Աւագ Հինգշաբթի

մինի
Աւագ Հինգշաբթի (), խորհրդաւոր ընթրիքի յիշատակի օրն է: Աւագ Հինգշաբթի առաւօտեան բոլոր եկեղեցիներուն մէջ կը մատուցուի Ս. պատարագ` ի յիշատակ խորհրդաւոր ընթրիքի ժամանակ Քրիստոսի կողմէ Ս. Հաղորդութեան խորհուրդի հաստատման:

Քրիստոս վերջին ընթրիքի ընթացքին հացն ու գինին ճաշակելու տուաւ իր աշակերտներուն` ըսելով, որ հացը Իր մարմինն է, իսկ գինին` Իր արիւնը, որ կը հեղու մարդոց մեղքերու քաւութեան համար: Վերջին ընթրիքէն ետք Յիսուս ջուրը լեցուց կոնքի մէջ, ծունկի եկաւ իր աշակերտներուն առջեւ եւ խոնարհաբար լուաց անոնց ոտքերը` հեզութեան եւ խոնարհութեան իբրեւ օրինակ ծառայելով:

Այս օրը եկեղեցիներու մէջ կատարուող ոտնլուայի արարողութենէն ետք հաւատացեալներուն կը բաժնուի օրհնուած իւղ, զոր հաւատացեալները կը գործածեն հիմնականին մէջ հիւանդութիւններու պարագային կամ կը խառնեն տան մէջ ունեցած իւղին: Խորանին վրայ բարձրաստիճան հոգեւորականը, գոգնոց կը կապէ եւ կը լուայ ու իւղով կ'օծէ 12 հոգիի ոտքերը: Ան այս կ'ընէ Քրիստոսի արարքի նմանողութեամբ, երբ Քրիստոս լուաց իր 12 աշակերտներու ոտքերը` խոնարհութեան նշան ցոյց տալով ու ըսաւ, որ`

Հայոց եկեղեցւոյ մէջ «Խաւարման գիշեր» կամ «Լացի գիշեր» կը կոչուի Աւագ Հինգշաբթիէն Աւագ Ուրբաթ երկարող գիշերը, անոր համար, որ այդ օրը մարդկութիւնը, Յուդայի եւ եբրայեցի կրօնաւորներուն ընդմէջէն, խաւարի իշխանէն` սատանայէն դրդուած մահուան առաջնորդեց իր Արարիչը, աշխարհի լոյսը` նախընտրելով ապրիլ խաւարի ու մեղքի մէջ, քան թէ` լոյսի ու արդարութեան:

Խաւարման կամ Լացի գիշեր` անոր համար, որ ոչ միայն Յուդան իր կեղծ համբոյրով մատնեց Երկնաւոր Վարդապետը, այլ հաւատարիմ նկատուող առաքեալներն իսկ, որոնք քիչ առաջ Պետրոսի նման կ'ըսէին` «Նոյնիսկ եթէ մեռնիլ պէտք ըլլայ քեզի համար, քեզ պիտի չուրանամ» (Մատթէոս 26.35), շատ շուտով առանձին պիտի լքէին իրենց Ուսուցիչը, ու մահուան սոսկումէն սարսափած` բոլորը պիտի փախչէին գլուխնին ազատելու համար, իսկ Պետրոս առաքեալ, աքաղաղը դեռ չկանչած, երեք անգամ պիտի ուրանար զՔրիստոս:

 Գիշերուան ժամերգութիւնը 
Հայ եկեղեցիներէն ներս այս արարողութիւնը կը սկսի գիշերը եւ կ'երկարի մինչեւ կէս գիշեր: Քրիստոսի խաչելութեան պատկերին դիմաց հաւասար չափով տասներկու մոմեր կը վառեն, մէկ հատ ալ մեծ մոմ կը դնեն անոնց մէջտեղ` խորհրդանշելով Յիսուսն ու Իր տասներկու առաքեալները: Կը կարդացուին եօթը աւետարաններ, որոնք կը բովանդակեն Յիսուսի` Գեթսեմանիի պարտէզին մէջ աղօթելը, Յուդայի գալն ու համբուրելով մատնելը, Յիսուսի ձերբակալութիւնն ու քահանայապետներուն առջեւ տարուիլը, ծեծուիլը, ապտակուիլը, անարգուիլը, Պետրոսի երեք անգամ ուրանալն ու զղջալը: Ամէն անգամ որ աւետարաններէն մէկը կը կարդացուի, վառած տասներկու մոմերէն իւրաքանչիւր կողմէն մէկական մոմ կը մարեն, իսկ «Փառք ի բարձունս» երգի ժամանակ եկեղեցւոյ բոլոր լոյսերը կը մարեն, որ կը խորհրդանշէ առաքեալներուն ձգելն ու փախչիլը, իսկ մէջտեղի մեծ մոմը, վառած, կը խորհրդանշէ զՔրիստոս, որ առանձին եւ անօգնական մնաց:

Իւրաքանչիւր Աւետարանի ընթերցանութեան ընթացքին սովորութիւն եղած է, որ հաւատացեալներ նախապէս պատրաստած բարակ թելերով եօթը հանգոյց կապեն` որպէս նշան Քրիստոսի հետ ամուր ագուցուելուն եւ զԻնք երբեք առանձին չձգելուն:

Այդ օր կ'երգուի յայտնի «Ո՞ւր ես, մա՛յր իմ» տաղը:

 Աւագ Հինգշաբթիի աւանդութիւններ 
Եկեղեցական արարողութիւններուն զուգահեռ, դարեր շարունակ պահպանուած են Աւագ Հինգշաբթիի հետ կապուած սովորութիւններ, որոնք անուղղակիօրէն կը վկայեն օրուան խորհուրդի զօրութեան հանդէպ հայ մարդուն ունեցած հաւատքը:

 Աւագ Հինգշաբթին տօնական օր համարուած էր: Աւագները երեխաներուն պատուիրած են հաղորդուելէ ետք չհայհոյել, իրարու հետ քաղցր խօսիլ, չվիճիլ, չկռուիլ` մեղք չգործելու համար:
 Երեկոյեան ժամերգութեան ընթացքին նոր հարած կարագ, իւղ տարած են եկեղեցի: Քահանան օրհնած եւ քսած է տղամարդոց ոտքերուն, իսկ կիներու` ձեռքերուն: Ապա մեծ ու փոքր կտոր մը օրհնուած կարագ վերցնելով` քսած են իրենց աչքերուն, ականջներուն, ճակատին, ձեռքերուն եւ մազերուն:
 Շատեր կարագի կտորը տարած են տուն ու քսած` կովու ստինքներուն, որպէսզի առատ կաթ տայ, ընտանի անասուններու հիւանդ մասերուն, կամ դրած են իւղի կճուճին, կարասին, խնոցիին մէջ` զանոնք մշտապէս լեցուն տեսնելու ակնկալիքով:
 Երկրագործը Աւագ Հինգշաբթի իր գործիքներէն որեւէ մաս մը եւ ափ մը սերմ դրած է եկեղեցւոյ գրակալին մօտ, որպէսզի օրհնուին:
 Շատերը ծառ տնկած են եւ սերմեր ցանած` առատ բերքատուութեան ակնկալիքով:
 Աւագ Հինգշաբթին համարուած է տէրունի օր: Հաւատացած են, որ այդ օրուան ձեռնարկուած գործերը յաջողութեամբ կը պսակուին, եւ ինչ որ մտածեն, Աստուած կը լսէ:
 Դարբինները չարխափաններ պատրաստած են, զորս մարդիկ կրած են իրենց վրայ` հիւանդութիւններէ բուժուելու, բնական աղէտներէ եւ մարդկային չարիքներէն զերծ մնալու համար:
 Աղջիկները գացած են դաշտերը` կանաչեղէն հաւաքելու. բաժին հանած են նաեւ այն ընտանիքներուն, որոնք այս կամ այն պատճառներով դաշտ չեն գացած:
 Պայման էր, որ Հինգշաբթի նոր քաղուած կանաչեղէնները ուտէին: Շատերը կանաչեղէնը եփած, տարած են եկեղեցի եւ իբրեւ մատաղ` բաժնած: 
 Օրուան ուտեստներէն էր «աղամաղ»ը,  կամ «աղի-մաղի»ն, զայն պատրաստած են սմբուկի գլխու կանաչ կեղեւով, զոր չորցուցած, խաշած, մանրած, սոխով տապկած, աղ ու պղպեղով համեմած եւ կերած են:
 Այդ օրը յատկապէս ննջեցեալ ունեցող ընտանիքներ կանեփով հաց թխած են:
 Հայաստանի որոշ բնակավայրերու մէջ սովորութիւն էր Աւագ Հինգշաբթի նորահարսին դարձ տանիլ (ամուսնութենէն ետք նորահարսին առաջին անգամ իր ծնողներուն տուն երթալը քանի մը օրով), որ կը տեւէր մինչեւ Զատկուան Կիրակին:
 Աւագ Հինգշաբթին, արարողութիւններու եւ ժողովրդական աւանդութիւններու առումով, Աւագ շաբթուան ամէնէն յագեցած օրերէն մէկն էԱւագ Հինգշաբթի:

 Ծանօթագրութիւն