Պաղղադիոն

Պաղղադիոն (), քիմիական տարր է որուն նշանն է Pd, կարգահամարը՝ 46, հիւլէական զանգուածը՝ 106.4:

 Պատմութիւն 

Պաղղադիոնը յայտնաբերած է անգլիացի գիտնական Ուիլիըմ Ուոլըսթընը () 1803 թուականին, բնածին պղատինին մէջ։ Անուանուած է ի պատիւ ատկէ երկու ամիս առաջ յայտնաբերուած Փալլաս ասթերոիտի։

 Ստացում 
Պաղղադիոնի ստացման հիմնական հումքը պղատինային մետաղներու համակեդրոնացուածքն է, որ կը ստացուի նիքէղի ելեկտրոլիզային ստացման անոտային խարամներէ։ Զայն կը մշակեն արքայաջուրով:

Պաղղադիոնը եւ իրիդիոնը լուծոյթէն անջատուելէն ետք պաղղադիոնը կը նստցնեն [Pd(NH3)2Cl2] համալիր աղի ձեւով։ Զայն կը մաքրեն ամոնիակի լուծոյթի աւելցուքին մէջ լուծելով։ Այնուհետեւ կը շիկացնեն (800-900 °C) եւ ստացուած սպունգաձեւ պաղղադիոնը մանրելէն ետք կը վերականգնեն ջրածինի հոսանքին մէջ։ Կը ստացուի պաղղադիոնի 99,8-99,9 % մաքրութեան փոշի։ Կը հալեցնեն վաքուումին մէջ կամ իներտ միջավայրին մէջ (Ar, Ne)։

 Յատկութիւնները 

Պաղղադիոնը փափուկ եւ գեղեցիկ արծաթափայլ մետաղ մըն է, որ կը նմանի սպիտակ ոսկիի: Ան ունի աւելի փոքր խտութիւն եւ պղատինի խումբի մետաղներու շարքին ամէնացած հալման ջերմաստիճանը: Սենեակի ջերմաստիճանին դիւրութեամբ կը հալի արքայաջուրին մէջ:

Սովորական ջերմաստիճանին չփոխազդուիր թթուածինին հետ: 800 °C-ի պարագային կը ստացուի պաղղադիոնի օքսիտ (PdO). Ան թեթեւակի կ'աղօտանայ ծծումբ պարունակող օդին մէջ: 

 Հանքավայրեր 
Կը հանդիպի նիքէղի եւ պղինձի սուլֆիտային հանքերուն մէջ։ Կը հանդիպի Ուրալին, Սիպիրիոյ, Հարաւային Ամերիկայի, Քանատայի, ԱՄՆ-ի, Հարաւային Ափրիկէի մէջ։

 Քիմիական Յատկութիւններ 
Պարբերական համակարգի 5-րդ պարբերութեան 8րդ խումբի քիմիական տարր։ Ազնիւ մետաղ է, կը պատկանի պղատինային մետաղներու շարքին։ d տարր է։ Հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 4s24p64d105s°։ К, L, М թաղանթները լրացուած են։ Պղատինային մետաղներէն ամէնաթեթեւն ու դիւրահալն է։

 Բնութեան Մէջ 
Պաղղադիոնը հազուագիւտ մետաղ մըն է, պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ՝ 1,3․10−6 զանգուած % ։ Բնածին պաղղադիոնը կը հանդիպի հազուադէպ՝ պղատինի եւ այլ մետաղներու համաձուլուածքներու ձեւով։ Յայտնի են անոր մօտ 13 միներալները (70-0,3 % Pd), որոնցմէ են՝ ալոպաղղադիոնը, պաղղադիոնական պղատինը (մինչեւ 37 % Pd)

 Կիրառութեան Բնագաւառները 
 Ներքին այրման շարժիչներ
 Ոսկերչութիւն (յատկապէս արեւելեան Ասիոյ երկիրներուն մէջ)
 Ձեռքի ժամացոյցներու արտադրութիւն
 Ոսկիի նման կարելի է անկէ քաշել 0.01 մկմ հաստութեան թաղանթ
 Բժշկական գործիքներու արտադրութիւն
 Ելեկտրոտներ վառելիքի տարրերու եւ կայծամոմիկներու համար
 Մետաղադրամներ պատրաստելու
 Գրչածայրեր պատրաստելու

 Պաղղադիոնը որպէս ներդրում 
Պաղղադիոնի գիները՝ ԱՄՆ տոլար մէկ թրոյական ունկիի (troy ounce) դիմաց

Պաղղադիոնի համաշխարհային վաճառքը 2017-ին կազմած է 8.84 միլիոն թրոյական ունկի (275 թոն),[110] որուն 86%-ը օգտագործուած է ինքնաշարժներու արտանետումներու զտիչներու (catalytic converters) արտադրութեան մէջ, որուն կը յաջորդեն արդիւնաբերական, ոսկերչական եւ ներդրումային կիրառութիւնները"Global palladium demand distribution by application 2016 | Statistic". Statista. Retrieved 15 October 2018.։ Համաշխարհային փլաթինի աւելի քան 75%-ը եւ Պաղղադիոնի 40%-ը կ'արդիւնահանուի Հարաւային Ափրիկէի մէջ։ Ռուսական «Նորիլսկ Նիքել» (Norilsk Nickel) ընկերութիւնը կ'արտադրէ Պաղղադիոնի եւս 44%-ը, իսկ մնացած մասի մեծագոյն բաժինը կ'ապահովեն ԱՄՆ-ի եւ Քանատայի հանքերը։

Պաղղադիոնի գինը 3 Մայիս 2021-ին հասաւ իր բոլոր ժամանակներու առաւելագոյն մակարդակին՝ 2,981.40 տոլար մէկ թրոյական ունկիի դիմաց, ինչ որ գլխաւորաբար պայմանաւորուած էր ինքնաշարժներու արտադրութեան ոլորտին մէջ զտիչներու պահանջարկի վերաբերեալ ենթադրութիւններով (speculation)։ Յաջորդող քանի մը տարիներու ընթացքին գինը նուազեցաւ աւելի քան երկու երրորդով։ Պաղղադիոնը կը վաճառուի կանխիկ շուկային մէջ (spot market) «XPD» քոտով։ ԱՄՆ տոլարով հաշուարկուելու պարագային՝ քոտն է «XPDUSD»։ Մետաղի յետագայ աւելցուքը յառաջացաւ Ռուսաստանի կառավարութեան կողմէ խորհրդային ժամանակաշրջանէն մնացած պահեստներու վաճառքին պատճառով, որուն տեմպը տարեկան մօտաւորապէս 1.6-էն 2 միլիոն թրոյական ունկի էր (50-էն 62 թոն)։ Այս պահեստներու քանակն ու վիճակը պետական գաղտնիք կը համարուին։

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Քիմիա