Մոկք

Մոկք, նաեւ Մոկս Մեծ Հայքի 5-րդ նահանգը։ Հիւսիսէն եւ արեւելքէն սահմանակից էր Վասպուրականի հետ, արեւմուտքէն՝ Աղձնիքին, հարաւէն՝ Կորճայքին։ Նահանգի կենդրոնն եղած է Մոկս բերդաքաղաքը։

Վարչական բաժանում
Մոկքը ունէր հետեւեալ 9 գաւառները.

 Իշայր, Միւս Իշայր (Միւս Իշայր), Իշոց գաւառ (Իշոց գաւառ). Այս գաւառները Ղեւոնդ Ալիշանը տեղագրած է Զրըգան, Սպարկերտ եւ Կարկառ գաւառակներուն տեղը։
 Առուենից ձոր (Առուենից ձոր). Կեդրոնը՝ Առուանց (Առուանց)։ Ինճիճեանը գաւառը կը տեղագրէր Մոկսէն հարաւ-արեւմուտք 6 ժամ հեռաւորութեան վրայ գտնուող ձորահովիտին մէջ, որ կը կոչուի Առուանից ձոր, Առուանց գիւղին անունով։
 Միջա. Կեդրոնը՝ Միջա։ Կը գտնուի Մոկաց Առանձնակ գաւառէն հարաւ-արեւմուտք, Մամոտանք կոչուած շրջանին մէջ, ուր մինչեւ այսօր ալ պահպանուած է Միջա գիւղը։
 Մոկք Առանձնակ. Կեդրոնը՝ Մոկս, գտնուած է Որբ կամ Մոկս գետի հովիտին մէջ /այժմ՝ Մոկսսու կամ Մուկուսսու/, ուր մինչեւ այժմ ալ գոյութիւն ունի Մոկաց նախարարութեան կեդրոն Մոկս աւանը։
 Ջերմաձոր. Կեդրոնը՝ Շատախ աւան, կը գտնուի Ջերմ /այժմ՝ Պոհթանսու/ գետի հովիտին մէջ, սկսեալ Շատախէն մը փոքր արեւմուտք։ Ջերմաձորի տեղադրութեան համար կարեւոր յետակէտ կը ծառայէ հոն յիշատակուող Զռայլ կամ Զռել բերդին դիրքը, որուն աւերակները մինչեւ այսօր ալ պահպանուած են Զռելքալասի անունով։ Հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ Զռայլ կամ Զռել բերդը կլիմայական տեսակէտէն եղած է սահմանաբաժան Արեւելեան Տիգրիսի բարեխառն եւ ջերմ բնակլիմայական պայմաններ ունեցող հատուածներուն միջեւ, որուն հետեւանքով ամրոցէն արեւմուտք կը սկսէր ճոխ բուսականութեան գօտին, Հ. Հիւրշմանը Ջերմաձորը տեղագրած է Զռել ամրոցէն արեւմուտք ձգուող հատուածին մէջ։
 Արգաստովիտ Արքայից գաւառ (Արքայից գաւառ). Կը գտնուին Մոկքի եւ Շատախի միջեւ։

Պատմութիւն
Ք.Ա. IX դ. Մոկքի տարածքն ընդգրկուած է Վանի թագաւորութեան մէջ, Ք.Ա. VIդ. սկիզբէն՝ Երուանդունիներու թագաւորութեան կազմի մէջ։ Ըստ Մովսէս Խորենացիի, Հայոց աւանդական թագաւոր Վաղարշակը Մոկքի մէջ հաստատած է առանձին նախարարութիւն։ Որպէս Հայաստանի հարաւային նահանգ, հինէն ի վեր Մոկքը ունեցած է պաշտպանական կարեւոր նշանակութիւն, իսկ անոր նախարարները՝ ազդեցիկ դեր։

451 թուականին՝ Աւարայրի ճակատամարտին, Մոկքի մեծ իշխանը եղած է Հայով առաջին զօրագունդի հրամանատարի օգնական։ Հայոց Արշակունի թագաւորութեան անկումէն ետք Մոկքի իշխանները պահպանած են իրենց ինքնուրոյնութիւնը։ 8-րդ դարու սկզբը Բագրատունիներու մէկ ճիւղը հաստատուած է Մոկք։ 9-րդ դարու 2–րդ կիսուն Մոկքը ենթարկուած է Վասպուրականի Արծրունեաց իշխաններուն։ 10-րդ դարու 2–րդ կիսուն Բիւզանդիան կը ջանար իր ազդեցութեան տակ առնել Մոկքը, որպէսզի դիւրացնէ Վասպուրականի նուաճումը։ Վասպուրականի թագաւորութեան անկումէն ետք, թէեւ Մոկքը կցուեցաւ Բիւզանդիոյ, սակայն այնտեղ Արծրունիները կւ շարունակէին ճանչնալ Վասպուրական մնացած Արծրունիներու շառաւիղներ՝ Խեդենեկեաններու գերակայութիւնը։ 16-րդ դարու սկզբէն Մոկքի տարածքը բռնատիրած է օսմանեան Թուրքիան։ Վերջինիս կազմին մէջ այն կը մտնէր Վանի շրջանին մէջ, որպէս առանձին Սանճաք՝ Մոկս անունով։ 16-19-րդ դարերուն Մոկքի մէջ կը շարունակէին գոյատեւել հայկական կիսանկախ համայնքները։ Այնտեղ ժառանգական հողատէրեր էին հայերը, մասամբ՝ քիւրտերը։ Մոկքի մէջ զարգացած էր խաղողամշակութիւնը, բամբակագործութիւնը, ձիթատու բոյսերու մշակութիւնը, մեղուաբուծութիւնը։ Մոկքի 49 բնակավայրերու հայ բնակչութիւնը, աւելի քան 900 ընտանիք, 1915–ին տեղահանուցած եւ հիմնականօրէն զոհ գացին բռնագաղթի ճամբուն վրայ։ Փրկուածները անցան Արեւելեան Հայաստան եւ բնակութիւն հաստատեցին Թալինի, Աշտարակի, Սեւանի աւազանի շրջաններուն մէջ եւ այլուր։

 Արտաքին յղումներ 
Պատմական Հայաստանի քաղաքներ

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն