Դեղնախտ

Դեղնութիւն-դեղնախտ (jaundice)՝ մորթի եւ աչքերու սպիտակապատեանին (sclera) դեղին գունաւորումը, որ հետեւանք է բնականէն աւելի արեան մէջ շրջագայող լեղագունակ bilirubin-ի: Անիկա ներքին քանի մը հիւանդութիւններու դրսեւորումն է, որ կը յայտնուի մորթին եւ աչքերուն մէջ: Դեղնութիւնը հիւանդութիւն մը չէ, այլ ախտանշան մը: Անիկա փոխանցիկ չէ եւ կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի, առանց սեռի խտրութեան:

Bilirubin-ը կ'արտադրուի արեան ներկանիւթէն (hemoglobin): Bilirubin-ը լեարդ հասնելէ ետք կ'արտաթորուի մաղձին հետ դէպի բարակ աղիքներ, ուր անիկա կը տարրալուծուի եւ հասնելով հաստ աղիքներ կ'արտաքսուի մարմինէն դուրս՝ կղկղանքի հետ:

Դեղնութիւն կը յառաջանայ, երբ լեարդին մէջ bilirubin-ի արտաթորումը արտադրութիւնէն պակաս ըլլայ: Բնական պայմաններու մէջ 100 մլ. արիւնը կը պարունակէ 0.5-1.2 մկ. bilirubin: Երբ այս քանակաչափը բարձրանայ 2-3 մկ.ի դեղնութիւնը կը յայտնուի: Աչքի սպիտակապատեանին դեղին գունաւորումը կը յայտնուի մորթի դեղնութենէն առաջ:

Արեան կարմիր գնդիկները շարունակ կ'արտադրուին մեր մարմինին մէջ, մասնաւորաբար՝ ոսկրածուծին մէջ: Առողջ կարմիր գնդիկները կ'ապրին մօտաւորապէս 120 օր եւ վերջաւորութեան անոնց ներկանիւթը՝ hemoglobin-ը, կը տարբաղադրուի ազատ bilirubin-ի (unconjugated bilirubin), երկաթի եւ globulin սպիտակուցի: Երկաթը կը մնայ մարմինին մէջ եւ դարձեալ կ'օգտագործուի կարմիր գնդիկներու կազմաւորման գործընթացին մէջIcterus | Define Icterus at Dictionary.com. Dictionary.reference.com. Retrieved on 2013-12-23.

Ազատ bilirubin-ը կը մտնէ արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը միանայ հոն գտնուող albumin սպիտակուցին, որպէսզի դիւրաւ փոխադրուի լեարդ, ուր ան կ'անջատուի albumin-էն եւ ածանցուելէ (conjugated) ետք կ'արտաթորուի մաղձին հետ դէպի լեարդածորան ու հոնկէ՝ բարակ աղիք: Հոս՝ մանրէներու ներգործութեամբ, ածանցեալ bilirubin-ը կը վերածուի urobilinogen լեղաներկի եւ urobilin լեղաներկի: Urobilinogen-ի պզտիկ մաս մը ետ կը ներծծուի բարակ աղիքներու պատերուն կողմէ եւ արեան միջոցաւ կը վերադառնայ լեարդ ու մաղձին հետ ետ կ'արտաթորուիMathew K.G. (2008) Medicine: Prep Manual for Undergraduates, 3/e, Elsevier India, ISBN 8131211541, pp. 296–297: Իսկ մնացեալ urobilinogen-ը կը խառնուի կղկղանքին հետ եւ որոշ փոփոխութիւններէ ետք կղկղանքին կու տայ յատուկ կանաչ գունաւորում եւ կ'արտահանուի մարմինէն դուրս: Կղկղանքով կ'արտահանուի օրական 40-280 մկ. urobilinogen: Urobilin-ը արեան ճամբով կը հասնի երիկամներ եւ հոնկէ մէզին հետ կ'արտաթորուի: Անիկա մէզին կու տայ յատուկ դեղին գունաւորում մը:

Բնական պայմաններու մէջ միջին ծանրութեամբ անձ մը կ'ունենայ 5 լիթր արիւն 750 կրամ hemoglobin-ով: Ամէն օր կարմիր գնդիկներուն 1/120ը կը կործանի եւ 6.3 կրամ hemoglobin-էն յառաջացած 250-350 մկ. ազատ bilirubin-էն կ'արտադրուի 250-280 մկ. urobilinogen բարակ աղիքին մէջHall, John Edward and Guyton, Arthur C. (2011) Textbook of Medical Physiology, Saunders/Elsevier, p. 841, ISBN 1416045740:

250-350 մկ. ազատ bilirubin-ին 80 տոկոսը կու գայ այլափոխուող մահացող կարմիր գնդիկներէ իսկ մնացեալը ոսկրածուծէն եւ լեարդէն:

 Յառաջացում 
Դեղնախտ կը յառաջանայ հետեւեալ հիւանդութիւններու գոյութեամբ.
 Ներլեարդային հիւանդութիւններ 
 Լեարդաբջիջային հիւանդութիւններ 
Լեարդաբջիջային հիւանդութիւններ, ուր տեղի կ'ունենայ լեարդաբջիջային անբնական գործունէութիւն հետեւեալ պատճառներով.
Ժահրային սուր եւ մնայուն լեարդաբորբ (acute and chronic hepatitis) մասնաւորապէս՝ Hepatitis B եւ C,
Լեարդաբորբ ալքոլի գործածութեամբ,
Լեարդի ձախող աշխատանք՝ որոշ դեղերու գործածութեամբ,
Լեարդի փճացում (liver cirhhosis), որ հետեւանքն է երկարատեւ ալքոլի գործածութեան եւ մնայուն լեարդաբորբի,
Լեարդի բնական աշխատանքի վատթարացում մարմնական զանազան հիւանդութիւններով, օրինակ՝ համբոյրի հիւանդութիւն (infectious mononucleusis), աւշագեղձերու խլիրդ (lymphoma) եւ սպիտակարիւնութիւն (leukemia):

 Լեարդի բարակ ծորանիկներու (ductules) խցում 
Լեարդի բարակ ծորանիկներու (ductules) խցում, որ կը յառաջանայ.
Լեարդաբորբի պատճառով,
Թունաւոր դեղերով,
Ալքոլի գործածութեամբ:

 Արտալեարդային հիւանդութիւններ 
 Լեարդամաղձային ծորանի (common bile duct) խցում. 
Լեարդամաղձային ծորանի քարերով,
Լեարդամաղձային ծորանի խլիրդով, որ կը յառաջանայ շարոյրի (pancrease) խլիրդի զարգացումով:

 Կարմիր գնդիկներու արագ եւ առատ տարրալուծում (hemolysis). 
Կարմիր գնդիկներու տարրալուծումով մեծ քանակութեամբ bilrubin կ'արտադրուի եւ տեղի կ'ունենայ զօրաւոր եւ արագ դեղնութիւն:
Կարմիր գնդիկներու արագ տարրալուծումը կը պատահի կարգ մը ժառանգական ախտանիշ (syndrome) հիւանդութիւններով:
Կարմիր գնդիկներու արագ եւ առատ տարրալուծումը կը յառաջացնէ արեան կարմիր գնդիկներու նուազում:

Այս հանգրուանին եթէ ոսկրածուծը օգնութեան չհասնի եւ առատ կարմիր գնդիկներ չարտադրէ տեղի կ'ունենայ սուր սակաւարիւնութիւն (acute anemia):

 Ախտանշաններ 
Դեղնախտի ընդհանուր ախտանշաններն են.
Մարմինի բացայայտ դեղնութիւն,
Աչքերու սպիտակապատեանի դեղնութիւն, երբ արեան bilirubin-ի քանակը հասնի 2-2.5 մկ.ի,
Մէզի թէյի նման գունաւորում՝ urobilin-ի նուազումով, որ ընդհանրապէս կը յայտնուի մորթին դեղնութենէն առաջ,
Կղկղանքի մոխիրի նման գունաւորում urbilinogen-ի նուազումով,
Նողկանք, փսխունք, փորհարութիւն, որոնք տեղի կ'ունենան դեղնութենէն առաջ սուր լեարդաբորբի պարագային,
Ախորժակի նուազում, կշիռքի կորուստ եւ յոգնածութիւն, որոնք առաւելաբար կը պատահին ալքոլ գործածողներու եւ մնայուն լեարդաբորբի ու լեարդածորանի խլիրդի պարագային,
Մարմնական քերուըտուք,
Bilirubin-ի յայտնութիւն մէզին մէջ:

 Հետեւանքներ 
Լեարդամաղձային ծորանի խցումով կը յառաջանայ.
Արեան bilirubin-ի բարձրացում,
Կղկղանքի մոխրագոյն-ճերմակ գունաւորում եւ մէզի թէյի գունաւորում: Այս մէկը կը պատահի, որովհետեւ bilirubin չի հասնիր բարակ աղիքներ եւ պատճառ կը դառնայ urobilinogen-ի բացակայութեան կղկղանքին եւ urobilin-ի մէզին մէջ բացակայութեան:
Մարմնական քերուըտուք,
Դանդաղ ընթացքով դեղնութիւն,
Փորի ցաւ, փսխունք, նողկանք, որոնք կը պատահին դեղնութեան յայտնումէն առաջ,
Ջերմ եւ դող:

Համբոյրի հիւանդութեան դեղնութեան հետ կը տեսնուի նաեւ մարմինի ընդհանուր աւշագեղձերու ծաւալում:
Սպիտակարիւնութեան եւ աւշագեղձերու խլիրդի հետեւանքով յառաջացած դեղնութիւնը կ'ունենայ երկարատեւ ընթացք:

 Կղկղանքի պակաս 
Կղկղանքի urobilinogen-ի քանակը կը նուազի երեք պատճառներով.
Bilirubin-ի արտադրութեան նուազում,
Լեարդի հիւանդութիւններ՝ լեարդի փճացում, լեարդի խլիրդ,
Լեարդածորանի խցում՝ քարերով եւ խլիրդով:

 Ախտաճանաչում 
Դեղնախտի ախտաճանաչումը տեսնուած բացայայտ դեղնութիւնն է: Սակայն պէտք է ախտաճանաչուի անոր բուն ախտապատճառը, որպէսզի կատարուի ճշգրիտ դարմանումը: Հիւանդին եւ դեղնութեան պատմականը խիստ կարեւոր է: Կը կատարուին արեան եւ մէզի տեսակաւոր յատուկ տարրալուծարանային քննութիւններ եւ նկարահանումներ, ինչպէս՝ համակարգչային եւ մագնիսարձագանգային նկարահանումներ: Յաճախ պզտիկ կտոր մը կը վերցուի լեարդէն (biopsy) կատարելու համար ախտաբանական քննութիւն:

Դեղնախտի դարմանումը կը կատարուի համաձայն անոր ախտապատճառներու ախտաճանաչումին: Մինչ այդ դեղնութիւն ունեցող անհատը պէտք է կատարեալ հանգիստ ընէ, սննդարար կերակուրներ ուտէ, ալքոլ չգործածէ եւ առատ ջուր խմէ: Լեարդածորանի խցումը կը կարօտի վիրաբուժական միջոցառումի:

 Տե'ս Նաեւ 
Ականջ
Փայծաղ
Ականջային Արիւնահոսութիւն
Գլխապտոյտ
Մանկական Անդամալուծութիւն
Ողնայարի Կողմնածռութիւն
Ջղային Անախորժակութիւն
Տանկի Տենդ
Սուր Անակնկալ Շնչառական Համախտանիշ

 Ծանօթագրութիւններ 

 Աղբիւրներ 
«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, 19 Յուլիս 2013:
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով