Մեծ Պահք

մինի
Մեծ Պահոց շրջանը ինքնաքննութեան եւ խոկումի ժամանակաշրջան է, երբ հաւատացեալները ո՛չ միայն որոշ ուտելիքներէ կը հրաժարին, այլեւ՝ հեռու մնալով մարմնական հաճոյքներէն, ապաշխարութեամբ ու աղօթասացութեամբ չափաւոր եւ զուսպ կեանք մը կը վարեն:

 Տեւողութիւն 
Ըստ Հայ Եկեղեցւոյ Տօնացոյցին՝ Քառասնորդաց Պահքը կը սկսի Բուն Բարեկենդանի յաջորդ օրը: Բուն Բարեկենդանէն մինչեւ Ս. Զատիկ, Մեծ Պահքի շրջան կը կոչուի: Ան մեծ կը կոչուի պահքերուն մէջ ամէնէն երկարատեւը (քառասուն օր) ըլլալուն համար: Այս պահքը կը կոչուի նաեւ Քառասնորդաց, քառասուն օր տեւելուն պատճառով: Ժամանակին կը կոչուէր նաեւ Աղ ու հաց: Հին ժամանակ՝ աղ ու հաց կ'ուտէին Մեծ Պահոց որոշ օրերուն: 

Մեծ Պահքը կը բաղկանայ ութ շաբաթէ, Առաջաւորացն ալ միասին հաշուելով: Բայց քանի որ Շաբաթ եւ Կիրակի օրերուն պահեցողութիւնը արգիլուած էր նզովքով (կանոն Թադէոս Առաքեալի, 27) հետեւաբար ութ շաբաթներէն Կիրակիներն ու Շաբաթները զեղչելով (16 օր), կը մնան Մեծ Պահքի քառասուն օրերը: Պահք կամ պաս՝ կը նշանակէ հրաժարիլ որոշ տեսակի կերակուրներէ, յատկապէս մսեղէնէ, կաթնեղէնէ, հաւկիթէ եւ նուիրուիլ զղջումի, ինքնաքննութեան եւ ապաշխարութեան:

Քառասուն օրերը կապուած են Քրիստոսի անապատ քաշուած միջոցին քառասնօրեայ ծոմապահութեան, աղօթքի եւ ապաշխարութեան շրջանին, ինչպէս նաեւ` Ս. Գիրքին մէջ յաճախ յիշուող 40 խորհրդանշական թիւին հետ: Իրականութեան մէջ, քառասնօրեայ պահքը 47 օր կը տեւէ, իսկ 48-րդ օրը` Ճրագալոյց, Ս. Զատկուան նաւակատիքն է: Քառասնօրեայ պահքին օրերը կը կոչուին «Աղեւացքի օրեր», այսինքն` Մեծ պահքը աղով ու հացով անցընելու ժամանակաշրջան: Ժամանակին աղ ու հացով կ'ապրէին ճգնաւորներն ու անապատականները:

Պահքի գաղափարը առաջին անգամ յիշուած է հրեայ ժողովուրդին կրօնական կեանքին մէջ։ Ղուկասու Աւետարանին Փարիսեցիին եւ Մաքսաւորին առակին մէջ կը յիշուի, թէ Փարիսեցին շաբաթը երկու անգամ ծոմ կը պահէրՊահքի Տեւողութիւնը։
 Պահքին Նպատակը 
Հիմնական յօդուած՝ Պահք

Մեծ պահքը հայ եկեղեցւոյ մէջ սննդականոնային կամ առողջապահական մտահոգութիւններով չէ հաստատուած: Անիկա հաստատուած է Քրիստոսի օրինակին հետեւողութեամբ, երբ Ան իր քարոզչութիւնը սկսելէ առաջ, քառասուն օր շարունակ մեկուսացած է անապատին մէջ, ինքզինք կերակուրէ զրկած եւ աղօթքով ապրած՝ հոգեպէս զօրանալու համար: Ուրեմն, Քրիստոսի հետեւողութեամբ, հարկ է գիտնալ եւ գիտակցիլ, որ պահքը ամէնէն առաջ հոգեւոր վերանորոգութեան իւրայատուկ առիթ մըն է, որ անպայման հոգեւոր կեանքը ազնուացնելու պէտք է ծառայէՄեծ Պահքին Նպատակը:

Հայաստանեայց Առաքելական Ս. եկեղեցին պահքը հաստատած է երկու գխաւոր նպատակներով.
Հոգեւոր զօրութեան,
Մարմնական առողջութեան:

Պահեցողութիւնը մարդ արարածի հոգիին եւ հոգեկան առողջութեան կը նպաստէ։ Եթէ ինքնազրկումը չխախտի եւ հաւատացեալը դիմանայ ըստ պատշաճի պահելու պահքը՝ իր կամքին զօրացման համար, մարզանք ըրած եւ օգուտ բերած կ'ըլլայ։ 

Պահեցողութիւնը ամբողջական դարձ է առ Աստուած, այսինքն՝ կը նշանակէ հրաժարիլ ամէն տեսակի գայթակղեցուցիչ եւ հոգին աղարտող սովորութիւններէն (աշխարհիկ հաճոյքներէն, շատախօսութենէն, ստախօսութենէն, մոլի սովորութիւններէն, եւ այլ մեղքերէն) եւ հետամուտ ըլլալ բարեգործութեան:

Պահքը, Քրիստոսի հասկացողութեամբ, արտաքին երեւոյթով լոկ իմանալի եւ պահելիք բան չէ, այլ` ներքին, հոգիի հաւատքով ըմբռնելի եւ կատարելի իրողութիւն: Պահեցողութիւնը մարդ արարածը կը վարժեցնէ ժուժկալութեան: Յովհաննէս Մանդակունի հայրապետ կը բնորոշէ պահքի հասկացողութիւնը քրիստոնէական ըմբռնման մէջ.

200px|մինի|ձախից|լուբիա
Արդարեւ, պահք պահելով մարդ արարած հոգ տարած կ'ըլլայ մարմինի եւ հոգիի առողջութեան հաւասարապէս։ 

Մարմինը առողջ կ'ըլլայ, հաւատքը՝ ամուր, խիղճը՝ հանգիստ, կամքը՝ պինդ։ Հաւատացեալը իր ուշադրութիւնը կը դարձնէ մարդկային, հոգեւոր եւ աստուածային ճշմարտութիւններու եւ արժէքներու վրայ։
200px|մինի|աջից|Ոսպ
 Մեծ Պահքը Ունի Եօթ Յիշարժան Կիրակիներ 
Հիմնական յօդուած՝ Մեծ Պահքի Կիրակիներ

Բուն Բարեկենդան, Արտաքսման, Անառակին, Անիրաւ Տնտեսին, Անիրաւ Դատաւորին, Գալստեան եւ Ծաղկազարդ։
 Մեծ Պահքին Բարեկենդանը կը կոչուի՝ Բուն Բարեկենդան  
Անիկա կը նախորդէ ամէնէն կարեւոր պահքին։ Բարեկենդանը կենդանական եւ ճոխ ուտելիք գործածելու վերջին օրն է, մարդու երջանկութեան յիշատակն է, ուր դրախտին մէջ Ադամն ու Եւան վայելած էին։ Անիկա նաեւ դրախտային կեանքի օրինակ է, ուր մարդուն արտօնուած էր, ճաշակել բոլոր պտուղները. Բարեկենդանը առաքինութիւններու արտայայտութիւնն է. այդ օրը մարդիկ սուգէն կ'անցնին ուրախութեան, չարչարանքէն խաղաղութեան։ Այս ընկալումով է, որ իւրաքանչիւր Քրիստոնեայ անհատի համար, խոնարհումով, ապաշխարութեամբ, պահքով եւ ողորմութեան յոյսով կը սկսի Մեծ Պահքի ճանապարհը։

 Պահքին 40 օրերու խորհրդանիշը  
Քրիստոսի քառասուն օրերը կը խորհրդանշեն անապատի աղօթքը, ծոմապահութեան եւ ապաշխարհութեան շրջանը: Քառասնօրեայ պահքին կը յաջորդէ մէկ շաբթուան պահքի շրջան մը, որն է «Աւագ Շաբաթ»ը, որ կ'ընդգրէ, Փրկիչին երկրային կեանքի վերջին կարեւորագոյն իրողութիւնները, Յաղթական Մուտքը Երուսաղէմ (Ծաղկազարդ), Վերջին Ընթրիքը, Մատնութիւնը, Չարչարանքը, Խաղաղութիւնը, Մահը, Թաղումը, եւ ի վերջոյ հրաշափառ Յարութիւնը՝ Ս. Զատիկը:
 Մեծ Պահքի շարականներ 
Մեծ Պահքի ընթացքին, շարականի յատուկ երգեցողութիւն տեղի կ'ունենայ ամէն օր, հիմնականօրէն խաղաղական ժամերգութեան ընթացքին, որն է՝ «Շնորհեա՛ մեզ Տէր» շարականը, Ս. Ներսէս Շնորհալի կաթողիկոսին հեղինակութեամբ։

 Խորանին վարագոյրը՝ Մեծ Պահոց շրջանին 
Բուն Բարեկենդանէն օր մը առաջ, այսինքն՝ Շաբաթ երեկոյեան, ժամերգութենէն ետք, եկեղեցական օրէնքով, խորանին վարագոյրը սեւով կը ծածկուի ու խորանը կը փակուի մինչեւ Մեծ պահոց աւարտը եւ ոչ թէ փակեալ խորանէն ետք կը փակուի վարագոյրը:

Մեծ պահոց շրջանին պատարագը գոց վարագոյրի ետին կը մատուցուի։

 Պատարագի տեւողութիւն 
Ս. Պատարագը եթէ բնական կշռոյթով երգուի, մէկուկէս ժամ կը տեւէ։ Մեծ պահոց շրջանին այդ տեւողութիւնը կը նուազի, տրուած ըլլալով, որ Ս. Պատարագի մուտքի եւ աւարտի բաժինները զեղչուած են, հետեւաբար՝ պատարագիչը գոց վարագոյրի ետին կը զգեստաւորուի ու Ս. Պատարագը սկիզբ կ'առնէ գրեթէ Աւետարանի ընթերցումով ու կը փակուի «Ի Սուրբ, ի Սուրբ»էն ետք, որմէ ետք պատարագիչը փիլոնով կ'իջնէ դաս, կանոնական քանի մը աղօթքները կը կարդայ ու ժողովուրդը կ'արձակէ։ Իսկ հոգեհանգիստի պարագային, հոգեհանգիստը կը կատարէ, Աւետարանը կը կարդայ, ապա կ'արձակէ ժողովուրդըԵկեղեցւոյ Ս. Պատարագը։

 Մեծ Պահքը իր արարողութիւններով (Արեւագալ, Հսկում, Միջինք) 
Դարերէ ի վեր մեզի փոխանցուած՝ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ արարողութիւններուն հոգեթով ներշնչումով կը շարունակուին Մեծ պահոց յատուկ արարողութիւնները։

 Արեւագալի արարողութիւն 
Առաւօտեան ժամերուն, եկեղեցիներուն մէջ տեղի կ'ունենայ վեց շաբաթներու վրայ, շաբաթական երկու ժամերգութիւններով եւ մեղքերէ հեռու մնալու «Հրաժարիմք» աղօթքով:

Միջնադարեան սրբազան գրականութիւնը կը հնչէ Մեծ պահոց շաբաթներուն, Արեւագալի լոյսին փառաբանանքով. «Լոյս, Արարիչ լուսոյ, առաջին լոյս»։

 Հսկումի արարողութիւն  
Նոյնպէս շաբաթական երկու երեկոներ՝ Չորեքշաբթի եւ Ուրբաթ երեկոները յատուկ ժամերգութեամբ կը փառաւորուին սուրբ հայրերուն ստեղծագործած աղօթքները։

Ժողովուրդին սիրած աղօթքի պահն է, Աստուծոյ հետ զրուցելու ժամը, մանաւանդ երբ Գրիգոր Նարեկացին է յիշեցնողը «Ընկալ քաղցրութեամբ, Տէր Աստուած հզօր, զդառնացողիս զաղաչանս»: Նարեկացիին խնդրանքները կը շարունակուին։ Քիչ ետք Ներսէս Շնորհալին կը խօսի իր «Հաւատով խոստովանիմ» 24 տուներէ բաղկացած սքանչելի աղօթքով։

 Միջինքը 
Մեծ պահոց եօթը շաբաթներուն կէսը յիշեցնող օրն է, որ կը զուգադիպի Չորեքշաբթի օրուան։ Եկեղեցական տօն մը չէ, չունի յատուկ արարողութիւն, որովհետեւ պարզապէս թուական մը կը յիշեցնէՄԵԾ ՊԱՀՔԸ ԻՐ ԱՐԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՎ. ԱՐԵՒԱԳԱԼ, ՀՍԿՈՒՄ, ՄԻՋԻՆՔ:

 Պսակի, Մկրտութեան ու մատաղի խորհուրդները՝ Մեծ պահքի շրջանին 

 Մեծ Պահքի ընթացքին, սովորաբար պսակադրութիւն չի կատարուիր: 

 Մեծ Պահքի ընթացքին մատաղ կարելի չէ մատուցել, իսկ մկրտութիւն կարելի է: Մկրտութեան համար տարուան ընթացքին ոչ մէկ օր արգիլուած է:

 Ս.Հաղորդութեան Խորհուրդը 
Պահքի շրջանին Ս. Հաղորդութիւն չի տրուիր՝ բացի, երբ բաց Խորանով Պատարագ կը մատուցուիՍ.Հաղորդութեան Խորհուրդը:

 Ծանօթագրութիւններ 

 Տե՛ս նաեւ 

 Մեծ Պահքի Աւանդութիւններ Եւ Սովորութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրօն