Նիքէղ

Նիքէղ (), քիմիական տարր մըն է, որուն նշանն է Ni, կարգահամարը՝ 28, աթոմական զանգուածը՝ 58.70։

 Պատմութիւն եւ անուանում 
Նիքեղը յայտնաբերած (1751), անջատած եւ անուանած է շուէտացի քիմիագէտ Աքսել Ֆրէտրիք Քրոնսթետթը (, 1722-1765)։

Անուանումը ծագած է NiAs միներալի «Պղինձի չար ոգի»  բնորոշումէն։ 17-րդ դարէն յայտնի այդ միներալը արտաքին տեսքի պատճառաւ շփոթութեան կը մատնէր պղնձահանք փնտռող լեռնագործները:

Նիքէղի հարուստ հանքավայրերու (Նոր Քալեթոնիա, Քանատա) եւ պողպատը «ազնուացնելու» յատկութեան յայտնաբերումը (19-րդ դարու վերջ) բերաւ նիքէղի արտադրութեան ընդլայնման։ Մինչ այդ նիքէղը կ'օգտագործուէր միայն ոսկերչութեան մեջ՝ արծաթանման համաձուլուածքներու ձեւով։

 Բնագիտական Յատկութիւններ 

Նիքէղը ճերմակ արծաթափայլ, կռելի մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1453 °C, եռմանը՝ 2730 °C, խտութիւնը՝ 8900 քկ/մ3։ Երկաթամագնիսական է։ Միջին աշխուժութեան քիմիական տարր է։ Քիմիական յատկութիւններով կը նմանի երկաթին եւ կոբաղտին, մասամբ նաեւ պղինձին ու ազնիւ մետաղներուն։

 Քիմիական Յատկութիւններ 
Տարրերու պարբերական համակարգի 4րդ պարբերութեան 8-րդ խումբի տարր, d տարր է, հիւլէի ելեքտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 3s23p63d84s2, К եւ Լ թաղանթները լրացուած են։

Բնական նիքէղը բաղկացած է 58Ni (67, 76 %), 60Ni (26,16%), 61Ni (1,25%), 62Ni (3,66% )ե 64Ni (1,16%) կայուն իզոթոփներէն։ Ստացուած են 56, 59, 63, 65 եւ 66 զանգուածի թիւերով արհեստական ռատիոաշխոյժ իզոթոփներ, որոնցմէ առաւել երկարակեաց են 59Ni (կիսատրոհման պարբերութիւնը 8•104 տարի է) եւ 63Ni (T1/2=91.6 տարի)։

 Մետաղադրամներ 
Բացի վերոյիշեալ Բակտրիական մետաղադրամներէն, նիքէղը չէր հանդիսանար մետաղադրամներու բաղադրիչ մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։

 Քանատա 
1922-էն 1981 թուականներուն (ոչ պատերազմական տարիներուն) Քանատայի մէջ, որ այն ժամանակ աշխարհի նիքէղի մեծագոյն արտադրողն էր, կը հատուէին 99.9% նիքէղ պարունակող հինգ սենթնոց մետաղադրամներ. մետաղի այս բաղադրութիւնը զանոնք մագնիսական կը դարձնէր։ 1942–1945 պատերազմական տարիներուն, քանատական եւ ամերիկեան մետաղադրամներէն նիքէղի մեծ մասը կամ ամբողջը հեռացուեցաւ՝ զայն զրահներու պատրաստման համար խնայելու նպատակով։ 1968-էն սկսեալ մինչեւ 2000 թուականը, Քանատան իր բարձրարժէք մետաղադրամներուն համար օգտագործեց 99.9% նիքէղMcLean, Lianne; Yewchuk, Lila; Israel, David M.; Prendiville, Julie S. (January 2011). "Acute Onset of Generalized Pruritic Rash in a Toddler". Pediatric Dermatology. 28 (1): 53–54. doi:10.1111/j.1525-1470.2010.01367.x. PMID 21276052. From 1968 to 1999, Canadian quarters and dimes were minted from 99.9% nickel and nickels from 25 to 99.9% nickel։

 Զուիցերիա 
Գրեթէ զուտ նիքէղէ պատրաստուած մետաղադրամները առաջին անգամ օգտագործուեցան Զուիցերիոյ մէջ՝ 1881-ին։

 Միացեալ Թագաւորութիւն 
Պիրմինկհամի մէջ մօտաւորապէս 1833-ին կեղծուեցան նիքէղէ մետաղադրամներ՝ Մալայզիոյ մէջ առեւտուր ընելու համար։

 Միացեալ Նահանգներ 
նիքէղի գիները 2018–2022 Տե՛ս նաեւ՝ 2020-ականներու ապրանքային բում (commodities boom)

Միացեալ Նահանգներու մէջ «նիքէղ» (nickel կամ nick) եզրը սկզբնապէս կը վերաբերէր պղինձ-նիքէղէ պատրաստուած «Flying Eagle» սենթին, որ 1857–58 թուականներուն փոխարինեց պղինձը 12% նիքէղով, իսկ յետոյ՝ «Indian Head» սենթին (նոյն համաձուլուածքով)՝ 1859-էն 1864 թուականներուն։ Աւելի ուշ՝ 1865-ին, այս անուանումը տրուեցաւ երեք սենթնոցին, որուն նիքէղի բաղադրութիւնը բարձրացած էր մինչեւ 25%։ 1866-ին հինգ սենթնոց «Shield nickel»-ը (25% նիքէղ, 75% պղինձ) ստացաւ այդ անուանումը, որ մինչեւ օրս կը գործածուի յաջորդող բոլոր 5 սենթնոցներուն համար։ Այս համաձուլուածքի համամասնութիւնը մագնիսական (ferromagnetic) չէ։

Ամերիկեան 5 սենթնոց մետաղադրամը կը պարունակէ 0.04 ունկի (1.1 կրամ) նիքէղ, որ 2007-ի Ապրիլի գիներով արժէր 6.5 սենթ, ինչպէս նաեւ 3.75 կրամ պղինձ՝ մօտ 3 սենթ արժողութեամբ. ընդհանուր մետաղական արժէքը կը կազմէր աւելի քան 9 սենթ։ Քանի որ մետաղադրամի անուանական արժէքը ընդամէնը 5 սենթ է, ասիկա զայն գրաւիչ դարձուց հալեցնելու եւ մետաղը շահոյթով վաճառելու համար։ ԱՄՆ-ի դրամահատարանը (US Mint), կանխատեսելով այս երեւոյթը, 14 Դեկտեմբեր 2006-ին սահմանեց ժամանակաւոր կանոններ, որոնք քրէականացուցին սենթերու եւ նիքէղներու հալեցումն ու արտահանումը Օրինազանցները կրնան պատժուիլ մինչեւ 10,000 տոլար տուգանքով եւ/կամ առաւելագոյնը հինգ տարուայ բանտարկութեամբ։ 19 Փետրուար 2025-ի դրութեամբ, ամերիկեան նիքէղի հալման արժէքը (պղինձը եւ նիքէղը ներառեալ) կը կազմէ $0.054 (անուանական արժէքի 108%-ը)։

 Արդի գործածութիւն 
21-րդ դարուն նիքէղի բարձր գինը յանգեցուցած է անոր մասնակի փոխարինման աշխարհի տարբեր մետաղադրամներուն մէջ։ նիքէղի համաձուլուածքով դեռ կը պատրաստուին մէկ եւ երկու եւրոյնոցները, ԱՄՆ-ի 5¢, 10¢, 25¢, 50¢ եւ $1 մետաղադրամները, ինչպէս նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ 20p, 50p, £1 եւ £2 դրամները։ 2012-էն սկսեալ Մեծ Բրիտանիոյ 5p եւ 10p մետաղադրամներու նիքէղային համաձուլուածքը փոխարինուեցաւ նիքէղապատ պողպատով։ Ասիկա հանրային քննարկումներու տեղիք տուաւ՝ նիքէղի նկատմամբ գերզգայնութիւն ունեցող մարդոց առողջական խնդիրներուն պատճառով։

 Ծանօթագրութիւններ 

Ստորոգութիւն:Քիմիա