Ազրպէյճանի Խորհրդայնացում

Պաքուի գործողութիւն, նաեւ կոչուած է Ապրիլեան Յեղափոխութիւն (), կամ Ազրպէյճանի Գրաւում, Պաքուի մէջ ապստամբած ազրպէյճանցի պոլշեւիկներուն հետ համագործակցելով, Վոլքա-Կասպեան ռազմական նաւատորմի Ազրպէյճանի Ռամկավարական Հանրապետութեան կառավարութեան տապալման եւ երկրին մէջ խորհրդային իշխանութիւն հաստատելու նպատակով կատարուած հակայարձակում մըն է:

1919-1920 թուականներու ընթացքին Ազրպէյճան քաղաքական խոր եւ ընկերվարական-տնտեսական ճգնաժամ կ'ապրէր: Գաւառներուն մէջ քաղաքական եւ ընկերվարական տարբեր խմբաւորումներուն միջեւ տեղի զինուած հակամարտութիւններ տեղի կ'ունենային: Միաժամանակ, 1918-ին խորհդային իշխանութեան տապալումէն ետք, Ազրպէյճանի ընկերվարական տարբեր կուսակցութիւնները եւ կազմակերպութիւնները աշխուժօրէն կը գործէին: Քաղաքական սեփական նպատակներուն հասնելու համար, Փետրուար 1920-ին անոնք կը միաւորուին ու կը հիմնեն Ազրպէյճանի համայնավար կուսակցութիւնը (պոլշեւիկներ)՝ ԱԿԿ(բ)-ն:

11 Ապրիլ 1920-ին Կարմիր բանակի զօրամիաւորումները, հիւսիսային Կովկասի մէջ կը ջարդեն Կամաւորական բանակը եւ Ազրպէյճանի սահմանը կը մօտենան: Ազրպէյճանի պոլշեւիկները այդ ընթացքին, 26 Ապրիլի լոյս 27-ի գիշերը, զինուած ապստամբութեան կը պատրաստուէին: Պաքուի ապստամբութեան զուգահեռ, խորհրդային զրահագնացքներու խումբ մը Ազրպէյճանի սահմանը կ'անցնէր եւ շատ յաջող արշաւ կը մղէ:

Մայրաքաղաքի կարեւորագոյն մարմինները վերահսկողութեան տակ կը վերցուին, պոլշեւիկները Ազրպէյճանի կառավարութիւնը եւ խորհրդարանին իշխանութիւնը փոխանցելու վերջնագիր կը ներկայացնեն: Խորհրդարանը իր արտահերթ նիստի ընթացքին կ'ընդունի այդ վերջնագիրը եւ պոլշեւիկներուն կողմէ ձեւաւորուած Ազրպէյճանի ժամանակաւոր ռազմայեղափոխական կոմիտէին իշխանութիւն կը փոխանցէ: Երկիրի տարածքը ներխուժած Կարմիր բանակի 11-րդ զօրամիաւորները եւ նոր իշխանութիւնը, կարճ ժամանակի ընթացքին վերահսկողութեան տակ կ'առնեն Ազրպէյճանի այլ տարածքները: Այդ իրադարձութիւններէն ետք  Ազրպէյճանական Ռամկավարական Հանրապետութիւնը կը տապալի, համայնավարական կուսակցութեան առաջնորդութեամբ խորհրդային իշխանութիւնը կը հաստատուի  եւ Ազրպէյճանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւնը կը հռչակուի:

 Ձախ շարժումը եւ Ազրպէյճանը 
 Ընկերվարականներու գործունէութիւնը՝ խորհրդային իշխանութեան տապալումէն ետք 
Յուլիս 1918-ին Պաքուի  խորհրդային իշխանութիւնը կը տապալի, իսկ քաղաքը Ազրպէյճանական Ռամկավարական Հանրապետութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ: Սակայն, միւս կողմէ, պոլշեւիկներու ընդդիմադիր ընկերվարական կուսակցութիւններ եւ կազմակերպութիւններ կը գործէին: Սկիզբը անոնք շատ ուժասպառ էին: Միայն Օգոստոս-Սեպտեմբեր 1918-ին Պաքուի նուաճումի ժամանակ կը սպաննուի «Ատալյաթի» շուրջ 100 անդամ, 95-ը կը բանտարկուի, իսկ ողջ մնացածները եւ ձերբակալութենէն խուսափածները անօրինական դրութեան կ'անցնին: Խորհրդային իշխանութեան տապալումէն ետք «Գումմէթ» կազմակերպութիւնը բոլորովին կը ջախջախուի եւ միայն 1918-ի երկրորդ կէսէն ետք կը յաջողի վերականգնիլ:

Ի տարբերութիւն «Գումմէթի» պոլշեւիկեան բաժինին, անոր մենշեւիկեան ուղղութիւնը Ազրպէյճանի անկախութեան հռչակման կը մասնակցի եւ Ազրպէյճանի ազգային խորհուրդի սեփական խմբակցութիւնը կը կազմէ: Իր աշխատանքը Դեկտեմբեր 1918-ին սկսած էր Ազրպէյճանի առաջին խորհրդարանին մէջ եւ մենշեւիկեան բաժինի ներկայացուցիչներ Սամէտ Աղա Աղամալը օղլուն, Ալի Հեյտար Կարաեւը, Ահմէտ-բեկ Փեպինովը, Կ. Ճամալպեկովը, Իպրահիմ Ապիլովը, Ակպեր-աղա Շեյխուլիսլամովը Ընկերվարական խմբակցութեան անդամ կը դառնան: Խորհրդարանի գործունէութեան մէջ զգալի ներդրում կը կատարեն պատգամաւորներ Սամէտ Աղա Աղամալը օղլուն եւ Ալի հեյտար Կարաեւը: Մենշեւիկեան «Գումմէթի» որոշ ներկայացուցիչներ 1920-ին պոլշեւիկներուն կը միանան եւ երկրին մէջ խորհրդային իշխանութեան հաստատման աշխոյժ կողմնակիցներ կը դառնան:

 Պատմութիւն 
12 Փետրուար 1920-ին, Պաքուի մէջ, համայնավարական կազմակերպութիւններու առաջին համագումարի ընթացքին, Ազրպէյճանի համայնավարական (պոլշեւիկներու) կուսակցութիւնը կը հիմնադրուի։ 28 Ապրիլ 1920-ին Ազրպէյճանի աշխատաւորները կարմիր բանակի 11-րդ խումբի օգնութեամբ կը տապալեն մուսաւաթական կառավարութիւնը եւ խորհրդային իշխանութիւնը կը հաստատեն։

Մայիս 1921-ի խորհուրդներու առաջին համագումարը հանրապետութեան առաջին սահմանադրութիւնը կ'ընդունի։

Ազրպէյճանի խորհրդայնացումէն ետք անոր կառավարութիւնը եւ Ռուսիոյ Կարմիր բանակի 11-րդ հրամանատարութիւնը վերջնագիր կու տան Հայաստանի Հանրապետութեան։

Այս արարքէն ետք թուրք-թաթար-պոլշեւիկ զինուժը կը ներխուժէ Ղարաբաղ, Զանգեզուր եւ Նախիջեւան։ Կարմիր բանակի օգնութեամբ Ազրպէյճան կը սկսի տիրութիւն ընել Լեռնային Ղարաբաղի վրայ։ 29 Նոյեմբերին Հայաստան կը խորհրդայնանայ, իսկ 2 Դեկտեմբերին Դաշնակցութիւնը պաշտօնապէս վար կը դնէ իր լիազօրութիւնները։

Ազրպէյճանի ժողովուրդի կոմիսար նախագահ Նարիման Նարիմանով շնորհաւորանք կը ղրկէ Հայաստան, յայտնելով, որ այլեւս որեւէ տարածքային խնդիր չունի եւ Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը որպէս Խորհրդային Հայաստանի անբաժան մաս կը ճանչնայ:

մինի|ձախից|250px|Սամէտ բեկ-Մահմետարով
1921-ին Թիֆլիսի մէջ կայացած յանձնաժողովի նիստի ընթացքին Հայաստանի ներկայացուցիչ Ալեքսանտր Բեկզատեան Խորհրդային Հայաստանին կ'առաջարկէ տարածքային զիջումներ կատարել: Ըստ այս զիջումներուն Հայաստանին պիտի միացուէր հայկական հոծ զանգուածներով բնակեցուած շրջանները՝ Ախալքալաքը, Լոռին, Լեռնային Ղարաբաղը եւ այլն։ Վրաստան եւ Ազրպէյճան դէմ կ'ելլեն այս փոփոխութիւններուն։

Անոնց կը պաշտպանէր յանձնաժողովի նախագահ Սերգէյ Գիրովը։ Վրաց-ազրպէյճան վիճելի հարցերուն մէջ համաձայնութիւն չի կայանար։ Հայաստանի ներկայացուցիչի առաջարկով հարցը ՌԿԿ Կովկասեան Բիւրօ կը փոխադրուի։ Լեռնահայաստանի կառավարութեան անկումէն ետք Զանգեզուրը մայր Հայաստանին կը վերամիաւորուի։ Այլ ընթացք ու վախճան կ'ունենայ Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագիրը։ Հայաստանի կառավարութիւնը 12 Յունիս 1921-ին որոշում մը կ'ընդունի, ըստ որուն Լեռնային Ղարաբաղը Հայկական ԽՍՀ-ի անբաժան մասը կը դառնայ։

Գէորգի Օրճոնիկիձէ եւ Սերկէյ Գիրով Ազրպէյճանի Հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովին խորհուրդ կու տային, որ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը ցեղախօսական սկզբունքներով լուծէ, այսինքն Ղարաբաղի հայկական գիւղերէն ոչ մէկը Ազրպէյճանին չմիացուի. ընդհակառակը, ոչ մէկ ազրպէյճանական գիւղ Հայաստանին չմիացուի։ Ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը ճիշդ չէր համարեր ցեղային սկզբունքներով կատարուած սահմանաբաժանումը։

Այնուհետեւ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը Կովկասեան Բիւրօ կը փոխադրուի՝ Թիֆլիս, եւ 4 Յուլիսի նիստի ընթացքին որոշում կ'ընդունուի Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի կազմին մէջ մտցնել։ Անոր դէմ բողոք կը ներկայացնէ Նարիմանովը, որմէ ետք հարցի լուծումը ՌԿ(բ) կ Կենտկոմ (Մոսկուա) պիտի փոխադրուէր։ Սակայն յաջորդ օրը՝ 5 Յուլիսին, այդ որոշումը կը վերանայուի՝ Լեռնային Ղարաբաղը Ազրպէյճանի սահմաններու տարածքին մէջ կը մնայ։ Այս մէկը կապ ունէր Ազրպէյճանի հետ անոր ունեցած տնտեսական կապերուն հետ։ Լեռնային Ղարաբաղը ինքնավար մարզ պիտի դառնար՝ Շուշի կեդրոնով։ Որոշման այսպիսի շրջադարձային փոփոխութեան Ճոսեֆ Սթալին կը միջամտէ։

Հայաստանի կառավարութիւնը Նախիջեւանի գաւառէն երկու անգամ կը հրաժարի՝ Ալեքսանդրապոլի (1920) եւ Կարսի պայմանագիրերով (1921)։ 1925-ին, հայերու բարձր քանակը նկատի առնելով, այնտեղ նոյնպէս ինքնավարութիւն կը հիմնուի՝ Նախիջեւանի ԻԽՍՀ՝ Նախիջեւանի կեդրոնը։ ԼՂԻՄ-ը 1923-ին հիմնադրուած է իբրեւ կեդրոն ունենալով Շուշին, ապա՝ Ստեփանակերտը։

12 Մարտ 1922-ին Ազրպէյճանի, Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ միութիւն կազմելու պայմանագիր կը կնքուի։ Միութիւնը 13 Դեկտեմբեր 1922-ին Անդրկովկասեան Դաշնակիցներու կը վերածուի, որ 30 Դեկտեմբերին ԽՍՀՄ կազմին մէջ կը մտնէ։

Դաշնակիցներու վերացումէն ետք, 5 Դեկտեմբեր 1936-ին, Ազրպէյճան միութենական հանրապետութիւն կը դառնայ։ 14 Մարտ 1937-ին հանրապետութեան նոր սահմանադրութիւնը կ'ընդունուի։

Ընկերվարական շինարարութեան տարիներուն Ազրպէյճան առաջնակարգ արդիւնաբերութեան երկիր կը դառնայ։ Շարք կը մտնեն նոր եւ հարուստ նաւթահանքեր։ Նաւթարդիւնաբերութիւնը կը մեքենայուի եւ կ'ելեկտրականացուի։ 1931-ին Ազրպէյճանի նաւթարդիւնաբերութիւնը Լենինին շքանշանով մը կը պարգեւատրէ (այդ ժամանակ ան ԽՍՀՄ-ի ամբողջ նաւթի 60% կու տար)։ Գիւղատնտեսութիւնը կը զարգանայ։

Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքին Ազրպէյճանէն հազարաւոր ֆաշիստ քաղաքացիներ Գերմանիոյ դէմ մարտի կ'ելլեն։ Անոնցմէ 114 հոգի Խորհրդային Միութեան հերոսի կոչման կ'արժանանան, որոնցմէ աւելի քան 40-ը ազրպէյճանցիներ են։ Աշխատաւորներու միջոցներով ջրային աղիւսակներ եւ սաւառնագիտութեան խումբեր կը ստեղծուին։

Մարդիկ մեծ եռանդով ռազմաճակատը պահելու համար կ'աշխատէին՝ ռազմամթերք եւ սնունդ ապահովելու համար։ Յետպատերազմեան տարիներուն Ազրպէյճանի տնտեսութեան ու մշակոյթի նոր վերելքը կը սկսի։ Մինգեչաուրի իշխանութիւնը (1954) շարք կը մտնէ, Սումկայիթ, Մինգեչաուր եւ Տաշքեսան արդիւնաբերական կեդրոնները կը ստեղծուին։ Պաքու-Թիֆլիս-Երեւան նաւթամուղը կը կառուցուի։

Տնտեսութեան ու մշակոյթի յաջողութիւններուն համար՝ Ազրպէյճան երկու անգամ (15 Մարտ 1935, 19 Մայիսի 1964) Լենինի շքանշանով կը պարգեւատրուի, իսկ Ազրպէյճանական Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութեան եւ Ազրպէյճանի համայնավարական կուսակցութեան յիսնամեակի առիթով՝ Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան շքանշանով։

Ազրպէյճանական ԽՍՀ-ն 28 Ապրիլ 1920-ին կը կազմաւորուի: 12 Մարտ 1922-էն մինչեւ 5 Դեկտեմբեր 1936 Անդրկովկասի Խորհրդային Ընկերվարական Դաշնակից Հանրապետութեան (ԱԽՖՍՀ) մէջ կը մտնէ, իսկ 5 Դեկտեմբեր 1936-ին անմիջապէս ԽՍՀՄ կազմին կ'անդամակցի։

 Իրադարձութիւններու գնահատում եւ բնոյթ 
1920-ական թուականներուն Ազրպէյճանի մէջ լոյս տեսնող գրականութիւնը նկարագրուող իրադարձութիւնները որպէս «Ապրիլեան յեղափոխութիւն» կ'անուանէր: Ազրպէյճանի մէջ այդ անուանումը 28 Ապրիլ 1920—ին կը նշուէր: Մայիս 1935-ին  ԱԿԿ(բ) Կենտկոմի համաժողովի բանաձեւը կ'ընդունուի, որ հետեւեալն է՝ «Ազրպէյճանի մէջ Ապրիլեան յեղափոխութեան 15-ամեակին պատրաստուելու համար»: 1937-1938 թուականներուն բռնաճնշումներէն ետք «Ապրիլեան յեղափոխութիւն» հասկացութիւնը կ'անհետանայ կուսակցական եւ խորհրդային փաստաթուղթերու մէջէն, ինչպէս նաեւ պարբերաբար տպագիր հրատարակութիւններէն ալ կ'անհետանայ:

Ամերիկացի պատմաբան Ֆիրուզ Գազեմզատէի կարծիքով, Կարմիր Բանակի 11-րդ Խումբը մտած է Ազրպէյճան մինչեւ այն պահը, երբ իրեն պաշտօնապէս օգնութեան կը դիմեն, իսկ Պաքուի պոլշեւիկներու գործողութիւնները կազմակերուած է Կարմիր բանակի 11-րդ խումբին հետ եւ այս մէկը կը վկայէ այն մասին, որ «Մուսավատի» կառավարութեան տապալումը տեղի ունեցած է «վերակենդանացուած Ռուսաստանի ուժի շնորհիւ»: Ան կը կարծէր, որ «Մուսավաթի» «ազգայնական ձգողութիւնը այնքան ուժեղ եղած է, որ ոչ մէկ ուժ Ազրպէյճանի մէջ անոր չէր կրնար ընդդիմանալ: Միայն արտաքին ուժը կրնար սրբել կուսակցութեան տեղը»:

Չարլզ Ուորրէն Հոսթլերը, Մայքլ Սմիթը, Եորկ Պապերովսկին Կարմիր բանակի 11-րդ գործողութիւնները «տիրացում» կ'անուանեն: Ս.Ա. Ուիմպուշը կը գրէր, որ ազրպէյճանական պետութիւնը ուժով նուաճած էր Կարմիր բանակին կողմէ. Ըստ ռուս հեղինակ Ալեքսանդր Շիրոկորատի, «խորհրդային զօրքերու Ազրպէյճան ներխուժումը պոլշեւիկեան ճշգրիտ յատակագիծի վրայ իրականացուած է՝ բանուորականութեան իրական կամ «էական» ապստամբութիւն կը նախաձեռնէ եւ նոյն ժամանակ օգնութեան խնդրանքով կը դիմէ Կարմիր բանակին: Այդ ծրագրով կը գործեն աւելի քան 50 տարի՝ 1956-ի ներխուժումը Հունգարիա, 1968-ին՝ Չեխոսլովաքիա եւ այլն:»

Խորհրդային Ռուսիոյ «ռազմական միջամտութեան» տեսակէտը, խորհրդային հեղինակները կը պնդէին, որ խորհրդային իշխանութիւնը Անդրկովկասի երեք հանրապետութիւններուն մէջ տեղական տարրերը կը հաստատէին, իսկ ՌԽՖՍՀ զինուած կազմաւորումներու խնդիրի մէջ կը մտնէր «եղբայրական ռուս ժողովուրդի միջազգային օգնութեան տրամադրումը, ընկերվարական եւ ազգային ազատումը, ինչպէս նաեւ Անդրկովկասի աշխատաւորներու անկախութեան պայքարը Անթանթայի կայսերականներու եւ Թուրքիոյ միջամտութենէն վտանգազերծելու ցանկութիւնը»: Խորհրդային ազրպէյճանի պատմաբան Ճամիլ Ղուլիեւը կը կարծէր, որ «խորհրդային իշխանութիւնը ազրպէյճանական ժողովուրդի դուրսի «արտաքին ուժերուն» կողմէ չէր փաթթուած, ինչպէս քաղքենի պատմաբանները կը պնդէին, այլ յաղթած է ազրպէյճանական ժողովուրդի ընկերվարական հասունցած ուժերու յեղափոխական պայքարին շնորհիւ»:

Գերմանացի պատմաբան Եորգ Պապերովսկի կը կարծէր, որ գիւղական շրջաններուն մէջ տեղի ունեցած հակամարտութիւնները, որոնք խորհրդային պատմաբաններուն կողմէ որպէս հողատէրերու եւ գիւղացիներու միջեւ հակամարտութիւններ կը դիտարկուէին, որպէս գիւղացիական յեղափոխական շարժման արտայայտում::

Լեհ պատմաբան Դատէուշ Սվենթոխովսկիի կարծիքով, մուսաւաթական կառավարութիւնը կը տապալի ո՛չ թէ ժողովուրդի լայն զագնուածներուն կողմէ աջակցութեան բացակայութեան պատճառով, այլ այն պատճառով, որ «լայն զանգուածները կը շարունակէին ումմայի գիտակցութեան մակարդակի վրայ մնալ», անտարբերութիւն ցուցաբերելով տեղական կամ օտարերկրեայ իշխանութեան հանդէպ: Ամերիկացի հետազօտող Մայքլ Սմիթը, Ազրպէյճանի ազգային գիտակցութիւնը վերլուծելէ ետք, կը մատնանշէ, որ ժողովուրդի կրօնական զգացմունքը չէ աճած եւ իսկական ազգայնականութիւն չէ դարձած, աւելցնելով, որ «ԱԴՀ-ն ժողովուրդի շիայական գիտակցութեան մէջ ժամանակներու աւարտի երկրային եւ պատմութեան աւարտի մարմնաւորում չէ դարձած, որովհետեւ այդ գիտակցութեան վրայ կը ճնշէին տնտեսական քայքայումը, զանգուածային գործազրկութիւնը, սնունդի պակասը եւ համաճարակները»:

Սվենթոխովսկին նաեւ կարծիք կը յայտնէ, որ «Ազրպէյճանի ազգային պետութեան գաղափարը խոր արմատներ չ'արձակեր բնակչութեան տարբեր շերտերուն մէջ: Այդ շերտերը կամ «ազգայնականութիւն» եզրը չեն հասկցած, կամ ալ իրենց համար հայհոյանքի կամ նախատական խօսքերու համահունչ եղած է: Այդ իրավիճակէն հմտօրէն օգտուած են համայնավարները, Ազրպէյճանի Ռամկավարական Հանրապետութեան դէմ քարոզչութիւն վարելով: Այսպիսով կարելի է բացատրել, թէ ինչու հանրապետութեան տապալումը այդպէս դիւրին անցաւ»:

26 Ապրիլ 1991-ին Պաքուի կուսակցական բարձրագոյն դպրոցին մէջ գիտատեսաբանական համաժողով մը կը կայանայ, որուն խորագիրն էր՝ «Ազրպէյճանի մէջ խորհրդային իշխանութեան հաստատում. ազգային պետականութեան եւ ընկերվարական առաջընթացի տրամաբանութիւն» եւ որուն առաքելութիւնը կ'ըլլայ սկիզբ դնել 28 Ապրիլի օրուայ գիտական նոր տեսլականին: Փիլիսոփայ, ակադեմիոյ անդամ Աֆրանտ Տաշտամիրովի կարծիքով, 28 Ապրիլն ու 28 Մայիսը, այն ժամանակուան քաղաքական ուժերու դիմակայութիւնը, ժողովուրդի պատմական յիշողութեան մէջ իրարու հակառակ քաղաքական համակարգեր եւ արժէքներ կը համարուին: Սակայն ըստ Ազրպէյճանի ընթացիկ սերունդին, այդ ամսաթիւերը այլ բաներ կը խորհրդանշեն, փուլեր՝ իրարմէ շատ տարբեր, բայց ազրպէյճանի ազգային պետականութեան վերածնունդի, զարգացման եւ ամրապնդման միասնական պատմական գործընթացի, ազրպէյճանական ազգի համախմբում եւ զարգացում::

Պատմաբան Ճ. Ղուլիեւ 18 Մայիս 1918-ի եւ 28 Ապրիլ 1920-ի իրադարձութիւնները որպէս միասնական գործընթացի մաս կը համարէ, ընդունելով այն միտքը, որ Ազրպէյճանի ռամկավարական Հանրապետութիւնը Ազրպէյճանական Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութեան ստեղծման նախադրեալները պատրաստած էր: Ուրիշ պատմաբան մը, ակադեմիոյ անդամ, Ալի Սումպատզատէն կ'ընդգծէ, որ գերիշխանութեան եւ պետականութեան գաղափարները ԱԴՀ ժամանակաշրջանին սկսած էին իրականացուիլ եւ ամրապնդուիլ, իսկ իրենց զարգացումը խորհրդային ժամանակաշրջանին սկսած էր ծաղկիլ: Այդ իսկ պատճառով 28 Մայիսն ու 28 Ապրիլը ազրպէյճանական ժողովուրդի պատմութեան մէջ արժանապատիւ տեղեր պէտք է գրաւեն:

18 Հոկտեմբեր 1991-ին կ'ընդունուի Ազրպէյճանի  Հանրապետութեան պետական անկախութեան վերականգնումը եւ Ապրիլ 1920-ին սահմանադրական որուշումին մէջ իրադարձութիւնները որպէս «գրաւում» կը բնութագրուին. «27-28 Ապրիլ 1920-ին ՌԽՍՖՀ-ին կոպտօրէն ոտնահարելով միջազգային իրաւական կանոնները, առանց պատերազմ յայտարարելու զինուած ուժերու զօրամիաւորումները Ազրպէյճան կը մտցնէ եւ իշխանական Ազրպէյճանական Հանրապետութեան տարածքը կը գրաւէ, բռնութեամբ կը տապալէ օրէնքով ընտրուած իշխանութեան մարմինները եւ վերջ կը դնէ ազրպէյճանական անկախութեան, որ ձեռք բերուած էր ահռելի զոհերու գնով»Конституционный акт Азербайджанской Республики от 18 октября 1991 года №222-XII О восстановлении государственной независимости Азербайджанской Республики:

 Տես նաեւ 
 Ազրպէյճանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւն
 Վրաստանի Խորհրդայնացում
 Հայաստանի Խորհրդայնացում

 Գրականութիւն 



 Ծանօթագրութիւններ