Լիմ անապատ

Լիմ անապատ․ կը գտնուի Վանայ լիճի հիւսիս-արեւելքը՝ Լիմ կղզիին մէջ։ Ըստ աւանդութեան, Դ․ դարասկզբին հիմնադրուած է Գրիգոր Լուսաւորիչին կողմէ:

 Պատմական 
ԺԴ․ դարու սկիզբը Լիմ անապատին մէջ կառուցուած են Սուրբ Աստուածածին, Սուրբ Կարապետ եւ Սուրբ Գէորգ եկեղեցիները։  1305-ին Աղթամարի Զաքարիա Ա. կաթողիկոսը  վերակառուցած է Լիմ անապատի գլխաւոր՝ Սուրբ Գէորգ եկեղեցին։ Ըստ Թ․ - Ժ․ դարերու պատմիչ Թովմա Արծրունիին «Պատմութիւն Արծրունեաց տան» երկի անանուն շարունակողի՝ եկեղեցին գմբէթաւոր էր, շքեղօրէն զարդարուած։

1394-ին Լենկ-Թիմուրի արշաւանքի ընթացքին եւ 1428-ին Սքանդարի ներխուժումէն փախչելով՝ Վանայ լիճին ափամերձ բնակչութիւնը Լիմ անապատ պատսպարուած է։ 1538-ին Վանի կառավարիչ Գոգչա սուլթանը գրաւած է Լիմ կղզին, այրած ու ծով նետած՝ Լիմ անապատի գրատան ձեռագիրները, որոնցմէ միայն փոքր մաս մը գտնուած ու փրկուած է։

Կաթողիկոս Յակոբ Դ. Ջուղայեցին (գահակալած՝ 1655–1680) ուսանած է հոս։ Ըստ աւանդութեան, վանքի համալիրին մէջ կը պահուին Սուրբ Գէորգի մասունքները, որուն անունով ալ կոչուած է վանքը։ ԺԴ. (14-րդ) եւ ԺԶ. (16-րդ) դարերու միջեւ, անիկա յաճախ աւերուած ու վերականգնուած է։ ԺԹ. (19-րդ) դարուն, վանքը ունէր վարելահողեր, արօտավայրեր, մարգագետիններ, փոքր անտառ մը, պարտէզ, ջրաղացներ, 21 խանութ՝ Վանի մէջ, քանի մը առեւտրական կէտեր՝ Թիֆլիսի, Կոստանդնուպոլսոյ եւ Ռուսաստանի մէջ, ինչպէս նաեւ մեծ ու փոքր եղջերաւոր անասուններ եւ այլն։ ԺԹ. դարու վերջաւորութեան, Սուրբ Գէորգ եկեղեցիէն միայն արեւմտեան մասը եւ նախագաւիթը կանգուն մնացած էին։ Շրջակայքը կային բազմաթիւ գերեզմաններ, տապանաքարեր եւ խաչքարեր։

Վանական համալիրը կազմուած է երկու եկեղեցիներէ՝ Սուրբ Գէորգ եւ Սուրբ Սիոն, ինչպէս նաեւ գաւիթէ, զանգակատունէ եւ բազմաթիւ խուցերէ։ Սուրբ Գէորգ եկեղեցին կառուցուած է 1310-ին՝ Աղթամարի Զաքարիա Ա. կաթողիկոսին կողմէ (գահակալած՝ 1293–1336)։ Անիկա գմբէթաւոր է, իսկ բեմին երկու կողմերը կան ուղղանկիւն աւանդատուներ։ Գմբէթը պարզ է՝ յենած քարաշէն սիւներու վրայ գտնուող պայտաձեւ կամարներուն։ Եկեղեցւոյ արեւմտեան կողմէն կից է քառայարկ գաւիթը (կառուցուած 1770-ին՝ Մոկացի Յովհաննէս վարդապետի նախաձեռնութեամբ)։ Զանգակատունը կը թուագրուի ԺԸ. (18-րդ) դարով եւ ունի երեք մակարդակ՝ քարաշէն, բաց եւ կամարակապ երկրորդ յարկով ու ութ սիւնանի գմբէթարդով (rotunda)։ Նախասրահի հիւսիսային պատէն կամարակապ դուռ մը կը բացուի դէպի Սուրբ Սիոն եկեղեցին, որ գմբէթաւոր փոքր կառոյց մըն է։

 Վերելքի շրջան 
300px|մինի|Լիմ Եկեղեցի, աւերակներ
Լիմ անապատը կը ծաղկի ԺԷ․ դարուն։ 1621-ին Սիւնաց Մեծ անապատէն Լիմ տեղափոխուած է Ներսէս Մոկացի վարդապետը իր աշակերտներուն՝ Ստեփանոս Շատախցի եւ Մելիքսեթ Վժանցի հետ։ Ան Լիմ անապատին մէջ հիմնած է բարձրագոյն դպրոց, ուր ուսանած են փիլիսոփայութիւն, քերականութիւն, տոմարագիտութիւն, գրչութեան արուեստ եւայլն։ Ներսէս Մոկացիի յաջորդին՝ Ստեփանոս Շատախցիի վանահայրութեան ժամանակ Լիմ անապատի միաբանութիւնը այնքան բազմանդամ դարձած է, որ անոր մէկ մասը տեղափոխուած է Կտուց անապատ։ 

1763-ին Սիմէոն Ա. Երեւանցի կաթողիկոսը այցելած է Լիմ եւ Լիմ անապատ։   Յատուկ կոնդակով արտօնած է համալիրի նորոգութեան համար գումար հաւաքել։  Վանահայր Յովհաննէս Մոկացին Լիմ անապատի պարտքերը վճարելու համար հանգանակութիւն կատարած է, 1766-ին քանդած է փայտեայ ժամատունը եւ 1770-ին քարաշէն նոր ժամատուն կառուցած է (ճարտարապետ՝ Սիոն)։  1882-ին վանահայր Պօղոս եպիսկոպոսը անապատին կից դպրոց կառուցած է։ Լիմ անապատը կողոպտած եւ աւերած են քիւրտ աւազակախումբերը 1896 եւ 1898 թուականներուն։
300px|մինի|Հայկական գրութիւններ եկեղեցւոյ պատին

 1915-ին՝ Մեծ եղեռնի օրեր 
1915-ին Մեծ եղեռնի զոհ գացած են անապատի միաբանները եւ կղզիին մէջ ապաստանած վասպուրականցիները, եկեղեցական իրերը կողոպտուած են, ջարդարարները ոչնչացուցած են ձեռագիրները եւ Լիմ անապատին մէջ պահուող Սուրբ Գէորգի ու Սահակ Պարթեւի մասունքները։ Լիմ անապատի խաչաձեւ, գմբէթաւոր, սրբատաշ «ֆելզիտ»ով կառուցուած Սուրբ Գէորգ եկեղեցիէն պահպանուած է միայն հիւսիս-արեւմտեան անկիւնը։   Անոր արեւմուտքին կից կը գտնուի քառամոյթ ժամատունը, որուն հիւսիսը՝ Սուրբ Սիոն մատուռը։  Իսկ արեւմուտքէն՝ եռաստիճան, քառամոյթ, կամարակապ երկրորդ յարկով ու սիւնազարդ գմբէթով զանգակատունը (ԺԸ․ դար)։  

 Լիմ անապատին մէջ ԺԳ․ - ԺԷ․ դարեր գործած է գրչութեան կեդրոն 
Լիմ անապատին մէջ ԺԳ․ - ԺԷ․ դարեր գործած է գրչութեան կեդրոն, ուր  գրուած, ընդօրինակուած, նկարազարդուած ու կազմուած են հարիւրաւոր ձեռագիրներ։  ԺԳ․ եւ ԺԴ․ դարերէն մեզի հասած է մօտ մէկ տասնեակ ձեռագիր՝ ընդօրինակուած Մովսէս, Խաչատուր, Աբրահամ եւ Մանուէլ գրիչներու ձեռքով։ ԺԵ․ դարու կիսուն այդտեղ աշխատած են Իգնատիոս, Յովհաննէս Մանկասարենց գրիչները, իսկ ծաղկող Մինասը նկարազարդած է անոնց ընդօրինակութիւնները։ 

ԺԷ․ դարուն, Լիմ անապատին մէջ բարձրագոյն դպրոցի գործունէութեան ժամանակ, ուսումնասիրուած են աշխարհիկ գիտութիւններ, գրուած են թուաբանութեան, աստղաբաշխութեան, բժշկութեան վերաբերեալ աշխատութիւններ։  

Լիմ անապատը ունեցած է հարուստ մատենադարան, 1693-ին այդտեղ կար 3124 գիրք, ԺԹ․ դարավերջին՝ 550 ձեռագիր, մօտ 3․000 տպագիր գիրք, որոնց մէկ մասը փրկուած եւ մեզի հասած է։

 Տե՛ս նաեւ 
 Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի

 Աղբիւրներ 
«Վասպուրական-Վանի Վանքերը», Հմազասպ Ոսկեան, Վիեննա 1940, էջ 5-12։

 Ծանօթագրութիւն 
Ստորոգութիւն:Թուրքիա
Ստորոգութիւն:Վանքեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վանքեր
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վանայ լիճի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ