Արցախ (նահանգ)

Արցախ (նաեւ՝ Արձախ, Արցախամայր). Մեծ Հայքի տասներորդ նահանգը, տարածուած էր Փոքր Կովկասի արեւելեան եւ Հայկական Լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ։ Կ՛ընդգրկէր այժմեան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը՝ հարակից ազատագրուած տարածքներով, եւ կը տարածուի մինչեւ Իջեւանի շրջանը։ Հիւսիս-արեւելքէն եւ արեւելքէն կը սահմանակցէր Ուտիք նահանգին, արմուտքէն Աղաունոյ գետակով՝ Սիւնիքին: Հիւսիս-արեւմուտքին Արցախի սահմանները կը տարածուին մինչեւ Սեւանայ լիճի արեւելեան ափին, հարաւէն՝ Երասխի հովիտէն մինչեւ Մուխանք դաշտը՝ ընդգրկելով այդ դաշտի արեւմտեան բաժնին կէսը։

Արցախի նախարարութիւնը կոչուած է նաեւ Ծաւդեացւոց կամ Ծաւդէից իշխանութիւն, իշխանանիստ Ծաւդք (Զոդ) աւանի անունով։ Առանշահիկներու թագաւորութեան շրջանին՝ Դիւթական աւանը դարձած է նահանգի կեդրոնը։ Յետագային նահանգի գլխաւոր քաղաքը եղած է Փառնէս (Փառիսոս) բերդաւանը, Հայկական Փառիսոսի Թագաւորութեան օրերուն (X-XI դդ):

 Վարչական բաժանում 
Արցախ աշխարհի տարածութիւնը կը կազմէր 11.528 քմ²: Ան ունէր 12 գաւառ.
 Միւս Հաբանդ -կեդրոնը՝ Ամարաս
 Սիսական-ի-Կոտակ կոչուած է նաեւ Սիսական-ի-Ոստան- կեդրոնը՝ Թաղեր
 Վայկունիք- կեդրոնը՝ Վայկունիք
 Բերդաձոր- կեդրոնը՝ Բերձոր
 Մեծ Առանք կոչուած է նաեւ Մեծիրանք- կեդրոնը՝ Գանձասար
 Մեծ Կուենք-կոչուած է նաեւ Մեծ Կողմանք
 Հարճլանք
 Մուխանք- կեդրոնը՝ Գիշ
 Պիանք- կեդրոնը՝ Վարարակն
 Պարզկանք կոչուած է նաեւ Պարծկանք
 Քուստ-ի-Փառնէս - կեդրոնը՝ Փառնէս
 Կողթ

 Արցախի բաժանումը ըստ Մակար Բարխուդարեանցի 
Իր «Արցախ» գիրքին մէջ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարեանց, 19-րդ դարուն Արցախը կը բաժնէ հետեւեալ կերպով.

 Պատմական տեղեկանք 
մինի|250px|Կենդանակերպ խորաքանդակ Գանձասարի մէջ, որպես Խաչենի իշխանական տան խորհրդանիշ
Հնագոյն ժամանակներէն սկսած նահանգի բնակչութիւնը զբաղած է հացահատիկային կուլտուրաներու մշակութեամբ, այգեգործութեամբ եւ շերամապահութեամբ։ Ամբողջ արեւելքի մէջ յայտնի էին Արցախի մէջ բուծուող ձիերը, որոնք աչքի կը զարնէին իրենց դիմացկունութեամբ եւ արագավազութեամբ։

Արցախի նախարարական տունը սերած էր Հայկ նահապետի ժառանգ Սիսակէն: Արցախի առաջին եպիսկոպոս Գրիգորիսը շատ մեծ դեր խաղցած է Արցախի եւ Ուտիքի բնակչութեան քրիստոնէացման ծիրէն ներս։ 5-րդ դարու սկզբը Մեսրոպ Մաշտոց եւ իր աշակերտները, հայերէն գիրն ու դպրութիւնը տարածած են Արցախի մէջ եւ պայքարած են հեթանոսութեան մնացորդներուն դէմ։

5-րդ եւ 6-րդ դարերուն, Արցախ կը մտնէ պարսկահպատակ Աղուան մարզպանութեան մէջ։ Վարդանանց պատերազմի մասնակից Արցախի արուձին Աւարայրի ճակատամարտին կը գլխաւորէր Առանշահիկ Բակ իշխանը, որ պատերազմէն ետք վերադարձաւ Արցախ եւ զայն  պարսիկներէն պաշտպանեց։

Օգտուելով Պարսից արքունիքի զիջումներէն, Արցախի Առանշահիկները 5-րդ դարու վերջը Վաչագան Բարեպաշտի գլխաւորութեամբ ստեղծեցին Աղուաններու թագաւորութիւնը, որուն մէջ կ՛ընդգրկէին Ուտիքը եւ Անդրկուրեան Կամբեճան հայաբնակ գաւառը։

7-րդ դարասկզբին Արցախը եւ ամբողջ արեւելեան Անդրկովկասը կ՛ենթարկուին խազարներու ներխուժման։ 7-րդ դարու կէսէն մինչեւ 9-րդ դարավերջը Արցախը կը գտնուէր արաբական տիրապետութեան տակ։ Արցախի ու հարակից հայկական գաւառներու ապստամբութիւնները արաբներու կողմէն ճնշումի կ՛ենթարկուէին դաժանօրէն, անոնց կազմակերպիչներէն շատերը աքսորուեցան, սակայն, չնայած անոր, 9-րդ դարավերջին Արցախի իշխանական տան երկու ճիւղերը հզորացան եւ Բագրատունեաց թագաւորութեան ենթակայ ըլլալով՝ ստեղծեցին երկու փոքրիկ թագաւորութիւն, մէկը՝ Դիզակի մէջ, միւսը՝ Խաչէնին մէջ։ Արցախի նախարարական տան եռանդուն գործունէութիւնն ու մշակութային բուռն վերելքը անընդմէջ շարունակուեցաւ Խաչէնի մէջ։ 12-րդ դարու երկրորդ կիսուն հոն արդէն կ՛իշխէին Առանշահիկ հարստութեան երեք ճիւղերը՝ Ներքին Խաչէնի, Հաթերքի եւ Ծարա կամ Վերին Խաչէնի իշխանութիւնները։

Մոնկոլներու տիրապետութեան նախօրեային Ներքին Խաչէնի ու Վերին Խաչէնի իշխանութիւնները խնամիութեամբ կապուած էին Զաքարեան զօրապետներուն հետ եւ կը վայլէին անոնց հովանաւորութիւնն ու աջակցութիւնը։ Մոնկոլ-Թաթարներու տիրապետութեան շրջանին Արցախ–Խաչէնի բնակչութեան վրայ ծանր հարկ դրուեցաւ։ Լենկթիմուրը 1387–ին ասպատակեց նաեւ Խաչէնը՝ կոտորելով  գրեթէ բոլոր իշխանական տուներու տէրերուն։  16-րդ դարավերջին եւ 17-դարու սկզբը այդ իշխանութիւնները մանրացած, վերածուած էին գաւառական վարչական միաւորումներու, որոնք կը կոչուէին մելիքութիւններ եւ իրենց մէջ կը պահէին հայ պետականութեան վերջին բեկորները։ Այս մանր պետական միաւորումներն էին, որոնք կը գլխաւորէին հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը՝ պարսկական ու թրքական բռնապետութիւններուն դէմ։ Արցախի հայկական աւատական իշխանութիւնները հարատեւեցին մինչեւ անոր միացումը Ցարական Ռուսաստանին, որ տեղի ունեցաւ 1813–ին, Կիւլիստանի պայմանագրով:

 Տե՛ս նաեւ 
 Արցախի թագաւորութիւն
 Լեռնային Ղարաբաղ
 Լեռնային Ղարաբաղի պատմութիւն

 Ծանօթագրութիւններ