Մեհմեթ Թալէաթ փաշա

Թալէաթ Փաշա (), թուրք պետական գործիչ։ Երիտթուրքական «Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն» (օսման.` اتحاد وترقي جمعيتى,  حزب) կուսակցութեան պարագլուխներէն։ 1913-1918 թուականներուն ստանձնած է Օսմանեան Թուրքիոյ ներքին գործոց նախարարի պաշտօնը։

Թալէաթը Հայոց Մեծ Եղեռնի գլխաւոր կազմակերպիչներէն մէկն է։ Եղած է հայերու տեղահանումն ու ցեղասպանութիւնը կազմակերպող «եռապետութեան» (Թալէաթ, Էնվէր, Ճեմալ) անդամ։

15 Մարտ 1921-ին Պերլինի մէջ, գնդակահարուած է Սողոմոն Թեհլիրեանի կողմէ՝ Նեմեսիս գործողութեան շրջանակներուն մէջ։

 Կենսագրութիւն 
Թալէաթ Փաշա ծնած է 1874 թուականին Ատրիանուպոլիս (Էտիրնէ) նահանգի Քրճալի քաղաքին մէջ (այժմ՝ Պուլկարիոյ Քրճալիի մարզ)՝ յետաքննիչի ընտանիքի մէջ։ Թուխ մաշկ ունենալուն պատճառով քաղաքական հակառակորդները երբեմն անոր Թալէաթ գնչու կ'անուանէին։ Աւարտած է Ատրիանուպոլսոյ բարձրագոյն դպրոցը։ Աշխատանքային գործունէութիւնն սկսած է որպէս ծառայող հեռագրատան մէջАлан Мурхед "Борьба за Дарданеллы", стр․ 11, ուր որպէս ապտուլհամիտեան բռնապետութեան դէմ պայքարի ապագայ մասնակից՝ միացաւ երիտթուրքերուն։ 1893 թուականին ձերբակալուեցաւ քաղաքական աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալելուն համար։ Երկու տարի ետք ազատ արձակուեցաւ եւ աքսորուեցաւ Սալոնիկ, ուր կը ղեկավարէր երիտթուրքերու կուսակցութեան տեղի բաժանմունքը եւ մտաւ Էմանուէլ Քարասոյի հիմնած «Ռիզորտ Մակեդոնիա» մասոնական ժողովարան։ 1898-1908 թուականներուն Սալոնիկի մէջ կ'աշխատէր նամակատար՝ յետագային դառնալով տեղի Նամակատարութեան ծառայութեան ղեկավարը։

1908 թուականի երիտթրքական յեղափոխութենէն ետք, Թալէաթ ընտրուեցաւ Օսմանեան խորհրդարանի՝ Մեճլիսի պատգամաւոր։ 1909 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ (Իսթանպուլ) մէջ հիմնեց «Հիւր վէ Քապուլ Էտիլմիշ» մասոնական ժողովարանը եւ երկու տարի ստանձնեց Մեծ մագիստրոսի պաշտօնHür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locası Derneği — Önceki Büyük Üstatlar։

1909-1912 թուականին Թալէաթ Օսմանեան կայսրութեան Ներքին գործոոց նախարարն էր։ 1910 թուականին օսմանեան խորհրդարանին մէջ չեղարկեց «Ընկերակցութեան օրէնքը» եւ արգիլեց ըստ ազգային պատկանելութեան ընկերակցութեանց հիմնումը։ Ողջ կայսրութեան տարածքին փակուեցան բոլոր ազգային ակումբները, իսկ Մանասթրի նահանգին մէջ տեղի սատրապ Շեւքեթ Թուրկութ փաշան զինաթափման հրէշային գործողութիւն կազմակերպեցПетров, Тодор, Билярски, Цочо (съставители), „ВМОРО през погледа на нейните основатели“, Военно Издателство, София, 2003, стр. 175.։ Խաղաղ բնաակչութիւնը ծաղրանքի կ'ենթարկուէր. պուլկարական սահմանադրական ակումբներու միութեան ղեկավարներուն մէկ մասը բանտարկուեցաւ Փոքր Ասիոյ բանտերուն մէջ, իսկ միւսները՝ սպաննուեցան։

1911 թուականին Թալէաթ կը դառնայ «Միաբանութիւն եւ Յառաջդիմութիւն» կուսակցութեան անդամ։ Յետագային՝ 1912 թուականին, կը ստանձնէ նամակատարութեան եւ հեռագրութեան նախարարի պաշտօնը. Պալքանեան պատերազմի ժամանակ (1912-1913) կը ծառայէր բանակին մէջ։

Թալէաթ 23 Յունուար 1913-ի պետական յեղաշրջման գլխաւոր կազմակերպիչներէն էր, երբ Էնվէր փաշան անձամբ գնդակահարեց ռազմական նախարար Նազիմ փաշան, որպէսզի մէկ տարի ետք ստանձնէ անոր պաշտօնը, իսկ Թալէաթ փաշա երկրորդ անգամ ստանձնեց Ներքին գործոց նախարարի պաշտօնը՝ միաժամանակ ըլլալով երիտթուրքերու կուսակցութեան կեդրոնական կոմիտէի նախագահ։ Թալէաթ փաշա կեանքի կը կոչէր օսմանականութեան քաղաքական գաղափարախօսութիւնը՝ կայսրութեան ոչ-թուրք ժողովուրդներու բռնի թրքացումը․ համիսլամական եւ աւելի շատ համաթուրանականութեան մոլեգին հետեւորդ էր։ Ունենալով հեռուն գացող նկրտումներ Կովկասի, Ղրիմի եւ Թուրքիստանի հաշուով, Թալէաթ մասնակցեցաւ «Թուրան եոլու» (Ճանապարհ դէպի Թուրան) ռազմաքաղաքական նախագիծի մշակման։

1914 թուականին, Թալէաթ, Էնվէր եւ Ճեմալ փաշաներուն հետ մտաւ երիտթրքական «եռապետութեան» կազմին մեջ, որոնք շուտով իրականացուցին հայ ժողովուրդի տարհանումն ու եղեռնը։ Ըստ Մշոյ մէջ գտնուող գերմանացի պաշտօնեայի վկայութեան՝

Ցեղասպանութեան հաստատումը տրուեցաւ 27 Փետրուար 1915-ին՝ Էնվէր փաշայի կողմէ ուղարկուած քօղարկուած հեռագրին մէջ, իսկ հայերուն «վերջնական բնաջնջման» յստակ քայլերը գրի առնուած էին 15 Ապրիլ 1915-ին Թալէաթ եւ Էնվէր փաշաներուն գաղտնի հրահանգին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութիւնն սկսաւ Զէյթուն քաղաքին մէջ 24 Ապրիլ 1915-ին։

1946 թուականին հրատարակուած իր յուշերուն մէջ, Թալէաթ փաշա կը խոստովանէր հայոց բռնի տարհանումն ու ոչնչացումը, սակայն անիկա կը բացատրէր թուրքերու բացառապէս «ազգային հետաքրքրութիւններու» պաշտպանութեամբ եւ «նահանգներուն մէջ՝ Ռուսիոյ հետ սահմանին հայկական պետութիւն ստեղծելուն խոչընդոտելու» նպատակով։ 7 Հոկտեմբեր 1918-ին, Թալէաթ փաշա ընդունեց երիտթուրքերու քաղաքականութեան տապալումն ու հրաժարումը՝ իշխանութենէն, այնուհետեւ փախաւ Գերմանիա, ուր կ'ապրէր «Ալի Սալի պէյ» անուան տակ։ 1919 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կայացած զինուորական արտակարգ դատարանը հեռակայ կերպով Թալէաթը դատապարտեց մահապատիժի զինվուորական յանցագործութիւններու եւ «կայսրութեան հայ բնակչութեան ոչնչացման» համար։

15 Մարտ 1921-ին Սողոմոն Թեհլիրեանը գնդակահարեց Թալէաթը՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութեան «Նեմեսիս» գործողութեան շրջանակներուն մէջ, որուն էութիւնը հայոց ցեղասպանութեան մեղաւորները պատժելն էր, ընդ որում, Թալէաթի անունը ցանկին վրայ առաջինն էր։ Պերլինի դատարանն արդարացուց Թեհլիրեանը որպէս անձ, որ գործած էր բաղձանքի վիճակի մէջ։ Դատական նիստին Թեհլիրեանի գերմանացի փաստաբանը մասնաւորապէս ըսաւ․

 Տե՛ս նաեւ 
 Հայոց Ցեղասպանութիւն
 Ասորիներու Ցեղասպանութիւն
 Ճեմալ փաշա
 Էնվէր փաշա
 Նեմեսիս գործողութիւն

 Ծանօթագրութիւններ 

 Արտաքին յղումներ 
 Армин Вегнер. Судебный процесс Талаата-паши.
 О личном архиве Талаат-паши
 Талаат Мехмед Паша в Энциклопедии Геноцид.ру 

Ստորոգութիւն:Թուրք պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:15 Մարտի մահեր