Կողովագնդակի Ազգային Միութիւն

Կողովագնդակի Ազգային Միութիւն (անգլերէն՝ National Basketball Association, կրճատում՝ NBA), տղամարդոց կողովագնդակի արհեստավարժ առաջնութիւն, Հիւսիսային Ամերիկայի գլխաւոր մարզական լիկաներէն մէկը։ Բաղկացած է երեսուն ակումբէ (29-ը տեղակայուած են Միացեալ Նահանգներուն մէջ, իսկ 1-ը՝ Քանատայի մէջ), Միացեալ Նահանգներու կողովագնդակի ֆետերասիոնի (դաշնակցութեան) գործող անդամ է։ NBA-ի մէջ հանդէս եկող ոտնագնդակ խաղացողները  կը համարուին  տարեկան ամէնէն բարձր աշխատավարձ ստացող մարզիկները: 

Հիմնադրուած է 6 Յունիս 1946-ին, իբրեւ Ամերիկայի կողովագնդակի միութիւն (BAA):

3 Օգոստոս 1949-ին, Ամերիկայի կողովագնդակի միութեան եւ կողովագնդակի ազգային լիկայի (NBL) միաւորումէն ետք կը ձեւաւորուի կողովագնդակի ազգային միութիւնը։  

 Պատմութիւնը 
 Հիմնադրումը եւ հիմնաւորումը 
մինի|ձախից|180px|NBA-ի կեդրոնական գրասենեակը Նիւ Եորքի Մենհեթըն թաղամասին մէջ
Ամերիկայի կողովագնդակի ընկերութիւնը (անգլերէն՝ Basketball Association of America, յապաւումը՝ BAA) հիմնադրուած է 1946-ին։ Նորաստեղծ լիկայի սեփականատէրերուն կը պատկանէին Միացեալ Նահանգներուն եւ Քանատայի մէջ գտնուող շարք մը  մականախաղի մրցասպարէզներ։ 

1 Նոյեմբեր 1946-ին, Թորոնթոյի մէջ տեղի կ'ունենայ հանդիպում մը՝ «Թորոնթօ Հասքիս» եւ «Նիւ Եորք Նիքս» ակումբներուն միջեւ, զորս այսօր «Էն. Պի. Էյ.»-ը (NBA) կը համարէ իր պատմութեան կողովագնդակի առաջին խաղը։ 

Հակառակ անոր, որ այդ ժամանակաշրջանին Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ արդէն կային գործող  կողովագնդակի արհեստավարժ լիկաներ, յատկապէս՝ Ամերիկայի կողովագնդակի լիկան (ABL) եւ կողովագնդակի ազգային լիկան (NBL), սակայն BAA-ն իր առջեւ նպատակադրած էր ակումբները տեղակայել մեծ քաղաքներու մէջ եւ խաղերը իրականացնել մեծ մրցասպարէզներով։ 

Ստեղծման առաջին տարիներուն ընթացքին BAA-ը որակային առումով իր տեղը կը զիջէր ինչպէս հակառակորդ լիկաներուն, այնպէս ալ «Հառլեմեան ճանապարհորդներուն» եւ նմանատիպ ոչ մրցակցային ակումբներուն։

1949 թուականի Օգոստոսի 3-ին BAA-ը որոշում միաւորուած է NBL-ի հետ՝ ձեւաւորելով կողովագնդակի ազգային միութիւնը (National Basketball Association, NBA) Նորաստեղծ լիկայի մէջ կը գործէին 17 խումբեր, տեղակայուած մեծ ու փոքր բնակավայրերու մէջ, իսկ հանդիպումները կ'անցկացնէին ինչպէս տարբեր մեծութեան արենաներու, այնպէս ալ սիրողական մարզադահլիճներու մէջ։ 1950 թուականին NBA-ը կը որոշէ նուազեցնել գործող խումբերու քանակը, ուստի խումբերը կը միացուին միմյանց՝ դառնալով 11-ը։ Կրճատումներու գործընթացը կը շարունակուի մինչեւ 1953–1954 մրցաշրջանը, երբ լիկային մէջ կը մնան ընդամենը ութ խումբեր, որոնցմէ բոլորն ալ կը գործեն եւ հանդէս կու գան NBA-ի մինչեւ օրս («Նիւ Յորք Նիքս», «Պոսթոն Սելտիքս», «Գոլտըն սթէյթ Ուօրիորս», «Լոս Անջելէս Լեէքըրզ», «Սակրամնետօ Ռոյալս», «Դետրոյթ Փիստոնս», «Ատլանտա Հոքս», եւ «Ֆիլադելֆիա Նեշընըլզ»)։ Կրճատումներու արդիւնքին այն խումբերը, որոնք հանդես կու գային փոքր քաղաքներու մէջ, կը տեղափոխուին աւելի մեծ քաղաքներ։

NBA-ի մէջ կը գործէր ռասայական սահմանափակում, որ տարիէ տարի կը թուլանար։ Սահմանափակումը առաջին անգամ կը կոտրուի 1947 թուականին, երբ Վատարու Միսական, որ ամերիկեան ճաբօնցի էր, կը սկսի հանդես գալ «Նիւ Յորք Նիքս»–ին մէջ։ 1950 թուականին Ապրիլի 26-ին մարզիչ Հարոլտ Հանթերը պայմանագիր կը կնքէ «Ուաշինկթոն Կապիտոլսի» հետ՝ դառնալով NBA-ի հետ պայմանագիր կնքած առաջին աֆրոամերիկացին: Չնայած մօտակայ մրցաշրջանին ընդառաջ Հանթերը կը հեռացուի աշխատանքէն, այնուամենայնիւ շարք մը սեւամորթ մարզիկներ կը սկսի հանդէս գալ լիկային մէջ, ընդ որուն հենց սեւամորթ Ճորճ Միքանի օրով է որ «Մինեապոլիս Լէյքըրը»–ը կը յաղթէ առաջին 5 առաջնութիւնները։

1954 թուականին NBA-ը կը ներմուծէ 24 վարկեանի կանոնը, ըստ որու՝ գրոհը սկսող կողմը 24 վարկեանի ընթացքին նետում պիտի կատարէ դեպի հակառակորդի զամբիւղը, հակառակ դեպքին գնդակը կը տրվուի հակառակորդ խումբին։

 «Սելտիքսի» գերիշխումը եւ Լիկայի ընդլայնումը 
1957 թուականին նորէկ կեդրոնական Պիլ Ռասըլը կը միանայ «Պոսթոն Սելտիքսին»: Այդ ժամանակ «Սելտիքսի» կազմին մէջ հանդէս կու գար պաշտպան Բոբ Քուզին, իսկ խումբը կը մարզէր Ռեդ Աուերբաքը։ Խումբը կը սկսի աննախադեպ յաջողութիւն գրանցել՝ տասներեք մրցաշրջաններուն նուաճելով տասնմեկ NBA-ի առաջնութիւն։ 1959-ին կեդրոնական Ուիլթ Չեմբեռլենը կը սկսի հանդէս գալ «Ֆիլադելֆիա Ուորիորս»–ին մէջ, որուն կազմին մէջ գրանցած է մինչեւ օրս անգերազանցելի անհատական հանդիպումներ, մասնաւորապէս՝ 100 միաւոր մէկ խաղին մէջ եւ 55 անդրադարձ մէկ խաղին մէջ։ Չեմբեռլենի գլխաւոր մրցակիցը լիկայի մէջ կը համարուէր Ռասըլը։
1960-ական թուականներուն ողջ լիկան «Պոսթոն Սելտիքս»-ի տիրապետութեան տակ էր։ Ռասըլի, Քուզիի եւ մարզիչ Աուերբաքի առաջնորդութեամբ խումբը 1959–1966 թուականներու ընթացքին ռեկորդային 8 անգամ անընդմեջ նուաճեց NBA-ի գաւաթը։ Խումբը չկարողացաւ նուաճել տիտղոսը 1966-1967 մրցաշրջանին, սակայն այդ արաւ 1967-1968 մրցաշրջանին:

Այս ժամանակաշրջանին NBA-ի ակումբները շարունակեցին քաղաքէ քաղաք տեղափոխուիլ. «Մինեապոլիս Լեէքըրզը» կը տեղափոխուի Լոս Անջելէս, «Ֆիլադելֆիա Ուորիորսը» կը տեղափոխուի Սան Ֆրանցիսկօ, «Սիրաքյուզ Նեյշընըլզը» կը տեղափոխուի Ֆիլադելֆիա, մասնակցելով «Ֆիլադելֆիա Սեվնթի Սիքսերսի»–ի մէջ եւ վերջապէս «Սենթ Լուիզ Հոքսը» կը տեղափոխուի Ատլանտա, մասնակցելով «Ատլանտա Հոքսի»–ի մէջ։ Բացի տեղափոխումներէն, լիկայի մէջ կը սկսին նոր խումբեր հիմնադրուիլ։ 1961 թուականին «Չիկագո Փեքերսը» (այժմ՝ «Ուաշինկթոն Վիզարդս») կը դառնայ NBA-ի իններորդ ակումբը, իսկ 1966-1968 թուականներու ընթացքին լիկայ մէջ հանդես եկող խոպմբերու քանակը 9-էն կը դառնայ 14: Նորաստեղծ ակումբներն էին «Շիգակօ Բուլսը», «Սիէթլ Սուպերսոնիքսը» (այժմ՝ «Օկլահոմա Սիթի Թանդեր»), «Սան Տիէկօ Ռոքէթս» (չորս տարի անց կը տեղափոխուի Հիւստոն քաղաք), «Միլոուքի Բաքսը» եւ «Ֆինիքս Սանսը»:

1967 թուականին կը ստեղծուի Ամերիկեան կողովագնդակի միութիւնը (American Basketball Association, ABA)։ Երկու մարզական կազմակերպութիւններու միջեւ կը սկսի պայքար։ NBA-ին չնայած յաջողած էր «ձէռք ձգել» տուեալ ժամանակաշրջանի համալսարանային առաջնություններու գերաստղ Լյու Ալսինդորին (աւելի ուշ՝ Քարիմ Աբդուլ-Ջաֆար), սակայն միաժամանակ կը կորսնցնէ գործող աստղ Ռիք Բերիին, ինչպէս նաեւ 4 վետերան մրցավարներու, որոնք կ՛որոշեն միանալ ABA-ին։

1969-ին դիզայներ Ալան Սիգելը Պէյսբոլի բարձրագոյն լիկայի պատկերանիշի օրինակով կը ստեղծէ NBA-ի ներկայիս պատկերանիշը, որուն պատկերացուած է «Լէյըըրզի» կողովագնդակիստ Ճէրի Վեսթի գծանկարը։ Պատկերանիշը պաշտօնապէս լոյս կը տեսնէ 1971 թուականին եւ մինչեւ օրս կը հանդիսանայ NBA-ի ապրանքանիշի անբաժանելի մասը։

Յոթանասունականներու ընթացքին երկու լիկաներու մրցակցութեան մեջ առաւել իշխողական տեղ կը սկսի գրաւել ABA-ը, որ կը սկսի պայմանագրեր կնքել համալսարաններու ոչ-շրջանավարտ ուսանողներու հետ, որոնցմէ առաւել նշանաւորներէր էր «Բժիշկ Ջեյ» մականունը կրող սլէմ տանկի վարպետ Ջուլիուս Էրվինգը: Միեւնոյն ժամանակ NBA-ը բուռն կերպով կը սկսի ընդլայնման գործունեութիւն ծաւալել եւ հաստատուիլ երկրի առաւել խոշոր քաղաքներուն մէջ։ 1966-1974 թուականներու ընթացքին NBA-ի մէջ հանդես եկող ակումբներու խումբը 9-էն կ'աճէ եւ կը դառնայ 18: 1970-ին իրենց առաջին մրցաշրջանը կ'անցկացնեն «Բորդլէնտ Թրէյլ Բլեյզերսը», «Պաֆալօ Բրեյվզը» (այժմ՝ «Լոս Անջելէս Կլիպերս») եւ «Կլիվլենդ Կավալիերսը»՝ ակումբներու քանակ դարձնելով 17, իսկ 18-րդ ակումբը ասպարեզ կը մտնէ 1974-ին՝ կրելով «Նիւ Օռլեանս Ջազ» (այժմ՝ «Յութա Ջազ») 1976 թուականին ի վերջոյ տեղի կ՛ունենայ NBA-ի և ABA-ի երկար սպասուած միաւորումը, որու արդիւնքով ABA չորս ակումբներ՝ «Սան Անդոնիօ Սփըրսը», «Դենվեր Նագեթսը», «Ինտիանա Փեյսերսը» եւ «Նիւ Յորք Նէթսը» (այժմ՝ «Պրուքլին Նէթս») տեղ կը գտնեն NBA-ի մէջ՝ ակումբներու ընդհանուր քանակը հասցնելով 22-ի։ Տասնամեակի աւարտին մօտ, սակայն, լիկան աչքի չէր ինկած խօստումնալիութեամբ՝ նուազող հեռուստատեսային վարկանիշներու, ծանր հաճախելիութեան եւ որոշ կողովագնդակիստներու անուան հետ կապուած թմրանիւթային սկանդալներու պատճառով։ Այդ բոլոր խնդիրները իրենց լրջութեամբ կը սպառնային նոյնիսկ լիկայի բնականոն գործունէութեան։

 Ժողովրդականութեան աճը 

1979 թուականէն NBA-ի մէջ կը սկսի գործել 3-միաւորանոց նետման օրէնքը, որ մրցակից առաջնութեան՝ ABA-ի նորարար մտահաղացումներէն էր։ Նոյն տարի լիկան կը պարունակեր երիտասարդ նորեկներ Լարի Բըրդը եւ Մեջիք Ջոնսոնը, որոնցմէ առաջինը տեղ կը գտնէ «Պոսթոն Սելտիքս»–ի մէջ, իսկ միւսը՝ «Լոս Անջելէս Լէյքըրզ ի մէջ։ Մարզիկներու շնորհիւ NBA-ի ժողովրդաանութիւնը կը սկսի նշանակալիօրէն աճիլ, ոչ միայն Միացեալ Նահանգներուն, այլեւ անոր սահմաններէն դուրս: Ջոնսոնի օգնութեամբ «Լէյքըրզը» 5 անգամ կը նուաճի NBA-ի գաւաթը, իսկ Լարի Բըրդի «Սելտիքսը» գաւաթը կը նուաճի 3 անգամ։ Վաղ 80-ականներուն լիկայի մէջ կը հիմնադրուի եւս մէկ ակումբ՝ «Դալաս Մավերիքսը»՝ ընդհանուր խումբերու քանակը հասցնելով 23-ի։
1984 թուականի Փետրուարի 1-ին NBA-ի գլխաւոր քարտուղարի պաշտօնը կը զբաղեցնէ Դեյվիդ Սթեռնը: Նոյն թուականին լիկա մուտք կը գործէ Հիւսիսային Գարոլինայի համալսարանի շրջանաւարտ Մայքըլ ճորտընը, որ կը սկսի հանդես գալ «Շիգակօ Բուլսի» կազմին մէջ։ Ճորտընը նոր թափով կը նպաստէ NBA-ի մասայականացման ամբողջ աշխարհին մէջ։ Շուտով շարք մի ամերիկեան քաղաքներ ցանկութիւն կը հայտնեն իրենց ներկայացուցիչ խումբը ունենալու։ 1988-1989 թուականներուն խումբերու քանակը կ'աւելնայ եւս 4-ով՝ «Շառլոթ Հորնէթս» (Շառլոթ, Հիւսիսային Գարոլինա), «Մայամի Հիթ» (Մայամի, Ֆլորիտա), «Օռլանդօ Մեջիք» (Օռլանդօ, Ֆլորիտա) եւ «Մինեսոտա Թիմբերվուլվզ» (Մինեապոլիս, Մինեսոտա)։ 1990 եւ 1991 թուականներուն «Դետրոյթ Փիստոնսը» մարզիչ Չակ Դեյլիի եւ պաշտպան Այզիա Թոմասի առաջնորդութեամբ կը յաղթեն NBA-ի առաջնութիւնը։ 1991–1998 թուականներու ընթացքին Մայքըլ Ճորտընի եւ Սկոտի Պիպենի «Շիգակօ Բուլսը» 6 անգամ կը յաղթեն NBA-ի առաջնութիւնը (բացի 1994 եւ 1995 թուականներէն, որոնց ժամանակ առաջնութիւնը կը յաղթէ «Հիւստոն Ռոքէթսը»՝ Հակիմ Օլաջուվոնի առաջնորդութեամբ)։
մինի|ձախից|Մայքլ Ջորդանը որպես Դրիմ թիմի անդամ

1992 թուականի Բարսելոնայի ամառնային օլիմպիական խաղերուն Միացեալ Նահանգները ներկայացնելու համար կը ձեւաւորուի ազգային հաւաքական, որ կը ստանայ «Տրիմ թիմ» անուանումը։ Խումբի մէջմաս կը կազմեն այն ժամանակուայ լաւագոյն մարզիկներ Լարի Բըրդը, Մեջիք Ջոնսոնը, Դեյվիդ Ռոբինսոնը, Պատրիկ Յուինգը, Սկոտի Պիպենը, Քլայդ Դրեքսլերը, Կարլ Մելոունը, Ջոն Սթոքթոնը, Քրիս Մալինը, Չարլզ Բարքլին, Քրիստիան Լեթները եւ Մայքըլ Ճորտընը, որ կը նշանակուի որպէս խումբի աւագ։ Խոմբի բոլոր անդամները հետագային կ'առաջադրուին կողովագնդակի փառքի սրահ։

1995 թուականին լիկայի ակումբներու քանակնը կը պարուակէ երկու կանադական խումբեր՝ «Վանկուվեր Գրիզլիս» եւ «Թորոնթօ Ռեպտորս»: «Գրիզլիսի»՝ 2001 թուականին Վանկուվերէն Մեմֆիս տեղափոխուելէն հետոյ «Ռեպտորսը» մինչեւ օրս կը հանդիսանայ NBA-ի միակ կանադական ակումբը։
1996 թուականին կը ստեղծուի Կանանց կողովագնդակի ազգային միութիւնը (WNBA):
1998-ին NBA-ի ակումբներու սեփականատէրերը լոկաուտ կը հայտարարեն, որ կը շարունակուի 191 օր եւ աւարտին յաջորդ տարուայ Յունուարի 18-ին։ Որպէս արդիւնք՝ 1998–1999 մրցաշրջանի խաղացանկը 82-էն կը կրճատուի 50 հանդիպման (սովորական մրցաշրջանի 61%-ը), իսկ Բոլոր աստղերու հանդիպումը չի կայանար։ «Սան Անեոնիօ Սփըրսը» Դեյվիդ Ռոբինսոնի եւ Թիմ Դանքանի գլխաւորութեամբ կը նվաճուի առաջին գաւաթը։

 Նոր դարաշրջանը 
220px|մինի|Լեբրոն Ջեյմսը 2013 թվականին
200px|մինի|ձախից|Ասոցիացիայում աշխատավարձերի վերին շեմի փոփոխությունները սկսած 1985 թվականից
1998 թուականի ամառը վերջնականապէս կը լծուի «Շիգակօ Բուլսի» աստղային կազմը, որմէ հետոյ գերեզրափակիչներուն մէջ առաւել յաջող կը սկսի հանդէս գալ Արեւմտեան կոնֆերենցիան ներկայացնող ակումբները, մասնաւորապէս 14 տարուայ մեջ «Սան Անդոնիօ Սփըրսը» եւ «Լոս Անջելէս Լէյքըրզը» միասին վերցուած կը նվաճուին 9 չեմպիոնական գաւաթ։ 1999-ի «Սան Անդոնիօյի» յաղթանակէն հետոյ, երեք տարի անընդմեջ՝ 2000, 2001 եւ 2002 թուականներուն Շաքիլ Օ'Նիլի եւ Կոբի Բրայանտի գլխաւորութեամբ NBA-ի գաւաթը կը նուաճի «Լոս Անջելէսը»: 2003-ին գավաթը երկրորդ անգամ կը նուաճի «Սան Անդոնիօն»: 2004 Լէյքըրզը կրկին կը հասնին մինչեւ գերեզրափակիչ, սակայն կը պարտուին «Դետրոյթ Փիստոնսին»:

2006 թուականին NBA-ի գերեզրափակչի շրջանակներուն մէջ կը հանդիպին «Դալաս Մավերիքսը» եւ «Մայամի Հիթը», որոնք երկուքն ալ առաջին անգամ հանդէս կու գային գերեզրափակչին մէջ։ Գաւաթը այս անգամ կը նուաճի «Մայամին»՝ երիտասարդ խաղարկող Տուէյն Ուեյտի եւ 2 տարի առաջ խումբի կազմը համալրած Շաքիլ Օ'Նիլի գլխաւորութեամբ։ 2007-ին «Սան Անդոնիօ Սփըրսը» կը նուաճի իր չորրորդ գաւաթը։ 2008 թուականի գերեզրափակչին կը հանդիպին լիկայի պատմութեան դարաւոր «հակառակորդներ» «Լոս Անջելէս Լէյքըրզը» եւ «Պոսթոն Սելտիքսը»: Մրցապայքարին յաղթանակող դուրս կու գայ «Սելտիքսը», շնորհիւ նոր աստղային «մեծ եռյակի»՝ Քեւըն Գառնեթի, Ռէյ Ալենի եւ Փոլ Փիրսի եւ նվաճելով 17-րդ չեմպիոնական տիտղոսը։

2009 եւ 2010 թուականներուն NBA-ի առաջնութիւնը կրկին կը յաղթէ «Լոս Անջելէս Լէյքըրզը»: Երկու անգման ալ գերեզրափակչի ամենաարժէքաւոր կողովագնդակիստի մրցանակը կը շնորհուի Կոբի Բրայանտին։

2010 թուականի բոլոր աստղերու հանդիպումը կ'անցկացուի «Cowboys Stadium» ամերիկեան ֆուտբոլի մարզադաշտին եւ կ՛ունենայ ռեկորդային 108 713 հանդիսատես։
2010-2011 մրցաշրջանի ամառը «Մայամի Հիթի» կազմը է համալրում Լեպրոն Ճէյմսը: Նոյն տարուայ գերեզրափակչին Ճէյմսի խումբը 6-խաղերու մրցապայքարին կը պարտուի Դիրք Նովիցկու «Դալաս Մավերիքսին, սակայն 2012 եւ 2013 թուականներուն առաջնութիւնը կը նուաճի «Մայամին»:

2011 թուականին լիկային մէջ կրին լոկաուտ կը հայտարարուի։ Մի քանի շաբթոայ ընթացքին կողովագնդակիստները եւ սեփականատէրը կը վավերացնեն հաւաքական բանակցութիւններու նոր փաթեթ, որու արդիւնքով 2011-2012 մրցաշրջանը 82 հանդիպումներէն կը կրճատուի 66-ի։«NBA-ի սեփականատերերը և բասկետբոլիստները նոր աշխատանաքային գործարք են կնքում» Կանոնաւոր առաջնութեան ավարտէն հետոյ գերեզրափակչին գաւաթի համար պայքար կը մղեն «Մայամի Հիթը»՝ Լեպրոն Ճյմսի, Տուէյն Ուեյտի եւ Քրիս Բոշի գլխաւորութեամբ եւ «Օկլահոմա սիթի Թանդերը»՝ Քեւըն Դյուրանտի, Ռասել Վեստբրուքի եւ Ջէյմս Հարտենի գլխաւորութեամբ։ 5-խաղերու մրցապայքարին յաղթողական կը դառնայ «Մայամին»՝ 6 տարուայ մեջ նուաճելով երկրորդ չեմպիոնական տիտղոսը։

Յաջորդ երկու տարիներու գերեզրափակիչներուն կը հանդիպինն «Մայամին» եւ «Սան Անդոնիօն»: 2013 թուականին 5-խաղերու մրցապայքարին կը յաղթէ «Մայամին»՝ գրաւելով իր երրորդ տիտղոսը, իսկ 2014-ին, կրկին 5-խաղերու մրցապայքարին կը յաղթէ «Սան Անդոնիօն»՝ նուաճելով 5-րդ տիտղոսը։

2014 թուականին կոմիսարի պաշտօնով կը զբաղի Ադամ Սիլվերը։

 Խումբերը 
Ասոցիացիայի մէջ սկզբնապէս հանդէս եկած են 11 խումբեր։ Ավելացումներու, կրճատումներու եւ տեղափոխումներէն հետոյ լիկայի մէջ ներկայիսս կը գործէ թիւով 30 պասկետբոլային ակումբ, որոնցմէ 29-ը տեղակայուած են Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ մէկը՝ Գանատայի մէջ։
Լիկան ստորաբաժանուած է երկու կոնֆերենցիաներու միջեւ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր հերթին բաղկացած է երեք դիվիզիայէ, իսկ իւրաքանչիւր դիվիզիայի մէջ հաշուառուած է հինգ ակումբ։

 Դիվիզիոնը խումբը Քաղաքը Մարզապալատը Հիմնադրուած է NBA-ի մէջ Արևելեան կոնֆերենցիա ԱթլանդիկAtlantic Պոսթոն ՍելտիքսBoston Celtics  Պոսթոն TD Garden 1946 Պրուքլին ՆէթսBrooklyn Nets  Նիու Յորք Պարքլէյս սենթր 1967 1976 Նիու Յորք ՆիքսNew York Knicks  Նիու-Յորք Madison Square Garden 1946 Թորոնթո ՌեպտորսToronto Raptors  Թորոնթօ Էյր Գանադտ Սենթր 1995 Ֆիլադելֆիա 76երս Philadelphia 76ers  Ֆիլադելֆիա Վելս Ֆարգօ Սենթր 1946 1949 ԿեդրոնականCentral Տետրոյթ ՓիստոնսDetroit Pistons  Տետրոյթ Փելաս օֆ Օբուրն Հիլս 1941 1948 Ինտիանա ՓեյսերսIndiana Pacers  Ինտիանապոլիս Պենքրս Լայֆ Ֆելդհաուս 1967 1976 Քլիվլենդ ԿավալիերսCleveland Cavaliers  Քլիվլենդ (Օհայօ) Քուիքեն Լոանս Արենա 1970 Միլոուքի ԲաքսMilwaukee Bucks  Միլուոկի BMO Հարիս Բրադլեյ Սենթր 1968 Շիգակօ ԲուլսChicago Bulls  Շիգակօ,Իլինոյս Յունայդըտ Սենթր 1966 Հարաւ-արեւելեանSoutheast Ատլանտա ՀոքսAtlanta Hawks  Ատլանտա Philips Արենա 1946 1949 Ուաշինկթոն ՎիզարդսWashington Wizards  Ուաշինկթոն Verizon Սենթր 1961 Մայամի ՀիթMiami Heat  Մայամի Ամերիքան Էյրլայնս Արենա 1988 Օռլանդօ ՄեջիքOrlando Magic  Օռլանդօ Amway Արենա 1989 Շառլոթ ՀորնէթսCharlotte Hornets  Շառլոթ (Հիւսիսային Գարոլինա) Թայմ Վարներ Քեյբլ Արենա 2004 Արեւմտեան Կոնֆերենցիա Հիւսիս-ԱրեւմտեանNorthwest Դենվեր ՆագէթսDenver Nuggets  Դենվեր Pepsi Սենթր 1967 1976 Մինեսոտա ԹիմբերվուլվզMinnesota Timberwolves  Մինեապոլիս Թարգետ Սենթր 1989 Օկլահոմա Սիթի ԹանդերOklahoma City Thunder  Օկլահոմա Սիթի Չիզփիք Էներջի Արենա 1967 Պորտլենդ Թրեյլ ԲլեյզերսPortland Trail Blazers  Պորտլենդ (Օրեգոն) Մոդա Սենթր 1970 Յութա ՋազUtah Jazz  Սոլթ Լեյք Սիթի ԷներջիՍոլուշն Արենա 1974 Խաղաղ օվկիանոսեանPacific Գոլտըն սթէյթ ՈւօրիորսGolden State Warriors  Օքլենդ Օրաքլ Արենա 1946 Լոս Անջելէս ԿլիպերսLos Angeles Clippers  Լոս Անջելէս Սթեյփլս սենթր 1970 Լոս Անջելէս ԼէյքըրզLos Angeles Lakers  Լոս Անջելէս Սթեյփլս սենթր 1946 1948 Սակրամենտո ՔինկսSacramento Kings  Սակրամենտօ Սլիփ Թրէյն Արենա 1945 1948 Ֆինիքս ՍանսPhoenix Suns  Ֆինիքս Թոկինգ Ստիք Ռեզորթ Արենա 1968 Հարաւ-արեւմտեանSouthwest Դալաս ՄավերիքսDallas Mavericks  Դալաս Ամերիքան Էյրլայնս Սենթր 1980 Մեմֆիս ԳրիզլիսMemphis Grizzlies  Մեմֆիս (Թենեսի) FedEx Ֆորում 1995 Նյու Օռլեանս ՊելիկանսNew Orleans Pelicans  Նոր Օռլեան Սմութի Կինգս Սենթր 1988 Սան Անդոնիօ ՍփըրսSan Antonio Spurs  Սան Անդոնիօ AT&T Սենթր 1967 1976 Հիւսթոն ՌոքէթսHouston Rockets  Հիւսթոն Toyota Սենթր 1967

 Մրցաշրջանի կառուցուածքը 
Խաղային մրցաշրջանը NBA-ի մէջ բաղկացած է կանոնաւոր առաջնութիւնէ եւ փլէյ-օֆֆէ։ Կանոնաւորի Ժամանակ բոլոր 30 խումբեր կ'անցկացնեն 82 խաղ։ Իւրաքանչիւր կոնֆերենցիաներէն 8 լաւագոյն խումբերը կ'անցնին եզրափակիչ՝ փլէյ-օֆֆ, ուրտեղ եւ կը յաղթէ միայն մէկ խումբ՝ դառնալով NBA չեմպիոն։

 Կանոնաւոր առաջնութիւն 
240px|մինի|ձախից|Կանոնավոր առաջնության հանդիպումներից մեկի ժամանակ Բոստոնի «Թի Դի Գարդեն» մարզապալատում
Ամառային ընդմիջումէն հետոյ խումբերը պաշտօնական նախապատրաստական մարզումները կը սկսին ուշ Սեպտեմբերին: Նախապատրաստական մարզումները անհրաժեշտ են մարզչական անձնակազմերուն գնահատելու կողովագնդակիստներու (հատկապէս նորեկներու) խաղաոճը, հետազոտելու ամբողջական խումբի առավելութիւններն ու թերութիւնները, կողովագնդակիստներուն նախապատրաստելու կանոնաւոր առաջնութեանը եւ վերջապէս՝ որոշելու 12 հոգիէ բաղկացած խումբի այն տաղանդաւոր ցանկը (ինչպես նաեւ 3 հոգիէ բաղկացած ոչ տաղանդ ցանկը), որ հանդէս է գալու կանոնաւոր առաջնութիւնով։ Իւրաքանչիւր ակումբի մարզչական եւ նախագահական կազմ իրավունք ունի երկու տարուայ ընթացքին պակաս փորձ ունեցող մարզիկներուն նշանակելու կրտսեր առաջնութեան՝ NBA զարգացման լիկայի համապատասխան կրտսեր ակումբին մէջ։ Նախապատրաստական ընդմիջումներէն հետոյ մեկնարկում են նախամրցաշարային ընկերական հանդիպումները, որոնք շատ հաճախ կ'անցկացնեն Միացեալ Նահանգներու եւ այլ երկրներու այն քաղաքներուն մէջ, ուրտեղ չկան NBA-ի ակումբներ։ Կանոնաւոր առաջնութիւնը մեկնարկում է Յոկտեմբերի վերջին շաբթուայ ընթացքին։

Կանոնաւոր առաջնութեան ժամանակ խումբերը կ'անցկացնեն 82 հանդիպում՝ 41-ը տան հարկի տակ, իսկ միւս 41-ը՝ մրցակցի։ Նոյն դիվիզիայի մեջ մտնող խումբերէն իւրաքանչիւրը միմյանց հետ կը մրցակցինն 4 անգամ (ընդհանուր՝ 16 հանդիպում)։ Նոյն կոնֆերենցիային պատկանող միւս երկու դիվիզիաների 6 ակումբներու հետ տւեալ խումբը կրկին կը հանդիպի տարին 4 անգամ (ընդհանուր՝ 24 հանդիպում), իսկ մնացած 4 խումբերու հետ՝ 3 անգամ (ընդհանուր 12 հանդիպում)։ Տարբեր կոնֆերենցիաներ ներկայացնող խումբերը տարուայ մեջ կը հանդիպին 2-ական անգամ (ընդհանուր՝ 30 հանդիպում)։

2008 թուականի դրութեամբ կողովագնդակի ազգային ասոցիացիան եւ Հոկէյի ազգային լիկան (NHL) կը հանդիսանան միակ խոշոր պրոֆեսիոնալ մարզային լիկաները Միացեալ Նահանգներուն դւ Գանատայի մէջ, որոնց բոլոր ակումբները կանոնաւոր մրցաշրջանին հնարաւորութիւն կ՛ունենան հանդիպումներ անցկացնել ողջ լիկայի հետ։ Իւրաքանչիւր ակումբ հնարաւորութիւն ունի տարին առնուազն 2 անգամ խաղալ այլ ակումբի հետ։

240px|մինի|«Լոս Անջելես Լեյքերսն» ընդդեմ «Նյու Յորք Նիքսի» (2008-09 մրցաշրջան)

Բացի այդ՝ NBA-ը միակ լիկան է, որ 1947 թուականէն առ այսօր հանդիպումներ կ'անցկացնէ Սուրբ ծնունդի ժամանակ։ Սուրբ ծննդեան խաղերը հեռուստատեսութեամբ չէին ցուցադրուէր մինչեւ 1983-1984 մրցաշրջանը։ Դիտարժանութեան համար Սուրբ ծնունդի ժամանակ անցկացուող հանդիպումներուն մէջ կը խաղան լաւագոյն խումբերը եւ/կամ կողովագնդակիստները։

Փետրուար ամսուն առաջնութիւնը կարճ ժամանակով դադար կ'առնէ, երբ հանգստեան օրերուն կը մեկնարկէ NBA-ի բոլոր աստղերու արձակուրդը, որուն շրջանակներուն մէջ կ'անցկացուին շարք մը միջոցառումներ, որոնցմէ առաւել ուշագրաւ եւ դիտարժան կը համարուի Բոլոր աստղերու հանդիպումը։ Երկրպագուները առցանց քվէարկութեան ճանապարհով կ՛որոշեն Արևմտեան եւ Արեւելեան կոնֆերենցիաներու աստղային մեկնարկային հնգեակները, իսկ մարզիչները, կրկին քվեարկման ճանապարհով, կ՛որոշում են իւրաքանչիւր խումբի 7 հոգիէ բաղկացած պահեստային աստղային կազմը։ Հանդիպումէն հետոյ լաւագոյն արդիւնքը գրանցած կողովագնդակիստը կ'արժանանայ հանդիպման ամենաարժէքաւոր կողովագնդակիստի (MVP) մրցանակին։ Բոլոր աստղերու արձակուրդը շրջանակներուն մէջ անցկացուող միջոցառումներէն են Ծագող աստղերու մարտահրավերը, որ կ'անցկացուի լիկայի 1 եւ 2 տարուայ փորձ ունեցող լաւագոյն կողովագնդակիստներու միջեւ, հմտութիւններու մարտահրավերը, ուրտեղ հատկացուած ժամանակահատվածին մէջ մասնակիցները պէտք է յաղթահարեն որոշակի պասկետբոլային փորձութիւններ, 3-միաւորանոց նետումներու մրցոյթը, որու ժամանակ մասնակիցները պէտք է կարողանան սահմանափակ ժամանակահատվածին իրացնեն 3-միաւորանոց նետումներ եւ վերջապէս՝ Սլէմ տանք մրցոյթը, որու ժամանակ մարզիկները պէտք է իրենց երեւակայութեան հաշուին կատարեն զանազան սլեմ տանք հնարքներ։ Բացի Բոլոր աստղերու հանդիպումէն, մնացած իրադարձութիւնները իրենց անուանումներուն մէջ կարող են կրել նաեւ հովանաւորներու ապրանքանիշի անուանումները (օրինակ՝ «Սպրայտ Սլէմ տանք մրցոյթ»)։
230px|մինի|ձախից|Բլեյք Գրիֆինը փորձում է մեկ ձեռքով դանկ կատարել
Բոլոր աստղերու արձակուրդէն շատ չանցած կը նշանակուի փոխանակումներու վերջնաժամկէտը (կանոնաւոր առաջնութեան 16-րդ Հինգշաբթին), որմէ հետոյ ակումբները այլեւս իրաւունք չունին կողովագնդակիստներ փոխանակել, չնայած դեռ կարող են նոր պայմանագրեր կնքել ազատ գործակալներու հետ, կամ խումբի կազմէն հեռացնել կողովագնդակիստներու։ Սովորաբար վերջնաժամկէտի օրը հագեցուած է ակումբներու մենեջերներու համար, ովքեր կը փորձեն իրենց խումբերի կազմը համալրել առանցքային մարզիկներով։

Կանոնաւոր առաջնութիւնը կ'աւարտի Ապրիլի կեէսերուն։ Այս ժամանակահատուածին մէջ կը սկսվին անհատական մրցանակներու, ինչպէս նաեւ խորհրդանշական հաւաքականներու համար կատարուող քվէարկութիւնները. «Տարուայ պահեստային» տիտղոսը կը շնորհուի այն կողովագնդակիստին, որ իրեն լաւ է դրսեւորել պահեստայինի նստարանիէն, մրցանակին արժանանալու համար տուեալ մարզիկը պէտք է փաստացիօրեն ունենայ աւելի շատ խաղեր որպէս պահեստային, քան որպէս մեկնարկային։ «Տարուայ նորէկ» մրցանակը կը շնորհուի տուեալ մրցաշրջանի լաւագոյն ցուցանիշները ունեցող նորեկ կողովագնդակիստին։ «Ամենակատարելագործուած կողովագնդակիստ» մրցանակին կ'արժանանայ այն մարզիկը, նախորդ մրցաշրջանի համեմատ ունեցած է մեծ առաջընթաց եւ բարելաւած է անհատական ցուցանիշները։ «Տարուայ պաշտպան» (չշփոթել «պաշտպան» դիրքի հետ) մրցանակը կը տրուի լիկայի լաւագոյն պաշտպանական ունակութիւններով օժտուած կողովագնդակիստներոպն։ Յաղթանակներու եւ պարտութիւններու ամենամեծ դրական տարբերութիւնը ապահոված ակումբի գլխաւոր մարզիչին կը շնորհուի «Տարուայ մարզիչ» մրցանակը։ Վերջապէս՝ «Ամենաարժէքաւոր խաղացողի» (MVP) մրցանակը կը շնորհուի տուեալ մրցաշրջանի ամենատպաւորիչ ցուցանիշները ունեցած կողովագնդակիստին։

Գոյութիւն ունի նաեւ «Տարուայ տնօրէն» ոչ պաշտօնական, սակայն հեղինակաւոր մրցանակը, որու հեղինակն է «Սպորդինկ նիւզ» մարզայինային հանդէսը։

Մրցաշրջանէն հետոյ կը ձեւավորուին նաեւ «All-NBA», «All-Defensive» եւ «All-Rookie» խորհրդանշական հաւաքականները, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ կը ներգրավեն 5 հոգիէ բաղկացած կողովագնդակիստներ։

 Փլէյ օֆֆ 

Փլէյ-օֆֆը կը մեկնարկուի ուշ Ապրիլին: Իւրաքանչիւր կոնֆերենցիայէն փլէյ-օֆֆ դուրս գալու հնարաւորութիւն կ՛ունենան 8-ական խումբեր։ Առաջինէն չորրորդ տեղերը գրաւուած խումբերուն կը տրվուի առաւելութիւն՝ հինգերորդէն ութներորդ տեղերը գրաւուած խումբերու նկատմամբ. փլէյ-օֆֆի առաջին ռաունտին (1/8 եզրափակիչ) կոնֆերենցիայի առաջատարը կը հանդիպի 8-րդ տեղը գրաւած խումբի հետ, 2-րդը տեղը գրաւածը՝ 7-րդի, 3-րդը՝ 6-րդի եւ վերջապէս 4-րդը՝ 5-րդի։ Կանոնաւոր մրցաշրջանին մէջ առաւել լաւ ցուցանիշ ունեցող խումբին փլէյ-օֆֆի իւրաքանչիւր ռաունտին կը տրուի տան դաշտի առաւելութիւն, այսինքն՝ խաղաշարերու (սերիա) առաջին երկու հանդիպումները կ'անցկացուին հենց այն խումբի տնային հարկին, որ կանոնաւոր առաջնութեան ունեցած է առաւել բարձր ցուցանիշ։

Իւրաքանչիւր խաղաշար բաղկացած է քանի մը հանդիպումներէն, որոնց առաւելագոյն քանակը կարող է հասնիլ 7-ի։ Սերիան Յաղթելու եւ յաջորդ ռաունտ դուրս գալու համար խումբը պէտք է ունենայ 4 յաղթանակ՝ հետագայ մրցապայքարէն դուրս մղելով հակառակորդին։ յաջորդ ռաունտ (կոնֆերենցիայի կիսաեզրափակիչ) դուրս են գալու 4-ական խումբեր, որ աւարտելէն հետոյ կոնֆերենցիայի եզրափակչին կը հանդիպին տուեալ կոնֆերենցիայի 2 խումբրը։ Կոնֆերենցիայի եզրափակիչն յաղթած խումբը կը համարուի կոնֆերենցիայի չեմպիոն եւ դուրս է գալու գերեզրափակիչ։ Եթէ սերիայի մէջ կ'անցկացուին առաւելագոյն 7 հանդիպումներ, ապա անցկացուող հանդիպումները ունին 2–2–1–1–1 ձեւաչափը, որ կը նշանակէ առաջին խումբը (աւելի լաւ ցուցանիշով) կունենայ տան դաշտի առաւելութիւն սերիայի 1-ին, 2-րդ, 5-րդ եւ 7-րդ խաղերուն, իսկ երկրորդ խումբը (աւելի վատ ցուցանիշով)՝ 3-րդ, 4-րդ եւ 6-րդ խաղերուն։ Գերեզրափկչին 1985 թուականէն կը գործէ 2–3–2 ձեւաչափը, այսինքն՝ առաջին խումբը ունի տան դաշտի առաւելութիւն 1-ին, 2-րդ, 6-րդ եւ 7-րդ խաղերուն, իսկ երկրորդը՝ 3-րդ, 4-րդ եւ 5-րդ խաղերում։

Գերեզրափակիչ ռաունտը կ'անցկացուի երկու կոնֆերենցիաներու յաղթողներու միջեւ՝ ամեն տարուայ Յունիս ամսուն։ Գերեզրափակիչը յաղթող խումբին կը շնորհուի Լարի Օ'Բրայենի գաւաթը։ Յաղթանակող խումբի կողովագնդակիստներուն, մարզիչներուն եւ մենեջերուն կը շնորհուի չեմպիոնական մատանի։ Բացի այդ՝ սերիային իրեն լաւագոյնը դրսեւորած կողովագնդակիստին կը շնորհուի Պիլ Ռասըլի անուան գերեզրափակչի ամենաարժէքաւոր խաղացողի մրցանակը։

 Առաջնութիւններ 
ԱկումբներՀաղթել ենՊարտուած ենԸնդհանուրՅաղթած տարի(ներ)Պարտուած տարի(ներ)Պոսթոն Սելտիքս174211957, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1974, 1976, 1981, 1984, 1986, 20081958, 1985, 1987, 2010Մինեապոլիս/ Լոս Անջելէս Լէյքըրզ1615311949, 1950, 1952, 1953, 1954, 1972, 1980, 1982, 1985, 1987, 1988, 2000, 2001, 2002, 2009, 20101959, 1962, 1963, 1965, 1966, 1968, 1969, 1970, 1973, 1983, 1984, 1989, 1991, 2004, 2008Շիգակօ Բուլս6061991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998-Սան Անդոնիօ Սփըրս5161999, 2003, 2005, 20072013Սիրաքյուզ Նեյշընըլզ/Ֆիլադելֆիա Սեվնթի Սիքսերս3691955, 1967, 19831950, 1954, 1977, 1980, 1982, 2001Ֆորտ Ուէյն/Դետրոյթ Փիստոնս3471989, 1990, 20041955, 1956, 1988, 2005Ֆիլադելֆիա/Սան Ֆրանցիսկօ/Գոլտըն սթէյթ Ուորիորս3361947, 1956, 19751948, 1964, 1967Մայամի Հիթ3142006, 2012, 20132011Նիւ Յորք Նիքս2681970, 19731951, 1952, 1953, 1972, 1994, 1999Հիւստոն Ռոքէթս2241994, 19951981, 1986Բալթիմոր/Ուաշինկթոն Բալեթս (այժմ՝ Ուաշինկթտոն Վիզարդս)13419781971, 1975, 1979Սենթ Լուիս/Ատլանտա Հոքս13419581957, 1960, 1961Սիէթլ Սուպերսոնիքս/Օկլահոմա Սիթի Թանդեր13419791978, 1996, 2012Պորտլենդ Թրեյլբլեյզերս12319771990, 1992Դալաս Մավերիքս11220112006Միլոուքի Բաքս11219711974Ռոչեստեր Ռոյալս (այժմ՝ Սակրամենտօ Քինկս)1011951-Բալթիմոր Բալէթս (լուծարուած է 1954-ին)1011948-Նիւ Ջերսի Նէթս (այժմ՝ Պրուքլին Նէթս)022-2002, 2003Օռլանդօ Մեջիք022-1995, 2009Ֆինիքս Սանս022-1976, 1993Յութա Ջազ (նախկինում՝ Նիւ Օռլեանս Ջազ)022-1997, 1998Կլիվլենդ Կավալիերս011-2007Ինտիանա Փեյսերս011-2000Շիգակօ Ստագս (Լուծարուած է 1950-ին)011-1947Ուաշինկթոն Կապիտոլս (Լուծարուած է 1951-ին)011-1949

+ Տրաֆթային ընտրութեան առիթները ըստ կանոնաւոր առաջնութեան արդիւնքի Համարը վիճակախաղին  Յաղթական կոմբինացիաներու ծաւալը  Տրաֆթին մէջ № 1 ընտրութիւն իրականացնելու հաւանականութիւնը 1  250  25 % 2  199  19.9 % 3  156  15.6 % 4  119  11.9 % 5  88  8.8 % 6  63  6.3 % 7  43  4.3 % 8  28  2.8 %  9  17  1.7 % 10  11  1.1 % 11  8  0.8 % 12  7  0.7 % 13  6  0.6 % 14  5  0.5 %

Ներկայ պահուն գործող խումբեր, որոնք երբեւէ հանդէս չեն եկած NBA-ի գերեզրափակչին
 Շառլոթ Հորնէթս (նախկին՝ «Բոբքեթս»)
 Դենվեր Նագէթս
 Լոս Անջելէս Կլիպերս (նախկին՝ Պաֆալօ Բրեյվզ, Սան Տիէկօ Կլիպերս)
 Մեմֆիս Գրիզլիս (նախկին՝ Վանկուվեր Գրիզլիս)
 Մինեսոտա Թիմբերվուլվզ
 Նիւ Օռլեանս Պելիկանս (նախկին՝ Նիւ Օռլեանս Հորնէթս, Նիւ Օռլեանս/Օկլահոմա սիթի Հորնէթս, Շառլոթ Հորնէթս)
 Թորոնթօ Ռեպտորս

 Հեռարձակումը 
Միացեալ Նահանգներուն մէջ NBA-ի խաղերը կը հեռարձակուին «ABC», «ESPN», «TNT» եւ «NBA TV» հեռուստաալիքներով։ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ NBA-ն սկսաւ իր հեռուստատեսային դեբիւտը 2004-05 խաղաշրջանին։ Խաղերը հեռարձակուեցան «Արմենիա» հեռուստաընկերութեամբ մինչեւ 2006-07 խաղաշրջանը, իսկ այնուհետեւ՝ 2007-08-ից մինչեւ 2008-09 խաղաշրջանը՝ «Ար» հեռուստաընկերութեւամբ։ Մեկնաբութիւնները կը կատարէր Կարէն Մովսէսեանը։

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
 Պաշտոնական կայք
 Բասկետբոլիստների ազգային ասոցացիա
 բասկետբոլային մրցավարների ազգային ասոցացիա
 NBA-ի ABA-ի բասկետբոլային արխիվներ և վիճակագրական տվյալներ
 NBA-ի և ABA-ի գործարքների արխիվ

Ստորոգութիւն:Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիա
Ստորոգութիւն:Սպորտային կազմակերպություններ
Ստորոգութիւն:Բասկետբոլի առաջնություններ
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով