Ռուբէն Տէր Մինասեան

Ռուբէն Տէր Մինասեան (), հայ ականաւոր քաղաքական գործիչ, հայկական ազատագրական շարժման նշանաւոր գործիչ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան երրորդ ռազմական նախարար։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան անդամ։

 Կենսագրութիւն 
Ռուբէն (իսկական անունը՝ Մինաս Տէր Մինասեան) ծնած է Ախալքալաք։ Իր նախնական ուսումը ստացած է ծննդավայրի ծխական դպրոցին մէջ։ Այնուհետեւ մեկնած է Էջմիածին եւ ուսումը շարունակած Գէորգեան ճեմարանին մէջ։ Պատանի տարիքէն Ռուբէն երազած է Հայաստան երթալ։

Ապա ուսումը շարունակած է Մոսկուայի մէջ, որպէս «Լազարեան» ճեմարանի բարձրագոյն դասընթացի ուսանող։ Մոսկուայի մէջ եղած ժամանակ կը մասնակցի յեղափոխական ուսանողներու խմբակներուն եւ անոնց ծաւալած գործունէութեան. Այդ տարիներուն կ՛անդամագրուի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան։

 Ազգային Ազատագրական պայքար 
1903-ին Մոսկուայէն կու գայ Թիֆլիս՝ Երկիր անցնելու որոշումով։ Այդ օրերուն հայ յեղափոխականները երկու հնոցներ ունէին. Սասուն եւ Պաթում, Ռուբէն կը նախընտրէ Սասունը։ Իր առաջին գործունէութեան փորձառական դաշտը կ՛ըլլայ Կարսը՝ Արամի շունչի տակ, որ այդ օրերուն Կարսի կեդրոնական դէմքն էր. Ռուբէն կ՛ազդուի անոր յեղափոխական գաղափարներէն։

1905-ին աւելի փորձառու՝ Ռուբէն կը մեկնի Վան, ուր Իշխանի հետ կը զբաղի Լեռնապարի շրջանի կազմակերպութեամբ։ Արամ կ՛անցնի Վան, իսկ Ռուբէն՝ Վարդան Շահպազի մօտ՝ լեռները, հոն սորվելու համար ֆետայական կեանքը։

Ռուբէնի յեղափոխական կեանքը կամաւոր նահատակութիւն էր, ան կը գործէ սուրբ գաղափարի համար, նախընտրեց անցնիլ Սասուն ու Տարօն եւ իր մասնակցութիւնը բերել իր հարազատ ժողովուրդի ազատագրութեան պայքարին։ Տարօնի մէջ ան նշանակուեցաւ յեղափոխական գործունէութեան ղեկավար։ Գէորգ Չաւուշի հետ անցնելով շրջանի մարտական ուժերու գլուխը՝ Ռուբէն վերակազմեց ֆետայական շարժումը, մասնակցեցաւ բազմաթիւ հերոսական կռիւներու, որոնց գլխաւորներէն էր Սուլուխի կռիւը, որու ընթացքին նահատակուեցաւ Սասնոյ արծիւ Գէորգ Չաւուշը։

1907-ի Մայիս 27-ին, Գէորգ Չաւուշ եւ Ռուբէն իրենց զինուորներով գաղտնի գործով հաւաքուած էին Սուլուխ։ Երկու ժամ անց գիւղը շրջապատուեցաւ թուրք զինուորներու կողմէ։ Սուլուխի կռիւը սկսաւ նոյն օրը եւ տեւեց մինչեւ Մայիս 28-ի առաւօտը։

1908-ին, Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումով, յեղափոխական գործունէութիւնը դադրեցաւ։ Սակայն, Ռուբէն՝ համոզուած ըլլալով, որ Թուրքիոյ կառավարութեան կարելի չէ վստահիլ, շարունակեց զբաղիլ կուսակցական գործունէութեամբ։ 1909-ին անցաւ Վառնա, ուր մասնակցեցաւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան 5-րդ Ընդհանուր ժողովին։ Այնուհետեւ, հաստատուեցաւ Ժընեւ, քիմիաբանութիւն ուսանելու նպատակով։ Հոն մնաց մինչեւ 1913, երբ կուսակցութեան հրահանգով անաւարտ ձգեց ուսումը ու վերադարձաւ Տարօն՝ կազմակերպական աշխատանքի լծուելով։ Ռուբէն ընդհանուր պատասխանատուն էր Տարօն աշխարհի Հ.Յ.Դ. Դուրան-Բարձրաւանդակի կոմիտէութեան։

Ահա տրուած տեքստին Արևելահայերէնէ Արևմտահայերէնի փոխակերպումը։

 Ա. Համաշխարհային Պատերազմ 
1914-ի Օգոստոսին մասնակցած է թրքական կողմի հետ բանակցութիւններու, որոնք կը փորձէին պատերազմին մէջ հայերու աջակցութիւնը ստանալ՝ խոստանալով, որ հայկական բնակչութեան աջակցութեան պարագային հայերը պիտի ստանային ինքնավարութիւն՝ Վան, Բիթլիս, Էրզրում, Կարս, Երեւանի ու Ելիզավէթփոլի նահանգներուն մէջ։ Հայկական կողմը չհամաձայնեցաւ՝ համոզուած ըլլալով, որ ինչպէս անկէ 6 տարի առաջ Երիտթրքական Յեղափոխութեան ժամանակ տուած խոստումներուն, այս խոստումներն ալ նոյնպէս նիւթական տեսք չեն ստանար։

Ա. Համաշխարհային Պատերազմի տարիներուն Ռուբէն Տէր-Մինասեան եղած է Վան, Կարս եւ մի շարք այլ շրջաններու հայկական ինքնապաշտպանութեան կազմակերպիչը։ 1915-ին եղած է Սասունի ինքնապաշտպանութեան ղեկավարներէն մէկը։ Մանազկերտի մէջ ճեղքելով թրքական պաշտպանութիւնը՝ անոր կը յաջողի իրականացնել հայերուն քաղաքէն դուրս գալը։

1917-ին եղած է Աւետիս Ահարոնեանի գլխաւորած Հայ Ազգային Խորհուրդի անդամ ու մեծապէս աջակցած է փախստականներու տեղափոխման ու աջակցութեան գործին։

Տրապիզոնի Համաժողովի ընթացքին եղած է Անդրկովկասեան Սէյմի խորհրդական։

 Հայաստանի Ա. Հանրապետութիւն 
Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան տարիներուն Տէր-Մինասեան զգալի ներդրում ունեցած է պետութեան կառավարման գործին մէջ։ Եղած է Ազգային Ժողովի անդամ՝ ներկայացնելով ՀՅԴ կուսակցութիւնը։

1920 թուականի Մայիս 5-էն մինչեւ Նոյեմբեր 24-ը եղած է ռազմական նախարար՝ Համօ Օհանջանեան-ի կառավարութեան կազմին մէջ, իրականացնելով մի շարք պատժիչ գործողութիւններ 1920 թուականի Մայիսի յեղաշրջումը դադրեցնելու ուղղութեամբ։ Այս պաշտօնին հետ մէկտեղ ան տարբեր ժամանակահատուածներու իրականացուցած է Ներքին Գործերու նախարարի պաշտօնակատարի լիազօրութիւնները։

Համաձայն Սովետական Ռուսիան ներկայացնող Լեգրանի հետ ստորագրուած համաձայնագրին՝ Յունիսին Ռուբէն Տէր-Մինասեան կը հրամայէ Սիւնիքի մէջ տեղակայուած Գարեգին Նժդեհի զօրքերուն տեղափոխուիլ Երեւան։ Նժդեհը կը հրաժարի ենթարկուելէ՝ պատասխանին մէջ նշելով, որ ինք խիստ կը կասկածի ռուսական ու թաթար ուժերու անկեղծութեան վրայ։

 Կեանքը Արտասահմանի Մէջ 
Սովետական բռնագրաւումէն յետոյ Ռուբէն Տէր-Մինասեան որոշ ժամանակ կը մնայ Սիւնիքի մէջ, որմէ յետոյ Նժդեհի բանակի հետ կը տեղափոխուի դէպի Իրան, իսկ յետագային՝ Փարիզ՝ որպէս կուսակցութեան անդամ շարունակելով զբաղուիլ քաղաքական գործունէութեամբ։ Յետագայ տարիներուն ճամբորդած է Միջին Արեւելքով ու Եգիպտոսով՝ տարածելով Դաշնակցութեան գաղափարախօսութիւնը։

1924 թուականին Քահիրէի մէջ հրատարակած իր յայտնի «Հայ-թրքական կնճիռը» աշխատութեան մէջ, Տէր-Մինասեան կը վկայէ, որ Ռուսիան «...կը զգար եւ կը գիտակցէր, թէ լա՛յն ինքնավարութեամբ թրքահայ վիլայէթներուն մէջ ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը՝ իր շարժումները պիտի ծաւալէր նաեւ Անդրկովկասի մէջ եւ հայկական ինքնավարութեան պատնէշները պիտի ցցէր Ռուսիոյ առաջխաղացման առջեւ»։ Նման հեռանկարը, ըստ Տէր-Մինասեանի, չէր կրնար Ռուսիոյ հաւանութեան արժանանալ, քանի որ Ռուսիոյ «անհրաժեշտ էին թրքահայ հողերը, բայց միայն... առանց հայերու»։ Բացի այդ, ըստ Տէր-Մինասեանի, Թուրքիոյ մէջ «հայկական կոտորածներէն մէկ քանին կատարուած են թրքական ձեռքերով եւ ռուսական ներշնչումով»։ Տէր-Մինասեանի կարծիքով, Ռուսիան թրքական իշխանութեան միջոցով՝ «առանց իր ձեռքերը արիւնոտելու, կը հարուածէր, կը թուլացնէր եւ կը կոտորէր հայերը, եւ այսպիսով, իր թիկունքն ապահովելով Անդրկովկասի մէջ, ճանապարհ կը բանար դէպի հայկական ամբողջ բարձրաւանդակը, դէպի Միջերկրական»։

1948 թուականէն որոշելով հանգստեան անցնիլ՝ վերջնականապէս կը տեղափոխուի Փարիզ ընտանիքով, ուր կը մասնակցի հակաբոլշեւիկեան շարժումին։ Կը մահանայ 1951 թուականի Նոյեմբեր 27-ին։ Անոր աճիւնը ամփոփուած է Փարիզի Փեր Լաշէզ գերեզմանատանը 1951 թուականի Նոյեմբեր 30-ին։

Ռուբէնի որդին՝ Լեւոն Տէր-Մինասեանը, ամուսնացած է ֆրանսահայ յայտնի պատմաբան Անահիտ Տէր-Մինասեան-ի հետ։

 Երկեր 
 Հայ-թրքական կնճիռը, Գահիրէ, 1924, 158 էջ:
 Հ. Յ. Դ. կազմակերպութիւնը, Աթէնք, 1935, 29 էջ, Բ. տպագր., Պէյրութ, 1978, 29 էջ:
 Սթալինեան Սահմանադրութիւնը եւ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը, Գահիրէ, 1936, 88 էջ:
 Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ եւ Մ. Արեւելքի ժողովուրդներ եւ երկրներ, Պէյրութ, 1948, 188 էջ, Բ. հրատ., Թեհրան, 1982, 191 էջ:
 Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Լոս Անջելոս, 1952:
 Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Պէյրութ, 1975-1979:
 Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Թեհրան, 1982:
 Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Պէյրութ, 1983-1985:
 Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Երեւան, 1990-1991:
 Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Պէյրութ, 2005:

 Ծանօթագրութիւններ 

 Աղբիւրներ 
 Ռուբեն Տէր-Մինասեան (փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու), գլխ. խմբ. Ամ. Վիրաբեան, Երեւան , Հայաստանի ազգային արխիւ, 2011 , 488 էջ։
 Ներսիսյան Աշոտ , Ռուբեն, Երեւան, 2002, 326 էջ, 2-րդ հրտ., Երեւան, 2003, 328 էջ, 3-րդ հրտ., Երեւան , Էդիթ պրինտ, 2007, 396 էջ։
 Ստեփանյան Խաչատուր, Ռուբեն Տեր-Մինասյան (կյանքը եւ գործը), Երեւան , Էդիթ պրինտ, 2008, 183 էջ։
 Աստուածատրեան Արշալոյս, Ռուբէնը, «Հայրենիք ամսագիր», Պոսթըն, 1965, թիւ 4, էջ 19-35, թիւ 5, էջ 34-50, թիւ 6, էջ 49-62, թիւ 7, էջ 33-47, թիւ 8, էջ 54-66, թիւ 12, էջ 17-28, 1966, թիւ 1, էջ 27-32, թիւ 3, էջ 32-41, թիւ 4, էջ 43-48, թիւ 5, էջ 32-40, թիւ 6, էջ 49-55:
 Էջմիածնեցի, Ռուբէնը պատմութեան դատաստանին առջեւ, ,,Հայրենիք ամսագիր, Պոսթըն, 1957, թիւ 5, էջ 20-33, թիւ 6, էջ 24-30:
 Վրացեան Սիմոն, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Փարիզ, 1928, 2-րդ հրատ., Պէյրութ, 1968, 3-րդ հրատ., Թեհրան, 1982, 4-րդ հրատ., Երեւան, 1993, 704 էջ:
 Հայկական հարց հանրագիտարան, Երեւան, 1996 , էջ 387:

Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ