Շիրվանզադէ

Շիրվանզադէ (Ալեքսանդր Մովսիսեան, ), հայ թատերագիր։

Ծնած է Շամախի, Պաքուի մօտակայքը։ Ունեցած է դժուար պատանեկութիւն մը, ցնցուած՝ յատկապէս, ծննդավայր քաղաքը քանդող երկրաշարժներէն եւ հօրը սնանկութենէն։

 Կենսագրութիւն 

Նախնական դպրատունէ մը ետք ռուսական վարժարան կը յաճախէ: Պատանի՝ կը լքէ ուսումը, կ'երթայ Պաքու՝ ազգականներու մօտ ու կը դառնայ պաշտօնեայ, միաժամանակ ընթերցումներով կը ջանայ ինքնազարգացում ձեռք բերել։ Շուտով մամուլի մէջ կը սկսին երեւիլ իր առաջին թղթակցութիւններն ու պատմուածքները։ 1883-ին Շիրվանզադէ կը հրաժարի պաշտօնեայի կեանքէն ու կը փոխադրուի Թիֆլիս՝ զբաղելու համար առաւելաբար գրականութեամբ։ Կը ծանօթանայ Րաֆֆիի եւ այլ երէց գրագէտներու։ Հոն կը մնայ աւելի քան քսան տարի, կը գրէ իր գլխաւոր վէպերը, նաեւ բազմաթիւ պատմուածքներ, իբր գլխաւոր նիւթ ունենալով քաղաքաբնակ (առաւելաբար՝ քաղքենի խաւի) հայութիւնը եւ զայն շրջապատող ուրիշ ազգի տիպարներ, նկարագիրներ ու կենցաղ։

1898-ին՝ իբր յեղափոխական, ցարական ոստիկանութեան կողմէ ձերբակալուած՝ տարի մը կ'աքսորուի Օտեսա՝ Սեւ Ծովու վրայ, ապա կը դառնայ Կովկաս։

1905-ին կ'անցնի Փարիզ, ուր հնգամեակ մը կը հետեւի Սորպոնի գրականութեան դասընթացքներուն։

1911-ին, արեւելահայ եւ արեւմտահայ շրջաններուն մէջ կը նշուի Շիրվանզադէի գրական գործունէութեան 30-ամեակը, իբր արտայայտութիւն իր վայելած համահայկական ճանաչման։ Նոյն տարին, ան կը վերադառնայ Կովկաս (նախ՝ Թիֆլիս, ապա 1917-էն 1919՝ Երեւան)։

Տասնամեայ գործունէութեան ընթացքին, Շիրվանզադէ յատկապէս կը գրէ եւ կը բեմադրէ իր գլխաւոր թատերգութիւնները։

Քանի մը տարի կրկին արտասահման (Եւրոպա ու Ամերիկա) ապրելէ ետք, Շիրվանզադէ 1926-ին վերջնականապէս կը հաստատուի Հայաստան, ուր խորհրդային վարչակարգը՝ իր կարգին, անոր կը շնորհէ անհրաժեշտ ճանաչումը։ 1930-ին, յոբելեանին առիթով, Երեւանի մէջ կը հրատարակուին իր ամբողջական երկերը։

 Երկեր 

 Արտիստը (Artistē) — 1924
 Չար ոգի, Նամուս, Պատուի համար — 1979
 Երկեր. հինգ հատորով — 1986–1988
 Երկեր — 1983
 Երկերու ժողովածու. տասը հատորով  — 1959
 Չար ոգի. թատրերգութիւն  — Անգլերէնի թարգմանուած Նշան Փարլաքեանի կողմէ (1980)
 Պատուի համար  — Թարգմանուած «Պատուի համար»-էն եւ ներածականը՝ Նշան Փարլաքեանի (1976)
 Երկերու լիակատար ժողովածու  — 1934
 Պատուի համար — Ռուսերէն հրատարակութիւն (1941)
 Ընտիր երկեր  — Ռուսերէն (1947, 1949, 1952)
 Քաոս. վէպ — 1956
 Մելանիա. վէպիկ. կովկասեան իրական կեանքէն — 1938
 Երկերու ժողովածու. երեք հատորով  — Ռուսերէն (1957)
 Ցաւագարը  — 1958
 Վերջին շատրուանը. սենար — 1937
 Եօթը պատմուածքներ — 1920

 Ժառանգութիւն 
Շիրվանզադէի երկերէն քանի մը հատը վերածուած են ժապաւէններու (ֆիլմերու) Խորհրդային Հայաստանի մէջ. «Նամուս»՝ 1925-ին, «Չար ոգի»՝ 1927-ին, «Պատուի համար»՝ 1956-ին, «Մորգանի խնամին»՝ 1970-ին եւ «Քաոս»՝ 1973-ին։ Երեւանի մէջ փողոց մը եւ դպրոց մը կը կրեն իր անունը, ինչպէս նաեւ Կապանի թատրոնը անուանուած է ի պատիւ իրեն։

 Գրականութիւն Շիրվանզադէի ու անոր ստեղծագործութեան մասին 
 Սարգիս Մելիքսեթեան, Մտերմական Շիրվանզադէն, Երեւան, Հայպետհրատ, 1964։
 Գուրգէն Վանանդեցի, Շիրվանզադէի ստեղծագործութեան հիմնական գիծերը, Երեւան, Պետհրատ, 1930։
 Յարութիւն Սուրխաթեան, Շիրվանզադէի 50-ամեայ գրական գործունէութեան յոբելեանը, 1880-1930, Պաքու, 1930, 42 էջ։
 Արսէն Տէրտէրեան, Շիրվանզադէ, Հայ ընտանիքի ինտելեգենտի վիպասանը (երեսնամեայ գրական գործունէութեան առթիւ), Թիֆլիս, տպարան «Կուլտուրա», 1911, 198 էջ (հրատարակութիւն «Գեղարուեստ» հանդէսի)։
 Արսէն Տէրտէրեան, Շիրվանզադէի գրական տիպերի հանրագիտարանը, Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 427 էջ։

 Աղբիւր 
 Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 102:

 Արտաքին յղումներ 
 Ալեքսանդր Շիրվանզադէն Հայկական Հանրագիտարանին մէջ 
 Շիրվանզադէ ստեղծագործութիւններու թեքսթերը 

 Ծանօթագրութիւն 
Ստորոգութիւն:1858 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1935 մահեր
Ստորոգութիւն:18 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Օգոստոսի մահեր
Ստորոգութիւն:Պաքու ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ