Ռադոմ

Ռադոմ (), քաղաք կեդրոնական Լեհաստանի մէջ, Մլեչնա գետի վրայ, մայրաքաղաք Վարշաւա 100 քմ հարաւ։ Մինչեւ 1999 թ. եղած է Ռոդոմեան վոյեվոդութեան կեդրոնը, 1999 թ. վարչական բարեփոխումներէն յետոյ մտած է Մազովեցիի վոյեվոդութեան կազմը։ Բնակչութիւնը՝ ։ Ներկայիս Ռադոմի տարածքին մէջ մարդիկ բնակութիւն հաստատած են դեռեւս 8-9-րդ դարերուն։ Որպէս քաղաք՝ առաջին անգամ յիշատաուած է 1155 թ.։

 Պատմութիւն 
Ռադոմի սկզբնական բնակեցումը կը թուագրուի 8-9-րդ դարերուն։ Այն վաղ միջնադարեան քաղաք մըն էր Մլեչնա (Mleczna) գետի հովիտին մէջ (մօտաւորապէս ներկայիս Հին Քաղաքի տարածքին)։ 10-րդ դարու երկրորդ կիսուն այն դարձաւ ամրոց-բնակավայր (gord)՝ «Փիոթրուվքա» (Piotrówka) անունով, որ պաշտպանուած էր հողապատնէշով եւ խրամով։ Շնորհիւ իր յարմարաւէտ դիրքին՝ մեծ ամայութեան մը եզրին եւ Փոքր Լեհաստանի ու Մազովիոյ սահմանին մօտիկութեան, Ռադոմը արագօրէն վերածուեցաւ վաղ շրջանի Լեհաստանի թագաւորութեան վարչական կարեւոր կեդրոնի մը։

«Փիոթրուվքա»-ն հաւանաբար իր անունը ստացած է Սուրբ Պետրոս եկեղեցիէն, որ 1222-ին յանձնուած էր մօտակայ Սիեչեխովի (Sieciechów) Պենետիկտեան աբբայութեան հսկողութեան։ Այդ եկեղեցին այլեւս գոյութիւն չունի. Ռադոմի մէջ մինչեւ օրս կանգուն մնացած հնագոյն եկեղեցին Սուրբ Վացլաւն (St. Wacław) է, որ 13-րդ դարուն հիմնադրուած է Սանտոմիրի իշխան Լեշեք Ա. Ճերմակի կողմէ։ Ռադոմի մասին առաջին գրաւոր յիշատակութիւնը կը հանդիպի 1155-ին՝ Ատրիանոս Դ. պապի կոնդակին մէջ (villam iuxta Rado, que vocatur Zlauno կամ «գիւղ Ռադոմի մօտ, որ կը կոչուի Սլաւնօ»)։ Մինչեւ 1233 թուականը, Ռադոմը արդէն բերդակալի (castellan) նստավայր էր։ Քաղաքին անունը յառաջացած է հին սլաւոնական Ռադոմիր (Radomir) անունէն. «Ռադոմ» կը նշանակէ ամրոց, որ կը պատկանի Ռադոմիրին։

13-րդ դարու երկրորդ կիսուն, Պոլեսլաւ Ե. Սուրբ (Bolesław V the Chaste) իշխանին կողմէ Ռադոմին շնորհուեցաւ «Շրոտա Շլոնսքա»-ի (Środa Śląska) քաղաքային իրաւունքներու հրովարտակը, թէեւ այդ իրադարձութեան ստոյգ թուականը հաստատող փաստաթուղթեր չկան։ Քաղաքը բարգաւաճեցաւ 14-րդ դարուն, երբ 1350-ին Քազիմիր Գ. Մեծ թագաւորը հիմնեց այսպէս կոչուած «Նոր Քաղաքը»՝ իր թագաւորական ամրոցով, պաշտպանական պարիսպով եւ քաղաքապետարանով։ Հոն կային նաեւ շուկայի հրապարակ եւ փողոցներու ցանցային յատակագիծ՝ կառուցուած գոթական ոճի գերմանական քաղաքներու օրինակով։

Նոր Քաղաքի տարածքը 9 հեքթար էր, իսկ պաշտպանական պարիսպին երկարութիւնը՝ 1,100 մեթր։ Ռադոմը ունէր երեք դարպասներ, որոնք անուանուած էին գլխաւոր առեւտրական ճամբաներու անուններով՝ Իուժայի (Iłża), Փիոթրքով Թրիպունալսքիի (Piotrków Trybunalski) եւ Լիուպլինի (Lublin) դարպասները։ Պաշտպանական պարիսպը յաւելեալ կերպով պաշտպանուած էր 25 ամրացուած աշտարակներով։ Նոր Քաղաքը ունէր Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցին, իսկ Թագաւորական ամրոցը կառուցուած էր եկեղեցիին եւ խրամին միջեւ։

1364-ին Ռադոմի հնացած «Շրոտա Շլոնսքա» իրաւունքները փոխարինուեցան աւելի արդիական Մակտեպուրկեան իրաւունքներով, որուն իբրեւ արդիւնք բնակիչները ստացան քանի մը արտօնութիւններ։ Այդ ժամանակ Ռադոմը կը գտնուէր այսպէս կոչուած «Եզներու ճամբուն» վրայ, որ ռուսիական (Ruthenian) հողերէն կը տանէր դէպի Սիլեզիա։ 1376-ին քաղաքը դարձաւ սթարոսթայի (starosta — տեղական կառավարիչ) նստավայր եւ թեւակոխեց իր մեծագոյն բարգաւաճման շրջանը։

 Քոյր քաղաքներ 
  Մագդեբուրգ, Գերմանիա 
  Ստարա Զագորա, Բուլղարիա

 յայտնի մարդիկ 
 Միկոլայ Ռադոմսկի — միջնադարյան կոմպոզիտոր,
 Յան Կոխանովսկի — Վերածննդի շրջանի պոետ,
 Լեշեկ Կոլակովսկի — փիլիսոփա եւ ակնարկագիր,
 Յացեկ Մալչեւսկի — նկարիչ,
 Յան Պավլովսկի — համր ֆիլմերի դերասան եւ ռեժիսոր
 Իսրայել Ռաբոն — լեհահրեա գրող, պոետ,
 Վիկտոր Մաերչակ — բժիշկ, բոլշեւիկ։

 Պատկերասարահ 

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Լեհաստանի քաղաքներ