Անտրէ Պրեթոն

Անտրէ Պրեթոն ( ), ֆրանսացի գրող, բանաստեղծ, գերիրապաշտ շարժումին հիմնադիրը:

 Կենսագրութիւն 
Պրեթոն ծնած է 19 Փետրուար 1896-ին Նորմանտիի Տենշեպրէ քաղաքը, ազնուական ընտանիքի մը մէջ: Ան ընտանիքին միակ զաւակն էր, հետեւաբար ծնողները ջանք չեն խնայեր անոր բարձր կրթութիւն տալու համար: Պրեթոն կ'աւարտէ կրօնական դպրոց մը, ապա ուսումը կը շարունակէ փարիզեան քոլէճներէն մէկուն, յետոյ Սորպոնի մէջ: Սորպոնի մէջ Պրեթոն կը դառնայ բժշկութեան ուսանող:

1915-ին երիտասարդ բժիշկը կը զինուորագրուի: Ճակատը գտնուած միջոցին, կը ծանօթանայ նշանաւոր բանաստեղծ Կիյոմ Աբոլիներու հետ (Giom apollinaire): Այս հանդիպումը  ճակատագրական կը դառնայ սկսնակ հոգեբան Պրեթոնի համար: Աբոլիներ Պրեթոնը կը ներկայացնէ ֆրանսացի բանաստեղծ Ֆիլիփ Սուպոյի, որ հետագային կը դառնայ Անտրէի մտերիմ համախոհը: Լուի Արակոն` Պրեթոնի միւս ընկերը, անոր կը բացայայտէ ֆրանսացի բանաստեղծ Լոտրեամոնի արուեստը: 

1919-ին գրական ամսագիրներէն մէկուն մէջ կը հրատարակուի Անտրէ Պրեթոնի եւ Ֆիլիփ Սուպոյի «Մագնիսական դաշտեր» աշխատանքը, որ գրուած էր ստեղծագործական նոր ձեւի` ինքնեկ գրութեան եղանակով: Այդ աշխատանքը կը դառնայ գերիրապաշտութեան հռչակագիրը: Գեղարուեստական ուղղութեան շատ տարրեր ի յայտ կու գան 1919-ին:

Պրեթոնի շուրջ կը համախմբուին տաղանդաւոր ստեղծագործողներու խմբակ մը, որոնցմէ նշանաւոր են՝  Լուի Արակոն, Փոլ Էլուար եւ Թրիսթան Ծարա: 1920-ին` անոնք կը սկսին ներկայացնել իրենց աշխատանքները եւ կանոնաւոր ձեւով խռովութիւններ ստեղծել խնճոյքներու ընթացքին: Ազնուական դասը չի հանդուրժեր երիտասարդ բանաստեղծներուն արկածները:

Պրեթոն կը գիտակցի, թէ յարատեւ խռովարարութիւնները չեն կրնար գեղարուեստական նոր ուղղութեան հիմնաքարը դառնալ: Գերիրապաշտութեան առաջին հռչակագիրին հրապարակումէն ետք, 1924-ին, գերիրապաշտներու շարժումը յստակ ծրագիր եւ առաջնորդ մը կ'ունենայ, յանձինս՝ Անտրէ Պրեթոնի: 

Պրեթոնի՝ Ֆոնթեն փողոցին մէջ գտնուող տան մէջ կը բացուի գերիրապաշտութեան հետազօտութիւններու գրասենեակը, ուր կը սկսին հրատարակուիլ գերիրապաշտ բազմաթիւ ամսագիրեր: Շարժման գաղափարները կը դառնան միջազգային. համանման խմբակներ կը բացուին եւրոպական այլ մայրաքաղաքներու մէջ եւս:  
մինի|ձախից|Անտրէ Պրեթոն՝ 1924-ին
Պրեթոն կը մասնակցի քաղաքական կեանքին: 1920-ականներուն  կոչ կ'ուղղէ գերիրապաշտներուն անցնելու Ֆրանսական կոմունիստական կուսակցութեան շարքերը (որու անդամ էր ինք՝ 1927-էն, մինչեւ 1933, երբ կը վտարուի անոր շարքերէն):  

1935-ին Գրողներու միջազգային քոնկրեսին մէջ Իլիա Էրենպըրկի հետ բախում կ'ունենայ:  

Պրեթոն աշխարհի տարբեր անկիւններուն մէջ կը կազմակերպէ գերիրապաշտ արուեստի ցուցահանդէսներ, որոնք ԱՄՆ-ի մէջ առանձնակի յաջողութիւն կը գտնեն:  

Բ. համաշխարհային պատերազմին Պրեթոն կ'ապրի ԱՄՆ ուր կը շարունակէ գրական գործունէութիւնը: Ան Ֆրանքոյի իշխող ռեժիմին հետ բանավէճ մը կ'ունենայ, երբ Սալվատոր Տալի կը յայտարարէ. «Գերիրապաշտութիւնը ես եմ»:  

1946-ին Պրեթոն Ֆրանսայի մէջ իր գործերէն կը հրապարակէ բազմաթիւ գործեր եւ կը կազմակերպէ ցուցահանդէսներ:  Յետագայ բոլոր տարիներուն ան կը պայքարէր արտաքին ու ներքին աղբիւրներէն շարժման անկախութեան համար՝ պատերազմէն յետոյ միաժամանակ համախոհներու հետ մասնակցելով ձախարմատականներու շարժման եւ համագործակցելով թրոցկիստական, անարխոսինդիկալիստական եւ բլաթֆորմիստական խումբերու հետ։ Ան կը հրաժարէր անոնցմէ որեւէ մէկուն յարելէ։ Պրեթոնը դէմ էր գաղութացման քաղաքականութեան՝ Հնդկաչինի ու Ալճերիոյ մէջ ընթացող պատերազմներուն։ Ան մասնաւորապէս ստորագրած է Մանիֆեսթ 121-ը, ուր ֆրանսացի նշանաւոր մտաւորականները կը քննադատէին Ալճերիոյ մէջ տեղի ունեցող ազատագրական շարժման ճնշումը՝ Ֆրանսայի կողմէ։
մինի|աջից|Պրեթոն՝ 1927-ին
Կը մահանայ 28 Սեպտեմբեր 1966-ին: Կը թաղուի Փարիզ:  

 Նշանաւոր գործերը 

 «Մագնիսական դաշտեր», Ֆիլիփ Սուպոյի հետ գործակցութեամբ, 1919
 «Գերիրապաշտութեան հրովարտակ, Հալող ձուկ», 1924
 «Նատիա, Կին մը, որ կը վերակերպարանափոխուի գիրքին մէջ», 1928-1963
 «Գերիրապաշտութեան երկրորդ հրովարտակ», 1929
 «Հաղորդող երակներ», 1932
 Ակնարկներու ժողովածու, «Լուսաբաց», 1934
 «Անմիտ սէր», 1937
 «Ֆատա Մորկան» բանաստեղծութիւն, 1940 (Ֆրանսայի մէջ գրուած եւ արգիլուած՝ Վիշիի կառավարութեան կողմէ)
 «Գերիրապաշտութեան երկրորդ հրովարտակ կամ Ոչ», 1942
 «Արկան 17», 1945
 «Լամբը ժամացոյցներուն մէջ», 1948

 Գրականութիւն 

 André Breton: Surrealism and Painting — edited and with an introduction by Mark Polizzotti.
 Manifestoes of Surrealism by André Breton, translated by Richard Seaver and Helen R. Lane. ISBN 0-472-06182-8
 Mauriac C., André Breton, P., [1949];
 A. Breton (1896—1966) et le mouvement surréaliste, «La Nouvelle revue francaise», 1967, avr., No 172;
 Carrouges М., A. Breton et les données fondamentales du surréalisme, [P., 1967].

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 

 Գերիրապաշտութեան հրովարտակը՝ հայերէն
 Անտրէ Պրեթոնի Նատիան
 Անտրէ Պրեթոն՝ Բաբելոն կայքին մէջ
 Անտրէ Պրեթոն՝ Ֆերկանա կայքին մէջ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի վիպասաններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով