Մարսել Փրուսթ

Վալանթին Լուի Ժորժ Էօժէն Մարսել Փրուսթ (, ֆրանսացի նշանաւոր վիպասան, ակնարկագիր եւ քննադատ, մոտեռնիզմի ներկայացուցիչ։ Փրուսթի գլխաւոր երկը «Կորսուած ժամանակի փնտռտուքներու մէջ» () 7 վէպէ բաղկացած վիպաշար է (հատորներ 1-16, 1913-1927, վերջին 6 հատորները հրատարակուեր են յետ մահու), որը կը նկատուի 20-րդ դարու համաշխարհային գրականութեան ամէնակարեւոր ստեղծագործութիւններէն մէկը։

1907 թուականին կը սկսի գրել իր մեծ ստեղծագործութիւնը՝ «Կորուսեալ ժամանակը փնտռելով», որու եօթ գլուխները կը հրատարակուին 1913 եւ 1927 թուականներուն, այսինքն՝ իր մահէն յետոյ: Երկրորդ մասը՝ «Ծաղկեալ երիտասարդ աղջիկներու ստուերի մէջ», կը շահի Կոնքուղ մրցանակ 1919 թուականին: Մարսել Փրուսթը կը մահանայ 1922 թուականի Նոյեմբերի 18-ին՝ ցնցղատապէն (bronchitis): Թաղուած է Փարիզի Փեր Լաշեզ գերեզմանատան մէջ:

Փրուսթի վիպական աշխատանքը ժամանակի եւ յիշողութեան մասին խորհրդածութիւններ են, ինչպէս նաեւ արուեստի գործառոյթներու, որ պէտք է իր սեփական աշխարհները առաջարկէ, բայց նաեւ այդ աշխատանքը սիրոյ եւ նախանձի մասին մտորումներ են գոյութեան դատարկութեան զգացողութեամբ, որ կը գունաւորէ փրուսթեան գորշ տեսիլքը, ուր համասեռամոլութիւնը կարեւոր տեղ կը զբաղեցնէ: «Կորուսեալ ժամանակը փնտռելով»-ը նմանապէս մարդկային մեծ կատակերգութիւն է աւելի քան երկու հարիւր դերասանի մասնակցութեամբ:

 Կենսագրութիւն 
Մարսել Փրուսթը ծնած է Փարիզ, 16-րդ շրջանի Օթոյ թաղամասին մէջ, իր մայրական կողմի մեծ հօր տան մէջ, որ յետագային քանդեր են նոր բնակելի շէնքեր կառուցելու նպատակով:
մինի|Ռոպերթ եւ Մարսել Փրուսթները, 1876 թ.
Մայրը՝ Ժան Քլեմանս Վայլը (ծնած է 1849 թ. Փարիզ եւ մահացեր 1905 թ.), ալզասեան եւ լորենեան հրեաներէն էր եւ պիրժայի գործակալ: Հայրը՝ բժիշկ Ատրիան Փրուսթը (ծնած է Իլիէր՝ 1834 թ. եւ մահացեր Փարիզ՝ 1903 թ.), Իլիէրի բարգաւաճ առեւտրականներէն էր: Մարսելը նաեւ ունէր աւագ եղբայր՝ Ռոպերթը (ծն.՝ 1873 թ. եւ մահացեր է 1935 թ.), վիրաբոյժ էր: Մարսելի հովանաւորն էր նմոյշահաւաք  էoժէն Միւթիաքսը:

Մարսելի փխրուն առողջութիւնը հետեւանք էր իր մայրիկի յղութեան ժամանակ կրած զրկանքներուն: Առողջական թերութիւններով ծնած երեխան կը փրկէ իր բժիշկ հայրը, որ ծննդաբերութեան օրը վիրաւորուեր էր ցուցարարի մը արձակած կրակէն: Ծնողքը կը վախնար, որ նորածինը չ'ապրիր, սակայն ծնողական խնամքի շնորհիւ Մարսելը կը փրկուի մահէն: Տարուայ եղանակներէն գարունը շատ վատ կ'ազդէր անոր առողջութեան վրայ ու նոյնիսկ անգամ մը, երբ ան 9 տարեկան էր, շնչահեղձ կ'ըլլայ ծաղիկներու ծաղկափոշիի յարուցած ասթմային նոպայի պատճառով:

Կաթոլիկ հօր եւ հրեայ մօր զաւակը կը մկրտուի Փարիզի Սեն-Լուի-տ'Անթըն եկեղեցւոյ մէջ: Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ ան ինքզինք «հաւատացեալ» չի համարեր, քանի որ այդ ժամանակ հակասեմականութիւնը վառ արտայայտուած էր, զինք կը քննադատեն այլ յայտնի հակասեմիսթ գրողներ:

 Երիտասարդութեան տարիներ 
մինի|Փրուսթը՝ ձախէն առաջինը, երկրորդ շարք, Քոնտողսէի լիսէ, 1888-89 թթ.
Նախնական դասարանի մէջ սորված է Ժաք Պիզէի՝ երաժշտահան Ժորժ Պիզէի տղուն հետ, որուն մայրը՝ Ժնէվիէւ Ալեւին, իր քեռիի տան մէջ սրահ ունէր, ուր կը հաւաքուէին դերասաններ: Ժնեւիէւը կրկին կ'ամուսնանայ 1886 թ., պահպանելով իր սրահը, որու մշտական այցելուն դարձեր էր Փրուսթը:

Մարսելը այնուհետեւ կ'ուսանի Քոնտորսէ լիսէին մէջ 1882 թ. սկսեալ: Հինգերորդ ուսումնական տարին կը կրկնէ ու կը մնայ նոյն կարգը, սակայն առաջին անգամ ըլլալով անոր անունը կը գրեն գերազանցներու ցուցակին մէջ 1884 թ.: Ան դասերէն կը բացակայէր առողջական խնդիրներու պատճառով, սակայն արդէն անգիր գիտէր Վիքթոր Հիւկոյի, Միւսէի եւ Ժան Սանթոյի ստեղծագործութիւնները: Ան նաեւ կ'ուսանի փիլիսոփայ Ալֆոնս Տառլիուի մօտ:

Գրողի մանկական եւ երիտասարդական առաջին սէր՝ Մարի տը Պենարտաքիի հետ ան ներկայացումներ կ'ունենայ Ելիսէեան դաշտերուն մէջ: Անոնք կը դադրին հանդիպիլ 1887: Փրուսթը իր գրական առաջին քայլերը կը կատարէ դեռ լիսէի մէջ ուսանած վերջին տարիներուն: Աւելի ուշ՝ 1882 թ. ան կը հիմնադրէ փոքր հանդէս մը Քոնտորսէի նախկին նոյն ուսումնական կարգի համալսարանականներուն հետ՝ «Պանքէթ»-ը: Ասիկա սկիզբ կը դնէ իր ցուցամոլ հռչակին: Այդ ընթացքին կը ծանօթանայ Լիւսիէն Տոտէի՝ վիպասան Ալֆոնս Տոտէի տղուն հետ:

1889-90 թթ. կը ծառայէ բանակին մէջ, Օրլեան, որու մասին յետագային հաճելի յիշողութիւններ ունէր: Իսկ յաջորդած ժամանակաշրջանին Փարիզի մէջ կը ծանօթանայ Կասթոն Արման տը Քայավէի հետ, որ կը դառնայ անոր մտերիմ ընկերը: Ան նաեւ կը ծանօթանայ վերջինիս նշանածի՝ Ժաննա Փուքէի հետ, որուն կը սիրահարուի յետագային:

Զինծառայութիւնէն  յետոյ կը յաճախէ Ալպեռ Սորելի եւ Անաթոլ Լըռուա-Պոլիոյի քաղաքական գիտութիւններու դասընթացքին ազատ դպրոցին մէջ, որ զինք կը համարէ շատ խելացի: Ան իր հօրը կ'առաջարկէ դիւանագիտական մրցոյթի մասնակցիլ հնագիտութեան դպրոցին մէջ: Այնուհետեւ կ'աւարտէ Սորպոնի համալսարանի Պսակաւոր Արուեստի աստիճանով 1895 թ.:

1896 թ. կը հրապարակէ «Հաճոյքները եւ օրերը» արձակ բանաստեղծութիւններու ժողովածուն, որ գրաքննադատներու եւ յատկապէս գրող Ժան Լորէնի կողմէ բարձր գնահատականի կ'արժանանայ: Վերջինիս հետ նոյնիսկ մենամարտի դուրս կու գայ, որ կ'աւարտի առանց որեւէ կողմ վնասուելու: Այնուհետեւ կը հրատարակէ «Կորուսեալ ժամանակը փնտռելով» վէպի առաջին գլուխները:

 Րասքինի թարգմանութիւնները 
մինի|Մարսել Փրուսթ, 1982 թ. լուսանկար

 Քնջութն ու ջրաշուշանները

 Ամիէնի Աստուածաշունչը
Փրուսթը կը թարգմանէ Ճոն Րասքինի «Ամիէնի Աստուածաշունչը» 1904 թ. եւ զայն կը նուիրէ նախորդ տարի մահացած իր հօրը: Այս աշխատանքը, ինչպէս նաեւ իր երկրորդ թարգմանութիւնը՝ «Քնջութն ու ջրաշուշանները» (թարգմանուած 1906 թ.) գովասանքի կ'արժանանայ քննադատներու կողմէ:

Այս ընթացքը ապագայ գրողի համար բեղմնալից էր, որմով եւ յետագային հաստատուեցաւ իր անձը: Փաստացի իր թարգմանութիւնները Փրուսթը կը հարստացնէր լիուլի ծանօթագրութիւններով եւ երկար նախաբաններով, որոնք բնագիրի հետ նոյնչափ կարեւորութիւն ձեռք կը բերեն: Րասքինի ստեղծագործութիւնները թարգմանելով Փրուսթը քայլ առ քայլ կը դառնայ անոր քննադատներէն մէկը, որ յատկապէս կ'երեւի թարգմանուելիք բնագրի՝ իր գրած նախաբանին մէջ:

 Գրականութիւն 
 Salaman E. The Great Confession: from Aksakov and De Quincey to Tolstoy and Proust. London. Allen Lane The Penguin Press, 1973.
 Батай Ж.  Пруст   // Батай Ж. Литература и Зло [: Сб. эссе:]. М.: МГУ, 1994. — ISBN 5-211-03159-8
 Мамардашвили М. К. Психологическая топология пути: М.Пруст «В поисках утраченного времени»  [: лекции 1984—1985 гг. ] / Редактор И. К. Мамардашвили. СПб.: Русский Христианский гуманитарный институт, 1997. — 571 с. — ISBN 5-88812-049-9
 Жера́р Жене́тт. Фигуры. М.: «Издательство им. Сабашниковых», 1998. — ISBN 5-8242-0065-3
 R. M. Bales. The Cambridge Companion to Proust — Cambridge University Press, 2001. — 266 p.
 Хосе Ортега-и-Гассет Время, расстояние и форма в искусстве Пруста
 Таганов А. Н. Русская тема в творчестве Пруста // Наваждения: к истории «русской идеи» во французской литературе XX в.: материалы российско-французского коллоквиума (С.-Петерб., 2-3 июля 2001 г.)/отв. ред. С. Л. Фокин. М.: Наука, 2005. С.24-35.
 Николаева Т. М. О чём на самом деле писал Марсель Пруст? — М.: Языки славянской культуры, 2012. — 128 с. — (Studia philological/ Series minor). — 600 экз., ISBN 978-5-9551-0519-2
 Марсель Пруст в русской литературе (сост. О. А. Васильева, М. В. Линдстрем). Вст. ст. А. Д. Михайлова, с. 5-41. — М., 2000
 Михайлов А. Д. Поэтика Пруста. — М.: Языки славянской культуры, 2012. — 504 с., ISBN 978-5-9551-0610-6
 F. C. Green, The Mind Of Proust (1949)
 Aciman, André (2004) The Proust Project. New York: Farrar, Straus and Giroux
 Теодор Адорно (1967) Prisms. Cambridge, Mass.: MIT Press
 Теодор Адорно "Short Commentaries on Proust, " Notes to Literature, trans. S. Weber-Nicholsen (New York: Columbia University Press, 1991).
 Albaret, Céleste (2003) Monsieur Proust. New York: The New York Review of Books (Мемуары домоправителя Пруста)
 Вальтер Беньямин. К портрету Пруста
 Bernard, Anne-Marie (2002) The World of Proust, as seen by Paul Nadar. Cambridge, Mass.: MIT Press
 D. Capetanakis, 'A Lecture on Proust', in Demetrios Capetanakis A Greek Poet In England (1947)
 Carter, William C. (2002) Marcel Proust: a life. New Haven: Yale University Press
 Chardin, Philippe (2006) Proust ou le bonheur du petit personnage qui compare. Paris: Honoré Champion
 Chardin, Philippe et alii (2010) Originalités proustiennes. Paris: Kimé
 Davenport-Hines, Richard (2006) A Night at the Majestic. London: Faber and Faber ISBN 978-0-571-22009-0
 De Botton, Alain (1998) How Proust Can Change Your Life. New York: Vintage Books
 Жиль Делёз (2004) Пруст и знаки (Marsel Proust et les signes) / Пер. с фр. Е. Г. Соколова. — СПб.: Лаб. метафиз. исслед. при Философ. фак. СПбГУ: Алетейя, 1999.
 Поль де Ман Allegories of Reading: Figural Language in Rousseau, Nietzsche, Rilke, and Proust, (ISBN 0-300-02845-8) 1979
 Жюльен Грак, «Proust Considered as An End Point» in Reading Writing (New York: Turtle Point Press,), 113—130.
 Karlin, Daniel (2005) Proust’s English. Oxford: Oxford University Press ISBN 978-0-19-925688-4
 Юлия Кристева Time and Sense. Proust and the Experience of Literature. New York: Columbia U. Press, 1996.
 George Painter (1959) Marcel Proust: a biography; Vols. 1 & 2. London: Chatto & Windus
 Shattuck, Roger (1963) Proust’s Binoculars: a study of memory, time, and recognition in «À la recherche du temps perdu». New York: Random House
 Spitzer, Leo "Proust’s Style, " [1928] in Essays in Stylistics (Princeton, Princeton U. P., 1948).
 Shattuck, Roger (2000) Proust’s Way: a field guide to «In Search of Lost Time». New York: W. W. Norton
 Tadié, Jean-Yves (2000) Marcel Proust: a life. New York: Viking
 Эдмунд Уайт (1998) Marcel Proust. New York: Viking Books

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն