Ղազախիստան

Ղազախիստանը (), Եւրասիական պետութիւն է։ Նախկինին միշտ, Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք (1917 թ), մինչեւ 1936 թ, Ղազախիստանը եղած է Ռուսաստանի Սովետական դաշնակից Սոցիալիստական Հանրապետութեան կազմին մէջ, որպէս ինքնավար հանրապետութիւն: Յետագային, մինչեւ անկախացումը (1991 թ) ունեցած է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետութեան կարգավիճակ եւ միւս 14 հանրապետութիւններուն հետ միասին ուղղակիօրէն ենթարկուած է միութենական կեդրոնական կառավարութեան։ Այդ ընթացքին մայրաքաղաքը եղած է Ալմա Աթան, անկախացումէն ետք տեղափոխուած է Աստանա:Ղազախիստանը ընդարձակ, բերրի հողերով ծածկուած տափաստաններու, ինչպէս նաեւ անջուր անապատներու երկիր է։ Անոր ընդերքին մէջ յայտնաբերուած են մարդկութեան յայտնի գրեթէ բոլոր օգտակար հանածոները։Ղազախիստանի բնորոշ է տարածքի իւրացուածութեան ցած մակարդակը, նօսր բնակեցուածութիւնը: Ան Կեդրոնական Ասիոյ՝ տարածքով ամէնամեծ պետութիւնն է:

Ներկայիս տնտեսական զարգացման գլխաւոր ուղղուածութիւնը հումքային բնոյթէն կը հրաժարի, մշակող ճիւղերու զարգացման խրախուսումը, արուեստագիտական յաղթահարումը եւ ժամանակակից ենթակառուցուածքներու ստեղծումը։

 Զարգացման գլխաւոր նախադրեալները 
Ղազախիստանը դասական հարթավայրային երկիր է, թոյլ ծածանող մակերեւոյթով։ Միայն հարաւ-արեւելեան սահմաններու երկայնքով է որ կը ձգուին մինչեւ 5000 մ բարձրութեան լեռներ։ Մանղշլաղ թերակղզիի մակերեւոյթը համաշխարհային ովկիանոսի մակարդակէն ցած է։
 Կլիմա 
Կլիման ցամաքային է,  Յուլիսին՝ միջին ջերմաստիճանը +19 °C +26 °C է, Յունուարին՝ -4 °C - 19 °C: Մթնոլորտային տեղումները 200-400մմ է։ 
 Ջրային ցանց 
Գետային ցանցը ցանցառ է, համեմատաբար խիտ է հիւսիսը եւ արեւելքը։ Ամէնամեծ գետը Իրտիշն է, որ նաւարկելի է։ Սիրդարեան եւ Նարին գետերը համեմատաբար սակաւաջուր են եւ կ'օգտագործուին ոռոգման համար, ամրան ցած հոսանքին մէջ մինչեւ Արալի ծովը հասնիլը յաճախ կը ցամքի։ Ամէնամէծ լիճը Բալխաշն է։ Լանդշաֆտները կը հերթափոխեն հիւսիսէն հարաւ՝ անտառատափաստաններէն մինչեւ կիսանապատներն ու անապատները։ Միջին եւ հարաւային գօտիի շատ շրջաններուն մէջ ձիւնի շերտի փոքր հաստութիւնը հնարաւորութիւն կու տայ նոյնիսկ ձմրան անոնք կ'օգտագործեն որպէս արօտավայրեր։ Հարաւային շրջաններուն մէջ գիւղատնտեսութիւնը կարիք ունի արհեստական ոռոգման։

 Բնակչութիւնը  
Ղազախիստանը բազմազգ պետութիւն է։ Բնակչութեան 1/3-էն քիչ աւելի ղազախներ, 30%-ը ռուսեր, 3,7%-ը՝ ուքրանացիներ, մնացածը ուզպէկներ, գերմանացիներ, թաթարներ եւ տասնեակ այլ ազգերու ներկայացուցիչներ։ 

Այժմ յետխորհրդային տարիներուն կի փոխուի բնակութեան ազգային կազմը։ Երկիրներէն կը հեռանայ ռուսախօս բնակչութիւնը (ռուսեր,ուքրանացիներ,գերմանացիներ)՝ գլխաւորաբար որակեալ աշխատոյժը։

 Ազգեր 1989Ղազախստանի ազգային կազմը-ի տուեալներով  1999-ին տուեալներով  2009-ի տուեալներով  2011-ի տուեալներով  2013Ղազախստանի բնակչությունը ըստ 2013 թվականի տվյալների  թուականի տուալներով Ամբողջ բնակչութիւնը  16 600  14 955  16 005  16 442  17 099 ղազախներ  6 536  7 971  10 099  10 527  11 174 ռուսեր  6 228  4 490  3 797  3 753  3 712 ուզպէկներ  332  370  457  481  514 ուքրանացիներ  896  549  333  321  310 ույգուրներ  185  210  223  233  245 թաթարներ  328  249  203  204  205 գերմանացիներ  958  356  178  180  183

Ամէնամեծ քաղաքներն են Ալմա Աթան, Պավլոդարը, Կարագանդան, նոր մայրաքաղաք Աստանան:

Յայտնի է նաեւ Բայկանուրը, որ եղած է ԽՍՀՄ ամէնամեծ տիեզերանաւակայաններէն մէկը (կը գործէ նաեւ այժմ)։ Այստեղէն արձակուած է աշխարհի առաջին արհեստական արբանեակը, տիեզերք թռած է Եուրի Գագարինը: Առաւել խտաբնակ են Կարագանդայի եւ Ալմա Աթայի մարզերը, բնակած են արեւմտեան Կասպից ծովուն յարող, ինչպէս նաեւ կեդրոնական շրջանները։

 №  Քաղաքի անունը  Մարզ  Բնակչութիւն  №  Քաղաքի անունը  Մարզ  Բնակչութիւն  1  Ալմաթա   1 507 737  12  Կիզիլորդա  Կիզիլորդայի մարզ  213 165 2  	Աստանա   814 401  13  Պետրոպավլովսկ  Հիւսիս-Ղազախստանեան մարզ  207 402 3  Շիմկենտ  Հարաւ-Ղազախիստանեան մարզ  683 273  14  Ատիրաու  Ատիրաուսկայի մարզ  196 494 4  Կարագանդա  Կարագանդայի մարզ  484 596  15  Ակտաու  Մանգիստաուի մարզ  181 526 5  Ակտոբե  Ակտյուբինայի մարզ  377 520  16  Տեմիրտաու  Կարագանդայի մարզ  175 632 6  Տարազ  Ժամբիլի մարզ  351 476  17  Թուրքեստան  Հարաւ-Ղազախստանեան մարզ  155 549 7  Պավլոդար  Պավլոդարի մարզ  329 901  18  Կոկչետավ  Աքմոլայի մարզ  140 846 8  Ուստ-Կամենոգորսկ  Արեւելա-Ղազախիստանեան մարզ  314 014  19  Տալդիկորգան  Ալմաթայի մարզ  135 217 9  Սեմեյ  Արեւելա-Ղազախիստանեան մարզ  312 065  20  Էկիբաստուզ  Պավլոդարի մարզ  130 903 10  Ուրալսկ  Արեւմտա-Ղազախիստանեան մարզ  227 385  21  Ռուդնիյ  Կոստանայի մարզ  114 170 11  Կոստանայ  Կոստանայի մարզ  221 970  22  Ժանաոզեն  Մանգիստաուի մարզ  106 221

 Վարչական բաժանում 
Ղազախիստանը ունիտար պետութիւն է։ Ղազախիստանի կազմի մէջ կը մտնեն 14 մարզեր, 86 քաղաքներ, 168 շրջաններ եւ 174 գիւղեր:
 №  Մարզ/Քաղաք  Վարչական կեդրոն  Տարածք (քմ2)  Բնակչութիւն (01.10.2013)  Խտութիւն (մարդ/քմ2) 1  Ալմաթա   451 1 494 590  3313,95 2  ԱստանաՂազախստանի պառլամենտի գլխավոր կայքը   710  804 474  1133,06 3  Բայկանուր   57  38 970  683,68 4  Աքմոլայի մարզ  Կոկչետավ  146 219  735 232  5,03 5  Ակտյուբինայի մարզ  Ակտոբե  300 629  805 117  2,68 6  Ալմաթայի մարզ  Տալդիկորգան  223 911  1 977 324  8,83 7  Ատիրաուսկայի մարզ  Ատիրաու  118 631  564 936  4,76 8  Արեւելա-Ղազախիստանեան մարզ  Ուստ-Կամենոգորսկ  283 226  1 394 382  4,92 9  Ժամբիլի մարզ  Տարազ  144 264  1 081 907  7,50 10  Արեւմտա-Ղազախիստանեան մարզ  Ուրալսկ  151 339	  151 339  4,11 11  Կարագանդայի մարզ  Կարագանդա  427 982  1 367 512  3,20 12  Կոստանայի մարզ  Կոստանայ  196 001  880 775  4,49 13  Կիզիլորդինի մարզ  Կիզիլորդա  226 019  737 122  3,26 14  Մանգիստաուի մարզ  Ակտաու  165 642  582 361  3,52 15  Պավլոդարի մարզ  Պավլոդար  124 755  752 057	  6,03 16  Հիւսիս-Ղազախիստանեան մարզ  Պետրոպավլովսկ  97 993  576 748  5,89 17  Հարաւ-Ղազախիստանեան մարզ  Շիմկենտ  117 249  2 721 676  23,21  Ամբողջը   2 724 902  17 098 546  6,27

 Ղազախիստանի Հայերը 
Ղազախիստանի հայերը բնակութիւն հաստատած են գլխաւորաբար խորհրդայնացումէն ետք։ Հաստատուած են քաղաքներուն մէջ եւ աշխատած են արդիւնաբերութեան եւ շինարարութեան բնագաւառներուն մէջ։ Եղած են նաեւ ղեկավար աշխատանքներու մէջ։ 30-ական թուականներուն Ղազախական ԽՍՀ համայնավար խնամակալ առաջին քարտուղարի՝ հանրապետութեան մէջ ամէնաբարձր պաշտօնը գրաւած է հայազգի Լեւոն Միրզոյեանը։ 1940-ական թուականներուն հայերու թիւը բարձրացաւ ի հաշիւ Հայաստանէն, Վրաստանէն, Ղրիմէն աքսորուածներու։ 1980-ի վերջը հայերուն մէկ մասը հեռացած էր Ղազախիստանէն, իսկ 1990-էն սկսած հայերու արտագաղթը աշխուժացաւ: Հիմա Ղազախիստանի մէջ կ'ապրի 25000 հայ:

 Տնտեսութիւնը 
Ղազախիստանը ունի հզօր տնտեսական ներուժ։ Յետ խորհրդային տարիներու տնտեսական անկումին, փոխարինած է դանդաղ, բայց կայուն աճը։ Կը նկատուի արտասահմանեան գլխաւոր ներհոսք։ Հիմնական ներդրողները եւրոպական եւ ճաբոնական ընկերութիւններն են։ Տնտեսութեան առաջատար ճիւղը արդիւնաբերութիւնն է, որ կու տայ համախառն ներքին արդիւնքի գրեթէ 40%-ը։ Զարգացած են լեռնահանքային, կիզանիւթ, մետաղաձուլական, մեքենաշինական, քիմիական, սնունդի ճիւղերը։

 Կիզանիւթի ճիւղ   
Կիւանիւթի ճիւղին մէջ առաջատարը քարածուխի հանիւթն է։ Գլխաւոր հանքավայրերն են Կարագանդան եւ Էքիբաստուզը։ Մանղշլաղ եւ Բուզոնչի թերակղզիներուն մէջ կ'արդիւնահանեն նաւթ եւ վառող կազ, որոնք խողովակաշարերով կ'ուղարկուին երկրի արդիւաբերական կեդրոններ եւ արտասահման։
 Սեւ մետաղաձուլութիւն 
Սեւ մետաղաձուլութեան զարգացումը տեղի կ'ունենայ սեփական հումքի եւ վառելիքի հիմնքի վրայ։ Ամէնամեծ ձեռնարկութիւնը Կարագանդայի հարեւանութեամբ գտնուող Տեմիրթաուի մետաղաձուլական գործատուն է։ Զարգացած է նաեւ պղնձաձուլութիւնը, կապարի, զինկի, ազնիւ եւ հազուագիւտ մետաղներու ձուլումը։

 Քիմիական արդիւնաբերութիւն 
Քիմիական արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւնները կ'աշխատին նաւթ, ֆոսֆորիտներու, սեւ եւ գունաւոր մետաղաձուլութեան թափոններու հիմքի վրայ։ Կ'արտադրեն նաւթամթերքներ, ֆոսֆորական պարարտանիւթեր, թթուներ, դեղօրայք։

 Մեքենաշինութիւն 
Մեքենաշինութիւնը արդիւնաբերութեան ամէնէն արագ զարգացող ճիւղերէն է։ Կ'արտադրեն մեքենաներ եւ սարքաւորումներ լեռնահանքային ու մետաղաձուլական ձեռնարկութիւններու համար, քարաշաններ, գիւղատնտեսական այլ մեքենաներ։

 Թեթեւ արդիւնաբերութիւն 
Թեթեւ արդիւնաբերութեան կարեւոր ճիւղերն են կաշիի, մորթի, կարի, մետաքսի արդիւնաբերութիւնը։ Զարգացած է բամպակեայ գործուածքներու եւ կահոյքի արտադրութիւնը։

 Սնունդի արդիւնաբերութիւն 
Սնունդի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղը միսի արտադրութիւնն է, որուն մեծ կեդրոններն են Պետրոպավլովսկը, Ալմա Աթան։ Կը զբաղին նաեւ բուսական հումքի վերամշակմամբ։ Շաքարի գործարաններ կան Ալմա Աթայի, Տալդի Կուրգանի մարզերուն մէջ։ Կասպից ու Արալի ծովերուն եւ Բալխաշ լիճին մէջ կը զբաղին ձկնորսութեամբ։ Ղազախիստանի ընդհանուր առմամբ թոյլ տարածքին մէջ բնակութիւն ձեւաւորուած են քանի մը արդիւնաբերական շրջաններ եւ հանգոյցներ։

 Կեդրոնական շրջան 
Կեդրոնական շրջանը աչքի կը զարնէ ծանր արդիւնաբերութեան ճիւղերով՝ ածխարդիւնաբերութիւն, սեւ եւ գունաւոր մետաղաձուլութիւն, քիմիական արդիւնաբերութիւն։ Մեծ կեդրոններն են Կարագանդան եւ Տեմիրթաուն։

 Արեւելեան արդիւնաբերական շրջան  
Արեւելեան արդիւնաբերական շրջանի գլխաւոր ճիւղերն են մետաղաձուլութիւնը եւ էլեկտրաէներգետիկան։ Խոշոր Ուստ-Կամենոգորսկը Պավլոդարը:

 Հիւսիսային Ղազախիստան 
Հիւսիսային Ղազախիստանի մէջ նոյնպէս ձեւաւորուած է բազմաճիւղ արդիւնաբերութիւն։ Կ'արդիւնահանուին երկաթաքար, որ կ'արտահանուի Ռուսաստան, հարաւային Ուրալի մետաղաձուլական գործարաններ։ Քարիւղի հետ առնչուած գործերը զարգացած է բազմաճիւղ մեքենաշինութեան, Կուստանայի մէջ՝ ինքնաշարժի շինութեան մէջ։

 Արեւմտեան Ղազախիստան 
Արեւմտեան Ղազախիստանի մէջ, Կասպից ծովուն յարող շրջաններուն մէջ կը ձեւաւորուին արդիւնաբերական հանգոյցներ՝ նաւթի եւ կազի հանոյթի վերամշակման հիմքի վրայ։ Կ'արդիւնահանեն նաեւ քրոմիտ, նիկել, կոբալտ, ֆոսֆորիտներ: Ղազախիստանի գիւղատնտեսութեան համախառն ներքին արդիւնքի կէսէն աւելին կու տայ անասնաբուծութեան, որուն համար կերային հիմք կը հանդիսանան անապատային եւ կիսանապատային գօտիներու ընդարձակ արօտավայրերը։ Գլխաւոր ճիւղը ոչխարաբուծութիւնն է։ Բուսաբուծութեան ոլորտին մէջ գլխաւորը հացահատիկի մշակումն է։ Այդպիսին անիկա դարձաւ անցեալ դարու 60-ական թուականներէն։ ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետութիւններու միասնական ջանքերով հիմնադրուեցան բազմաթիւ խոշոր տնտեսութիւններ, որոնք մասնագիտացան ցորենի մշակութեան մէջ։ Հարաւային շրջաններուն մէջ կը մշակեն նաեւ բրինձ, կորեկ, շաքարի ճակնդեղ, բամբակ, արեւածաղիկ, գետնախնձոր։ Ոռոգովի (7,3 միլիոն հեքթար) հողահանդերուն մէջ կը ստանան կայուն բերք։

 Փոխադրամիջոց 
Երկաթուղային ցանցի երկարութիւնը կը գերազանցէ 13 հազար քմ-ը, սակայն այդ երկրի հսկայական մակերեսին համար բաւարար չէ։ Երկաթուղիներու ոչ մեծ խտութիւնը կը լրացուի ինքնաշարժի ճամբաներով, որոնց մեծ մասը երկրի տարածքը հատող ինքնաշարժի ճամբաներ են։ Ինքնաշարժի ճամբաներուն ընդհանուր երկարութիւնը 260 հազար քմ է։

 Արտաքին տնտեսական կապերը 
Ղազախիստանը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման համակարգին մէջ աւելի յայտնի է արտահանումով, քան՝ ներածումով։ Արտահանած է նաւթ ու նաւթամթերքներ, մետաղներ, քիմիկատներ, հացահատիկ, անասնապահական մթերքներ։ Կը ներածէ մեքենաներ ու սարքաւորումներ։ Գլխաւոր գործընկերներն են Ռուսաստանը,Գերմանիան եւ Չինաստանը:

 Պատկերասրահ 

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 

 Ղազախիստանի համացանց հանրագիտարան 
 Ղազախիստանի նախագահի կայք
 Ղազախիստանի կառավարութեան կայք 
 Ղազախիստանի Հայ Համայնք
 Ղազախիստանը Հանրագիտարանին մէջ

Ստորոգութիւն:ԱՊՀ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Թրքական խորհուրդի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Կեդրոնական Ասիոյ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Դէպի ծով ելք չունեցող երկիրներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով