Կեդրոնասիական Արաբերէն

Կեդրոնասիական արաբերէն, Արաբերէնի կեդրոնասիական բարբառներ (արաբ․՝ العربية الآسيوية الوسطى‎‎), անյետացման եզրին գտնուող արաբերէն լեզուի տարատեսակութիւն«Arabic, Tajiki Spoken»՝ տարածուած Աֆղանիստանի, Տաճիկիստանի եւ Ուզպեքիստանի արաբներու շրջանը: Կեդրոնական Ասիոյ արաբական բարբառները խիստ տարբեր են արաբական այլ յայտնի տարատեսակներէն եւ կը ձեւաւորին բարբառներու անկախ խումբ:

Կեդրոնասիական բարբառները եղած են նստակեաց եւ քոչուոր կեդրոնասիական արաբներու լեզուն, որոնք բնակած են Սամարղանդի, Պուխարայի, Կաշկատարիոյ, Սուրխանտարիոյ (ներկայիս Ուզպեքիստան), Խաթլոն շրջանին (ներկայիս Տաճիկիստան) եւ ժամանակակից Աֆղանիստանի քանի մը շրջաններու մէջ: Կեդրոնասիական բարբառը շատ ընդհանրութիւններ ունի Արաբական թերակղզիի եւ Իրաքի բեդուինների բարբառների հետБ. Х. Кармышева, 1976, էջ 250И. М. Дьяконов, Г. Ш. Шарбатов Афразийские языки. Семитские языки. — Наука, 1991. — С. 253. — ISBN 9785020164253:

Առաջին արաբները Կեդրոնական Ասիա եկած են 8-րդ դարուն, Արաբական արշաւանքներու ժամանակ: Այս տարածքին մէջ խալիֆի իշխանութեան հաստատումէն եւ հողերու բնակիչներու կողմէ իսլամութիւնը ընդունումէն ետք արաբերէնը դարձաւ գրականութեան եւ գիտութեան լեզու: Կեդրոնասիական արաբներու մեծ մասը ապրած է մէկուսացուած համայնքներու մէջ եւ չեն խառնուած տեղի բնակչութեան հետ մինչեւ 20-րդ դարու 60-ականներու վերջը: Այս հանգամանքը թոյլ տուաւ, որ արաբերէնը շարունակէ պահպանուիլ մինչեւ 20-րդ դար:

19-րդ դարու վերջը շատ արաբ հովիւները լքեցին ժամանակակից Ուզպքիստանի եւ Տաճիկիստանի տարածքն այն պատճառով, որ այդ հողերը անցած էին Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան տակ եւ գաղթեցին Աֆղանիստանի հիւսիս: Ներկայիս այդ արաբները արաբերէնի չեն տիրապետեր եւ կը խօսին ուզպեքերէնPeter R. Blood Afghanistan: A Country Study. — Washington: GPO for the Library of Congress, 2001.: ԽՍՀՄ-ի կազմաւորումէն ետք Ուզպեքիստանի եւ Տաճիկիստանի կեդրոնասիական արաբները ստիպուած էին հրաժարուիլ քոչուորական կեանքէն եւ սկսան խառնուիլ ուզպեքներու, տաճիկներու եւ թուրքմէններու հետ: 1959-ի Մարդահամարի տուեալներով արաբերէն խօսած է կեդրոնասիական արաբներու միայն 34%-ը, միւսները իրենց մայրենի լեզու համարած են ուզպեքերէնը կամ տաճիկերէնը: Ներկայիս Կեդրոնասիական արաբերէն կը խօսին Սուրխանդարի, Կաշքատարի եւ Պուխարայի հինգ գիւղերու մէջ։ 1980-ականներու սկիզբին հաղորդուած էր, որ այդ լեզուի կրողները հիմնականին տարեցներն են: Ուզպեքիստանի մէջ կայ կեդրոնասիական արաբերէնի երկու ոչ-փոխըմբռնելի բարբառներ` կաշկատարիական եւ պուխարական:

Տարիներ շարունակ Իսահակ Վիննիքովը ուսումնասիրած է ԽՍՀՄ կեդրոնասիական արաբներու մշակոյթը, լեզուն եւ բանահիւսութիւնը: «Պուխարայի արաբներու լեզուն եւ բանահիւսութիւն» աշխատութեան մէջ հաւաքագրուած է 67 բնագիր, Ջոգարի եւ Արաբխանայի մէջ բնակուող 25-64 տարեկան արաբներու խօսքերէն:

Վերջերս ուսումնասիրութիւնները Խորասանի արաբերան բարբառը (կը խօսին Իրանի Խորասանի շրջանին մէջ) կը համարեն Կեդրոնական Ասիոյ արաբական ընտանիք եւ կը գտնեն, որ այն սերտօրէն կապուած էր կաշկատարիական բարբառի հետUlrich Seeger, On the Relationship of the Central Asian Arabic Dialects (translated from German to English by Sarah Dickins):

 Գրականութիւն 
 Советская этнография. — Издательство Академии наук, 1972.
 Джарылгасинова Р. Ш., Толстова Л. С. Этнические процессы у национальных групп Средней Азии и Казахстана. — Наука, 1980. — 232 с.
 Винников И. Н. Язык и фольклор бухарских арабов. — М., 1969. — 359 с.
 Церетели Г. В. Арабские диалекты в Средней Азии // Доклады советской делегации на XXIII Международном конгрессе востоковедов. Секция семитологии. — М, 1954.
 Церетели Г. В. Арабские диалекты в Средней Азии. — Тбилиси, 1956. — Т. 1.
 Кармышева Б. Х. Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана. По этнографическим данным. — Наука, 1976. — 321 с.

 Ծանօթագրութիւններ