայրենի լեզուի տարածման մեծ նշանակութիւնը։ Երկձայն խումբի համար գրուած «Մայրենի լեզու, մայրենի բարբառ» երգին մէջ  զգալի է հայկական քաղաքային քնարական երգերու ազդեցութիւնը։ Այդ ստեղծագործութեան տարիներ ետք կ'անդրադառնայ Ներսէս Մեզպուրեանի «Ով, մեծասքանչ դու լեզու» ոտանաւորով ժողովրդականացած երգին կոմիտասեան մշակումը, որ աչքի կը զարնէ խմբերգային գրութեան կատարեալ վարպետութեամբ։

Կոմիտասի  ժողովրդական ստեղծագործութիւններէն են նաեւ՝

 «Գարուն» ծաւալուն խմբերգը (խօսք՝ Յովհ. Յովհաննիսեանի),
 «Ճեմում էի բուրաստանում» ռոմանսը (խօսք՝ Յովհ.Յովհաննիսեանի),
 «Հայկական ընդհանուր բարեգործական միութեան քայլերգը» եւ այլն։

Անոր ստեղծագործութիւններու շարքին մաս կը կազմեն նաեւ օփերային մտայղացումները։ Քնարական-կենցաղային՝ «Անուշ» (ըստ Յովհաննէս Թումանեանի), երգիծական-կենցաղային՝ «Քաղաքավարութեան վնասները» (ըստ Յակոբ Պարոնեանի), պատմահայրենասիրական՝ «Վարդան» (հաւանաբար՝ ըստ Ռափայէլ Պատկանեանի) եւ դիւցազնա-հերոսական՝ «Սասունցի Դաւիթ» օփերաներու ստեղծման աշխատանքները, որոնք անաւարտ մնացած են։

Կոմիտասի երաժշտական ժառանգութեան մէջ կան ստեղծագործութիւններ, որոնք, կարծէք, ժողովրդական երգի մշակումներ ըլլան։ Օրինակ,

 «Կաքաւիկը» (խօսք՝ Յովհաննէս Թումանեան), գրուած մենակատար - երգիչի, երգչախումբի եւ դաշնակի համար։
 «Ալագեազը» (խօսք՝ Յովհաննէս Յովհաննիսեան), 
 «Սիփանայ քաջերը» (խօսք՝ Մանուկ Աբեղեան), 
 «Անտունին» եւ այլն։
 «Սիփանայ Քաջերը» (կամ «Լօ-լօ»-ն) հերոսական ոգիով համակուած խմբերգային ծաւալուն գործ մըն է, որ կը նկարագրէ հայ արի զինուորներու մարտական կոչերը։
 «Անտունին» խոր հոգեբանական ստեղծագործութիւն է, ուր կը նկարագրուին «տնաւեր» պանդուխտին ապրումները, իղձերն ու կարօտը։ Կոմիտաս ստեղծած է հայ պանդուխտի արտակարգ ուժով համակուած կերպարը։ Մեղեդին աչքի կը զարնէ յուզական լարուածութեամբ։

Հայ գեղջուկ երգերու մշակումն այնքան հրապուրած էր Կոմիտասը, որ այդ սկզբնաղբիւրէն անկախ երկեր ստեղծելը գրեթէ դուրս մնացած էր իր «օրակարգէն»։ Հակառակ անոր, ան ստեղծած է գեղարուեստական մնայուն արժէքի շարք մը հեղինակային գործեր։

 Ժամանակակիցներու յուշերը 


 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
Կոմիտաս՝ հայ երգի «Անլռելի զանգակատունը» 

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ