Լեւոն Կիւրեղեան

Լեւոն Կիւրեղեան (26 Ապրիլ 1871, Կ․ Պոլիս - 2 Սեպտեմբեր 1950), հայ ճարտարապետ, նկարիչ եւ բանաստեղծ։

Կիւրեղեան  գերդաստանը Տրապիզոնցի էր. իր առագաստանաւերով վաճառականութեամբ կը զբաղէր դէպի Եւրոպական քաղաքները, մանաւանդ՝ դէպի Մարսէյ, ուր գերդաստանը ունէր իր կեդրոնատեղին։

 Կենսագրութիւն 
Ծնած է Կ.Պոլիս, Յովհաննէս եւ Բրաբիոն Երէմեան ծնողներէ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Տրապիզոնի Մխիթարեան վարժարանէն, ապա յաճախած է Վենետիկի Մուրատ Ռափաէլեան վարժարանը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1888-ին: (Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան Աբբահայրը՝ Իգնատիոս Կիւրեղեանն էր, Լեւոնին հօրեղբայրը)։ Տրապիզոն դարձած է եւ յաջորդ տարին կրկին մեկնած Իտալիա եւ Հռոմ, ուր յաճախած է՝ Ճարտարապետութեան համալսարանը, իսկ 1895-ին՝ համալսարանէն շրջանաւարտ եղած է։

 Պուլկարիա 
1896-ին Կոստանդնուպոլիս վերադարձած է՝ 14-17 Օգոստոսին, յաջողած է ազատիլ Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի կատարած ջարդերէն եւ Սոֆիա (Պուլկարիա) ապաւինիլ։

Պուլկարիոյ մէջ բնակութիւն հաստատած շրջանին, զանազան շէնքի նախագիծերու շուրջ աշխատած է։

1898-ին՝ Վառնա քաղաքին, Օփերայի Թատրոնի շինութեան մրցումին մասնակցած է եւ առաջինը  հանդիսացած  (աւելի ուշ, թատրոնը շատ քիչ փոփոխութեամբ  կառուցուած է)։

 Կոստանդնուպոլիս 

1899-ին կրկին Կոստանդնուպոլիս վերադարձած է, բազմաթիւ եւ կարեւոր շէնքեր  նախագծած եւ կանգնեցուցած է թէ՛ Կոստանդուպոլսոյ, թէ՛ Փրինքիփօ կղզիներուն մէջ։ Ճարտարապետ Պալեան ընտանիքին հետ շփում ունեցած է, որովհետեւ իր դիւանին մէջ բազմաթիւ Պալեաններու աշխատութիւններու գծագրութիւններ պահուածԱյմ ամբողջ Պալեաններու դիւանը Երեւան, Ճարտարապետութեան Ազգային Թանգարան-հիմնարկին մէջ պահուած է եւ մաս մըն ալ հրատարակուած են։Pars Tuglaci, The role of the Balian family in Ottoman architecture, YCK, Istanbul 1990Diana Barillari, Istanbul 1900, Firenze 1996, Octavo, Franco Cantini Editore Նոյն ատեն շարունակած է հայ լրագիրներու մասին գրել եւ հայկական խնդիրներով զբաղիլ։

1901-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ամուսնացած է՝ Մարիամիկ Ազարեանին հետ եւ 1902-ին ծնած է իրենց միակ զաւակը՝ Յովհաննէսը։

1907 տարուան ընթացքին, Թաքսիմի մօտ, իր անձնական «Կիւրեղեան Ափարթման» շէնքը  աւարտած է ու 4 Մայիսին սկսած է իր յարկաբաժինին մէջ բնակիլ։

Յանկարծ, 7 Սեպտեմբեր 1907-ին, անյայտ պատճառով մը, իր կնոջ եւ զաւակին հետ մեկնած է Իտալիա ու հաստատուած Հռոմի մէջ։

 Իտալիա 
1911-ին Թորինոյի Համաշխարհային Ցուցահանդէսին  Օսմանեան Կայսրութեան շէնքին նախագիծը կանգնեցուցած է (Իտալիոյ մէջ միակ աշխատութիւնն է, բացի Թրիէսթէ իր մէկ բարեկամին գերեզմանը եւ  Ազոլոյի իր տունը - Վիլլա «Արարատ»)։ Նոյն տարուան ընթացքին Հռոմի Համաշխարհային Ճարտարապետներու Գոնկրէսին, իբր Օսմանեան Կայսրութեան Ճարտարապետներու ներկայացուցիչ պիտի մասնակցէր, բայց ճիշդ այդ շրջանին Իտալիոյ եւ Տաճկաստանի միջեւ պատերազմը կը սկսի՝ եւ այդ պատճառով իբրեւ յատուկ անդամ կը մասնակցի։

Այդ տարիներու ընթացքին, Ազոլոյի մէջ (ուր Վենետիկի Մուրատ Ռափաէլեան վարժարանի ամառանոցը կար), աւելի երկար ժամանակ կ'անցընէ։ Ազոլոյի մօտ՝ Սուրբ Զենոն գիւղը Մխիթարեան Վանքի ամառանոցն ալ կար ուր իր հօրեղբայրը՝ Վ. Իգնատիոս Կիւրեղեան Աբբահայրը տարուան մեծ մասը կ'անցընէր։

1912-ին երկար ուսումնասիրութեան աշխատութիւն մը կը սկսի Ռաւեննա, Աքուիլէիա, Իստրիա, Դալմաթիա եւ մանաւանդ Բրիանցայի պատմական շինութիւններուն վրայ, գծագրութիւններ եւ լուսանկաներ հանելով։ Իր նպատակն էր ապացուցել Հայկական ճարտարապետութեան ազդեցութիւնը Ռոմանթիք ճարտարապետութեան վրայ։

1914-18՝ Ա. Համաշխարհային Պատերազմը զինք կը ստիպէ երկար ատեն Ազոլօ բնակիլ: Հոն, ապրուստը ապահովելու համար՝ զինուորները  լուսանկարելով կը զբաղի։

1919-ին Փարիզ կը մեկնի։ Հոն կը մասնակցի Հայաստանի անկախութեան սահմանադրութեան համար տարուած քաղաքական ջանքերուն, ինչպէս նաեւ «Le Responsable (Պատասխանատուն) գիրքը կը հրատարակէ, ուր Ա. համաշխարհային պատերազմի քաղաքական վերլուծութիւնը կ'ընէ։

1921-ին շատ կարճ ճամբորդութիւն մը կը կատարէ դէպի Կոստանդնուպոլիս։ Ճամբորդութեան վերջը, Մայիս ամսուն, ծննդավայրը վերադառնալու յոյսը կը կորսնցնէ։

1922-ին Իզմիրի աղէտներէն ետք Վերսայի պայմանագիրին (1919) տապալումը նկատի առնելով, ան կ'որոշէ բնակութիւն հաստատել Ազոլոյի մէջ եւ կը սկսի կառուցել «Վիլլա Արարատը»։ Անկէ ետք ան ճարտարապետութեամբ ալ չի զբաղիր։ Կարգ մը գիրքեր կը գրէ ու տպագրութեան կը յանձնէ եւ բազմաթիւ չտպուած ձեռագիրներ ալ կ'արտադրէ։

1922-ին կը սկսի օդափոխութեան համար Ֆրասսէնէ երթալ, (Պելլունոյի գաւառ) Տոլոմիթ լեռնային գաւառին մէջ։ Այդ տեղերը շատ կը սիրէր, որովհետեւ Թոց գիւղը կը յիշեցնէին. Թոց գիւղը, Տրապիզոնէն վեր, Կիւրեղեաններու ամառանոցը կար (դժբախտաբար՝ ջարդերու յիշատակներով լի)։ Հոն բազմաթիւ նկարներ գծած է:

Բ. Համաշխարհային Պատերազմի վերջը Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետութեան փոխանորդներ կու գան Ազոլօ՝ զինք Հայաստան հրաւիրելու։ Արդէն հիւանդ, կը մերժէ, բայց «իմ ուսերուս ետեւ Անդրանիկ Զօրավարին պատկերը կար»  միշտ կը յիշեցնէր։

Ազոլոյի մէջ կը մահանայ՝ 2 Սեպտեմբեր 1950-ին եւ Ազոլոյի Ս. Աննա գերեզմանատունը՝ ընտանեկան շիրիմին մէջ կը թաղուի։

 Կարեւոր աշխատութիւններ 

 Պուլկարիա 1896 - 1898 
 1897
 Քազինօ - Գասորլիք
 խնայողական դրամատուն - Սոֆիա եւ այլ քաղաքներ
 Վիլլա - Սոֆիա - 1897
 Վիլլա Ճպտ. Նիքոլոֆ - Սոֆիա
 1898 
 Վառնայի Թատրոնի մրցոյթը (առաջին մրցանակ)

 Տաճկաստան 1898 - 1907 թթ․ 
 1988
 Հայ եկեղեցի - Տրապիզոն
 Մայրապետներու բնակավայր - Սամսուն
 Վրացի վարդապետներ Լուրտի Ս. Աստուածածինի Եկեղեցի - Կոստանդնուպոլիս
 1899
 Մնտիկեան շէնք – Կոստանդնուպոլիս
 Կիրիտլի Մուսթաֆա Փաշա շէնք - Սուլթան Ահմետ - Կոստանդնուպոլիս
 Մեծ Վեզիր Խալիլ Ռիֆաթ Փաշա պալատ – Նիշան Թաշի – Կոստանդնուպոլիս
 Հիլմի Պէյ վիլլա - Պէպէք - Կոստանդնուպոլիս
 1900
 Մունիֆ Փաշա յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս
 Իպրահիմ Պէյ Էֆֆենտիի յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս
 Ռաշիտ Փաշա փավիյոն – Պալթա Լիմար - Կոստանդնուպոլիս
 Սալետտին Փաշա պալատ – Կոստանդնուպոլիս
 Հաիրիզ պալատ – Կոստանդնուպոլիս
 Հասսան Փաշա պալատ եւ փավիյոն – Կոստանդնուպոլիս
 Քամալետտին Փաշա պալատ – Կոստանդնուպոլիս
 Մուսթաֆա Պէյ պալատ եւ Պահականոց – Հիսսար – Կոստանդնուպոլիս
 Վիլլա – Քանտիլլի – Կոստանդնուպոլիս
 Մուսթաֆա Պէյ վիլլա - Փրինքիփօ
 Սամի Փաշա վիլլա – Կոստանդնուպոլիս
 1903
 Ակոբեան վիլլա - Փրինքիփօ
 Յովսէփ Ազարեան յարկաբաժիններ – Այաս Փաշա - Կոստանդնուպոլիս (այժմ Gümüssuyu Palas)
 1904
 Ռօզէնթալ յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս
 10 շէնքեր – Ս. Յակոբ – Կոստանդնուպոլիս
 Ազարեան պարտէզներու տեղաւորում - Փենտիք
 1905
 Կիւրեղեան յարկաբաժիններ (երկու շէնք) - Պանլատը, Փարիած - Կոստանդնուպոլիս
 Շահպած Մաքսուտ շէնք - Շիշլի - Կոստանդնուպոլիս (այժմ Osmanbey Apartman)
 1906
 Շահնազար յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս
 Լեւոն Կիւրեղեան յարկաբաժիններ - Այաս Փաշա – Կոստանդնուպոլիս
 Քումպրճի յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս
 Գէուչեան գերեզմատան մատուռ - Կոստանդնուպոլիս
 Առանց թուականի
 Քարամանեան շէնք - Կոստանդնուպոլիս
 Վէտաթ Պէյ շէնք - Կոստանդնուպոլիս
 Վէֆիք Պէյ շէնք - Կոստանդնուպոլիս
 Յարկաբաժիններ - Եշիլ – Կոստանդնուպոլիս
 Քարամանեան յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս
 Մագսուտ Պէյ - Ազման Պէյ յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս
 Մանուէլեան յարկաբաժիններ - Շիշլի - Կոստանդնուպոլիս
 Փիրուզ Աղա յարկաբաժիններ - Կոստանդնուպոլիս

 Իտալիա 1908 - 1950 
 1911
 Համաշխարհային Ցուցահանդէսին Օսմանեան Կայսրութեան շէնքը - Թորինօ
 1913
 Այտինեան գերեզմատան մատուռ - Տրիեստ
 1924
 Վիլլա Արարատ – Ազոլօ

 Ցուցահանդես 
 Հայաստաանի Ճարտարապետութեան Ազգային Թանգարան , Լեւոն Կիւրեղեան, 15 մարտ - 15 մայիս 2015
 Վանաձոր, Լեւոն Կիւրեղեան, 3 Հոկտեմբեր - 20 դեկտեմբեր 2015

 Գրականութիւն 
 Léon Gurekian, Il Concilio Cattolico Armeno di Roma, Considerazioni di ub Patriota Armeno, Conti e Gandolfi, Sanremo 1912
 Լեւոն Կիւրեղեան, Քերթող Ամոլի մը Հարիւրամեակը, Ռոպերթ Բրաւնինկի Ծննդեան Հարիւրամեակը եւ Եղիսաբէթ Պառռէտ-Բրաւնինկ, Շանթ, Ղալաթիա 1912
 Léon Gurekian, L'Armenia nell'anima italiana, C.Colombo, Roma 1919 
 Léon Gurekian, Le Responsable - Allégorie historique dans le Règne Animal , Paris 1919, Jouve & C.ie Éditeurs
 Լեւոն Կիւրեղեան, Վիրքիլեան երկհազարամեակը, Ս. Ղազար, Վենետիկ 1931
 Léon Gurekian, Primo Centenario della Fondazione del Collegio Armeno Moorat-Raphaël di Venezia (1836/1936), G.Fabris, Venezia 1936
 Լեւոն Կիւրեղեան, Կարս եւ Արտահան - Պատմական Հաւաստիք եւ Հայրենաւանդ Իրաւունք, Ս. Ղազար, Վենետիկ

 Աղբիւրներ 
 Armen Gurekian, Léon Gurekian architetto, Asolo 2010
 Unione degli Studenti Armeni d'Italia, Indipendenza Armena, celebrata in Asolo, 20 agosto 1920, Tipografia del Seminario, Padova 1921
 Agopik Manoukian, Presenza Armena in Italia, 1915-2000, Guerrini e Associati, Milano 2014 ISBN 8862504950, ISBN 9788862504959
 Prando Prandi, La mia Asolo, Duck Edizioni, Castelfranco Veneto 2014, ISBN 9788889562260

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
 Յովսէփ Ազարեան յարկաբաժիններ` այժմ Gümüssuyu Palas 
 Շահպած Մաքսուտ շէնք` այժմ Osmanbey Apartman
 Կիւրեղեան գերդաստան
 Ազոլօ

Ստորոգութիւն:26 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով