Նաթրիոն

Նաթրիոն քիմիական տարր է, քիմիական բանաձեւն է Na (-էն), կարգահամարը՝ 11, հիւլէական զանգուածը՝ 22,98977։

Նաթրիոնը  արծաթա-սպիտակաւուն, ալքալիական մետաղ մըն է։

 Պատմութիւն 

Նաթրիոնի միացութիւնները՝ կերակուրի աղը եւ սոտան, յայտնի են շատ հին ժամանակներէն։ Եբրայերէն նէթեր (, ) բառը հանդիպած է Աստուածաշունչին մէջ իբրեւ նիւթի մը անուանում, որ, ըստ Սողոմոնի, եռացած է քացախին մէջАлексеев М. Т., Колотов С. С., Менделеев Д. И. Натрий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.:

Բնական սոտան հին եգիպտացիները օգտագործած են զմռսելու, կտաւները սպիտակեցնելու համար, խոհանոցը, ինչպէս նաեւ ներկերու պատրաստման համար։

Մետաղական նաթրիոնը առաջին անգամ անջատած է Համփրի Տեւին (, 19 Նոյեմբեր, 1807-ին): Ան նշած է, թէ 6 Հոկտեմբեր 1807-ին յայտնաբերած է քաղիւմը, իսկ նաթրիոնը քաղիւմէն՝ քանի մը օր անց)։ Ան նաթրիոնը ստացած է խոնաւ նաթրիոնի հիտրօքսիտը ելեկտրոլիզի ենթարկելով։

 Բնութեան Մէջ 
Բնութեան մէջ տարածուած տարր մըն է, երկրակեղեւին 2,83%, ըստ զանգուածի եօթներորդն է։ Նաթրիոնի գլխաւոր միներալներն են՝ հալիթը, լիլիական բորակը, թենարտիթը, միրապիլիթը, որոնք նաթրիոնի եւ անոր միացութիւններուն ստացման հիմնական աղբիւրն են։ Ազատ վիճակին բնութեան մէջ չի հանդիպեր, կը մտնէ 222 միներալներու բաղադրութեան մէջ։

Կը պարունակէ կրանիթներուն մէջ մինչեւ 2.77%, պազալթներուն մէջ՝ 1.94%։ Հողին մէջ եւ նստուածքային ապարներուն մէջ՝ կկաւեր, թերթաքարեր, նաթրիոնի պարունակութիւնը փոքր է (0.63-0.66%)։ Լուծուելով հոսող ջուրերուն մէջ՝ կը կուտակուի ծովերուն եւ ովկիանոսներուն մէջ, ուր հիմնական մետաղական տարրն է (1.035%)։ Ծովափնեայ, տափաստանային եւ անապատային լիճերուն մէջ շոգիացման հետեւանքով անջատուող նաթրիոնի աղերը կը յառաջացնեն աղային նստուածքներ։ Նաթրիոնի տարեկան հանոյթը մօտ 108 թոն է։

 Կենսաբանական նշանակութիւն 
Կարեւոր կենսատարր մըն է, կենդանի նիւթին մէջ անոր միջին պարունակութիւնը 0.02% է։ Մարդու եւ անասուններու օրկանիզմին մէջ կը մասնակցի հանքային փոխանակութեան, օսմոթիկ ճնշման եւ թթուահիմնային հաւասարակշռութեան պահպանման եւ նեարդային ազդակներու հաղորդման։ Կը պարունակէ արտաբջիջային հեղուկներուն մէջ (մարդու էրիթրոցիտներուն մէջ՝ մօտ 10 մմոլ/քկ, արեան շիճուկին մէջ՝ 143 մմոլ/քկ)։

Նաթրիոնի քլորիտի՝ մարդու օրական պահանջը 2-10 կրամ է։ Նաթրիոնի իոններու համակեդրոնացումը օրկանիզմին մէջ կը կարգավորուէ ալտոսթերոն հորմոնով։

 Բնագիտական յատկութիւններ 

Սենեկային ջերմաստիճանին նաթրիոնը ճերմակ, արծաթափայլ մետաղ է։ Բոլոր մետաղներուն պէս ան լաւ կը հաղորդէ ելեկտրական հոսանքը։ Նաթրիոնը փափուկ է՝ հեշտօրէն կը կտրուի դանակով։ Ան քիչ մը թեթեւ է ջուրէն եւ կը պատկանի թեթեւ մետաղներու թիւին։ Նաթրիոնը դիւրահալ մետաղ է։ Եթէ նաթրիոնի մէկ կտորը տեղաւորենք փորձանօթին մէջ եւ տաքցնենք, ապա ան արագ պիտի հալի։ Նաթրիոնի հալման ջերմաստիճանն է 98°C, եռմանը՝ 882,9 °С, խտութիւնը՝ 968 քկ/մ3, պարամագնիսական է։

Նաթրիոնի եւ անոր միացութիւններու շոգիները բոցը կը ներկեն բնորոշ դեղին գոյնով։ Այս յատկութիւնը յաճախ կ'օգտագործուի իբրեւ նիւթին մէջ նաթրիոնի առկայութեան ստուգման միջոց։ Նաթրիոնի շոգիները կարմրածիրանագոյն են։ Քիմիապէս աշխոյժ տարր մըն է, յայտնի բոլոր միացութիւններուն մէջ միարժէք է, օդին մէջ արագ կ'օքսիտանայ՝ յառաջացնելով օքսիտ, գէրօքսիտ, հիտրօքսիտ եւ քարպոնաթ։ Նաթրիոնի նորմալ ելեկտրոտային ներուժը -2,74 վ է, հալոյթին մէջ՝ -2,4 վ։

 Քիմիական Յատկութիւններ 
3-րդ պարբերութեան 1-ին խումբի տարր, s-տարր է, հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 3s1։ K եւ L թաղանթները լրացուած են։

Բնական նաթրիոնը բաղկացած է միայն 23Na կայուն իզոտոպէն։ Ստացուած են 20-22, 24 եւ 25 ռատիոաշխոյժ իզոտոպները (22Na-ի T½ = 2.64 տարի)։

 Ծանօթագրութիւններ