Ապտ-ուլ Գատէր Կիլանի

Ապտ-Ուլ Գատէր Կիլանի (Կամ Ճիլանի) (Պարսկերէն՝ عبد القادر گیلانی ) հետեւորդներուն կողմէն ծանօթ է՝ «Մուհի-Ուլ-Տին (Մուհիտտին) Ապու-Մուհամմատ Ապտ-Ուլ Գատէր Իպն Մուսա Իպն Ապտ- Ուլլահ (Ապտ-Ալլահ) Ալ Ճիլանի Ալ Հասանի ուա Ալ Հուսէյնի»։ Սուննի Մուսուլման քարոզիչ, ճգնաւոր, խորհրդապաշտ, իրաւագէտ եւ Աստուածաբան։ «Գատիրի» Սուֆիական Դասի (Թարիքա՝ طريقة)-ի անուանադիր հիմնադիր։ 

Ծնած է 11 «Րապիի Ալ Թանի» 470 Հիճրի (Իսլամական օրացոյցի՝ Երկրորդ Գարուն ամիսը) որ կը համընկնի 1078 թուականի 23 Մարտին հետ, Իրանի Կիլան շրջանի Նայիֆ գիւղաքաղաքին մէջ, ու մահացած է 1166-ի Փետրուարի 21-ին հետ համընկնող 11 Րապիի Ալ Թանի 561 Հիճրի թուականին Պաղտատի մէջW. Braune, Abd al-Kadir al-Djilani, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R Gibb, J.H.Kramers, E. Levi-Provencal, J. Schacht, (Brill, 1986), 69;"authorities are unanimous in stating that he was a Persian from Nayf (Nif) in Djilan, south of the Caspian Sea."The works of Shaykh Umar Eli of Somalia of al-Tariqat al-Qadiriyyah.։ Ազգութեամբ Պարսիկ «Հանպալի» Հարանուանութեան օրէնսդիրW. Braune, Abd al-Kadir al-Djilani, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R Gibb, J.H.Kramers, E. Levi-Provencal, J. Schacht, (Brill, 1986), 69;"authorities are unanimous in stating that he was a Persian from Nayf (Nif) in Djilan, south of the Caspian Sea."John Renard, The A to Z of Sufism. p 142. Juan Eduardo Campo, Encyclopedia of Islam, p. 288. ։

 Անունը 
Մուհի-Ուլ-Տին պատւոյ անունը իր կը ցուցնէ իր Սուֆիական դիրքը իբր «Կրօնի Կենդանացնող» (Նոյն անուան իմաստն է)։Mihr-e-munīr: biography of Hadrat Syed Pīr Meher Alī Shāh pg 21, Muhammad Fādil Khān, Faid Ahmad. Sajjadah Nashinan of Golra Sharif, Islamabad (1998). Իսկ Կիլան (Արաբական փոփոխուած հնչիւնով Ճիլան)ը իր ծննդավայրն է։ Այնու ամենայնիւ Կիլանիին կը յաւելուի Պաղտատի (Պաղտատեցի) անունը, իր բնակատեղիին ու թաղման վայրին յղող։

 Ընտանեկան Արմատներ 
Կիլանիին հայրը, Ապու Սալէհը Սայյէտ էր (Մուհամմատի թոռնիկի, եւ իր հօրեղբոր որդի Ալիի զաւակ՝ Հուսէյնի շառաւիղը)։ Ապու Սալէհը բարձր հարգանգի արժանացած էր, ու իր օրերուն Սուրբ կը համարուէր։ Ծանօթ էր «Ճանկի Տուսթ» (Պարսկերէն՝ Կռիվի ընկեր, կռիւ սիրող) անունով, որն իր հօր ծածկանունն էր։ Կիլանիի մայրը Ում-ուլ Խէյր Ֆաթիման, նայեւ Սայետ էր, Հուսէյնի թոռներէն Մուհամմատ ալ Ճաուատի սերունդներէն։ 

 Ուսում 
Կիլանին իր վաղ տարիները անցուցած է իր ծննդավայր Կիլանի մէջ։ 1095-ին, 18 տարեկանին, մեկնեցաւ Պաղտատ։ Այդտեղ ուսուցանեց «Հանպալի Կարգ»-ը «Իպն Ագիլի» եւ «Ապու Իսհաք Մուպարաք»-ի կողմէն։ Ան սորուեցաւ «Հատիս-ը (حديث՝ Մուհամմատ Մարքարէի խօսքերը) «Ապու Մուհամմատ Ճաաֆար Ալ-Սարրաճ»-ի կողմէն։ Իսկ իր Սուֆի-հոգեւոր դաստիարակիչը «Ապու-ԱլԽէյր Համմատ Իպն Մուսլիմ Ալ-Տապպաս»-ն էր։ Իր ուսումն աւարտելէն ետք, Կիլանին մեկնեցաւ Պաղտատէն, 25 տարի թափառելով Իրաքի անապատները։ 

 Օրէնքի (յարանուանական դպրոցի) Կարգը/ Հոսանքը 
Ալ Ճիլանին կը պատկանէր «Շաֆիի» եւ «Հանպալի» կարգերուն։ Ան  «Շաֆիի»-ական օրէնսգիտութեան կը տիրապետէր ինչքան «Հանպալի» մազհապի (Յարանուանական դպրոս, Զահապա ذهبَ բայէն, այսինքն այս կամ այն կողմը թեքուեցաւ ու գնաց մտային ու դաւանական արումով)։ Միաժամանակ երկու օրէնսգիտութեանց համաձայն «Ֆաթուաներ» (Դատա-կրօնական վճիռներ) կ՛արձակէր։ Այս պատճառով Իսլամական պատմաբան «Ալ-Նաուաուին» զայն գովերգեց իր «Պուսթան-Ալ Աարիֆին» գիրքին մէջ ըսելով․ «Մենք երբեք ճանչցած ենք այնքան ծանրաբարոյ մէկը ինչքան Պաղտատի Շէյխ Մուհի Ուլ-Տին Ապտ-Ուլ Գատէր Ալ Ճիլանին էր, թող Աստուած հաճոյանայ անորմով, Պաղտատի Հանպալիներու եւ Շաֆիիներու Շէյխը»։

 Հետագակ Կեանք 
1127-ին Կիլանին վերադարձաւ Պաղտատ եւ սկսաւ քարոզել հանրութեան։ Իր իսկ ուսուցիչի՝ «Ալ Մախզումի»-ի դպրոցին մէջ դարձաւ դասատու։ Առաւոտուն կը դասաւանդէր Հատիս եւ Թաֆսիր (تفسير՝ Ղուրաանի բացատրութիւն), իսկ երեկոյան կ՛ատենաբանէր Ղուրանի (القرآن) այսպէս ըսած «միջուկին»՝ խորհուրդին ու արժանիքներուն մասին։

 Մահն ու Թաղումը 
մինի|Շէյխ Ապտ-ուլ Գատէրի Գերեզմանը․ Պաղտատ, Իրաք  1925
Կիլանին մահացած է 21 Փետրուար 1166 (11 Րապիի Ալ Թանի 561 Հիճրի թուականին) 87 տարեկանին։ Իր մարմինը թաղուած է իր իսկ դպրոցին մէջ գտնուող գերեզմանին մէջ, Պաղտատ քաղաքի, Տիգրիս գետի արեւելեան ափին՝ Րիսաֆայի (նաեւ Րուսաֆա) Պապ-ուլ Շէյխ շրջանին մէջ։

Սաֆաուի Շահ Իսմաիլ Առաջինի օրերուն Կիլանիի գերեզմանը քանդուած է (Սաֆաուիները ծայրահեղ Շիանէր էին, իսկ Կիլանին ծայրահեղ հակա-Շիաական Սուննի, երկուքն ալ Պարսիկ)․ Բայց 1535 թուականին Օսմանցի Սուլթան Սուլէյմանը (Օսմանցիներն ալ իրենց հերթին հակա Սաֆաուի էին) Իրանական ոճով վերակառուցեց գերեզմանն ու գմբէթը, ու կառոյցը մինչ օրս գոյութիւն ունի։ 

 Ծնունդն ու Մահուան Տօնը 
11 Րապիի Ալ Թանին կը նշուի որպէս Կիլաննի ծննդեան տօնը, թէեւ որոշ գիտնականներ կը նշեն թէ ան ծնած ու մահացած է 29 Շաապան (Իսլամական Հիճրի-Քամարի օրացոյցի ութերորդ ամիսը)։ Հնդկական ենթամայրցամաքին մէջ իր մահուան տօնը «Ուրսը» (փոխաբերական իմաստով՝ Հարսանիքը) կ՛անուանեն «Գիյարուին Շարիֆ՝ گیاروین شریف» (Մեծարուած Օր)։
մինի|Շէյխ Ապտ-ուլ Գատէրի Գերեզմանը․ Պաղտատ, Իրաք

 Գիրքեր 

 Քիթապ Սիրր Ուլ Ասրար Ուա Մազհար Ուլ Անուար (Գիրքն Խորհդոց խորհրդոյ եւ Յայտնութեանն Լուսոյ)
 Ֆութիւհ Ալ Ղէյպ (Խորհուրդքն Աներեւելեաց)
 Ղունիաթ ուլ Դալիպին (Գանձն որոնողաց/աշակերտաց) غنیہ الطالیبین
 Ալ Ֆույուտաթ ԱԼ Րապպանիյա (Արտաբխականութիւնքն Աստուածային Շնորհաց)
 Խամսաթա Աշարա Մաքթուպան (Տասնը Հինգ Նամակ)
 Քիպրիթէ Ահմար (Կարմիր Ծծումբը, Այստեղ Արաբերէն Ալ الـ որոշիչ յօդին փոխարինած է Պարսկական ոճը)
 Դրախտի եւ դժոխքի հակիրճ նկարագրում
 Ալ Ֆաթհ-Ուլ Րապպանի (Տէրունական Յայտնութիւն)

 Ծանօթագրութիւններ