Յովհաննէս Ալթըն

Յովհաննէս Ալթըն (Յովհաննէս Ալթունեան, ), հողագէտ, որ Ֆրանսայի մէջ զարգացուցած է տորոնի սերմերու մշակումը :

 Կենսագրութիւն 
Ալթըն ծնած է Նոր Ջուղա (Ճուլխա-Սպահան) 1709-ին: Հայրը Մկրտիչ, նահանգին հարուստ կառավարիչն էր, շրջան մը Վիեննա Պարսկական դեսպանի պաշտօն վարած է:

Յովհաննէս մինչեւ 25 տարեկան կ'ապրի բարեկեցիկ կեանք մը: Նատիր Շահ (1688-1747) Պարսկաստանի մեծ չարիք կը հասցնէ եւ մեծ թիւով կեանքեր կը խլէ. ան չի խնայեր նաեւ Ալթըն ընտանիքը, որուն բոլոր անդամները կը սպաննէ եւ իրենց հարստութիւնն ալ կը գրաւէ: Միայն Յովհաննէս կ'ազատի ջարդէն:

Ժամանակ մը ետք, իբր գերի կը վաճառուի եւ կը տարուի Անատոլիոյ մէկ քաղաքը, ուր քանի մը տարի հողամշակութեամբ կը զբաղի: Օր մըն ալ Յովհաննէս կը յաջողի  փախչիլ եւ ապաստանիլ Զմիւռնիա: Սակայն հոն բռնուելու վախէն միշտ անհանգիստ՝ Ֆրանսական հիւպատոս Մ. Փէյսօնէլի կը դիմէ եւ անոր օգնութեամբ, 1739-1740 թուականններուն կը յաջողի Զմիւռնիայէն Մարսէյ մեկնիլ (ըստ Տիրան Թէքէեանի իրեն հետ տանելով տորոնի հունտը):

Այս հանճարեղ հայուն հայրը՝ Մկրտիչ, (ըստ Տիրան Թէքէեանի) իր կարգին ազատելով Նատիր Շահին կոտորածէն՝ Մարսէյ կը հասնի, ուր ամուսնանալով ֆրանսուհիի մը հետ՝ հասարակ արհեստներով կը սկսի զբաղիլ (Կլայեկող, կօշկակար եւ այլն):

Յովհաննէս Մարսէյի մէջ կը գտնէ հայրը եւ կը փորձէ բամպակի մշակութեամբ զբաղիլ, սակայն աննպաստ կլիմային պատճառով չի յաջողիր: Աւինիոն կ'երթայ եւ կը փորձէ Տորոն մշակել: Հոն հարուստ սեփականատէր Մարգիզ տը Կոմօն իր ձեռներէցութեան պտուղը քաղելու ատեն կը մեռնի, երբ հազիւ սկսած էր հռչակ շահիլ:
200px|մինի|Ժան Ալթընի արձանը Աւինիոնի կեդրոնական պուրակէն ներս
Բայց Աւինիոնի հարուստ սեփականատէրերը չեն մոռնար այս ձեռներէց հայը, որ տորոնի մշակութեամբ մեծ բախտ կը պարգեւէ երկրին եւ որուն շնորհիւ Ֆրանսայի պետական գանձը եւ ժողովուրդը մեծ գումարներ կը շահին: 1850-ին անոնք կ'որոշեն այս հայուն յիշատակը պանծացնել: Անոնք ստորահաւաքով մը անոր արձանը կը կանգնեցնեն ժայռի մը վրայ, ինչպէս նաեւ իր իւղաներկ պատկերը եւ երկու այլ արձաններ, զորս Մարգիզ տը Կոմօն պատրաստած էր:

Ըստ Թէքէեանի Յովհաննէս Ալթըն մեռած է 1749-ին, մինչդեռ Վ. Զարդարեան իր «Յիշատակարան»ի Բ. Հատորին մէջ Նոյեմբեր 1774-ը կը նշէ իբրեւ Ալթընի մահուան թուականը:

Դարձեալ Վ. Զ. Յ. Ալթընը կ'ամուսնացնէ Մարսէյի հարուստ ընտանիքի մը դստեր հետ: Ամուսնանալէն էտք Ալթըն Վերսայ կ'երթայ եւ Լուդովիկոս ԺԵ.-էն տեսակցութիւն կը խնդրէ. «Նշանաւոր արհեստաւորներ» անունով գիրքին մէջ այս տեսակցութիւնը հետեւեալ ձեւով կը պատմուի. «Երկու ժամ տեւող տեսակցութեան մը ընթացքին, Ալթըն մետաքսի շինութեան նոր դրութեան մը վրայ այնքան տրամաբանօրէն եւ յստակօրէն կը խօսի, որ թագաւորը կը խոստանայ անոր ծրագիրներուն գործադրութիւնը դիւրացնել»: Ալթըն Մոնփելիէ կ'երթայ եւ հոն Տորոնի մշակութեան փորձեր կ'ընէ. թշնամիները արգելք կ'ըլլան անոր փորձերուն եւ արքունիքին առջեւ կը վարկաբեկեն զինք: Լուդովիկոս ԺԵ.-էն մոռցուած՝ Ալթըն ապարդիւն փորձերու մէջ կը կորսնցնէ դրամօժիտը եւ կ'որոշէ աղքատ վիճակի մէջ Մարսէյ դառնալ: Սակայն աւելի ուշ կնոջը հետ Ավինիոն կ'երթայ եւ մշակութեան առաջին փորձով համբաւ կը շահի:

«Պույէ»ի Ֆրանսերէն պատմականը կը գրէ.

:

 Աղբիւրներ 
 Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 56-58:
 Տ. Թէքէեանի ուսումնասիրութեան ամփոփումը՝ Տե'ս Գափամաճեան Գրպանի Տարեցոյց 1935 էջ 174: – Թէոդիկ Ամ. Տարեցոյց 1924 էջ 138-43։

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
 JEAN ALTHEN  

Ստորոգութիւն:Հայ հողագէտեր