Ծարիր

Ծարիրhttp://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&dt=HY_HY&query=%D5%AE%D5%A1%D6%80%D5%AB%D6%80, քիմիական տարր, նշանակումը՝ Sb (-էն), կարգահամարը՝ 51 է, հիւլէական զանգուածը՝ 121.75։ Պարբերական համակարգի 5րդ պարբերութեան 5րդ խումբի քիմիական տարր։ Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 121Sb (57.25%) եւ 123Sb (42.75%)։
 Պատմութիւն 
Ծարիրը յայտնի է տակաւին հնագոյն ժամանակներէն։ Արեւելքի երկիրներուն մէջ անիկա կիրառուած է մօտ 5000 տարի առաջ՝ անօթներ եւ սպասքներ պատրաստելու համար։ Ք.Ա. 19րդ դարուն Հին Եգիպտոսի մէջ ծարիրափայլի փոշին (բնական Sb2S3) օգտագործած են հոները սեւցնելու համար։ Հին Յունաստանի մէջ ծարիրը յայտնի եղած է որպէս stimi եւ stibi, հոստեղէն ալ՝ -ը։ Եւրոպական քանի մը լեզուներու մէջ ընդունուած է նաեւ antimonium անուանումը։ Եգիպտացիները ծարիրը կը պատկերէին034:D46-G17-F21:D4 գաղափարագիրի տեսքով:
 Քիմիական Յատկութիւններ 
Երկրակեղեւին ծարիրի պարունակութիւնը 5•10−5% է (ըստ զանգուածի)։ Ամէնատարածուած միներալը ծարիրափայլն է՝ Sb2S3։ Ծարիրը յայտնի է քանի մը ալոտրոպ ձեւափոխութիւններով։ Սովորական գորշ ծարիրը ճերմակ֊արծաթափայլ մետաղ մըն է, խտութիւնը՝ 6690 քկ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 630, 5°C, եռմանը՝ 1635-1645°C։ Միացութիւններուն մէջ կը ցուցաբերէ +5, + 3 եւ -3 արժէքականութիւն։ Սովորական ջերմաստիճանին օդին մէջ ծարիրը չ'օքսիտանար, հալման ջերմաստիճանէն բարձր տաքցնելու պարագային կ'այրի՝ յառաջացնելով Sb2O3 օքսիտը (ճերմակ ծուխ)։
ձախից|մինի|120px|Ծարիրի հանքաքարի բնակտոր
ձախից|մինի|120px|Ծարիրի կազային հնգափղուորիտի (SbF5) կառուցուածքը
Աշխոյժ կը փոխազդէ հալոկեններու հետ՝ տալով եռարժէք հալոկենիտներ։ Միացութիւններ կը յառաջացնէ արսէնի, ծծումբի եւ լուսաբերի հետ (հալելով). ազոթի եւ ջրածինի հետ՝ չ'առաջացներ, ծարիրաջրածինը կը ստացուի անուղղակի ճամբով։ Ջուրի եւ նօսր թթուներու հետ չի փոխազդեր։ Դանդաղ կը փոխազդէ խիտ աղաթթուի եւ ծծմբական թթուի հետ՝ յառաջացնելով համապատասխանաբար՝ SbCl3 եւ Sb2 (SO4)3 աղերը։ Խիտ ազոտական թթուով կ'օքսիտանայ՝ յառաջացնելով բարձրարժէք օքսիտ, որ կը նստի xSb2O3•yH2O բաղադրութեամբ։ Թթուածինի հետ ծարիրը կը յառաջացնէ Sb2O3, Sb2O4 եւ Sb2O5 օքսիտները։ 

Եռարժէք ծարիրի հիտրօքսիտը՝ Sb (OH)3, գոյութիւն ունի միայն ջրային լուծոյթին մէջ։ 

Ծարիրի միջմետաղական միացութիւնները (AlSb, GaSb, InSb եւ այլն) կիսահաղորդիչներ են։ Բազմաթիւ մետաղներուն հետ ծարիրը կը յառաջացնէ տարբեր համաձուլուածքներ, որոնց վրայ ալ հիմնուած է անոր կիրառութիւնը։

 Կիրառութիւն 
Միացութիւնները օգտագործուած են օրկանական սինթեզով (օրինակ՝ SbCl3, SbCl5), ռետինի արդիւնաբերութեան (Sb2S3, Sb2S5) եւ այլ բնագաւառներու մէջ։ Կը մտածուի հանքը (սուլֆիտային կամ օքսիտային) մետաղագործական կամ հրամետաղագործական եղանակներով մշակել։

 Ծարիրը օրկանիզմի մէջ 
Ծարիրի պարունակութիւնը (100 կ. չոր նիւթին) բոյսերուն մէջ 0.006 մկ. է, ծովային կենդանիներու օրկանիզմին մէջ՝ 0.02 մկ., ցամաքային կենդանիներուն մօտ՝ 0.0006 մկ.։ Ծարիրը կենդանիներու եւ մարդու օրկանիզմ կը մտնէ շնչառական գործարաններու կամ ստամոքսաղիքային համակարգի միջոցով։ Ծարիրի կենսաբանական դերը յայտնի չէ։ Ծարիրն ընտրողաբար կը կուտակուի վահանաձեւ գեղձին, լեարդին, փայծաղին մէջ։ Ծարիրի սահմանային թոյլատրելի քանակութիւնը 10−5-10−7 կրամ է՝ 100 կ. չոր հիւսուածքին մէջ։ 
Պաշարները
USGS վիճակագրութեան համաձայն ծարիրի ներկայիս պաշարները պիտի սպառին 13 տարիներու ընթացքին: Թէեւ կը սպասուին նոր պաշարներու յայտնաբերումը:
+2015-ին աշխարհի ծարիրի պաշարը Երկիր  Պաշարներ (ծարիրի պարունակութեան թոն)  Ընդհանուրի %-ը Չինաստանի ԺՀ950,00047.81 Ռուսիոյ դաշնութիւն350 00017.61 Պոլիվիա310 00015.60 Աւստրալիա140 0007.05 Միացեալ Նահանգներ60 0003.02 Թաճիքստան50 0002.52 Հարաւ-Ափրիկեան հանր.27 0001.36Այլ երկիրներ100 0005.03Ամբողջ աշխարհ1 987 000100.0

 Ծանօթագրութիւններ