Աթենասի հին տաճար

300px|մինի|Տաճարի կեդրոնական ճակատի զարդարանքը
300px|մինի|,,Կապոյտ մորուքը,,
300px|մինի|Երեքգլխանի օձը
300px|մինի|Աթենա Պոլիաս տապալած է հսկան:
Աթենասի հին տաճար կամ Աթենասի տաճար (Athena Polias) կամ Հեկադոմբետոն (The Hecatompedon or Hekatompedon or Hecatompedon) One hundred (),Hekatompedon or Hekatompedos Յունաստանի մայրաքաղաք Աթէնքի հին միջնաբերդի՝ Աքրոպոլիսի գլխաւոր յուշարձաններէն մէկը եղած է: Նուիրուած էր Աթէնք քաղաքի հովանաւոր Աթենաս Պոլիաս աստուածուհիին: Գտնուած է Պարթենոն եւ Էրեքթէոն տաճարներու միջեւ (ըստ այլ աղբիւրներու, եղած է Պարթենոնի հնագոյն նախորդողը):

 Պատմութիւն
Տաճարը կառուցուեր է Ք.Ա. 6-րդ դարու կէսերուն, Պիսիստրատոսի իշխանութեան օրօք, շատ աւելի վաղ՝ դեռ Ք.Ա. 14-րդ դարուն կառուցուած եւ յետագային աւերուած միկենեան արքունիքի պալատի տեղը: Հեկադոմբետոն, այսինքն՝ հարիւրոտնաչափանոց, պայմանական անուանումը ստացեր է այն պատճառով, որ բագինի (սրբատան) երկարութիւնը կազմած է ուղիղ հարիւր ոտնաչափ (32,8 մ), լայնութիւնը՝ ճիշդ ատոր կէսը՝ յիսուն ոտնաչափ (16,4 մ): Աւերուած է պարսիկներու կողմէ, Ք.Ա. 480 թուականին, ապա վերակառուցուածXénophon, Hellenika 1, 6, 1., սակայն քանի մը տասնամեակ անց՝ Ք.Ա. 406 թուականին հրոյ ճարակ դարձած է:

Տաճարի աւերակները բացուեր են 19-րդ դարուն գերմանացի հնագէտ Վիլհելմ Տէօրփֆելտի (Wilhelm Dörpfeld) իրականացուցած պեղումներու շնորհիւ (այդ ժամանակ յայտնաբերուեցան մեգարոնի (շինութեան) սիւներէն երկուքի հիմքերը): 19-րդ դարէն վերջ բացայայտուեցան նաեւ ժամանակին տաճարի ճակատները զարդարած կառուցուածքային քանդակները, որոնց դիպաշարերը վերցուած էին հին յունական առասպելներէ: Քանդակները փորոսեան փափուկ կրաքարէ են, որուն վրայ շատ լաւ պահպանուած են վառ գոյները (գլուխներու ու մօրուքներու մազերը ներկուած են կապոյտ, աչքերը՝ կանաչ, ականջները, շրթները, այտերը՝ կարմիր, մարմինները՝ բաց-վարդագոյն, օձերու պոչերը՝ կարմիրի ու կապոյտի գօտեւորումով): Ի դէպ, այդ քանդակներէն  երեքգլխանի օձի գլուխներէն մէկուն պատկերը արուեստի պատմութեան մեջ մտած է «Կապոյտ մօրուք» պայմանական անուանումով:

Հեկադոմբետոն տաճարի ճակատի զարդարանքները (տորիական ճարտարապետական ոճը՝ (frieze) գանգրասուի կամ ծոպիչ տարրերը) ներկայիս կը ցուցադրուին նոր Աքրոպոլիսի թանգարանին մէջ:

 Պատմութիւն 
Ինչպէս նշուեցաւ, Փոլիասի (Polias) տաճարին կառուցման թուականը գրեթէ վստահաբար Ք.ա. Զ. դարու երկրորդ կիսուն է, հաւանաբար՝ վերջին քառորդին: Այս պարագան զայն կը դարձնէ կա՛մ Փիսիսթրաթեան (Peisistratid) դարաշրջանի վերջին կառոյցներէն մէկը, կա՛մ նոր ժողովրդավարութեան առաջին ճարտարապետական արտայայտութիւնը: Փորոսեան դորիական տաճարին թուագրումը մեծաւ մասամբ հիմնուած է անոր վերագրուած ճակտոնի քանդակներուն ոճին վրայ. ասոնք կը ներկայացնեն «Կիկանթոմաքիա» մը (հսկաներու մարտ)՝ Աթենասի մասնակցութեամբ, իսկ հակառակ ճակատին վրայ՝ ցուլի մը վրայ յարձակող երկու առիւծներ:

Աւելի ստոյգ վկայուած է այն փաստը, որ տաճարը հրկիզուած է պարսիկներուն կողմէ՝ Ք.ա. 480/79-ին Աթէնքի վրայ կատարուած յարձակման ատեն: Անկէ ետք պատահածը վէճերու առարկայ է: Փլաթէայի (Plataea) ուխտը յաղթականներէն կը պահանջէր պահպանել իրենց կործանուած տաճարները իբրեւ յուշարձան. եթէ իրողութիւնը իրապէս այդպէս էր, ապա աւերակները պէտք է կանգուն մնացած ըլլային Ակրոփոլիսի վրայ, մինչեւ որ Փերիկլեան շինարարական ծրագիրը (թերեւս) մաքրած ըլլայ զանոնք:

Այլընտրանքային տեսակէտ մը ունէր Տէօրփֆելտը (Dörpfeld), որ վերջերս պաշտպանուեցաւ Կլորիա Ֆեռարիի կողմէ. ըստ անոր՝ Փոլիասի տաճարի մրոտած կմախքը մնացած է Ակրոփոլիսի կեդրոնը եւ ծառայած է թէ՛ իբրեւ յուշարձան եւ թէ՛ իբրեւ գանձարան: Ֆեռարին նմանութիւն մը կը գծէ Պերլինի Քայզեր Վիլհելմի յիշատակի եկեղեցւոյ (Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche) հետ, ուր աւերակները ներառուած են նոր շէնքի մը կառուցուածքին մէջ՝ իբրեւ մասունք եւ խորհրդանիշ:

Ֆեռարին կը մէջբերէ Ք.ա. 460/50 թուականի Փրաքսիերկիտներու հրամանագիրին վկայութիւնը, որուն մէջ նախատեսուած էր կոթող մը կանգնեցնել «հին տաճարին ետեւը». ասիկա կ'ենթադրէր, որ աւերակ շէնքը կը շարունակէր գործել իբրեւ պաշտամունքային պատկերին (կուռքին) հանգրուան՝ նախքան Էրեքթէոնի կառուցումը: Ֆեռարին կը պնդէ, որ Ակրոփոլիսի Փերիկլեան վերակառուցումը պէտք է որ այդ վնասուած շէնքը դարձուցած ըլլար իր կորիզը եւ զայն շրջապատած՝ արշաւանքի ատեն վնասուած միւս շէնքերուն վերակառուցումներով:

 Տե՛ս նաեւ 

Պարթենոն Parthenon
Ակրոպոլիս
 Գրականութիւն 
Wilhelm Dörpfeld: Der alte Athenatempel auf der Akropolis. In: Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Institus, Abteilung Athen. Vol. 11, 1886, p. 337–51.
Wilhelm Dörpfeld: Der alte Athenatempel auf der Akropolis II. In: Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Institus, Abteilung Athen. Vol.  12 (1887), 25–61. 190–211
Wilhelm Dörpfeld: Das Hekatompedon in Athen. In: Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Institus. Vol. 34, 1919, p. 1–40.
William B. Dinsmoor: The Hekatompedon on the Athenian Acropolis. In: American Journal of Archeology. Vol. 51, 1947, p. 109–51
I. Beyer: Die Datierung der großen Reliefgiebel des Alten Athenatempels der Akropolis. In: Archäologischer Anzeiger. 1977, p. 44–74.
William A. P. Childs: The Date of the Old Temple of Athena on the Athenian Acropolis. In: William D. E. Coulson et al. (eds.): The Archaeology of Athens and Attica under the Democracy. Proceedings of an International Conference celebrating 2500 years since the birth of democracy in Greece, held at the American School of Classical Studies at Athens, December 4–6, 1992. Oxford 1994, p. 1–6.
Manolis Korres: Die Athena-Tempel auf der Akropolis. In: Wolfram Hoepfner (ed.): Kult und Kultbauten auf der Akropolis. Internationales Symposion vom 7. bis 9. Juli 1995 in Berlin. Berlin 1997, p. 218–43.
Gloria Ferrari: The Ancient Temple on the Acropolis at Athens. In: American Journal of Archeology. Vol. 106, 2002, p. 11–35.
Stamatia Eleftheratou, Acropolis Museum, guide, Acropolis Museum Editions, Athens 2014

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
theacropolismuseum.gr 
Image of the foundations from ASCSA.net
Соколов Г. И. Акрополь в Афинах
 One hundred

Ստորոգութիւն:Աթէնքի Աքրոփոլիս երբեմն Աքրոփոլի
Ստորոգութիւն:Աթէնքի տեսարժան վայրեր
Ստորոգութիւն:Տաճարներ այբբենական կարգով