Ծատուր Աղայեան

Ծատուր Պաուելի Աղայեան (12 Յունուար 1912, Փիփ -  3 Դեկտեմբեր 1982, Երեւան) պատմաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1948):

 Կենսագրութիւն 
Ծատուր Աղայեան ծնած է երկրագործի ընտանիքի մէջ։ 1917-ին Աղայեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է Շամխորի շրջանի Գոլիցինօ (այժմ՝ Մարտունի) գիւղը։ 1930-ին աւարտելով Գեանջայի (Գանձակի) մանկավարժական ուսումնարանը, ուսուցչական աշխատանքի անցած է Շամխորի շրջանի Մարտունի, Ջաղիր եւ Չարդախլու գիւղերու դպրոցներուն մէջ։

մինի|Ծատուր Աղայեանի յուշատախտակը Երեւանի Կորիւնի փողոցին մէջ

Աւարտած է Երեւանի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկը (1936, էքստեռն), Մոսկուայի Ն. Չեռնիշեւսկիի անուան պատմա-փիլիսոփայան հիմնարկը (1938)։ 1954-1961 եւ 1977-1979` ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմութեան հիմնարկի նոր պատմութեան բաժինի վարիչ, 1949-1952 եւ 1969-1973` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու «Տեղեկագիրի» (1966 թուականէն՝ «Լրաբեր») խմբագիր, 1951-1954` ՀԿԿ կենտկոմի գիտութեան եւ մշակոյթի բաժինի վարիչ, 1961-1968` ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի հիմնարկի հայկական մասնաճիւղի տնօրէն, 1968-1977` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1979-1982` Երեւանի պետական համալսարանի ԽՄԿԿ պատմութեան ամպիոնի վարիչ։ 1963-1971 եղած է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամաւոր։

 Գործունէութիւն 
Աղայեանի գործերը հիմնականին մէջ կը վերաբերէին Անդրկովկասի եւ Հայաստանի մէջ յեղափոխական շարժման, հայ-ռուսական յարաբերութիւններուն եւ Հայաստանի խորհրդային կարգերու հաստատման։

«Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմութիւնից» (1976) մենագրութեան մէջ տրուած է հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման պատմութիւնը ԺԹ. դարու 70-ական թուականներէն մինչեւ 1920, առանձին գլուխներ նուիրուած են 1877-1878ի ռուս-թրքական պատերազմէն ետք հայկական հարցի սկզբնաւորման պատմութեան, Պերլինի համաժողովէն (1878) ետք ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքին, 1915-ի հայոց ցեղասպանութեան, 1919-1921-ի Կիլիկիոյ դէպքերուն, ժողովրդական հերոս Անդրանիկ Օզանեանի գործունէութեան եւ այլն։ «Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը» (1982) աշխատութեան մէջ այլ հարցերու շարքին մէջ քննարկած է 1918-1920 հայ ժողովուրդի դիմադրութիւնը թուրք յարձակողներուն Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի, Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն ընթացքին, անոնց նշանակութիւնը, լուսաբանած է Խորհրդային Ռուսիոյ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան փոխյարաբերութիւնները եւ այլն։ Հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարի, խորհրդա-հայկական, խորհրդա-թրքական հարցերը Աղայեան արծարծած է ըստ հայ խորհրդային պատմագրութեան մէջ մինչեւ 1980-ական թուականներու կէսը իշխող տեսակէտին, բացասական գնահատական տուած է 1920-ի Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրին, անտեսած է 1918-ի հայկական պետականութիւնը, Հայաստանի Հանրապետութեան վերականգնման նշանակութիւնը եւ այլն։

 Երկեր  
 Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը եւ հայ ժողովրդի ազատագրումը, Երեւան, 1957, 407 էջ։
 Արշաւիր Մելիքեան, Երեւան, 1969։
 Բալկանները եւ Օսմանեան կայսրութեան ճնշուած ժողովուրդների ազգային - ազատագրական պայքարի միասնութիւնը, Երեւան, 1970:
 Вековая дружба народов Закавказья, ч.1-4, Е., 1970-80
 Գեհենից վերածնունդ, Երեւան, 1975:
 Հայ ժողովրդի ազատագրական  պայքարի պատմութիւնից, Երեւան, 1976:
 Ռուսիայի դերը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրին մէջ, Երեւան, 1981։
 Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը, Երեւան, 1982:
 Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ, Երեւան, 1989:
 Հայերը Թուրքիայում, Երեւան, 1994:
 Անդրանիկ. իրադարձութիւններ, դէպքեր եւ դէմքեր, Երեւան, 1995:

 Պարգեւներ 
Ծատուր Աղայեան պարգեւատրուած է «Աշխատանքային կարմիր դրօշ» եւ «Պատուոյ նշան» շքանշաններով, ինչպէս նաեւ շարք մը մետալներով ու պատուոյ գիրերով։

 Գրականութիւն  
 Ծատուր Աղայեան. կենսամատենագիտութիւն, Ե., 1983։

 Աղբիւրներ 
 Ն. Վ. Թաւաքալեան, «Ծատուր Աղայեան», Պատմաբանասիրական հանդէս,1, 1982, էջ 229-230

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Պատմական Գիտութիւններու Մասնագէտ
Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ Ակադեմիոյ Անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ Դասախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով