Միլան

Միլանօ կամ աւանդական տառադարձութեամբ՝ Միդուլէ (, , լատիներէն՝ Mediolanum  - «հարթավայրի կեդրոնին մէջ»), Իտալիոյ երկրորդ խոշորագոյն քաղաքն է, հիւսիսային Իտալիոյ գլխաւոր քաղաքը, Լոմպարտիա տարածաշրջանի վարչական կեդրոնը։ Կը զբաղեցնէ 182 քառ. ք․մ․ տարածք, բնակչութեան թիւը՝ շուրջ 1,3 մլն․ մարդ, մինչդեռ արուարձաններով հանդերձ շուրջ 5,2 միլիոն մարդ, Եւրոպայի հինգերորդ խոշոր քաղաքը։Demographia World Urban Areas, 8th Annual Edition: Version 2, July 2012 Միլանօն նորաձեւութեան համաշխարհային կեդրոններէն մէկն է շնորհիւ շարք մը միջազգային միջոցառումներու, այդ կարգին «Միլանի Նորաձեւութեան Շաբաթը» (Milan Fashion Week) եւ «Միլանի կահոյքի ցուցահանդէսը» (Milan Furniture Fair), որոնք այժմ աշխարհի ամէնաշատ այցելուող, ամէնաեկամտաբեր եւ աճ գրանցող միջոցառումներու կարգին կը դասուին։ Միլանը հիւրընկալած է նաեւ համաշխարհային ցուցահանդէսը (Էքսբօ) 1906 եւ 2015 թուականներուն։

Միլանի մէջ կը գտնուի բազմաթիւ մշակութային հաստատութիւններ, ակադեմիաներ եւ համալսարաններ։ Միլանը կ'ընդունի տարեկան 8 միլիոն այցելու՝ ներգրաւուելով իր թանգարաններով եւ պատկերասրահներով, որոնք կը պարծենան աշխարհի ամէնակարեւոր հաւաքածուներով, ներառեալ Լեոնարտօ տա Վինչիի հիմնական աշխատանքները։ Միլանի մէջ կը գտնուի «Լա Սքալա» օփերային թատրոնը։ Քաղաքին մէջ կը գտնուին նաեւ շարք մը շքեղ հիւրանոցներ՝ հանդիսանալով աշխարհի հինգերորդ ամէնաշատ աստղ ունեցողը, ըստ Michelin-ի ուղեցոյցի։ Քաղաքը կը հանդիսանայ նաեւ աշխարհի ամէնայաջողակ ֆուլպոլային ակումբներէն երկուքին՝ Միլանի ու Ինթերի, Իտալիայի հիմնական պասքէթպոլային խումբերէն մէկուն՝ Օլիմփիա Միլանոյի տունը։

 Աշխարհագրական դիրքը 
Միլանի կամ Մեծ Միլանի մայրաքաղաքային տարածքը կը զբաղեցնէ 1982 կմ քառ. տարածք եւ ունի աւելի քան 5 միլիոն մարդ։

Քաղաքը կը զբաղեցնէ 181,76 կմ քառ. տարածք եւ ունի 1342385 մարդ բնակչութիւն (2015)։ Բաժնուած է 9 քաղաքային տարածքներու կամ գօտիներու։

 Զինանշան 
Ժամանակակից զինանշանը Սուրբ Գէորգի կարմիր կարմիր խաչն է ՝ արծաթէ դաշտի վրա։ Խաչը պատկերուած է քաղաքի դրօշին վրայ։ Զինանշանի վահանին վերը կայ հինգ աշտարակներով պատնէշի տեսքով թագ՝ ձեւ, որ ընդունուած է եւրոպական շատ երկիրներու քաղաքային խորհրդանշաններուն մէջ, որոնք կը թուագրուին հռոմէական պսակի մուրալիսով (corona muralis)։ Վահանը շրջապատուած է երկու ճիւղերու` դափնիի եւ կաղնիի պսակով։

 Կլիմայ 
Միլանի կլիման  խոնաւ մերձարեւադարձային է, որ բնորոշ է հիւսիսային Իտալիայի ներքին հարթավայրերուն՝ տաք, խոնաւ ամառներով եւ ցուրտ, խոնաւ ձմեռներով , ի տարբերութիւն երկրի հարաւը գտնուող միջերկրածովեան կլիմային։

Յունուարին քաղաքի կեդրոնը միջին ջերմաստիճանը կը տատանուի -3-էն +4 ° C, իսկ Յուլիսին 19-էն 30 ° C: Ձմռան ձիւնի տեղումները շատ են, չնայած վերջին 15-20 տարուայ ընթացքին անոնք աւելի յաճախակի դարձած են։ Խոնաւութիւնը բաւական բարձր է ամբողջ տարուայ ընթացքին, տարեկան  մօտ 1000 մմ անձրեւ։ Քաղաքը յաճախ պարուրուած կ'ըլլայ մշուշով։

 Տնտեսութիւն 
Միլանի մէջ կը գտնուի Իտալիոյ ֆոնտային պորսան, արուարձաններու մէջ տեղակայուած են բազմաթիւ ֆինանսական եւ առեւտրային ընկերութիւններ (Pirelli, Telecom Italia, Alfa Romeo), արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ։ Նորաձեւութեան տուները եւ թեթեւ արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւնները (ապրանքանիշեր Giorgio Armani, Gianni Versace, Dolce & Gabbana, Prada եւ այլն) աշխարհահռչակ են։ Միլանի նորաձեւութեան շաբաթը տեղի կ'ունենայ Փետրուար եւ Սեպտեմբեր ամիսներուն։ Հոն լոյս կը տեսնէ Corriere della Sera ՝ Իտալիոյ ամէնայայտնի թերթը։ Այստեղ կառուցուեցաւ  Իտալիոյ մէջ առաջինը հանդիսացող Pirelli Tower երկնաքերը։ XXI դարու սկզիբը Փորդա Նուովա թաղամասին մէջ կանգնեցուեցան բարձրայարկ գրասենեկային շէնքեր։ Fiera di Milano- ն ամէնամեծ ցուցահանդէսն է երկրին մէջ։ Հիւսիս-արեւմտեան արուարձաններու մէջ ցուցահանդէսային Փերօ եւ Ռօ  տարածքները բացուած են 2005 թուականի Մայիսին։

 Երթեւեկութիւն 

 Օդակայաններ 

 Միլանէն դէպի հիւսիս կը գտնուի Վարեզէ քաղաքը, ուր տեղակայուած է Մալպենսա միջազգային օդակայանը (MXP):
 Օդակայանէն դէպի քաղաքի կեդրոն կայ երկաթուղի, որ կը շարունակուի դէպի «Մալբենսա Էքսբրեսս» եւ Միլանօ Սենթրալէ (Milano Centrale) կայարաններ։
 Լինադէ օդակայանը (LIN) կը գտնուի քաղաքին մէջ եւ կը գործէ ներեւրոպական եւ հանրապետական երթեւեկութեան համար։
 Բերկամոյի Գարաւաճիօ օդակայանը (Orio al Serio, BGY) կը գործէ Եւրոպայի մէջ աժան փոխադրումներու,  չարթըրային եւ բեռնափոխադրումներու համարОдна из основных баз ирландского лоукостера «Ryanair».։

Երեք օդակայանները միասին  Միլանը կը դարձնեն եւրոպական խոշոր աւիափոխադրումներու հանգոյց՝ տարեկան աւելի քան 30 միլիոն ուղեւորով։

 Մեթրօ եւ թրամվայ 
Միլանն ունի մեթրոյի 4 գիծ (M1 կարմիր, M2 կանաչ, M3 դեղին, M5 մանուշակագոյն, M4 կապոյտ) ՝ մօտ 95 քմ ընդհանուր երկարութեամբ։ Գոյութիւն ունի նաեւ «Metro St. Raphael» մեթրոյի թեթեւ գիծ, որըկը  միաց է Սենթ Ռաֆաէելի հւվանդանոցը «Kashchina Gobba» կայարանին։ Քաղաըն ունի առաւել զարգացած թրամվայի համակարգը Արեւմտեան Եվրոպայի մէջ՝ աւելի քան 160 քմ երկարութեամբ գիծերով։ Թրոլեյպուսներու ցանցը շատ աւելի փոքր է, քան թրամվայի ցանցը, բայց, այնուամենայնիւ, ամէնամեծերէն մէկն է Արեւմտեան Եվրոպայի մէջ։ Անիկա օղակ է քաղաքի կեդրոնի շուրջ, քանի մը մասնաճիւղերով դէպի ծայրամասեր։

 Երկաթուղային միացում 
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Locomotive_E_630-07.jpg|աջից|250x250փքս
Մերձքաղաքային երկաթուղային ծառայութիւնը (որ կը կոչուի S Lines (Քաղաքային երկաթուղային ծառայութիւն), որ նման է ֆրանսական RER- ին եւ գերմանական S-Bahn-ին) կը կապէ Մեծ Միլանը եւ այլ քաղաքներ, ինչպիսիք են Կոմոն եւ Վարեսը, միմիանց հետ կապող 10 երթուղային գիծեր։

Տարածաշրջանային երկաթուղային ծառայութիւնը (կը կոչուի R (տարածաշրջանային)) Միլանը կը կապէ լոմպարտիա քաղաքներուն հետ։ Միլանի կեդրոնական կայանը խոշորագոյններէն մէկն է Եւրոպայի մէջ ուղեւորափոխադրումներու տեսանկիւնէն։

 Թաքսի 
Թաքսին կը շահագործեն մասնաւոր ընկերութիւններ, վաւերացուած են Միլանի քաղաքապետարանին (Comune di Milano) կողմէ։ Մեքենաները միայն սպիտակ են։ Ուղեւորութեան գինը կախուած է անոր տեւողութենէն եւ հեռաւորութենէն։

 Տեսարժան վայրեր 
Միլանի քաղաքային հիւսուածքին մէջ հատուած են բազմաթիւ ճարտարապետական ոճեր, որոնցմէ ամէնակարեւորներն են կարմիր աղիւսով լոմպարտական ռոմանական ոճը, Ֆիլարեթէի եւ Պրամանթէի վաղ Վերածնունդի դարաշրջանի գլուխգործոցները եւ Իտալիոյ համար բնորոշ գլասիցիսթական պալատները։

Քաղաքի երկու խորհրդանիշ. Սպիտակ մարմար Duomo-ն, որ կը գտնուի քաղաքի գլխաւոր հրապարակին վրայ `թագաւորական պալատի հարեւանութեամբ եւ Sforza Castle-ը, որ հաւանաբար օրինակ ծառայած է լոմպարտացի ճարտարապետներուն համար, որոնք 15-րդ դարու վերջը կանգնեցուցած էին Մոսկուայի Քրեմլի պատերը։ Քարթուսեան վանքը, որ կը գտնուի քաղաքէն դուրս, կը ծառայէր որպէս Միլանի միջնադարեան եւ Վերածնունդի տիրակալներու գերեզմանատուն։

Հին ժամանակներէն պահպանուած են ամֆիթատրոնի բեկորները եւ միջնադարուն վերակառուցուած մեծ բազիլիկաները՝ Ամպրոզեան (Սթիլիչիոյի սարգոֆակով) եւ Լաուրենդեան։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ Սանթա Մարիա տելէ Կրացիի վանքը հռչակուած է Համաշխարհային ժառանգութեան վայր։ Հոն տեղակայուած Լեոնարտօ տա Վինչիի «Վերջին ընթրիքը» որմնանկարը կը գրաւէ զբօսաշրջիկներու ուշադրութիւնը։

Թագաւորական վիլլան, ուր ան կ'ապրէր կնոջ՝ Ժոզեֆինայի հետ եւ Խաղաղութեան կամարը (Սեմբիոնէ այգիի հարեւանութեամբ, աւստրիացիները լրացուցին 1838 թուականին) կը յիշեցնեն քաղաքի նկատմամբ Նաբոլէոն Պոնաբարդի լաւութեան մասին։

Միլանի La Scala օփերային թատրոնը, աշխարհի առաջատարներէն մէկն է։ Վերակառուցման ընթացքին օփերային եւ պալեթային ներկայացումները տեղափոխուեցան Արչիմպոլտիի նոր թատրոն։  Սթրեհլերի հիմնադրած Բիկոլոն տրամաթիքական թատրոններէն ամէնայայտնին է։

Ամպրոզեան գրադարանը Եւրոպայի մէջ ամէնահիներէն մէկն է։ Այս հաւաքածուի մարգարիտները Լէոնարտօ տա Վինչիի նկարներն ու ձեռագրերն են։ Լոմպարտեան դպրոցի նկարիչներու աշխատանքները հաւաքուած են Պրերա ակադեմիային մէջ։ Հին արուեստներն ու արհեստները կեդրոնացուած են Բոլտի Բեցցոլիի թանգարանին մէջ։ Ժամանակակից նկարիչներու աշխատանքները հաւաքուած են Ժամանակակից արուեստներու տաղաւարներուն եւ 20-րդ դարու թանգարանին մէջ, որ բացուած է 2010 թուականին։

Նորաձեւութեան ամէնամեծ տուներու պութիքները տեղակայուած են Վիա Մոնթենաբոլէոնէի եւ Բիացցա Տուոմոյի Վիքթոր Էմմանուէլ Երկրորդի հին պատկերասրահին մէջ։

 Կրթութիւն 
Միլանի քանի մը տասնեակ հաստատութիւններ կ'ապահովեն բարձրագոյն կրթութիւն։ Անոնց կարգին են Միլանի պետական համալսարանը եւ Միլանի տեխնիկական համալսարանը,  Պոքքոնի համալսարանը, Սուրբ Սրտի կաթոլիկ համալսարանը, Ճուզեբբէ Վերտիի անուան Միլանի քոնսերուաթորիան։

 Մարզական կեանք 
Քաղաքին մէջ կան երկու ֆութպոլային ակումբներ ՝ եւրոպական ֆութպոլի կրանտներ. «Միլանը» եւ «Ինտերնասիոնալէն», որոնք երկու անգամ նուաճած են Ախոյեաններու լիկայի 10 գաւաթ։

Միլանի «Օլիմբիան»  եւրոպական պասքէթպոլի յաջողակ խումբերէն է։ Յաղթած է երեք եւրագաւաթներ, աշխարհի գաւաթներ, գաւաթակիրներու, 3  գաւաթներ, 2 Կորաց գաւաթներ եւ 25 ազգային առաջնութիւններ։ Միլանի ռեկպիի ակումբ Ամատորին նուաճեց 18 ազգային առաջնութիւն։ Հոգեյի Միլանի ակումբը յաղթած է 29 ազգային առաջնութիւն։

 Միլանեան աւանդոյթներ 
Քաղաքի հովանաւոր սուրբը կը համարուի Սուրբ Ամպրոսիօ Մետիոլանը, որու յիշատակի օրը՝ Դեկտեմբեր 7-ին կը նշուի քաղաքի տօնը։

Աւանդական Սուրբ Ծննդեան քաղցր բանեթոն անուշեղէնը կը պատրաստուի քաղաքի խոհարարական յատուկ մասնագէտներու կողմէ եւ յայտնի է ողջ Իտալիոյ մէջ։
 Բնակչութիւն 

մինի|centre|600px|Քաղաքի կեդրոնական Piazza del Duomo հրապարակի համայնապատկերը

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ