Ինքնագիտակցութիւն

Ինքնագիտակցութիւն՝ անհատի  բոլոր  մտքերն  ու  զգացմունքներն  են  սեփական անձի  վերաբերեալ, գնահատականները՝  որոնք  կը տրուին  սեփական  անձին, երբ  ան  ինքն  իրեն  համար կը դառնայ հետազօտութեան  առարկայ  կամ  աւելի  ճիշդ՝  ինքն իրեն  կը գիտակցիRichard P. Lipka/Thomas M. Brinthaupt Self-perspectives Across the Life Span, p. 228, SUNY Press, 1992 ISBN 978-0-7914-1003-5։  Անհատի  ինքնագիտակցութիւնը  բարդ  երեւոյթ մըն  է։  Այդ  պատճառով  զարմանալի  չէ, որ  ինքնագիտակցութեան  մասին  խօսելով, իւրաքանչիւր  հեղինակ  կը ներդնէ  իր  հասկացումըW. Ray Crozier Shyness: Development, Consolidation, and Change, p. 71, Routledge, 2000 ISBN 978-0-415-22432-1։ Ճանաչողականները կը դիտարկեն  ինքնագիտակցութիւնը ճանաչողական նիւթերու  ձեւաւորման  տեսանկիւնէն, ուր  ինքնագիտակցութիւնը  կը ներկայացնէ  որպէս  ճանաչողական  յատուկ  սկզբունքներու  հիման  վրայ  ձեւաւորուած  բարդ  համակարգ։  Դերային  մօտեցման  կողմնակիցները  կը դիտարկեն  ինքնագիտակցութիւնը՝  որպէս  մարդու  ընկերվարական  դերերու  արտացոլումը Ես-գաղափարին մէջ։ Կը դիտարկուին  նաեւ  այլ  մօտեցումներ։ Ռոճըրզը՝ Ես-գաղափարի թերմինի  հեղինակը,  այն  կը դիտարկէ  որպէս  մէկ  ամբողջական համակարգ, որ իր  մէջ կը  ներառէ  Ես-կերպարը"Selfconsciousness for engineers"։

Այսպես  Ես-գաղափարը  յատուկ  ձեւով  ձեւաւորուած  գիտելիք  է  սեփական  անձի  մասին, որ  ան  կ'օգտագործէ  ինչպէս  սեփական  կեանքի  իրավիճակները  հասկնալու  ու  բացատրելու, այնպէս  ալ  արտաքին  ընկերվարական  աշխարհը  հասկնալու  համար"Big Brother eyes 'boost honesty'", news.bbc.co.uk, 28 June 2006։

 Տկարացում / Խաթարում 
Երբ մարդ ինքնագիտակից վիճակի մէջ է (չափազանց զգայուն է իր անձին հանդէպ), անիկա տեղեակ կը դառնայ նոյնիսկ իր ամէնափոքր շարժումներուն կամ արարքներուն։ Այսպիսի գիտակցութիւն մը կրնայ տկարացնել բարդ գործողութիւններ կատարելու կարողութիւնը։

Կը հաւատացուի, թէ պատանեկութիւնը ինքնագիտակցութեան սրման շրջան մըն է։ Այն անձը, որ ինքնագիտակցութեան քրոնիկական հակում ունի, թերեւս ըլլայ ամչկոտ կամ ներամփոփ։

 Հոգեբանութիւն 
Ի տարբերութիւն ինքնագիտակցութեան (self-awareness), որ փիլիսոփայական համատեքստի մէջ սեփական անձը որպէս անհատ ընկալելն է, ինքնակաշկանդուածութիւնը (self-consciousness)՝ սեփական արտաքինին կամ վարուելակերպին հանդէպ չափազանց զգայուն ըլլալը, երբեմն կրնայ խնդիրներ յառաջացնել: Անիկա յաճախ կապուած է ամչկոտութեան եւ շփոթահարութեան հետ, որուն հետեւանքով կրնայ յառաջանալ հպարտութեան պակաս եւ ցած ինքնագնահատական: Դրական առումով, ինքնակաշկանդուածութիւնը կրնայ ազդել ինքնութեան զարգացման վրայ, քանի որ հենց այս զգայուն շրջաններուն է, որ մարդիկ ամենէն աւելի կը մօտենան իրենք զիրենք առարկայականօրէն ճանչնալուն: Ինքնակաշկանդուածութիւնը տարբեր աստիճաններով կ’ազդէ մարդոց վրայ. ոմանք մշտապէս կը հետեւին իրենց վարքագիծին (self-monitoring) կամ կեդրոնացած են իրենց վրայ, մինչդեռ ուրիշներ բոլորովին անտարբեր են իրենց անձին հանդէպ:

Հոգեբանները յաճախ կը տարբերակեն ինքնակաշկանդուածութեան երկու տեսակ՝ անձնական (private) եւ հանրային (public):

 Անձնական ինքնակաշկանդուածութիւնը սեփական ներաշխարհն ու զգացումները քննելու եւ ինքնահայեցողութեան (introspection) հակումն է:
 Հանրային ինքնակաշկանդուածութիւնը սեփական անձի ընկալումն է այնպէս, ինչպէս ուրիշները կը տեսնեն զայն:

Այս վերջինը կրնայ յանգեցնել մշտական ինքնահսկողութեան եւ ընկերային տագնապի (social anxiety): Թէ՛ անձնական եւ թէ՛ հանրային ինքնակաշկանդուածութիւնը կը համարուին բնաւորութեան կայուն գիծեր, սակայն անոնք իրարու հետ փոխկապակցուած չեն. եթէ անհատ մը մէկ մակարդակի վրայ բարձր ցուցանիշ ունի, չի նշանակեր, թէ միւսին վրայ ալ նոյնն է:

Ինքնակաշկանդուածութեան տարբեր մակարդակները կ’ազդեն վարքագիծին վրայ, քանի որ սովորական է, որ մարդիկ տարբեր ձեւով վարուին, երբ «կը կորսուին ամբոխի մէջ»: Ամբոխի մէջ գտնուիլը, մութ սենեակի մէջ ըլլալը կամ դիմակաւորուիլը կը ստեղծեն անյայտութեան (anonymity) զգացում եւ ժամանակաւորապէս կը նուազեցնեն ինքնակաշկանդուածութիւնը (տե՛ս ապանհատականացում/deindividuation): Ասիկա կրնայ յանգեցնել անկաշկանդ, իսկ երբեմն ալ կործանարար վարքագիծի:

 Տե՛ս Նաեւ 
Հոգեբանութիւնը մարդ արարածին
Գլխապտոյտ
Ջղային Անախորժակութիւն

 Ծանօթագրութիւններ