Պաքու

ՊակուՀՀ կառավարութեանն առընթեր անշարժ գոյքի կադաստրի պետական կոմիտէ, «Գէոդեզիա եւ քարտեզագրութնւն» ՊՈԱԿ (2012)։ Աշխարհի պետութիւններու եւ տարածքներու համառոտ տեղեկատու-բառարան։ Երեւան: «Գէոդեզիա եւ քարտեզագրութիւն» ՊՈԱԿ։ էջ 5։ ISBN 978-99941-2-663-7 (, Baraca/պարս․՝ باراکا,հայ․՝ Պակովան-Pakovan, Pavlovian), Ազրպէյճանի մայրաքաղաքը։ Կը գտնուի Ապշերոնեան թերակղզիի հարաւային մասը։ Խոշորագոյն արդիւնաբերական, տնտեսական եւ գիտա-տեխնիկական կեդրոն Հարաւային Կովկասի մէջ, ինչպէս նաեւ Կասպից ծովի ամէնամեծ նաւահանգիստը եւ Կովկասի ամէնամեծ քաղաքըСтолица Азербайджана Баку — самый большой город на Кавказе и крупнейший порт на Каспийском мореАзербайджан։

 Բնական պաշարներ 
Պաքուի ընդերքը հարուստ է նաւթով, բնական գազով, կրաքարերով, զարգացած են նաւթի եւ գազի արդիւնահանումը, նաւթաքիմիական, քիմիական, շինանիւթերու, թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութիւնները, մեքենաշինութիւնը (նաւթասարքաւորումներու արտադրութիւն, սարքաշինութիւն, ելեկտրոնիքա եւ ռատիոտեխնիկա, նաւանորոգում եւ այլն)։

 Կրթութիւն 
Պաքուի մէջ կը գործեն Ազրպէյճանի գիտութիւններու ակադեմիան, 11 բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ (անոնցմէ՝ 3 համալսարան), 7 թատրոն, մետրոպոլիտէն (1967-էն), շուրջ 30 թանգարան՝ արուեստի, գորգերու, ժողովրդական կիրառական արուեստի եւ այլն։

 Պատմութիւն 
Պաքուն 1540-ին գրաւած է Սեֆեան Պարսկաստանը, 1580-ականներուն՝ Օսմանեան կայսրութիւնը։ 1747-ին Պաքուն դարձած է Պաքուի խանութեան կեդրոնը։ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1804–1813-ականներուն) ժամանակ՝ 1806-ին, Պաքուն միացած է Ռուսաստանին։ Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն՝ Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան, 1991-էն Ազրպէյճանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։ Պաքուի պատմական մասէն պահպանուած են Ամրոցը կամ Իչերիշահերը (պետական ճարտարապետական ինստիտուտ-արգելոց է), Շիրուանշահերու պալատը (15-րդ դար), Սընըղ Կալա մզկիթը (11-րդ դար), Բաիլովեան քարերը (13-րդ դար), Կըզ Կալասին (Կոյսի աշտարակը, 13-րդ դար) եւ այլն։

 Մշակոյթ 
Պաքուն անցեալին եղած է նաեւ հայ մշակոյթի կեդրոն։ 500-ին Արցախի հայոց Վաչագան Բարեպաշտ թագաւորը քաղաքին մէջ կառուցած է հայկական առաջին եկեղեցին։ 19-րդ դարուն Պաքուի բնակչութեան մէկ քառորդը հայ էր, որոնք աշխուժօրէն մասնակցած են քաղաքի տնտեսական, հասարակական եւ մշակութային կեանքին։ Պաքուի նաւթահանքերու զգալի մասը կը պատկանէր հայ նաւթարդիւնաբերողներուն՝ Ալեքսանդր Մանթաշեան, Ստեփան Լիանոզով, Պաւել (Պօղոս) Ղուկասով, Եսայի Փիթոեւ եւ ուրիշներ, որոնք ունէին նաւթի սեփական փոխադրամիջոցներ (ինչպէս՝ ծովային)։ Հայերը նշանակալի դեր խաղցած են նաեւ ձկնարդիւնաբերութեան, ծխախոտագործութեան, գինեգործութեան բնագաւառներու մէջ։ Պաքուի առաջին դրամատուներու հիմնադիրները նոյնպէս հայեր էին։

 Ճարտարապետութիւն 
1863–1869ականներուն հայերը Պաքուի մէջ կառուցած են Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին։ 1895-ին օծուած է քաղաքի հայկական գերեզմանատան մատուռ-եկեղեցին, 1911-ին՝ Սուրբ Թադէոս եւ Սուրբ Բարթողիմէոս եկեղեցին։ Առաջին հայկական դպրոցը Պաքուի մէջ բացուած է 1860-ին եւ արդէն 19-րդ դարու վերջը այդտեղ կը գործէր 12 դպրոց, իսկ 1930–1950-ականներուն հայկական միջնակարգ դպրոցներու թիւը հասած էր 80-ի։ Այդ տարիներուն կը գործէին նաեւ մանկավարժական տեխնիկումը, հայկական համալսարաններ՝ Պաքուի համալսարանին եւ մանկավարժական ինստիտուտին մէջ։ Հայ ճարտարապետները (Գաբրիէլ Տէր-Միքէլեան, Վարդան Սարգսեան, Յ. Տէր-Յովհաննիսեան եւ ուրիշներ) եւ շինարարները գործօն մասնակցութիւն ունեցած են Պաքուի կառուցապատման։ 1980-ականներու վերջերը Պաքուի մէջ բնակած է շուրջ 300 հազար հայ։ Վերջին հայկական դպրոցը փակուած է 1983-ին։ 13-19 Յունուար 1990-ին Պաքուի մէջ կազմակերպուած հայերու ջարդերէն ետք հայերը հարկադրաբար հեռացած են քաղաքէն։

 Թատրոն 
Հայ թատերական կեանքը Պաքուի մէջ սկզբնաւորուած է 1870-ին, բացուած է հայկական թատրոն (իբրեւ պետական թատրոն գործած է 1939–1949-ականներուն)։ Պաքուի մէջ գործած են նաեւ երաժշտական անսամպլներ, գրադարան-ընթերցարաններ, ակումբներ։ Տարբեր տարիներու Պաքուի հայ թատերական կեանքը ղեկավարած են Յովհաննէս Աբէլեանը, Յովհաննէս Զարիֆեանը, Յովսէփ Ոսկանեանը, Լեւոն Երամեանը, Ժասմէնը, Արշակ Յարութիւնեանը եւ ուրիշներ։ Այստեղ գործած են նաեւ տպարաններ, հրատարակուած են հայերէն պարբերականներ («Հայկական աշխարհ», «Օրեր», «Շեփոր», «Առաւօտ», «Թատրոն եւ երաժշտութիւն», «Նոր խօսք» եւ այլն), դասագիրքեր, գրականութիւն։ 1890-ականներու կէսերուն Պաքուի մէջ գործած է «Օջախ» գրական խմբակը, 1910–1917-ականներուն՝ Հայ գրողներու ընկերութիւններ, որոնց աշխատանքներուն մասնակցած են Ղազարոս Աղայեանը եւ Յովհաննէս Թումանեանը։ Պաքուի մշակութային կեանքին մէջ նշանակալի դեր խաղացած են հայ կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալեանը, Կոմիտասը, Անտոն Մայիլեանը եւ ուրիշներ։

 Ժողովրդագրութիւն 
ՏարիԱտրպէյճանցիներ%Ռուսեր%Հայեր%Հրեաներ%Այլ%Ընդամէնը1886Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 189337,53043.321,39024.724,49028.33910.52,8103.286,6111897Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку40,3413637,39933.419,09917.13,369311,69610.5111,9041926Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929118,73726.2167,37336.976,65616.919,5894.370,97815.7453,3331939Soviet 1939 census215,48227.4343,06443.6118,65015.131,0503.979,37710.1787,6231959Soviet 1959 census211,37232.9223,24234.7137,11121.324,0573.756,7258.7652,5071970Soviet 1970 census586,05246.3351,09027.7207,46416.429,7162.388,1936.91,262,5151979Soviet 1979 census530,55652.4229,87322.7167,22616.522,9162.362,8656.21,013,4361999 Ethnic composition of Azerbaijan 19991,574,25288119,3716.73780.025,1640.389,68951,788,8542009 Ethnic composition of Azerbaijan 20091,848,10790.3108,5255.31040.0056,0560.683,0234.12,045,815

 Կլիմայ 
Պաքուն կը գտնուի բարեխառն գօտիի մէջ՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ յատկանիշերով։ Անոր շնորհիւ այստեղ պարզ կ՚արտայայտուին տարուայ չորս եղանակները։ Ձմեռները զով են, երբեմն՝ ցուրտ եւ ձնառատ։ Ամրան ընդհանրապէս տաք է, չորային։ Կլիման կիսաչոր է։ Տեղումներու հիմնական մասը կու գայ գարնան, աշնան եւ ձմրան։ Կ՚ըլլան ուժեղ քամիներ ամբողջ տարուան ընթացքին։

 Հայերը Պաքուի մէջ 

 Հայկական դպրոցներ 

 Հայկական դպրոցները մինչեւ ԽՍՀՄ կազմաւորում 
 Պաքուի հայկական Մեսրոպեան ծխական երկդասեան դպրոց
 Պաքուի հայկական Հռիփսիմեան օրիորդաց միջնակարգ դպրոց
 Պաքուի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ իգական ծխական դպրոց
 Պաքուի հայկական միջնակարգ հոգեւոր դպրոց
 Պաքուի Գրիգոր Լուսաւորչի անուան դպրոց
 Պաքուի եկեղեցական աղքատանոցի արական դպրոց
 Պաքուի եկեղեցական աղքատանոցի իգական դպրոց
 Պաքուի մարդասիրական աղքատանոցի արական դպրոց
 Պաքուի մարդասիրական աղքատանոցի իգական դպրոց
 Պաքուի «Շամախու» թաղի արական ծխական դպրոց
 Պաքուի «Շամախու» թաղի օրիորդաց դպրոց
 Պաքուի հայ բողոքականներու դպրոց
 Պաքուի Ա. Տեր-Ղուկասեանի հիմնած դպրոց
 Պաքուի հայկական ձայնագրութեան դպրոց
 Պաքուի հայ-լիւթերական դպրոց
 Պաքուի հայ կանանց արհեստագիտական դպրոց
 Պաքուի Հռիփսիմեան օրիորդաց դպրոց

 ԽՍՀՄ շրջանի հայկական դպրոցներ 
 Պաքուի Յովհաննէս Թումանեանի անուան միջնակարգ դպրոց

 Աղբիւրներ 
 Հայկական Հանրագիտարան

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
 baku.am — կայք Պաքուի հայ համայնքի պատմութեան եւ ոչնչացման մասին 
 Պաքուի քաղաքապետարանի պաշտօնական կայք 
 Հայերը Պաքուի մէջ 
 Հայկական կայք Պաքուի մասին (Հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն) 

Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Պաքու
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ազրպէյճանի քաղաքներ