Սպիտակի Երկրաշարժը

Շրջանը ծանօթ է հազուադէպ պատահող, բայց ուժեղ եւ աւերիչ երկրաշարժներով, անիկա կը գտնուի Ալպեան լեռներէն մինչեւ Հիմալայեան լեռներ երկարող աշխուժ երկրաշարժական գօտիին վրայ։ Ստորգետնեայ հզօր ցնցումներու հետեւանքով կէս վայրկեանի մէջ աւերուած է հանրապետութեան գրեթէ ամբողջ հիւսիսային հատուածը, ուր կ'ապրէր շուրջ 1 մլն հոգի։ Երկրաշարժին մակակեդրոնն է Սպիտակը, ուր ցնցումներու ուժգնութիւնը հասած է մինչեւ 9-10 աստիճան (ըստ ՄՍԿ-64՝ 12 աստիճանի)։ 

Երկրաշարժին հետեւանքով շարքէն դուրս եկած է Հայկական ԽՍՀ արդիւնաբերական ներուժին շուրջ 40%-ը։

Երկրաշարժէն ամբողջութեամբ աւերուած են Սպիտակ քաղաքը եւ 58 գիւղ, մասամբ աւերուած են Լենինական (ներկայիս՝ Գիւմրի), Ստեփանաւան, Կիրովական (ներկայիս՝ Վանաձոր) լրիւ կամ մասնակի աւերուած են Ախուրեանի, Գուգարքի, Արագածի, Կալինինոյի շրջաններու հարիւրէն աւելի գիւղեր ու աւելի քան 300 բնակավայր։

Հակառակ Սառ պատերազմի լարուածութեան, երկրաշարժէն քանի մը օր ետք Խորհրդային միութեան առաջնորդ Միխայիլ Կորպաչով պաշտօնապէս ԱՄՆ֊էն մարդասիրական օգնութիւն կը խնդրէ (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք առաջին անգամ ըլլալով)։ 113 երկիր մեծ քանակութեամբ մարդասիրական օգնութիւն կ'ուղարկէ Խորհրդային Միութիւն՝ փրկարար սարքաւորումներու, որոնողական խումբերու եւ բժշկական սարքերու տեսքով, բայց գաղտնի նուիրատուութիւնը եւ հասարակական կազմակերպութիւններու նուիրատուութիւնները նոյնպէս միջազգային օգնութեան մաս կազմած են։

Հայաստանի օգնութիւն բերող եուկոսլաւիական օդանաւը աղէտի կ'ենթարկուի, եւ անոր 9 հոգիէ բաղկացած անձնակազմը ինչպէս նաեւ՝ 69 զինծառայող  կը զոհուին Երեւանի մատոյցներուն:

 Ժաժաբանական բնութագիրը 

 Ժամանակը՝ 7 Դեկտեմբեր 1988-ին‚ տեղական ժամով՝ 11։41-ին,
 Մակակեդրոնը՝ Սպիտակ քաղաքին մօտ, Շիրակամուտ (Նալպանդ) գիւղ (φ=40,9N;λ=440, 2E),
 Ուժգնութեան մակակեդրոնը՝ 10 աստիճան ըստ МSК - 64-ի,
 Գիւմրի՝ 9 աստիճան ուժգնութիւն,
 Վանաձոր՝ 8-9 աստիճան ուժգնութիւն,
 Ստեփանաւան՝ 9 աստիճան ուժգնութիւն,
 Երեւան՝ 6 աստիճան ուժգնութիւն,
 Ուժգնութիւն՝ 7‚0 ըստ Richter-ի աստիճանին,
 Գլխաւոր ցնցման տեւողութիւնը՝ շուրջ 35-45 երկվյրկ.,
 Երկրաշարժին ընթացքին երկիրի մակերեսին յառաջացած ճեղքին երկարութիւնը՝ շուրջ 37 քմ‚ ուղղաձիգ առաւելագոյն տեղաշարժը՝ շուրջ 2 մ‚ հորիզոնական տեղաշարժը՝ 0,7-1‚0 մ։

 Աւերուած գօտիին բնութագիրը 
Երկրաշարժը կ'ընդգրկէ հանրապետութեան հիւսիսային եւ հիւսիս արեւելեան շրջանները, անոր տարածքին մօտաւորապէս 40%-ը:
Վնասուած գօտիին մակերեսը՝ 10,000 քմ քառակուսի‚ ուր կ'ապրէր 1 միլիոն բնակիչ,
 Ուժեղ աւերման գօտիին թիւը՝ 11,
 Աւերուած գիւղերուն թիւը՝ 58,
 Վնասուած քաղաքներուն թիւը՝ 21,
 Վնասուած գիւղերուն թիւը՝ 342,
 Անօթեւան մնացածներուն թիւը՝ 514,000 հոգի։

+Երկու երկրաշարժներուն համեմատութիւնըՏիրք Փրոսքէ (Dirk Proske), Վտանգներ եւ Աղէտներ (անգլերէն՝ Risks and Disasters), Վտանգներու ցուցակ, Սփրինկըր Պերլին Հայտելպըրկ, 2008, էջ 97, ԳՄՍՀ՝ 978-3-540-79554-4։Սպիտակի երկրաշարժըԼոմա-Փրիետայի երկրաշարժըԹուական7 Դեկտեմբեր 198817 Հոկտեմբեր 1989Ուժգնութիւն6.97.1ՎայրՀայաստանՀիւսիսային ՔալիֆորնիաՄահացողներ>25,00067Վիրաւորներ31,0002,435Անօթեւան մնացողներ514,0007,362Գոյքային վնասներԱնյայտ~7.8 միլիար ԱՄՆ տոլար

 Մարդկային կորուստները 
Զոհերուն թիւը՝ 25,000 հոգի, բաժնուած՝

 Գիւմրի - 17,000
 Սպիտակ - 4,000
 Վանաձոր - 1,200
 Ախուրեան - 500
 Ստեփանաւան - 125

Փլատակներէն դուրս կը բերուի ողջ՝ 45,000 հոգի, հիւանդանոց կը տեղափոխուի՝ 12,500 հոգի։ Շուրջ 170 հազար հոգի դուրս կը բերուի աղէտի գօտիէն եւ հանգրուան կը գտնէ՝ Խորհրդային Միութեան տարբեր հանրապետութիւններուն մէջՍպիտակի Երկրաշարժը:

Նիւթական վնասները կը գնահատուին 10 միլիառ ԱՄՆ տոլարով։

Գործելէ կը դադրին 170 արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ եւ շուրջ 1200 անասնապահական շինութիւններ կ'աւերուին: 

 Պատկերներ 

 Հետեւանքները քաղաքաշինութեան ոլորտին մէջ 
Երկրաշարժէն ետք, վերատեսութեան կ'ենթարկուի Հայաստանի երկրաշարժական շրջանացման քարտէսը, նախկին երկու՝ 7 եւ 8 գօտիներու փոխարէն կ'ընդունուի 1, 2 եւ 3 գօտիներով քարտէս մը, ուր երկրաշարժական վտանգը կ'արձանագրուէր ոչ թէ ուժգնութեամբ, այլեւ՝ սպասուած երկրաշարժներու առաւելագոյն արագացումներով։

 1 գօտիի համար այն 200 սմ/վ2 (մօտաւորապէս 8 աստիճան ուժգնութիւն)
 2 գօտիի համար այն 300 սմ/վ2 (մօտաւորապէս 8,5 աստիճան ուժգնութիւն)
 3 գօտիի համար այն 400 սմ/վ2 (մօտաւորապէս 9 աստիճան ուժգնութիւն)

Օրինակ, Երեւան կը գտնուի 3-րդ գօտիին վրայ, այսինքն՝ կրնայ տեղի ունենալ 9 աստիճան ուժգնութեամբ երկրաշարժ։

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 

 Սպիտակի երկրաշարժին դասերը եւ աղէտի գօտիին վերականգնման հարցերը 
 spitakseism.info - Սպիտակի երկրաշարժին 20 ամեակին նուիրուած գիտական, հրապարակախօսական, վիճակագրական եւ այլ նիւթերու հաւաքածոյ 
 Սուրէն Յարութիւնեանին յօդուածը՝ Սպիտակի երկրաշարժին մասին 
 Վահան Ամատունիին «ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴԻՆ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ» յօդուածը՝ 9-13 Դեկտեմբեր 1988
Ստորոգութիւն:Երկրաշարժներ Հայաստանի մէջ