Իրան

Իրան (պարսկերէն՝ ايران, Իրան; ՄՀԱ՝ [iːˈɾɒn]), պաշտօնապէս Իրանի Իսլամական Հանրապետութիւն (պարսկերէն՝ جمهوری اسلامی ايران), կ'օգտագործուի նաեւ Պարսկաստան անուանումը։ Ինքնիշխան պետութիւն Արեւմտեան Ասիոյ մէջ։ Աւելի քան 81 միլիոն բնակչութեամբ Իրանը աշխարհի բնակչութեան թիւով 18-րդն է։ 1.648.195 քմ քառակուսի տարածքով այն երկրորդ ամէնամեծ երկիրն է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ եւ 17-րդը` աշխարհի։ Իրանը հիւսիս արեւմուտքէն սահմանակից է Հայաստանին, Ազրպէյճանին եւ Նախիջեւանին, հիւսիսէն Կասպից ծովն է, հիւսիս արեւելքէն Թուրքմենիստանը, արեւելքէն Աֆղանիստանն ու Փաքիստանը, հարաւէն Պարսից ծոցն ու Օմանի ծոցը, արեւմուտքէն Թուրքիան եւ Իրաքը։ Երկիրը կը գտնուի Եւրասիոյ եւ Արեւմտեան Ասիոյ կենդրոնին մէջ, իսկ Հորմուզի նեղուցը երկրին տուեր է աշխարհաքաղաքական մեծ կարեւորութիւն։ Մայրաքաղաքը՝ Թեհրանը, որ կը նկատուի Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան ամէնամեծ քաղաքն է։ Տարածութիւնը 1,648,195 ք․մ․², որ մեծութեամբ աշխարհի 18-րդ տեղը կը գրաւէ։ Բնակչութեան թիւը, 2015 թուականի Յունուարի 1-ի դրութեամբ, կը հասնի 80.853 900 մարդ, որ կը գրաւէ աշխարհի 17–րդ տեղը։ Իրանի Իսլամական Հանրապետութիւնը ունի 9 հարեւան պետութիւն, ցամաքով սահմանակից է՝ Հայաստանին, Թուրքիոյ, Ազրպէյճանին, Թուրքմենիստանին, Աֆղանիստանին, Փաքիստանին, Իրաքին, Իսկ ծովային հատուածով՝ Օմանին եւ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններուն։

 Անուանում 
Պատմականօրէն, Արեւմտեան աշխարհի մէջ Իրանը սովորաբար կը կոչուէր «Պարսկաստան» (Persia)։ Նոյնպէս, արդի «պարսիկ» ազգանունը սովորաբար կը գործածուէր որպէս հաւաքական անուանում Իրանի բոլոր քաղաքացիներուն համար՝ անկախ անոնց պարսիկ էթնիկ ծագում ունենալէն կամ չունենալէն։ Այս եզրոյթը տիրապետող էր մինչեւ 1935 թուականը, երբ Նորուզի միջազգային հաւաքի մը ընթացքին, Իրանի Շահը՝ Ռեզա Շահ Փահլաւին, պաշտօնապէս խնդրեց օտար պատուիրակներէն, որ սկսին գործածել «Իրան» ներքին անուանումը պաշտօնական թղթակցութիւններու մէջ։

Յաջորդիւ, «Իրան» եւ «իրանցի» բառերը դարձան պաշտօնական չափանիշ՝ համապատասխանաբար երկրին եւ անոր քաղաքացիներուն ակնարկելու համար։ 1959-ին, Իրանի վերջին շահը՝ Մոհամմատ Ռեզա Փահլաւին, յայտարարեց, որ թէ՛ «Պարսկաստան» եւ թէ՛ «Իրան» անուններու գործածութիւնը պաշտօնական գրագրութեանց մէջ տեղին է։

Տանա Փիշտարը (Զանա Վահիտզատէ) կը նշէ, թէ 1935-ին «Պարսկաստան»-էն «Իրան»-ի անցումը պարզապէս արտաքին անուանափոխութիւն մը չէր, այլ կը ներկայացնէր ազգային ինքնութեան վերատիրացումը, որ խոր արմատներ ունի տարածաշրջանի երկարամեայ պատմութեան մէջ։ Միջնադարու շարք մը գիտնականներ, ինչպէս խորեզմցի բազմահմուտ գիտնական Ալ-Պիրունին, նոյնպէս գործածած են այնպիսի եզրեր, ինչպէս «Xuniras»-ը (Աւեստերէն՝ Xvaniraθa-, թարգմանաբար՝ «ինքնաստեղծ, որեւէ այլ բանի վրայ չյենող»), ակնարկելու համար Իրանին. «որն է աշխարհի կեդրոնը, [...] եւ այն մէկը, որուն մէջ մենք կը գտնուինք, եւ թագաւորները զայն կոչեցին իրանեան տիրոյթ»։

 Պատմութիւն 
Իրանի տարածքին վրայ ծնունդ առեր են աշխարհի հնագոյն քաղաքակրթութիւններէն շատերը, որոնք սկսած են Էլամական թագաւորութենէն Ք.ա. չորրորդ հազարամեակին։ Իրանական ժողովուրդներէն առաջինը միաւորած են Մետերը Ք.ա. եօթերորդ դարուն եւ հզօրութեան գագաթնակէտին հասեր են Աքեմենեան պետութեան ժամանակ, որ հիմնադրեր էր Կիւրոս Բ Մեծը Ք.ա. վեցերորդ դարուն, որ կը տարածուէր Արեւելեան Եւրոպայէն մինչեւ Ինտոս գետի աւազան` դառնալով մինչ այդ եղածներէն ամենէնընդարձակ պետութիւնը։ Պարսկական իշխանութիւնը տապալեցաւ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի կողմէ Ք.ա. չորրորդ դարուն, սակայն վերամիաւորուեցաւ շուտով որպէս Պարթեւստան, որ իր հերթին փոխարինեց Սասանեան Պարսկաստանը։ Սասանեանները դարձան համաշխարհային գերտէրութիւն յաջորդ չորս դարերուն։

Արաբական արշաւանքները Պարսկաստան սկսան եօթերորդ դարուն եւ Իրանը իսլամացուեցաւ` փոխարինելով զրադաշտականութիւնը եւ մանիքէութիւնը իսլամով։ Իրանը մեծ ներդրում ունեցաւ իսլամական ոսկէ դարուն, ունենալով մեծ թիւով ազդեցիկ արուեստագէտներ եւ գիտնականներ։ Երկու դար անց Իրանը սկսան կառավարել իսլամական տարբեր բնիկ տոհմեր, որոնք աւելի ուշ նուաճուեցան սելջուկներու եւ մոնկոլներու կողմէ։ Սեֆեաններու հզօրացումը 15-րդ դարուն հիմը դրաւ միացեալ պարսկական պետութեան եւ ազգային ինքնորոշման վերահիմնադրման, որուն յաջորդեց Իրանի վերափոխումը Շիա Իսլամի, որ շրջադարձային կէտ դարձաւ Իսլամ պատմութեան մէջ։ 18-րդ դարուն Պարսկաստանը Նատիր շահի օրօք դարձաւ աշխարհի հզօրագոյն տէրութիւններէն մէկը։ 19-րդ դարու հակամարտութիւնները Ռուսական կայսրութեան հետ բերին կարեւոր տարածքային կորուստներու։ Հանրային ճնշումները 1906 թուականին բերին սահմանադրական յեղափոխութեան, որմէ ետք  հաստատուեցաւ սահմանադրական միապետութիւն։ 1953 թուականին ԱՄՆ-ի եւ Մեծն Բրիտանիայի կողմէ հրահրուած յեղաշրջումը Իրանը դարձուց Արեւմուտքի հետ լաւ յարաբերութիւններով երկիր։ Օտարերկրեայ ազդեցութեան դէմ բողոքները 1979 թուականին բերին յեղափոխութեան, որու որպէս արդիւնք հիմնադրուեցաւ Իսլամական հանրապետութիւն։ 1980-ական թուականներուն երկիրը ներքաշուեցաւ պատերազմի մէջ Իրաքի դէմ, որ տեւեց մօտ ինը տարի, եւ որու արդիւնք՝ երկու երկիրները ունեցան մարդկային եւ ֆինանսական ահռելի կորուստներ։

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Իրան
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով