Համեմունքներ

Համեմունքներ (ռուս.՝ припра́вы, անգլ.՝ Condiment), համեմունքները սուր հոտ եւ համ ունեցող թարմ ու չորցած բոյսերու ծաղիկներն են, տերեւները, սերմերը, պտուղները եւ անոնցմէ պատրաստուած հեղուկները, մածուկներն ու փոշիները։ Համեմունքային բոյսերու սուր հոտն ու զանազան բուրմունքները պայմանաւորուած են այդ բոյսերու տարբեր օրգաններուն մէջ պարունակուող եթերաիւղերով։

Համեմունքները կ'օգտագործուին խոհարարութեան, սնունդի արդիւնաբերութեան (պահածոներ, հրուշակեղէն, խմորեղէն, խմիչք, օղի եւ այլն), օծանելիքի արտադրութեան եւ բժշկութեան մէջ։ Կերակուրներու եւ պահածոներու համար կ'օգտագործուին սոխ, սխտոր, համեմ, ռեհան, մանանեխ, թարխուն, անանուխ, սեւ, սպիտակ, կարմիր ու բուրաւէտ պղպեղներ, դափնիի տերեւ եւ այլն։ Ըմպելիքներու, անուշներու, հրուշակեղէնի, խմորեղէնի պատրաստման համար կ'օգտագործուին կասիա, մեխակ, կոճապղպեղ (իմբիր), հիլ, անիսոն, վանիլ, մշկընկոյզ, սեւ սոնիճ եւ այլն։ Պանիրի որոշ տեսակներու կը խառնեն ուրց, թարխուն, սոխ, սոխուկ եւ այլ բանջարներ։ Համեմունքներու շարքին կը դասուին նաեւ աղանիւթերը, գլիկոզիդները եւ այլն։ Համեմունքները ախորժաբեր են եւ կը նպաստեն մարսողութեան։

Համեմունքային բոյսերը տարածուած են գրեթէ ամբողջ աշխարհին մէջ, սակայն առաւել արժէքաւոր են արեւադարձային երկիրներու մէջ աճողները (մեծ մասամբ՝ ծառեր)։ Անոնցմէ են կասիան, մեխակը, մշկընկոյզը, վանիլը, հիլը, բուրաւէտ ու սեւ պղպեղները եւ այլն։ Հնագոյն ժամանակներուն անոնք մշակուած են նաեւ Հայաստանի մէջ. տարածուած համեմունքային բոյսերէն են թարխունը, կորթինը, ռեհանը, նեխուրը, համեմը, քիմիոնը, քրքումը, սամիթը, անանուխը, ազատքեղը, մանանեխը, սոխը, սխտորը, ուրցը եւ այլն։

 Յաճախ օգտագործուող համեմունքներ 
Խոտեր ու համեմունքներ.

 Կասիա (ռուս.՝ Корица, լատ.՝ Cinnamomum aromaticum)
 Քրքում (ռուս.՝ Куркума, լատ.՝ Curcuma longa)
 Կոճապղպեղ (ռուս.՝ Имбирь,լատ.՝  Zingiber officinale)
 Վայրի սուսամբար (ռուս.՝ Орегано,լատ.՝ Oregano)
 Սխտոր (ռուս.՝ чеснок, լատ.՝ Allium sativum)
 Պապրիկա (ռուս.՝ Паприка, լատ.՝ Paprika)

Այս անծանօթ համեմունք չէ։ Այն կարմիր պղպեղն է։

 Համեմունքներու շուկան ներկայիս 
Համեմունքներու կլոպալ արտադրողներէն առաջատար երկիր կը համարուի Հնդկաստանը (անգլ.՝ spices):
+Համեմունքների արտադրութիւնը 2009 թուականինFAOSTAT , выбрать: countries by commodity; selected item: spices; 2009.,
հազար տօննայԴասակարգումԵրկիր201020111Հնդկաստան1,474,9001,525,0002Պանկլատէշ128,517139,7753Թուրքիա107,000113,7834Չինաստան90,00095,8905Փաքիստան53,64753,6206Իրան18,02821,3077Նեփալ20,36020,9058Քոլումպիա16,99819,3789Եթովպիա27,12217,90510Սրի Լանկա || 8,293 || 8,438—Համաշխարհային1,995,5232,063,472Source: UN Food & Agriculture Organization

 Պատկերասրահ 

 Ծանօթագրութիւններ 

 Գրականութիւն 
 Пряности // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 Ароматические средства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 Corn, Charles. Scents of Eden: A History of the Spice Trade. New York։ Kodansha, 1999.

 Dalby, Andrew. Dangerous Tastes: The Story of Spices. Berkeley։ University of California Press, 2002.
 Freedman, Paul. Out of the East: Spices and the Medieval Imagination. New Haven։ Yale UP, 2008.
 Keay, John. The Spice Route: A History. Berkeley։ U of California P, 2006.
 Krondl, Michael. The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice. New York։ Ballantine Books, 2007.
 Miller, J. Innes. The Spice Trade of the Roman Empire. Oxford։ Oxford UP, 1969.
 Morton, Timothy. Poetics of Spice: Romantic Consumerism and the Exotic. Cambridge UP, 2000.


Յօդուածներ









 Արտաքին յղումներ 
 Вильям Похлёбкин :: Все о пряностях .
 Pungency of spices

Ստորոգութիւն:Բոյսեր