Առաքել Դաւրիժեցի

Առաքել Դաւրիժեցի (), ԺԵ. դարու հայ պատմագիր։

Առաքել վարդապետ պատանի հասակին Փիլիպպոս կաթողիկոսէն խնդրած է, որ զինք վարդապետ ձեռնադրէ։ Նոյն կաթողիկոսին հրամանով 1655-ին կը սկսի շարադրել Շահ-Աբբասի Հայաստան արշաւելու պատմութիւնը, որուն ինքը մեծ մասամբ ականատես եղած էր։ Առաքել վարդապետ պատմութիւնը կը սկսի 1601-ին եւ կը հասցնէ մինչեւ 1662։ Գիրքը շատ հետաքրքրական է եւ Առաքել կու տայ յաւելուածներ։ 

Առաքել  մահացած է 1669-ին եւ թաղման արարողութիւնը տեղի ունեցած է Էջմիածինի մէջ: Թաղուած է միաբանական գերեզմանատան մէջ, ուր մինչեւ այսօր կայ իր տապանաքարը։

 Կենսագրութիւն 
Ուսանած է Սուրբ Էջմիածնի հոգեւոր վարժարանը, աշակերտած՝ կաթողիկոս Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցիին։ Ձեռնադրուած է վարդապետ, զբաղած է ուսուցչութեամբ, ընդգրկուած է Էջմիածնի միաբանութեան մէջ: 1636-1637 թուականներուն Յովհաննավանքի առաջնորդն էր։ 1645–1646 թուականներուն այցելած է Պարսկաստան, Թուրքիա, Սուրիա, Պաղեստին, Յունաստան, եղած՝ Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր գաւառներ, հանգանակած՝ գումարներ Մայր աթոռի համար։

 Աշխատութիւններ 
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Arakel_Davrizhetsi.jpg|մինի|Առաքել Դաւրիժեցիի պատմութեան 1669 թ. հրատարակութեան շապիկը
1651-1662 թուականներու ընթացքին Փիլիպպոս Ա. կաթողիկոսի յանձնարարութեամբ գրած է «Պատմութիւն» («Գիրք պատմութեանց», «Պատմագիրք») աշխատութիւնը, ուր մանրամասն նկարագրած է իր ապրած ժամանակներու եղելութիւնները, անդրադարձած՝ Հայաստանի տնտեսական ու քաղաքական կացութեան, պարսկա-օսմանեան պատերազմներու պատմութեան, ջալալիներու շարժման, վաւերականօրէն նկարագրած՝ 1604 թ. շահ Աբբաս I-ի կազմակերպած՝ հայերու բռնագաղթը եւ անոր աղիտալի հետեւանքները։ «Պատմութիւնը» արժէքավոր աղբիւր է հայկական գաղթավայրերու պատմութեան ուսումնասիրութեան համար, եզակի են Լվովի հայերու ներքին կեանքի, ինքնավարութեան, դատավարութեան, կենցաղի, Նոր Ջուղայի հիմնադրման ու ծաղկման, արհեստներու, առեւտուրի զարգացման վերաբերեալ տեղեկութիւնները։ Պատմութեան մէջ մանրամասն անդրադարձ կայ XVII դ. 1-ին տասնամեակներուն Ս. Էջմիածնի անմխիթար կացութեան, Մայր աթոռի ներքին կեանքի դժուարութիւններուն, հոգեւորականութեան բարքերուն, վկայաբանութիւններուն, նահատակութեան առանձին դէպքերուն, Մովսէս Գ. Տաթեւացի, Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի, Յակոբ Դ. Ջուղայեցի կաթողիկոսներու գործունէութեան, նոր վանքերու ու դպրոցներու հիմնադրման, ժամանակի հայոց մշակոյթի ու եկեղեցւոյ նշանաւոր դէմքերու (Սիմէոն Ջուղայեցի, Ստեփանոս Լեհացի, Մինաս Ծաղկող, Ներսէս Մոկացի եւ այլոց) ծաւալած եկեղեցական, կրթական ու մտաւոր-մշակութային գործունէութեան։

Կը պատմէ լեհահայ գաղութի կեանքի, անոնց բռնի կաթոլիկացման գործընթացներուն, Նիկոլ եպս. Թորոսովիչի ազգադաւ գործունէութեան, Հայաստանի, Պարսկաստանի, Լեհաստանի եւ հայկական այլ գաղթավայրերու մէջ լատին միսիոնարներու ծաւալած քարոզչութեան մասին, կը քննադատէ հայութիւնը պառակտող իրենց գործելակերպը։ Այդ պատճառով Լեհաստանի կաթոլիկ եկեղեցին Առաքել Դաւրիժեցիի «Պատմութիւն»-ը համարած է «վտանգաւոր ու մոլորական» եւ մտցուցած արգիլուած գիրքերի ցուցակի մէջ։ Դաւրիժեցին անդրադարձած է նաեւ իր ժամանակի աղանդաւորական շարժումներուն, կազմած՝ Հայոց կաթողիկոսներու ժամանակագրութիւնը եւ այլն։

«Պատմութիւն»ը առաջին անգամ լոյս տեսած է դեռեւս հեղինակի կենդանութեան օրօք՝ 1669-ին, Ամստերդամի մէջ, Ոսկան Երեւանցիի աշխատասիրութեամբ։ 1990 թ. լոյս տեսած է երկի գիտական հրատարակութիւնըԱռաքել Դաւրիժեցի, Գիրք պատմութեանց, աշխատասիրութեամբ Լ. Ա. Խանլարեանի, ՀԳԱ հրատարակչութիւն, Երևան, 1990։ Գիրքը թարգմանուած է ֆրանսերէն (1874), ռուսերէն (1973)Аракел Даврижеци, Книга историй, Пер. Ханларян Л. А., М. 1973, լեհերէն (1981), անգլերէնThe History Of Vardapet Arak'el Of Tabriz: Patmut'iwn Arak'el Vardapeti Dawrizhets'woy (Armenian Studies Series), Transl. Bournoutian George A., Vol. 1-2, Costa Mesa: Mazda, 2005-2006. ISBN 1568591829 ISBN 156859190X, հատուածաբար՝ վրացերէն (1974)։

XVII դարը հայոց պատմութեան մէջ նշանաւոր դարձաւ ո՛չ միայն քաղաքական աղիտալի անցքերու եւ խոշոր տեղաշարժերու ժամանակաշրջան, այլեւ  բերաւ տնտեսական ու մշակութային կեանքի աշխուժացում։ Այս իմաստով ժամանակաշրջանը կ'անուանեն յարաբերական վերանորոգման, վերակենդանացման դար, որուն նախորդած էր աւերածութիւններու, սովի, գերեվարութեան ամբողջ հարիւրամեակ, պատմաբեմ դուրս եկած էին ասիական երկու հզօր պետութիւններ՝ Սեֆեան Իրանն ու Օսմանեան Թուրքիան, որոնց միջեւ պատերազմներու ժամանակ տուժած էին Հայաստանի եւ յարակից երկիրներու տարածաշրջաններ, իսկ բնակչութիւնը կ'ենթարկուէր կոտորածի։

Պարսիկներու եւ թուրքերու բախումը նոր թափով բռնկեցաւ, երբ Իրանը հասնելով քաղաքական ու տնտեսական վերելքի դուրս եկաւ իր թշնամիին դէմ։ Այս պատերազմի թատերաբեմը Հայաստանը եւ Ազրպէյճանն էին։ Հայաստանի մէջ կը տիրէր համատարած անկումային իրավիճակ։ XVI դարը չտուաւ ո՛չ մէկ պատմագիր․ այդ ժամանակաշրջանի մասին մեզ տեղեկութիւն հաղորդող հայկական աղբիւրները քանի մը ժամանակագրութիւններ ու ձեռագրերու յիշատակարաններ են եւ չափածոյ գործեր, որոնք կցկտուր տեղեկութիւններ կու տան այդ ժամանակ տիրող անիշխանութեան ու բնակչութեան ողբալի վիճակի մասին։

XVII դարու առաջին տասնամեակներուն այս իրավիճակը փոխուեցաւ, հայերու մօտ արթնցաւ ինքնապաշտպանական բնազդը։ Ստեղծուեցաւ համեմատաբար խաղաղ իրադրութիւն (1639 թուականին իրանա-թրքական պայմանագիրէն յետոյ)։ Կը սկսի կրթական մշակութային շարժում, դպրոցներ կը բացուին ո՛չ միայն Հայաստանի, այլեւ հայաշատ երկիրներու կեդրոններու մէջ։ Մեծ նշանակութիւն կ'ունենայ Էջմիածինի հոգեւոր կեդրոնի դիրքի ամրապնդումը։ Այս կրթամշակութային վերելքի պայմաններուն մէջ կ'աշխուժանայ նաեւ հայ պատմագրութիւնը ի դէմս Առաքել Դաւրիժեցիի։ Այս ժամանակ հանդէս եկան նաեւ այլ պատմիչներ, բայց ո՛չ մէկը կրցաւ հասնիլ Դաւրիժեցիի երկի մեծութեան։ Դաւրիժեցին եղաւ հայ միջնադարեան պատմագրութեան վերջին մեծ երախտաւորը։

Առաքել Դաւրիժեցիի կենսագրութենէն քիչ բան յայտնի է։ Անոր կեանքի եւ գործունէութեան մասին տեղեկութիւններ կը պարունակեն իր իսկ յիշատակարանը, "Պատմութիւնը", ինչպէս նաեւ քանի մը այլ աղբիւրներ։ Պատմիչի ծննդեան թուականը յայտնի չէ։ Պարզ է միայն, որ ան ծնած է XVI դարու վերջը։ Ատիկա ակնյայտ է իր յիշատակարանէն, որմէ կը տեղեկանանք, որ "Պատմութիւնը" գրած է ծերութեան։ Պատմագիրի ծննդավայրը Ատրպատականի Թաւրիզ (Դավրեժ) քաղաքն է։ Մեծցած եւ ուսանած է Էջմիածնի մէջ։ Յիշատակարանը նաեւ կը վկայէ, որ Դաւրիժեցին եղած է Փիլիպպոս կաթողիկոսի աշակերտը։ Պատմիչի աշակերտը եղած է նաեւ Վարդան Մակուեցին։ 1636-1637 թուականներուն Դաւրիժեցին եղած է Յովհաննավանքի առաջնորդը։

Աշխատութիւնը գրելու համար Դաւրիժեցին շատ ճամբորդած է եւ գրած՝ իր տեսածը։ Փիլիպպոս կաթողիկոսը հաղորդած է իրեն գրել ժամանակի իրադարձութիւններու մասին։ Երկի մէկ մասը պատմիչը գրած է շրջագայութիւններու ընթացքին, իսկ սկիզբը եւ վերջը գրած է Էջմիածնի մէջ:

«Պատմութիւն»-էն բացի Դաւրիժեցիի գրիչին կը պատկանին նաեւ տաղեր. «Տաղ Վասն Մահրամայի» գրուած 1653 թուականին եւ «Տաղ Անուշ եւ Գեղեցկազան», երկուքն ալ կրօնական բովանդակութեամբ: Առաքել Դաւրիժեցին վախճանած է 1670 թուականին: Այդ կը վկայէ Մայր Աթոռի գերեզմանատան մէջ գտնուող անոր տապանաքարը:

Դաւրիժեցիի երկը բաղկացած է 56 գլուխէ եւ քանի մը չհամարակալուած գլուխներէ: Կը սկսի հեղինակի փոքրիկ նախադրութեամբ եւ կ'աւարտի «Պատմութիւն» ընդօրինակողներու երկու յիշատակարանով: Բացի առանձին դէպքերէ, երկին մէջ ժամանակագրական կարգը պահպանուած չէ: Այսպէս` XVII դարու քաղաքական իրադարձութիւնները նկարագրուած են առաջին գլուխներուն մէջ, որոնց կը յաջորդէ Վրաստանի հետ կապուած իրադարձութիւնները ընդգրկող 4 գլուխ եւ այլն: «Պատմութեան» մէջ տեղ գտած  են նաեւ այլ հեղինակներու պատկանող գլուխներ ու հատուածներ: Դաւրիժեցին տուած է 60 տարուայ պատմութիւն (1602-1662): Սակայն գիրքին մէջ կը հանդիպինք նաեւ ինչպէս վաղ, այնպէս ալ աւելի ուշ շրջանի տեղեկութիւններու: Ամենավաղ շրջանի տեղեկութիւնը կը վերաբերի 561 թուականին, իսկ աւելի ուշը՝ 1668 թուականին: Աշխատութիւնը կարեւոր սկզբնաղբիւր է ո՛չ միայն Հայաստանի, այլեւ Ազրպէյճանի, Վրաստանի եւ յատկապէս Իրանի եւ Թուրքիայի, ինչպէս նաեւ լեհահայ գաղութի պատմութեան, տարբեր հարցերու վերաբերեալ: Դաւրիժեցիի երկը կարեւոր սկզբնաբիւր է նաեւ XVI դարու վերջը  XVII դարու սկիզբը Թուրքիայի մէջ ծայր առած` ջալալիներու շարժման ուսումնասիրութեան համար: Իրանի պատմութեան մասին Դաւրիժեցիի տեղեկութիւնները կը վերաբերին ինչպէս քաղաքական, այնպէս ալ ընկերային-տնտեսական կեանքի մասին: Դաւրիժեցին արձանագրած է թուրք-պարսկական պատերազմներու սարսափը տեսած, սովի, գաղթի եւ այլ աղէտներու ենթարկուած մարդոց անմիջական յիշողութիւններն ու տպաւորութիւնները:

Ըստ մեզի հասած տեղեկութիւններու, Դաւրիժեցիի երկը ունեցած է քանի մը ձեռագիր ընդօրինակութիւններ, անոնցմէ երկուքը (1663 թուականի Կարբիի մէջ Աթանաս դպիրի 1666 թուականի Երեւանի մէջ Աւետիք երէցի ընդօրինակածները) կը գտնուին Երեւանի Մատենադարանին մէջ 1772 եւ 1773 համարներու տակ: Այստեղ կը պահպանուին «Պատմութեան» քանի մը ոչ լրիւ ձեռնարկներ: Քանի մը օրինակ ալ կը պահուի Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան Մատենադարանին մէջ:

 Ծանօթագրութիւններ 

 Աղբիւր 
 Բառարան Հայ Կենսագրութեանց, Հայկ ՏԷր Աստուածատուրեանց, Ա. հատոր, Թիֆլիս 1904, էջ 110:

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ