Յովսէփ Արղութեան

Յովսէփ Արղութեան (Երկայնաբազուկ) (23 Մայիս 1743, Սանահին – 9 Մարտ 1801, Թիֆլիս), արքեպիսկոպոս, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։

Ծնած է Սանահին, սերած՝ Զաքարեաններու իշխանական տոհմէն։ 

Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ հայրենի Սանահին վանքի դպրոցին մէջ, ապա Էջմիածինի Ժառանգաւորաց դպրոցին մէջ, ուր Սիմէոն Երեւանցի կաթողիկոսը կ'որդեգրէ զինք եւ սարկաւագ կը ձեռնադրէ։ 1765-ին ան վարդապետ կը ձեռնադրուի, իսկ 1771 Դեկտեմբեր 25-ին՝ եպիսկոպոս եւ իբրեւ նուիրակ Թուրքիա կ'ուղարկուի Էջմիածնի նոր շինութիւններուն համար ժողովարարութիւն ընելու։ Անկէ վեռադառնալով՝ 1773-ին արքեպիսկոպոսութիւն կը ստանայ եւ կ'ուղարկուի Աստրախան, իբրեւ առաջնորդ համայն ռուսիաբնակ հայոց։ Արղութեան սատար կը կանգնի շուրջ 12600 ղրիմահայերու արտագաղթին (1778) Ռուսաստան, անոնց համար կը հիմնէ հինգ գիւղ (Չալթըր, Մեծ Սալա, Սուլթան Սալա, Թոփթի եւ Նովիթա) ու քաղաք մը (1780), կ'օրհնէ քաղաքին ծնունդն ու կ'անուանէ՝ Նոր Նախիջեւան եւ 126 յօդուածներէ բաղկացած կանոնագրութիւն մը կը գրէ՝ քաղաքական օրէնքներու յաւելուածով։

Իբրեւ հմուտ քաղաքագէտ Արղութեան իւրաքանչիւր պատեհ առիթով, ըստ արժանւոյն, կը ներկայանայ հայ ժողովրդին։ Ան գործունեայ ըլլալով՝ սկիզբէն ցոյց կու տայ իր ընդունակութիւնները, կ'այցելէ իր թեմի ցրուած հայերը, կը բանայ ուսումնարաններ, կ'ուսումնասիրէ իր հօտի դրութիւնն ու ծրագիրներ կը պատրաստէ անոնց վիճակը բարւոքելու համար։

Արղութեան եղած է ռուսահայ առաջին տպարանի ստեղծման նախաձեռնողներէն, հրատարակչական գործի կազմակերպիչն ու ոգեշնչողը։ Անոր ջանքերով ռուսահայ կեդրոններուն մէջ (Փեթերսպուրկ, Նոր Նախիջեւան, Աստրախան) հրատարակուած է աւելի քան քառասուն գիրք։ Արղութեան նամակագրական կապեր ունեցած է Ռուսաստանի հայկական գաղթավայրերու ներկայացուցիչներու, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Ղուկաս Ա․ Կարնեցիի, Վրաստանի եւ Հնդկաստանի հայ համայնքներու, ռուսական պետական գործիչներու, Վրաց Հերակլ II եւ Գէորգի XII թագաւորներուն, Արցախի մելիքներուն եւ բազմաթիւ այլ գործիչներու հետ։

Պահպանուած են անոր առաքած նամակներուն պատճէնները, որոնք կարեւոր սկզբնաղբիւրներ են XVIII դարու վերջի պատմութեան ուսումնասիրման համար։

 Տպագրական գործունէութիւն 
Արղութեան համագործակցեցաւ հնդկահայ հարուստ վաճառական Գրիգոր Խալտարեանի հետ՝ հիմնելու համար Ռուսաստանի առաջին հայկական տպարանը։ Խալտարեան իր տպագրական մամուլը Լոնտոնէն Սեն Փեթերսպուրկ տեղափոխեց 1781-ին՝ ամենայն հաւանականութեամբ Արղութեանի օգնութեամբ։ Արղութեան պատուիրեց Խալտարեանի տպարանին կողմէ հրատարակուած գրեթէ բոլոր գիրքերը։ 1789-ին ան գնեց տպարանը Խալտարեանի այրիէն եւ զայն տեղափոխեց Նոր Նախիջեւան, իսկ աւելի ուշ՝ Աստրախան։

Արղութեան օգտագործեց հայկական սփիւռքի հարուստ վաճառականներուն հետ իր ունեցած կապերը՝ տպագրական գործունէութեան համար նիւթական աջակցութիւն ապահովելու նպատակով։ Արղութեանի ջանքերով ռուսահայ տպարանին կողմէ հրատարակուեցաւ աւելի քան քառասուն գիրք։ Ան նաեւ հեղինակեց եւ տպագրեց կրօնական նիւթերով քանի մը աշխատութիւններ։ Տպարանը գործեց մինչեւ Արղութեանի մահը՝ 1801 թուականը։

 Կաթողիկոս ընտրուիլը եւ մահը 
1799-ին Ղուկաս Ա. Կարնեցի կաթողիկոսի մահէն ետք, Արղութեան հանդէս եկաւ որպէս այդ պաշտօնի հինգ թեկնածուներէն մէկը։ 1800 թուականին, Ռուսաստանի կողմէ բանեցուած զգալի ճնշումներու օգնութեամբ, ան ընտրուեցաւ Էջմիածնի Կաթողիկոս։ 28 Յուլիս 1800-ին, Պաւել Ա. կայսրը զինք ճանչցաւ որպէս Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Սակայն, դէպի Էջմիածին իր պաշտօնը ստանձնելու ճամբուն վրայ, Արղութեան հիւանդացաւ եւ մահացաւ Թիֆլիս (Թբիլիսի)՝ 9 Մարտ 1801-ին, եւ երբեք չօծուեցաւ որպէս կաթողիկոս։

 Աղբիւր 
 Յիշատակարան, Վ. Գ. Զարդարեան, Ա. հատոր, Կ. Պոլիս 1911, էջ 49:

Ստորոգութիւն:Հայ արքեպիսկոպոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ

 Ծանօթագրութիւն