Ձմերուկ

Ձմերուկ (Լատիներէն՝ Citrúllus lanátus)` դդմազգիներու (Cucurbitaceae) ընտանիքէն միամեայ բոյս մըն է:

 Պատմութիւն 
Կը կարծուի, որ ձմերուկի ծագումը հարաւային Ափրիկէէն է, ուր անիկա կ'աճէր վայրի վիճակի մէջ։ 

«Citrullus colocynthis»ը յաճախ կը նկատուի ձմերուկին նախահայրը եւ ներկայիս կ'աճի Ափրիկէի հիւսիսը եւ արեւմուտքը: Սակայն ծինային հետազօտութիւնները կը պարզեն, որ մշակուած եւ վայրի ձմերուկին նախնիները սերած են միեւնոյն նախնիէն, հաւանաբար՝ «C. ecirrhosus»-էն, որ կ'աճէր Նամիպիոյ մէջ:

Ք․ա. երկրորդ հազարամեակին ձմերուկի մշակման հետքեր գտնուած են Նեղոսի հովիտին մէջ։ Ձմերուկի սերմեր գտնուած են նաեւ Թութանխամոնի դամբարանէն:Zohary, Daniel and Hopf, Maria (2000) Domestication of Plants in the Old World, third edition, Oxford University Press, p. 193, ISBN 0-19-850357-1.

Է. դարուն ձմերուկ մշակած են Հնդկաստանի մէջ, իսկ անիկա Ժ. դարուն հասած է Չինաստան, որ ներկայիս աշխարհի ամէնէն մեծ ձմերուկ արտադրողն է: 

Մաւրերը  ձմերուկը կը տանին Եւրոպա եւ պտուղը 961-ին կը մշակուի Քորտոպայի, իսկ 1158-ին՝ Սեւիլիոյ մէջ։ 

Եւրոպացի բուսաբաններ զայն կը յայտնաբերեն 1600-ի շուրջ եւ հետագային լայնօրէն կը մշակեն բոյսը:

 Բուսաբանական Նկարագիր 
Ձմերուկին ցօղունը մագլցող է, երկարութիւնը 3-4,5մ եւ աւելի։ Տերեւները հերթադիր են, բլթակաւոր, խոր կտրտուած։ Ծաղիկները մԷկական հատ են, քիչ փունջերով, բաժանասեռ, դեղնաւուն։ Պտուղը բազմասերմ, հիւթալի կեղծ հատապտուղ է՝ հարթ երեսով՝ կլոր, ձուաձեւ, տանձաձեւ, գլանաձեւ եւ այլն, զանգուածը՝ 0,6-1,6 քկ (կը հասնի մինչեւ՝ 30)։ 

Կեղեւը սպիտակէն մինչեւ մուգ կանաչ է՝ խայտաբղետ պատկերներով, տարբեր լայնութեան երիզներով։ Պտուղին միսը կարմիր է, վարդագոյն, նաեւ՝ դեղին։ Սերմերը տարբեր մեծութեան են, սպիտակ, կարմիր, սեւ, մոխրագոյն եւ այլն։

 Անուն 
Ձմերուկին անունը զարմանալիօրէն կը ծագի «ձմեռէն»Հայերէնին արմատական բառարան (1926) http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&pageNumber=1550: Ապացոյցներէն մէկը այն է, որ նոյն ձեւով ზამთარი [զամթարի] (ձմեռ) բառէն ծագած է ձմերուկին վրացերէն საზამთრო [սազամթրօ] անունը, որ կը նշնակէ՝ «ձմեռային»: Ռուսիոյ մէջ եւ յարակից երկիրները տարածուած մոնղոլ-թաթարներուն արշաւանքներէն ներմուծուած թրքական (թրքերէն՝ karpuz, ղազախերէն՝  որ, իր հերթին հին պարսկերէն χarbūza ձեւէն է եւ կը նշնակէ՝ «իշու վարունգ») անունը՝ арбуз [արպուզ], էստոներէն՝ arbuus, լիթուաներէն՝, լեհերէն՝ arbuz:

 Աճեցում 
Հինգ ամենամեծ ձմերուկ արտադրողներ (2012, թօներով) 24px Չինաստան 70 000 000 24px  Թուրքիա 4 044 184 24px Իրան  3 800 000 24px Պրազիլ  2 079 547  24px Եգիպտոս  1 874 710Ամբողջ աշխարհը<small>95 211 432Աղբիւր: UN FAOSTAT  
Ձմերուկը արեւադարձային կամ մերձարեւադարձային բոյս մըն է եւ կը պահանջէ բարձր ջերմութիւն՝ 25°C-էն աւելի: Բանջարանոցներու մէջ ձմերուկ աճեցնելու ժամանակ, սովորաբար սերմերը նախապէս կը ծլեցնեն ծածկած անօթներու մէջ եւ կը տեղաւորեն լաւ խոնաւեցուած աւազակաւի մէջ:

 Ձմերուկին օգտակար յատկութիւնները 

 Ձմերուկը ծարաւը կը յագեցնէ: 92 առ հարիւր ջուր պարունակող ձմերուկը տաք եղանակին զովանալու եւ ծարաւը յագեցնելու համեղ միջող է:
 Կը խթանէ դիմադրողական համակարգը:
 Փոթասիոմով եւ Պէ. 6-ով հարուստ ձմերուկը կը զօրացնէ մկանները: 
 Ձմերուկը Ա. կենսանիւթ կը պարունակէ, ինչ որ կ'աշխուժացնէ քոլլաժենի եւ էլասթինի արտադրութիւնը, որ իր կարգին կ'ապահովէ մորթին առաձգականութիւնը եւ երիտասարդութիւնը:
 Պէ. խումբի կենսանիւթեր (Պէ.1, Պէ.5 եւ Պէ. 6) պարունակող ձմերուկը կը նպաստէ սերոթոնինի, մելաթոնինի եւ տոփամինի արտադրութեան, իսկ այս երեքը յայտնի են որպէս անհանգստութիւնը, վախը եւ ընկճախտը կարգաւորողներ:
 Ձմերուկը, 100 կրամի մէջ` 40 ջերմուժով, 10-ը ամէնէն ցած ջերմուժ պարունակող պտուղներէն մէկն է:

մինի|աջից|240px|Պօրիս Քուսդոտիեւ «Վաճառականին կինը» 1918 
մինի|աջից|240px|1900-ականներու սկիզբը փոստային բացիկ մը

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով