Հիւտասբի Ճակատամարտ

Հիւտասբի ճակատամարտը տեղի ունեցած է Յունիս Ք.ա. 326-ին, Փենջաբի մէջ, Հիւտասբ գետի (այժմ՝ Ջելամ, Ինտոս գետի հինգ վտակներէն մէկու) ափին։ Այս մէկը կը դասաւորուի որպէս Ալեքսանտր Մակեդոնացիի տարած չորրորդ յաղթանակը անոր Ասիական արշաւի ընթացքին։ 
Ալեքսանտրի հակառակորդն էր տեղական Պաուրաւներու թագաւորութեան թագաւոր ռաջա Պորոսը։ Արի ու եռանդուն տիրակալ ըլլալով, Պորոս անձամբ յանդգնեցաւ դուրս գալ պարտութիւն չիմացող Ալեքսանտրի դէմ։ Հիւտասբի լայնութիւնը մուսոնային վարարումներու ժամանակ  հազար քայլի կը հասնէր եւ անոր անցումը բարդ ռազմա-արուեստագիտական խնդիր էր։ Հիւտասբի գետանցումը կազմակերպելու նպատակով այնտեղ ցամաքով տեղափոխուեցաւ Ինտոս գետի վրայ տեղակայուած մակեդոնական նաւատորմը։ Մարտի նախապատրաստման շրջանին մէջ բազմաթիւ մակեդոնացի զինուորներ զոհուեցան անսովոր կլիմայի հետեւանքով։

ձախից|մինի|300px
ձախից|մինի|300px

 Ճակատամարտի ընթացք 
Ճակատամարտը երկու փուլով ընթացաւ։ Նախ, ծանր հետեւակազօրը Ալեքսանդրի զօրավար Քրաթերի ղեկավարութեամբ կեղծ ցուցադրեց գետանցման պատրաստութիւններ ու անոր հետ միւս ափը շեղեց ճամբարուած հնդիկ զոօքի ուշադրութիւնը։ Իսկ այդ ժամանակ, 26 քիլոմեթր հոսանքն ի վեր, Ալեքսանդրը իր հիմնական ուժերով իսկական գրոհը կը պատրաստէ։ Գիշերը, ուժգին որոտումի ու տեղատարափի պայմաններու մէջ, մակեդոնական զօրքը յաջողեցաւ բեռնաւորուիլ նաւերու ու լաստերու վրայ ու գետով վար իջնել դէպի Պորոսի ճամբարը։ Առաւօտեան ձեռնարկած գրոհը կատարեալ անակնկալ դարձաւ հնդիկներու համար։ Ռաջա Պորոսը անձամբ կը գլխաւորէր իր զօրքը, որուն կազմին մէջ ընդգրկուած էին ռազմակառքեր ու յատուկ վարժեցուած փիղեր։ Պորոսի ճակատային գիծին մէջ կանգնած էին փիղերը, իսկ աջ ու ձախ թեւերուն մէջ՝ հեծելազօրը։ Ալեքսանդրը, խուսափելով փիղերու հետ անմիջական առճակատումէն, որոշեց սկսիլ գրոհը ձախ թեւի հեծելազօրի ուժերով։ ան կը պատրաստուէր փիղերու դէմ դնել իր ծանրազէն հետեւակը, միայն այն պահուն, երբ կռուի դաշտին վրայ քաոս կ'առաջանար։ Ալեքսանդրի մտայղացումը յաջողութեամբ պսակուեցաւ, բայց ծանր կորուստներու գնով։ Հնդիկ զինուորները զարմանալի տոկունութիւն ցուցաբերեցին. անոնց հեծելազօրը հակահարուածի դիմեց, փիղերը մակեդոնացիներու վրայ գրոհեցին։ Զգայուն վիճակը հանգուցալուծեցին մակեդոնացիներու մարտական արուեստը եւ արագ վերադասաւորումները։ Անոնց նետաձիգները հեռուէն կենդանիներուն կը վիրաւորէր, եւ մոլեգնած աժդահաները հնդիկ զինուորներուն կը մխրճէին, իսկ մակեդոնական փաղանգը գործը կ'աւարտէր։ Այդ պահուն օգնութեան հասած Քրաթերի զօրքը կատարեալ յաղթանակ ապահովեց:

Պորոսի բոլոր զօրավարները, երկու որդիներն ու թոռը զոհուեցան, իսկ ինքը, վիրաւորուած, մակեդոնացիներուն գերի ինկաւ։ Պորոսի արնական տեսքն ու զօրավարի կեցուածքը տպաւորեցրին Ալեքսանդրին։ Երբ ան Պորոսին հարցուց, թէ ինչպէս կը ցանկանար, որ իրեն հետ վարուին, վերջինս պատասխանեց. «Արքային վայել ձեւով»։ Ալեքսանդրը ցուցադրեց իր կանխամտածուած գթառատութիւնը. ան ոչ միայն չպատժեց Պորոսին, այլ վերադարձուց անոր կալուածքները ու այսպիսով յուսալի հակակշիռ ստեղծեց միւս գրաւուած հնդկական թագաւորութեան, Տաքսիլին։ Հիւտասբ գետի յաղթանակով աւարտեցաւ Փենջաբի ենթարկումը։

 Գրականութեան ցանկ 
 И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград, "Наука", 207 с., 1988
 Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва, "Наука", 384 с., 1984
 Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва, "Центрополиграф", 350 с., 2003

 Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great - A. B. Bosworth - Google Books  2018 juiy.

Ստորոգութիւն:Ալեքսանտր Մակեդոնացիի Ճակատամարտներ
Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի Պատմութիւն