Ճոն Նաշ

Ճոն Ֆորպես Նաշ Ճիւնիոր, (, ): Ամերիկացի թուաբանագէտ մը, որ կատարած է հիմնական ու կարեւոր աշխատանքներ եւ միջոցառումներ Game, differential geometry եւ partial differential equations տեսութիւններով: Ճոն Նաշին գործերը եւ տեսութիւնները հմտութիւն մը կը հայթայթեն մարդ արարածին ամէնօրեայ կեանքի ընտրութիւններուն եւ որոշումներուն մէջ: Անոնք մեծապէս կը գործածուին տնտեսութեան մէջ։

Փրինսթոնի համալսարանին մէջ իբրեւ թուաբանագիտութիւն ուսումնասիրող, ինչպէս նաեւ իր կատարած տարբեր թուաբանագիտական տեսութիւններուն համար, իր կեանքին վերջին շրջանին, Նաշ Նոպէլեան Մրցանակին կ'արժանանայ 1994-ին, ինչպէս նաեւ՝ Ապել Մրցանակին, 2015-ին: Ան միակ անձն է, որ այս երկու մրցանակներուն տիրացած է:

 Հետազօտական Ներդրումներ 
Նաշը առատօրէն չէր հրատարակած, թէեւ անոր թուղթերէն շատեր համարուած են ուղենիշներ իրենց ոլորտներուն մէջ։

 Փրինսթընի մէջ յետ-բակալորիային ուսանող ըլլալով՝ ան խաղերու տեսութեան (game theory) եւ իսկական հանրայատկան երկրաչափութեան (real algebraic geometry) հիմնադրական ներդրումներ կատարեց։
 ՄԻԹի (MIT) մէջ յետ-դոկտորական գործակցող ըլլալով՝ Նաշը դարձաւ դէպի տարբերակային երկրաչափութիւն։ Թէեւ Նաշի տարբերակային երկրաչափութեան աշխատանքին արդիւնքները արտայայտուած են երկրաչափական լեզուով, սակայն աշխատանքը գրեթէ ամբողջութեամբ կը վերաբերի մասնակի տարբերակային հաւասարումներու մաթեմաթիկական վերլուծութեան։
 Իր երկու իզոմեթրական ներկերտման թէորէմները ապացուցելէ ետք, Նաշը դարձաւ անմիջապէս մասնակի տարբերակային հաւասարումներով զբաղուող հետազօտութիւններու, ուր ան յայտնագործեց ու ապացուցեց Տէ Ճորճի–Նաշ թէորէմը, այսպիսով լուծելով Հիլբերթի տասնիններորդ խնդրի մէկ ձեւը։

2011 թուականին, Ազգային Անվտանգութեան Գործակալութիւնը գաղտնազերծեց Նաշի կողմէ 1950-ականներուն գրուած նամակներ, որոնց մէջ ան առաջարկած էր նոր գոտաւորման-գաղտնազերծման մեքենայ։ Այդ նամակները ցոյց կու տան, որ Նաշը կանխատեսած էր արդի գաղտնագրութեան բազմաթիւ գաղափարներ, որոնք հիմնուած են հաշուողական դժուարութեան վրայ։

 Հիւանդութիւնը 
Նաշ կը ծանօթանայ քոլումպիացի ուսանողուհիի մը՝ Ալիսիա Լարտին, 1957-ին անոնք կ'ամուսնանան։ Յուլիս 1958-ին ամերիկեան Fortune ամսագիրը Ճոն Նաշը կ'անուանէ Ամերիակայի աստղ «նոր ուսողութեան» ոլորտին մէջ։ Շուտով ան հայր կը դառնայ: 1959-ին, Ճոն մտային հիւանդութիւններու ախտանշաններ կը սկսի ցուցաբերել (զքիցոֆրենիա): Նաշ 30 տարեկան էր, իսկ կինը՝ 26։ Ալիսիան կը ջանար էր պահել ամուսինին հիւանդութիւնը, որպէսզի փրկէ անոր ասպարէզը։ Սակայն վիճակին վատթարացման պատճառով Նաշը 1959-ին կը զրկուի աշխատանքէն եւ քանի մը տարի կը մնայ հոգեբուժական կեդրոնի մէջ, որպէսզի համապատասխան բուժում ստանայ:

1970-էն ետք, Ճոն Նաշին վիճակը կը սկսի բարեփոխուիլ եւ անոր կ'արտօնուի վերադառնալ իր ակադեմական աշխատանքին, 1980-ական թուականներու կիսուն: Նաշին պայքարը իր հիւանդութեան հետ կը դառնայ հիմնական նիւթը Սիլվիա Նասարին կենսագրութեան, ինչպէս նաեւ «A beautiful mind» ֆիլմին, որուն գլխաւոր դերասանն է Ռուսէլ Քրաուը, որ կը կատարէ Ճոն Նաշին դերը:

Ճոն եւ կինը՝ Ալիսիա Նաշ կը մահանան ինքնաշարժի արկածի մը հետեւանքով, 23 Մայիս, 2015-ին, Նիւ Ճըրսի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ:

 Պարգեւներ 
ՏարինՄրցանակըՀիմնաւորումը1978INFORMS John von Neumann Տեսութեան Մրցանակ (Քարլթըն Լեմքիի հետ)«Խաղերու տեսութեան մէջ իրենց ակնառու նպաստներուն համար»։1994Շուեդիոյ Պետական Դրամատան Մրցանակը՝ Տնտեսական Գիտութիւններու Մէջ՝ Ի Յիշատակ Ալֆրէտ Նոպէլի (Alfred Nobel) (Ճոն Հարսանիի եւ Ռայնհարտ Սելթենի հետ)«Ոչ համագործակցային խաղերու տեսութեան մէջ հաւասարակշռութիւններու իրենց ռահվիրայ վերլուծութեան համար»։1999Լերոյ Փի. Սթիլի Մրցանակը՝ Հետազօտութեան Հիմնարար Նպաստի համարԻր 1956-ի «Ռիմանեան բազմաձեւութիւններու ներդրման խնդիրը» (The imbedding problem for Riemannian manifolds) յօդուածին համար։2002Գործողութիւններու Հետազօտութեան եւ Կառավարման Գիտութիւններու Հիմնարկի (Institute for Operations Research and the Management Sciences) Անդամակից (Fellow)2010Կրկնակի Պարոյրի Մետալ (Double Helix Medal)2015Աբէլի Մրցանակ (Լուիս Նիրենպերկի հետ)«Ոչ գծային մասնակի տիֆերենցիալ հաւասարումներու տեսութեան մէջ եւ անոր երկրաչափական վերլուծութեան կիրառութիւններուն մէջ ցնցող եւ հիմնարար նպաստներուն համար»։

 Ծանօթագրութիւններ  

Ստորոգութիւն:1928 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2015 մահեր
Ստորոգութիւն:23 Մայիսի մահեր