Նաֆթ

Նաֆթ կամ քարիւղ (պհլ.՝ naft) քարիւղ, բնական եղանակով յայտնուող, երկիրներու նստուածքային թաղանթին մէջ տարածուած, իւղանման, իւրայատուկ հոտով, դիւրավառ հեղուկ է, կարեւորագոյն օգտակար հանածոյ։ Ան կը յայտնուի երկրագունդի ժայռերու կազմաւորումներուն մէջ եւ բաղկացած է բազմազան մասնիկներու կշիռներով բարդ ածխաջրածիններէ, ինչպէս նաեւ այլ օրկանական բաղադրեալներէ։ Կ'առաջանայ կազանման ածխաջրածիններու հետ միասին, 1,2-2 քմ.-է աւելի խորութիւն ունեցող հորիզոնականներուն մէջ։ Երկրի մակերեւոյթին մօտ նաֆթը կը փոխարկուի բարձր մալթայի (մածուցիկ նաֆթ), կիսակարծր ասֆալթի։

 Կառուցուածք 
մինի|աջից|250px|Աշխարհի նաֆթի ամբողջական պահեստները

Ածխաջրածիններու համաչափութիւնը խառնուրդի մէջ յոյժ փոփոխական է եւ կը սկսի կշիռով 97% թեթեւ նաֆթերէն մինչեւ նոյնիսկ 50% աւելի ծանր նաֆթերու եւ կուպրերու մէջ։

Նաֆթի հում նիւթի ածխաջրածինները առաւելապէս ալկեններ են, ցիկլոալկեն, եւ զանազան հոտաւէտ հիտրոքարպոններ, քանի որ անոր միւս օրկանական խառնուրդները բաղադրուած են բորակածինէ, թթուածինէ, ծծումբէ եւ մետաղներու փոքր հետքերէ, որոնցմէ են երկաթը, նիքելը, պղինձը եւ վանատիումը։ Ճշգրիտ մասնիկային բաղադրութիւնը կը տարբերի մէկ կազմաւորումէ ուրիշ կազմաւորում, բայց քիմիական տարրերու համաչափութիւնը բաւական նեղ սահմաններու մէջ կը տարբերի՝ ըստ հետեւեալը.

մինի|աջից|300px|Նաֆթ արտադրող երկիրներու քարտէս

մինի|կենտրոն|550px|Նաֆթ սպառող երկիրներու քարտէս։ Մութ գոյնով ներկուած են այն երկիրները, որոնք ամէնէն շատ նաֆթ կը սպառենU.S. Energy Information Administration. Excel file from this web page. Table Posted: March 1, 2010From DSW-Datareport 2008 ("Deutsche Stiftung Weltbevölkerung")One cubic metre of oil is equivalent to 6.28981077 barrels of oil։

+ Կազմ կշռով Տարր  Տոկոսի շարք Ածխածին  83-էն մինչեւ 87%Ջրածին  10-էն մինչեւ 14%Ազոտ  0.1-էն մինչեւ 2%Թթուածին  0.1-էն մինչեւ 1.5%Ծծումբ  0.5-էն մինչեւ 6%Մետաղներ  Պակաս քան 1000 ppm (մասեր միլիոնով)

 Նաֆթի պատմութիւնը 
մինի|աջից|250px|Աշխարհի էներկիայի օգտագործման տիակրամը՝ 1970 թուականի քանակներէն մինչեւ 2025-ի կանխագուշակումը

 Առաջին յիշատակութիւններ 
Նաֆթի մասին առաջին յիշատակութիւնը կը հանդիպի Անանիա Շիրակացիի (7–րդ դար) «Աշխարհացոյցին մէջ», ուր գրուած է, որ Մեծ Հայքի օգտակար հանածոները եւ բնական հարստութիւններն էին երկաթը, ածուխը, նաւթը, սալակը, ձիղկը, զառիկը, քարախունկը, «ակն բիւրեղը», աղերը, «ջերմուկը» եւայլն:«Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամ, «Հայերը եւ Բաքուն (1850-ական թթ. - 1920 թ.)», Երեւան 2006 թ․։

Նաւթի մասին յիշատակած են մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի մէջ XV եւ XVII դարերու ձեռագիրները, որպէս բուժիչ միջոց մաշկային եւ բորբոքային հիւանդութիւններու համար: Ֆրանսայի մէջ ապրող յոյն գիտնական՝ Էյրինի տէ Էյրինսի աշխատութիւնը 1721 թուականին, նաֆթի եւ ասֆալթի մասին առաջին գիտական հետազօտութիւնն է: 1763 թուականին Միխայիլ Լոմոնոսովը առաջինն ենթադրած է, որ նաֆթը առաջացած է բուսական նիւթերէ: Տիմիթրի Մենտելէեւը առջեւ քաշած է անօրկանական ծագման տեսութիւնը:

 Կիրառման պատմութիւնը 

Նաւթը մարդուն յայտնի է վաղ ժամանակներէն: Անոր կիրառութեան սկիզբը կը վերագրուի Ք.Ա. VI հազարամեակին: Ան տարբեր նպատակներով (լուսաւորութիւն, դեղանիւթեր, ներկանիւթեր, շինարարական շաղախ, դիազմոսեան նիւթ պատրաստելու համար եւայլն) օգտագործած են Չինաստանի մէջ (Ք.Ա. 220 թուականէն), Բաբելոնի, Եգիպտոսի, Հիւսիսային Ամերիկայի եւ այլ շրջաններու մէջ: Միջագետքի եւ Եգիպտոսի մէջ Ք.Ա. III-րդ հազարամեակին շէնքերու, ջրապատնէշներու, նաւամատոյցներու եւ ճանապարհային շինարարութեան համար, որպէս ջրանթափանց եւ կապակցող նիւթ կ'օգտագործուին ասֆալթէ, աւազէ եւ կիր շաղախէ: Նաֆթը կ'այրեն կանթեղներու մէջ, կ'օգտագործեն որպէս դեղ, ռազմական գործերու մէջ՝ պորի, ծծումբի եւ պղինձի հետ՝ «հուրէ նետեր» եւ «հուրէ կճուճներ» պատրաստելու համար:

 Արդիւնահանման պատմութիւնը 
մինի|աջից|250px|Նաֆթաշտարակ Օքեմա, Օկլահոմայի մէջ՝ 1922-ին

Սկզբնական շրջանին նաֆթը հայթայթած են բաց եղանակով: Հետախուզական ճարտարագիտական նաֆթի արդիւնահանման գաղափարը կը պատկանի ամերիկացի Ճորճ Բիսսէլին (George Bissell ), իսկ գործնականին մէջ զայն իրականացուցած է էտուին Տրէյքը (Edwin Drake) Օգոստոս 1859ին Թիթուսուիլի, Փենսիլվանիա նահանգին (ԱՄՆ) մէջ: Անոր սկզբնական շուկան լուսաւորութեան համար էր, իբրեւ կերոսին:

Յամենայն դէպս, մինչեւ 1861 թուական տեւեց, մինչ այդ սկսաւ արտահանուիլ Եւրոպա, նաւաստիներու վախէն՝ կերոսինէն առաջացած կրակներու եւ պայթիւններու շնորհիւ: Առաջին անգամ Ֆիլատելֆիացի մը բեռնառաքիչ էր, որ խումբ մը աշխատողներու համոզեց քանի մը նաւով դէպի Եւրոպա երթալ՝ անոնց խմցնելով եւ խաբելով ու քանի մը նաւ նստեցնելով Լոնտոն հասաւ: Ամերիկեան նաֆթը առաջին անգամ Ռուսաստան հասաւ 1862 թուականին եւ այնտեղ մեծ ընդունելութիւն գտաւ՝ յատկապէս Սան Փեթերսփուրկի մէջ։

 Նաֆթի արժէք եւ պատերազմներ 
Ստորեւ ներկայացուած է նաւթի մէկական տակառի արժէքը իւրաքանչիւր տարուան սկզբը, որ համեմատելի դառնալու համար վերացուած է 2008 թուականի արժոյթով ԱՄՆ տոլարի՝ հաշուի առնելով գնաճը։

+ Նաֆթի արժէքը տարիներու ընթացքին (ԱՄՆ տոլար 2008-ի արժոյթով/տակառ) Տարի  Միջազգային արժեք  ԱՄՆ արժեք  Պատերազմ1972  10  1973  10   Եոմ Քիպուր1974  43  25 1975  42  25 1976  43  25 1977  43  25 1978  42  25 1979  40  32 1980  69   Իրան-Իրաք1981  76  1982  75  1983  72  1984  59  1985  57  1986  53  1987  30  1988  31  1989  22  1990  30   Քուէյթ1991  37  1992  24  1993  24  1994  18  1995  23  1996  24  1997  30  1998  20  1999  13  2000  30  2001  24  2002  21  2003  31   Իրաք2004  29  2005  36  2006  58  2007  57  2008  91  

 Աղբիւրներ 

 Գրականութիւն 
 ЕРеменко Н. А. Геология нефти и газа 1968 (ռուս.)
 Эрих В. Н. Химия нефти и газа 1964 г. Москва (ռուս.)
 Леворсен А. Геология нефти и газа 1970 г. (ռուս. թարգմ. անգլերէնէն)

Ստորոգութիւն:Վառելանոյթեր
Ստորոգութիւն:Նաւթ