Քաղաքական եւ ընկերային կացութիւնը 1920-1945 տարիներուն

Քաղաքական եւ ընկերային կացութիւնը 1920-1945 տարիներուն Հայաստանի եւ Սփիւռքի մէջ

 Խորհրդային Հայաստանը 1920-1945 թթ.Ինեսա Հոբոսեան, 26.05.2023 Բաժին՝ Պատմութիւն 9 Նախագծային աշխատանք 
1920 թուականի Դեկտեմբեր 2-ի Երեւանի համաձայնագիրին հիման վրայ, Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը վար դրաւ իր լիազօրութիւնները եւ իշխանութիւնը յանձնեց Հայաստանի Յեղկոմին (Յեղափոխական Կոմիտէ)։ Ստանձնելով իշխանութիւնը՝ Հայաստանի Յեղկոմը ձեռնամուխ եղաւ խորհրդային պետականութեան կազմակերպման ու ամրապնդման գործին։

Այս մէկը բաւականին բարդ եւ դժուարին խնդիր էր. տնտեսական ծանր պայմաններուն գումարուած էր Հայաստանի տարածքին մասնատումը։ Ալեքսանդրապոլի գաւառը դեռեւս կը մնար թուրքերուն ձեռքը, Լոռիի մեծ մասը՝ այսպէս կոչուած «Չեզոք գօտին», գրաւած էին վրացական զօրքերը, իսկ Զանգեզուրը կտրուած էր Խորհրդային Հայաստանէն։

Ընդունուեցաւ հրովարտակ պետական լեզուի մասին, որով հանրապետութեան սահմաններուն մէջ հայերէնը ճանչցուեցաւ իբրեւ պետական լեզու։

Յեղկոմները իշխանութեան նշանակովի, ժամանակաւոր օրէնսդիր եւ գործադիր մարմիններ էին, որոնք պիտի գործէին մինչեւ խորհուրդներու ընտրութիւնները։ 1920 թուականի Դեկտեմբեր 6-ին Երեւան ժամանեց Հայաստանի Յեղկոմը՝ իր առաջին նախագահ Ս. Կասեանի գլխաւորութեամբ։ Յեղկոմներ ստեղծուեցան ամբողջ երկրին մէջ։

Հայաստանի Յեղկոմի առաջին դեկրետներէն (հրամանագիր) մէկը կը վերաբերէր Արտակարգ Յանձնաժողովի (Չեկա) ստեղծման, որ պէտք է պայքարէր հակայեղափոխութեան դէմ, բայց շուտով անիկա դուրս եկաւ իր նախնական իրաւասութիւններու սահմաններէն եւ դիմեց նաեւ անօրինական գործողութիւններու։

 Քաղաքացիական կռիւները Հայաստանի մէջ 
Հանրապետութեան տնտեսութեան ծանր վիճակը եւ ներքին քաղաքականութեան մէջ տեղի ունեցող անօրինականութիւնները մեծապէս սրեցին երկրին ներքաղաքական կացութիւնը։ 1921 թուականի Փետրուարի կիսուն, ճգնաժամային ծանր պայմաններու մէջ, Հայաստանի մէջ Դաշնակցութեան ղեկավարութեամբ ապստամբութիւն բռնկեցաւ խորհրդային իշխանութեան դէմ։ Այն սկսաւ Գառնիի, Ապարանի եւ Դարալագեազի շրջաններուն մէջ։ Շարժելով դէպի Երեւան՝ ապստամբները Փետրուար 18-ին գրաւեցին քաղաքը։ Խորհրդային իշխանութիւնը յայտարարուեցաւ տապալած. ստեղծուեցաւ «Հայրենիքի փրկութեան կոմիտէ»՝ Ս. Վրացեանի նախագահութեամբ։

Կռիւները փոփոխական յաջողութիւններով շարունակուեցան շուրջ մէկուկէս ամիս։ Հայաստան վերադարձած 11-րդ Կարմիր բանակի զօրամասերը գրաւեցին Ապարանը, Կոտայքը եւ 1921 թուականի Ապրիլ 2-ին մտան Երեւան։ Հայաստանի մէջ վերստին հաստատուեցաւ խորհրդային իշխանութիւնը։

 Հիմնական լեզուական փոփոխութիւնները. 

 Բայեր. «Բռնկվեց», «սկսվեց», «ճանաչվեց» ձեւերը փոխուեցան «բռնկեցաւ», «սկսաւ», «ճանչցուեցաւ» ձեւերու։
 Հոլովում. «Տնտեսության», «պայմաններին» ձեւերը դարձան «տնտեսութեան», «պայմաններուն»։
 Ուղղագրութիւն. Կիրառուեցաւ աւանդական ուղղագրութիւն (յ, ւ, է, օ տառերու կանոնաւոր գործածութեամբ)։

 Ինչպէ՞ս կը զարգանայ հայութեան քաղաքական եւ ընկերային կեանքը Սփիւռքի մէջ 

Սփիւռքահայութեան կացութիւնը պէտք է քննել՝ զայն տեղադրելով ապաստան-երկիրներու կացութեան մեջ. գոնէ Արեւմտեան աշխարհի եւ Միջին Արեւելքի երկու գլխաւոր գօտիներու հոլովոյթին մէջ։

Ասոնցմէ՝ Արեւմուտքը (Եւրոպա ու Ամերիկայի Միաց. Նահանգներ) պատերազմէն ետք կը ձգտին բնակչային եւ տնտեսական վերականգնումի։ Ճիգին մասնակից հայ գաղթականութիւնը կ'ապրի տեղական ժողովուրդներուն խառնուած, տնտեսապէս համարկուած անոնց։ Գաղութային կառոյցներէն գործօն են եկեղեցին, քաղաքական, մշակութային, ընկերա-բարեսիրական. կազմակերպութիւնները, մամուլը՝ (յաճախ՝ քաղաքական-կուսակցական մամուլ), գրեթէ լրիւ կը բացակայի կենսական կառոյց մը՝ հայ դպրոցը։

Միջին Արեւելքի պայմանները տարբեր են. հոն առաւելաբար որբանոնցներէ ելած նոր սերունդ մը կ'աճի եւ կեանք կը մտնէ։ Ան կ'ապրի շատ աւելի համախումբ, յաճախ եւ տնտեսապէս մեկուսացած տեղական ժողովուրդներէն, որոնցմէ զինք հեռու կը պահեն որոշ տարբերութիւններ՝ մշակութային, կրօնական եւ այլն, նոյն այս պատճառներով՝ աւելի կարեւոր է եկեղեցիի դերը։

Սակայն հոս, մանաւանդ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան թեմերուն մէջ որդեգրուած Ազգային Սահմանադրութեան հիմամբ, ազգային-թեմական գործերուն մէջ նախաձեռնող դեր ունի աշխարհականութիւնը-գաղութներու ժողովուրդը։

Նոյնպէս, աւելի գործօն են քաղաքական եւ այլ կազմակերպութիւններ։ Ու կը գործէ դպրոցական խիտ ցանց մը։

Հինէն սփիւռքեան տիպի մշակոյթ զարգացուցած, թէեւ արեւելահայերէն լեզուով, Իրանի հայութիւնը աւելի կամ նուազ կը մասնակցի Միջին Արեւելքի մնացեալ հայութեան կեանքի պայմաններուն։

Այս կենսունակութիւնը անկայուն է սակայն, քանի կարեւոր մասով՝ կախում ունի արտաքին-առարկայական պայմաններէ եւ հայութեան արուեստականօրէն մեկուսացեալ վիճակէն։

Արեւելահայութիւնը՝ հայրենի հայութիւն դարձած է. բայց ան եւս կ'ապրի քաղաքական եւ ընկերային վերիվայրումներ։ Համայնավար գաղափարաբանութեան ու խորհրդային քաղաքական պլոքին պատկանիլը՝ զայն կարեւոր չափով կ'առանձնացնէ մնացեալ հայութենէն։ Զայն աւելի եւս կը տկարացնէ «եղբայրական հանրապետութիւններու» կողմէ խլումը յարակից հայկական նահանգներու։ Արդէն, ջանք կը թափուի ստեղծել ընկերային նոր կառոյցներ ու մարդկային նոր տիպար, ազգայինէն հեռու ու տարբեր ներշնչումներով։ Կը գործածուին նաեւ բռնամիջոցներ՝ յատկապէս առաջին այս քսանամեակին, եւ դեռ քիչ մը աւելի ետք։

Այս բոլորով մէկտեղ՝ նոր ու ամէնադրական տուեալ է, պետականօրէն կազմակերպեալ հայութիւնը։ Ան պիտի տայ հաւատարմութեան իր տուրքը, բայց պիտի յաջողի կերտել տնտեսական ու քաղաքացիական սեփական ենթակառոյցներ, գոնէ մասամբ։

Խստացումի պահերուն, ինչպէս 1930-ականներու կէսէն ետք, կամ 40-ականներու աւարտին, հալածանք, աքսոր եւ մեծաթիւ մահապատիժներ՝ այս նուաճումներուն սուղ փոխ-հատուցումը պիտի կազմեն։

 Ծանօթագրութիւն 
Ստորոգութիւն:Քաղաքականութիւն
Ստորոգութիւն:Հասարակական կեանք