Հնդկաստան

Հնդկաստան (, ), պաշտօնապէս՝ Հնդկաստանի Հանրապետութիւն (, ), Պհարաթ (Bharat) պետութիւն Հարաւային Ասիոյ մէջ՝ Հիմալայներէն հարաւ, Հնդկական ովկիանոսի աւազանին մէջ։ Մայրաքաղաքը Նիու Տելհին է։ Սահմանակից է Փաքիստանին, Աֆղանիստանին, Չինաստանին, Նեփալին, Պութանին, Պանկլատէշին եւ Միանմարին։ Երկրորդ ամէնամեծ երկիրն է, աշխարհի երկրորդը՝ բնակչութեան քանակով (1.2 մլր. մարդ)։ Հարաւային կողմէն՝  Հնդկաց ովկիանոսին, հարաւ արեւմուտքէն՝ Արաբական ծովուն։ Տարածաշրջանին մէջ կը համարուի իր տարածքի մեծութեամբ երկրորդը,  Չինաստանէն ետք։ Հնդկաստանը աշխարհի ամէնաբազմազգ եւ բազմալեզու երկիրն է։ Հնդկաստանի մէջ կ'ապրին 85 լեզուով եւ բարբառով խօսող քանի մը հարիւր ազգ, ժողովուրդ եւ ցեղախումբ։

 Անուանում 
Անուանման յառաջացումը կապուած է Ինտոս գետին հետ, որ հովիտով հնդիկները ցամաքային կապ կը պահպանեն Առաջաւոր Ասիոյ երկիրներուն հետ, յատկապէս իրենց անմիջական հարեւանին՝ Իրանի հետ։ Ինտոս գետը սանսկրիտերէն կոչուած է Սինտհու, որ հին պարսիկներուն անցած է Հինտ ձեւով։ Պարսիկներն ալ իրենց հարեւան երկիրը կոչած են Հինտուստան (Հինտ անուան աւելցնելով -ստան վերջածանցը), այսինքն «Ինտոս գետի երկիր»։ Հինտի լեզուով եւս այժմ Հնդկաստանը կը կոչուի Հինտուստան։ Պարսիկներէն ալ այդ անուանումը կ'անցնի այլ ժողովուրդներու։ Երկրի անուանումը Եւրոպայի մէջ ընդունուած է India ձեւով, նոյնպէս առաջացած է Ինտոս գետի անուանումէն, որուն աւելցուած է երկրի իմաստ արտայայտող -ia վերջածանցը։ 1949-ին ընդունուած սահմանադրութեան համաձայն, Հնդկաստանը հռչակուեցաւ հանրապետութիւն եւ կոչուեցաւ Հնդկաստանի Հանրապետութիւն, անգլերէն, որ պաշտօնական լեզուն էր, Republic of India։ Հինտի լեզուով, որ երկրի պաշտօնական լեզուն է, Հնդկաստանը կը կոչուի Պհարաթ։ Այդ անուանումը յառաջացած է արիներու հին հնդկական Պհարթա ցեղի (այդ ցեղի յետնորդներու մասին աւանդութիւնները ինկած են հնդկական «Մահապհարաթա» էպոսի հիմքին մէջ) տարաբնակեցման շրջանի (Ճամնա եւ Սաթլեճ գետերու միջագետքը) Պհարաթավարշի («Պհարաթներու երկիր») անունէն, որ ժամանակին յաճախ տարածուած է ամբողջ Հնդկաստանի վրայ։
ձախից|մինի|160px|Մոնկոլներու ժամանակի ձեռագիր
 Աշխարհագրական բնութագիրը 
Հնդկաստանը արեւմուտքէն կ'ողողուի Հնդկաց ովկիանոսի Արաբական ծովու, արեւելքէն՝ Պենկալեան ծովու ջուրերով։ Տարածքը 3,3 միլիոն քմ² է։ Տարածքին շուրջ 3/4-ը հարթավայրեր են եւ սարահարթեր։ Հնդկական թերակղզիին մեծ մասը կը զբաղեցնէ Տեկանի սարահարթը, հիւսիսը՝ Ինտոս-Գանգեսեան դաշտավայրը եւ երկրագունդի ամէնաբարձր լեռները՝ Հիմալայները (բարձրութիւնը մինչեւ 8126 մեթր, Նանկաբարպատ լեռը) եւ Քարաքորումը։

Հնդկաստանը կը բաժնուի աշխարհագրական երեք հիմնական մասերու՝ Հիմալայները կամ լեռնային շրջան, Գանգեսի հարթավայրը եւ Հնդկական թերակղզին։ Հիմալայները կը գտնուին 2400 քմ. տարածութեան վրայ, արեւմուտքային մեծ հարթավայր, որ իր մէջ կը ներառէ երկրին հիւսիսը գտնուող բոլոր հարթավայրերը՝ Ռաճաստանէն մինչեւ Պենկալ։ Հնդկական թերակղզին, որ արեւմտեան ափերը կ'ողողեն Արաբական ծովու ջուրերը, ընդհանուր անունով յայտնի է Մալապարեան եւ Քոնքանեան ափ անունով։ Անոր սահմանը կը հանդիսանայ Կոայի լայնութիւնը (զուգահեռականը), որմէ հիւսիս ինկած է Քոնքանեան ափը, հարաւ՝ Մալապարեան ափը։ Իսկ արեւելեան ափը կ'ողողեն Պենկալեան ծոցի ջուրերը եւ կը կոչուի Քորոմանտելեան ափ։

 Կլիման 
Հնդկաստանի միջին մասով կ'անցնի Հիւսիսային արեւադարձը, որ երկիրը կը բաժնէ մօտաւորապէս երկու հաւասար մասերու։ Հետեւաբար, Հնդկաստանի կէսը կը գտնուի տաք գօտիին մէջ, իսկ միւս կէսը մերձարեւադարձներուն մէջ։

Հնդկաստանը Ասիոյ մնացած մասերէն անջատուած է լեռնային պարիսպով եւ հիւսիսային ցուրտ հոսանքները այնտեղ մուտք չեն գործեր, որուն հետեւանքով Հնդկաստանի հիւսիսային մասերուն մէջ օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը հինգ աստիճանով աւելի բարձր է, քան աշխարհագրական նոյն լայնութիւններուն վրայ գտնուող երկիրները։ Ընդհանուր առմամբ Հնդկաստանի կլիման ամէնուրեք տաք է։

Հով եղանակի շրջանը Հնդկաստանի մէջ կ'ընդգրկէ Նոյեմբերէն Փետրուար ամիսները, տաք եղանակի շրջանը՝ Մարտէն Մայիս, իսկ անձրեւային ժամանակը՝ Յունիսէն Սեպտեմբեր։ Հոկտեմբերը կը համարուի անցողիկ ամիս՝ անձրեւային եւ ցուրտ ժամանակաշրջաններու միջեւ։ Ձմռան ամիսներուն, բացառութեամբ բարձր լեռնային մասերուն, ամէնուրեք Յունուարեան ջերմաստիճանը հաւասար է մեր հանրապետութեան ամէնատաք շրջանի՝ Արարատեան դաշտի Յուլիսեան ջերմաստիճանին։

Հնդկաստանի կլիմային վրայ վճռական դեր կը խաղան մուսսոնները։

 Ազգաբնակչութիւնը 
ձախից|մինի|150px|Պհանկրաներու պար
Բազմազգ պետութիւն է։ Բնակչութեան թիւով Չինաստանէն ետք երկրորդն է աշխարհի մէջ (1,2 մլր. մարդ)։ Առաւել բազմաքանակ են հինտուստանցիները, թելուկուները (անտհրաները), մարաթիները, պենկալացիները, պիքարցիները, թամիլները, գուջարաթները, կաննարանները, մալայալիները, փանճաբցիները եւ այլք։ Հնդկաստանի տարբեր նահանգներուն մէջ կը խօսին տարբեր լեզուներով եւ բարբառներով եւ իւրաքանչիւր նահանգի մէջ իբրեւ պաշտօնական լեզու ընդունուած է տեղական լեզուն (օրինակ՝ պենկալերէնը, մարաթի լեզուն, թամիլերէնը եւ այլն)։ Կեդրոնական շրջաններուն մէջ կը խօսին հինտի լեզուով, որ ամէնատարածուածն է երկրին մէջ եւ անգլերէնին հետ միասին կը կիրառուի իրաւաբանական, կառավարական, պաշտօնական փաստաղթերուն մէջMallikarjun, B. (Nov., 2004), Fifty Years of Language Planning for Modern Hindi-The Official Language of India  Language in India, Volume 4, Number 11. ISSN 1930—2940.։ Անգլերէնի կիրառութիւնը պահպանուած է Հնդկաստանի նախկին անգլիական տիրապետութեան տակ գտնուելու ժամանակներէն։ Անգլերէն լեզուն ընդգրկուած է միջին եւ բարձր կրթական ծրագիրներու մէջ եւ կը համարուի առեւտուրի եւ վարչական լեզու։

Հնդկաստանի մէջ խօսակցական լեզուն կը բաժնուի երկու խումբի՝ Հինտու-Արեան (կը խօսին բնակչութեան 74% - ը) եւ Դրավիտեան (24% - ը)։

 Հնդկաստանի լեզուները 
Հնդկաստանի մէջ կը խօսին մօտ 2.000 լեզուներով եւ բարբառներովЯзыки Индии։ Բայց ամէն նահանգի կամ շրջանի մէջ ընդունուած է մէկ հիմնական լեզու, որուն կը տիրապետէ բնակչութեան մեծ մասը։ Հիւսիսային Հնդկաստանի մէջ համընդհանուր հաղորդակցման լեզուն կը համարուի հինտին։ Հարաւային Հնդկաստանի բնակչութեան մեծ մասը կը տիրապետէ դրավիտեան լեզուաընտանիքին պատկանող լեզուներէն գոնէ մէկուն՝ թելուգու, թամիլերէն, մալայալամ։ Բացի այդ Հնդկաստանի մէջ լայնօրէն տարածուած է անգլերէնը, յատկապէս կրթուած բնակչութեան շրջանին մէջ։ Այս կամ այն չափով, (թէեւ ամէնապարզունակ մակարդակով) անգլերէնին կը տիրապետէ բնակչութեան գրեթէ 1/3-ը։

 Լեզուաընտանիքներ 
Հնդկաստանի լեզուները կը պատկանին 4 լեզուաընտանիքի.
 Հնդեւրոպական լեզուաընտանիք - Հիւսիսային Հնդկաստանի լեզուներն են, որոնք սկիզբ կ'առնեն սանսկրիտէն արաբերէնի խառնուրդով (հինտի, մարապի, փենճաբի, պենկալի եւ այլն՝ բնակչութեան 70% - ը)
 Դրավիտեան լեզուաընտանիք - Հնդկաստանի բնիկ ժողովուրդի լեզուները, որոնք մղուած են Հինտուստանի հարաւ (թամիլերէն, թելուգու, մալայալամ, քաննատա եւ այլն՝ բնակչութեան 22% - ը)
 Չինա-թիպեթեան լեզուաընտանիք - Հիմալայներու բնակչութեան լեզուներ, որոնք Թիպեթէն եւ Արեւելեան Ասիոյ այլ շրջաններէն վերաբնակուածներու լեզուներն են (թիպեթերէն, լեպչա եւ այլն)
 Աւստրօ-ասիական լեզուաընտանիք - Ասիոյ հարաւ-արեւելեան սահմանակցող շրջաններու լեզուներ (կհասի, քար (նիկոպարեան) եւ այլն)։
Հնդկաստանի մէջ կան նաեւ լեզուներ, որոնք որեւէ խումբի չեն պատկանիր։ Օրինակ, կալտօ (նիհալի), որով կը խօսին Մադխեա-Պրատեշ եւ Մահարաշտրայի որոշ շրջաններուն մէջ։

Հնդկաստանի մէջ միասնական պետական լեզու չկայ։ Կան կեդրոնական կառավարութեան լեզուներ՝ հինտի եւ անգլերէն, որոնք կը կիրառուին օրէնսդրական եւ այլ պետական կառոյցներուն մէջ։ Կան նաեւ, այսպէս կոչուած, դասական լեզուներ՝ սանսկրիտերէն եւ թամիլերէն։ Հնդկաստանի մէջ ամէնատարածուած լեզուներու շարքին են.
 հինտի-ուրտու (մօտաւորապէս 550 մլն., Հիւսիսային Հնդկաստան)
 պենկալի (մօտաւորապէս 230 մլն., Հնդկաստանի արեւելքն ու հիւսիս-արեւելքը)
 թելուգու (մօտաւորապէս 88 մլն., Հնդկաստանի հարաւը)
 թամիլերէն (մօտաւորապէս 77 մլն., Հարաւային Հնդկաստան)։

 Լեզուներու Թուարկում 
Ըստ այբբենակարգի. ասամերէն, պենկալերէն, բհոճպուրի, պոտօ, գուճարաթի, Տոկրիպ, թամիլերէն, թելուգու, քալթօ, քաննատա, կհասի, կոնկանի, հինտի, մայթհիլի, մալաիալամ, մանիպուրի, մարաթխի, նեբալերէն, ռաճաստխանի, սանսքրիթերէն, սանթալի, սինտհի, ուրտու փանճապի, քաշմիրի, օրիա եւ այլն։

 Տնտեսութիւնը 
Հնդկաստանը գիւղատնտեսական-ճարտարարուեստական երկիր է։ Գիւղատնտեսութեան առաջատար ուղղութիւնը հողագործութիւնն է։ Նշանակալի է հացահատիկայիններու (բրինձ, ցորեն, կորեկ, սորկօ, եգիպտացորեն, գարի եւ այլն) արտադրութիւնը։ Աշխարհի մէջ առաջնակարգ տեղ կը գրաւէ թէյի, շաքարեղէգի, գետնանուշի, ճուտի, կուղբի, բամպակի արտադրութեամբ։ Կ'աճեցնեն նաեւ սուրճ, ծխախոտ, կոկոսեան արմաւենի, կաուչուկատուներ, համեմունքներ եւ այլն։

Անասուններու (կով, եզ, գոմէշ, այծ, ոչխար) գլխաքանակը մեծ է, բայց մթերատուութիւնը՝ ցած։

Կը զբաղին նաեւ շերամապահութեամբ, ձկնորսութեամբ։ Արդիւնաբերութեան մէջ կը գերակշռէ թեթեւ (մասնաւորապես բամպակեղէնի եւ ճուտեղէնի) եւ սնունդի արդիւնաբերութիւնը։ Կ'արդիւնահանեն ածուխ, երկաթի եւ մանգանի հանքանիւթեր, փայլար, ծարիր, բոքսիտներ, նաւթ։
 Վարչա-Տարածքային Բաժանում 

+ Նահանգներ (1-29) եւ Միութենական տարածքներ (Ա-Է)1. Անտրայ Փրատէշ (Andhra Pradesh)10. Հարեանայ (Haryana)19. Նակալանտ (Nagaland)28. Քերալա (Kerala)2. Ասսամ (Assam)11. Հիմաչալ Փրատէշ (Himachal Pradesh)20. Ութարախանտ (Uttarakhand)29. Օտիշա (Odisha)3. Արեւմտեան Պենկալ (West Bengal)12. Ճամմու եւ Քաշմիր (Jammu and Kashmir)21. Ութար Փրատէշ (Uttar Pradesh)Ա. Անտամանեան եւ Նիքոպարի կղզիներ (Andaman and Nicobar Islands)4. Արունաչալ Փրատէշ (Arunachal Pradesh)13. Ճարխանտ (Jharkhand)22. Չաթիսկար (Chhattisgarh)Բ. Չանտիկար (Chandigarh)5. Թամիլ Նատու (Tamil Nadu)14. Մահարաշթրա (Maharashtra)23. Պիհար (Bihar)Գ. Տատրա եւ Նակար Հաւելի (Dadra and Nagar Haveli)6. Թելանկանա (Telangana)15. Մանիփուր (Manipur)24. Ռաճաստան (Rajasthan)Դ. Տաման եւ Տիու (Daman and Diu)7. Թրիփուրա (Tripura)16. Մատիա Փրատէշ (Madhya Pradesh)25. Սիքքիմ (Sikkim)Ե. Լաքշատուիփ (Lakshadweep)8. Կուճարաթ (Gujarat)17.Մեղալայեա (Meghalaya)26. Փանճապ (Punjab)Զ. Տէլհիի Մայրաքաղաքային Տարածք (Delhi)9. Կօա (Goa)18.Միզորամ (Mizoram)27. Քարնաթաքա (Karnataka)Է. Փուտուչէրրի (Puducherry)

 Կենդանական Աշխարհ 
 Արդիւնաբերութիւն 
 Սեւ մետաղագործութիւն 
Հնդկաստանի արդիւնաբերութեան այս ճիւղի զարգացումը պայմանաւորուած է պողպատի ձուլման ծաւալով, որ Հնդկաստանը կը գրաւէ աշխարհի չորրորդ տեղը։ Սեւ մետաղաձուլական գործարանները տեղակայուած են երկրի արեւելեան հատուածին մէջ։ Կեդրոնական քաղաքներն են Նոկարօն եւ Պիլան։

 Մեքենաշինութիւն 
Մեքենաշինութիւնը Հնդկաստանի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ենթաճիւղն է։ Այստեղ զարգացած են մեքենաշինութեան բոլոր ճիւղերը։ Բացառութիւններ չկան։ Հիմնական արտադրատեսակներն են նաւերը, մեքենաները եւ համակարգիչները։ Գլխաւոր քաղաքներն են Մումպայն ու Կալկաթան։

 Ելեկտրականութեան ուժ 
Պաշարներով կը գրաւէ ամբողջ աշխարհի չորրորդ տեղը։ Ելեկտրական ուժի գլխաւոր արտադրողները ճէկներն են։ Խոշորագոյն կեդրոնը Նիու Տելհին է։

 Քիմիական արդիւնաբերութիւն 
Քիմիական արդիւնաբերութիւնը բաւականին զարգացում ունի այս երկրին մէջ։ Գլխաւոր կեդրոնը Պհոպալ քաղաքն է։

 Թեթեւ արդիւնաբերութիւն 
Թեթեւ արդիւնաբերութեան ճիւղերէն կ'առանձնանայ բամպակի արտադրութիւնը՝ Մերձաւոր Արեւելք եւ Եւրոպա։ Զարգացած է նաեւ ճութի արդիւնահանումը։
 Մշակոյթը  
 Ճարտարապետութիւնը 
Մեծ համբաւ կը վայելեն Աշոկայի կայսրութեան հնութիւնները Սարնհատի, Էլլորայի եւ Աճանտայի պուտտայական ժայռակերտ տաճարները Աուրանկապատէն ոչ հեռու, հարաւը՝ Մատուրայի եւ Մատրասի մօտ գտնուող Մահապալիպուրամի յուշարձանները, չքնաղ Թաճ Մահալը Ագրայի մէջ, Մահարաճայի եւ Ամպերի պալատները Ճայպուրի մէջ, Կարմիր բերդը եւ Քութբ Մինարը Տելհիի մէջ եւ ուրիշ շատեր։
մինի|ձախից|240px|«Հողմերու պալատը»
Այդ կոթողները իրենց ոճով եւ կառուցուածքով կարելի է բաժնել երկու խումբի՝ պուտտայական-հինտուիստական եւ իսլամական։ Պուտտիստական-հինտուիստականը գերազանցապէս աչքի կ'իյնայ ժայռակերտ տաճարներով, իսկ իսլամականը՝ պալատներով եւ դամբարաններով։ Վերջիններս ստեղծուած են Մեծ Մոնղոլներու տիրապետութեան ժամանակաշրջանին եւ կը գերիշխեն երկրի հիւսիսը։

Քարանձաւային ժայռակերտ կառուցումները շատ բնորոշ են Հնդկաստանի ճարտարապետութեան։ Անոնց թիւը կը հասնի 1200-ի։ Ատկէ յայտնի են Աճանտայի, Էլլորայի, Մումպայի մօտ գտնուող Էլեֆանտա կղզիի, Մատրասէն հարաւ ինկած Մահապալիպուրամի եւ այլ ժայռակերտ տաճարներ։

Պուտտայականներու եւ հինտուիստներու կերտած կոթողները աւելի քան 2000 տարուայ պատմութիւն ունին։ Իսլամական ճարտարապետութեան յուշարձանները՝ Թաճ Մահալ, Աքպարի պալատներ, Կարմիր բերդ, Քութբ Մինար եւ այլն, համեմատաբար նոր ժամանակներուն կը վերաբերին, այսինքն՝ Մեծ Մոնղոլներու ժամանակաշրջանին կառուցուած են։

Ճարտարապետական ոճերը հիւսիսի եւ հարաւի մէջ իրարմէ շատ կը տարբերին։ Հիւսիսային Հնդկաստանի ճարտարապետութեան վրայ շատ ազդած է Իրանը, Մեծ Մոնղոլներու միջոցով։ Այդ է պատճառը, որ Հիւսիսային Հնդկաստանի կոթողներուն մեծ մասը կը յիշեցնեն իրանական ճարտարապետութիւնը։ 15-րդ դարուն Տելհին, Ագրան, Ճայպուրը զարդարուեցան փառահեղ եւ գեղեցիկ շէնքերով։

Հարաւային Հնդկաստանի ճարտարապետութիւնը աւելի անաղարտ է։ Այստեղ եղած կոթողները հնդկական են (պուտտայական կամ հինտուիստական), այս կոթողները գեղեցիկ են եզրազարդերով, խորաքանդակներով։ Յաճախ վեր խոյացող քառանիստ բրգաձեւ աշտարակը ամբողջապէս ծածկուած է քանդակներով, կուռքերու եւ կենդանիներու արձաններով։

Հնդկական նիւթական մշակոյթի յուշարձաններէն շատերը ուշ յայտնաբերուած են։ Եղած են այնպիսիներ, որոնք դարեր շարունակ մնացած են անյայտութեան մէջ։

 Աղբիւրներ 

 Գրականութիւն 

 Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան (Հ-Ֆ), Երեւան, «Լույս», 1989, էջ 32-33։
 Կամսար Ավետիսյան, Արեւելքի մարգարիտը, Երեւան, Հայպետհրատ, 1964։

 Արտաքին յղումներ 
 Հնդկաստանի դեսպանատունը Հայաստանում 
 Հնդկաստան - Հայկուհի Մամյանի բլոգը 


Ստորոգութիւն:Նախկին բրիտանական գաղութներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով