Ծաղկոց Անապատ

Ծաղկոց Անապատ, Գառնակերի վանք, եկեղեցի ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Շամքորի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։ Գտնվում է Գառնակեր գյուղից (Բարում) 0,7 կմ հարավ՝ Շամքոր գետի ձախ ափին։ Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի՝ վանքի կառուցումը թվագրվում է 1634 թ.-ին։ Բաղկացած է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց և գավթից, իսկ տարածքը շրջափակող պարսպից ներս ունեցել է մեկ մեծ տուն և չորս փոքրիկ վանական խուցՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ.107-108:Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 480։։ Ունեցել է նաև դպրոցՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 482։։ 
1886 թ.-ին հուշարձանի վերաբերյալ նշվել է, որ այն քարաշեն, թաղակապ փոքրիկ եկեղեցի է, ունի մի փոքրիկ գավիթ, որտեղ կան երկու անհայտ գերեզմաններ, որոնց գառնակերցիք պատվում են իբրև սրբեր։ Նրանց ասելով՝ այս տաճարն եղել է կուսանաց անապատ և Ծաղիկ մայրապետի անունով կոչուել է Ծաղկոց։

 Պատմություն

Ծաղկոց անապատը եղել է Գառնակեր գյուղի ամենանշանավոր վանքըՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 479։։
Հայ մատենագրության մեջ Ծաղկոց անապատն առաջին անգամ հիշվում է 1467 թ., երբ տեղում Ազարիա ծաղկողը նկարազարդել էր մի ձեռագիր ավետարան և հիշատակարանում նշել. «...եղև նկարակերտութիւն սորա ի յերկիրս Գանձակայ, ի յաթոռս Գառնակերի, ի դուռն Ծաղկոցի սուրբ Աստուածածնիս և յայլ սրբութեանցս, ի կաթողիկոսութիւն տեառն տէր Յովհաննիսի, առ տեղոյս աթոռակալութեան տէր Ծերունի արքեպիսկոպոսի...»«ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ» հատոր Բ, կազմեց Լ. Ս. Խաչիկյան, Երևան, 1958, էջ 244։«ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ» հատոր Բ, կազմեց Լ. Ս. Խաչիկյան, Երևան, 1958, էջ 272։Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 480։:
Ծաղկոց անապատը Գառնակերի վանք անվանաձևով հիշատակվում է Գողթնի Ցղնա գյուղում 1634 թ. ընդօրինակված «Մեկնութիւն սաղմոսաց» ձեռագրի հիշատակարանում. «...Գառնիկն Գառնեցին՝ Գառնայկերի վանքն...»«ԺԷ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ» հատոր Բ, կազմեցին` Հակոբյան Վ., Հովհաննիսյան Ա., Երևան, 1978, էջ 548։:
Հայտնի է, որ մեկ տարի անց, երբ սուլթան Մուրադը 700.000-անոց բանակով արշավել է Հայաստան ու գրավել Երևանի բերդը, Գառնակերում ժամանակավոր ապաստան է գտել Հովհաննավանքի Հովհաննես եպիսկոպոսն իր աշակերտների հետ. «...Եվ թագաւորն Օսմանցւոց Մուրատ եկեալ էառ զբերդն Երևանայ. և ամենայն երկիրն Երևանայ ցրուեցան ուր և կարացին գնալ՝ գնացին. նոյնպէս ելեալ Յովհաննէս Եպիսկոպոսն Յօհաննուվանից աշակերտօք իւրովք և գնաց յաշխարհն Աղուանից ի վանքն Գառնակերոյ»«Զաքարեայ Սարկաւագի պատմագրութիւն», հ. Բ, Վաղարշապատ, 1870, էջ 47։։
1919 թ. անապատը գտնվում էր ավերակ վիճակումՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 4, գ. 927, թ. 32:Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 481։։

 Վանքային շինությունները 
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցված է անմշակ քարով, կրաշաղախով, ունի թաղակապ հորինվածքով միանավ բազիլիկ։ Արտաքին չափերն են՝ 9,25 x 6,4 մ։ Լուսավորությունն իրականացված է 4 ճակատներից բացված մեկական նեղ, դեպի ներս լայնացող պատուհանների միջոցով։ Միակ մուտքով կապվում է արևմուտքից կից ուղղանկյուն հատակագծով գավթի հետՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 480-481։։ Եկեղեցու որմերին ագուցված են 15-17-րդ դդ.-ի գեղաքանդակ խաչքարեր, որոնց վրա կան նաև արձանագրվածներՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 482.։ Մասնավորապես հայտնաբերվել 1980 թ.-ի հետազոտության ժամանակ հայտնաբերվել են 1451 թ., 1476 թ., 1490 թ., 1562 թ., 1689 թ., 16-րդ դարի, և մի քանի այլ խաչքարեր, որոնց թվագրումը անհայտ է։ Եղել է նաև 1859 թ.-ի ուղղանկյունաձև տապանաքար և 1314 թ.-ի սահմանախաչ, որը խիստ արժեքավոր և բացառիկ նշանակություն ունի։ Այն հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը իր արշավախմբով պահպանման համար տեղափոխել է մոտակայքում գտնվող 1984 թ.-ին փոխադրել է Հրեշտակապետաց վանքՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 484։։

 Գավիթ 
Հայտնի է, որ գավիթը կառուցվել է հնի տեղում 19-րդ դարի վերջին քառորդում Հովսեփ քահանա Բալյանցի նախաձեռնությամբ.  
1980-ական թվականներին գավիթը կիսավեր վիճակում էր. պատերը պահպանվել էին 1,5 մ բարձրությամբ։ Միակ մուտքը հարավային ճակատից էր։ Նույն կողմից նկատվում էին նաև երկու լուսամուտի հետքեր։

 Դպրոց 
Մինչև Գառնակերում ծխական դպրոց բացելը Ծաղկոց անապատում գործող ուսումնական այս հաստատությունը կարևոր դեր էր կատարում։ Դպրոցում դասավանդվում էր Հայոց լեզու, եկեղեցական երգ և Հայ Առաքելական եկեղեցու արարողակարգըՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3831, թ. 40, գ. 3833, թ. 134-135:։ Դպրոցի ուսուցիչներից է եղել Հովհաննես գիտնական վարդապետ ՄաղաքյանցըՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 4254, թ. 11:։

 Վանքի վանահայրերը 
 Հովհաննես վարդապետ Մաղաքյանց. հիշվում է 1820-ական թվականների սկզբից առնվազն մինչև 1839 թ.։ Վանքում դասավանդել է նաև Հայոց լեզու։ Ի դեպ, 1839 թ.-ին պաշտոնավարել է Մովսես աբեղա Մաղաքյանցի հետ մեկտեղՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3831, թ. 39-40:Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 457, թ. 8:։
 1860 թ.-ին հիշատակվում է Հարություն վարդապետը։
Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3834, թ. 24-25, գ. 3833, թ. 112-113:
 Մեկ վարդապետ է հիշվում վանահայրության պաշտոնում 1853 և 1862 թթ.-ինՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743, թ. 20-21, գ. 3836, թ. 56:։
 Հարություն վարդապետ Մամիկոնյանց. հիշվում է 1864 թ.Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 7::
 Մեկ վարդապետ է հիշվում վանահայրության պաշտոնում 1878 թ.Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3870, թ. 26::
Հովհաննես վարդապետ Բարաղամյանց. վանահայր է նշանակվել 1882 թ. և պաշտոնավարել շուրջ 28 տարի։ Հայտնի է, որ 1910 թ. Հովհաննես վարդապետը, որն արդեն 106-ն անց էր, դեռևս վանքի առաջնորդ էր։ Այդ մասին ժամանակակիցը նշել է.  

 Վանքի կալվածքներ 
1840 թ. Ծաղկոց անապատի կալվածքների մասին նշվել է.  
1847 թ. Ծաղկոց անապատն ունեցել է մեկ խաղողի, մեկ թթենու այգի, մեկ մեծ տուն, չորս փոքրիկ խցերՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 107-108:։
1852 թ.-ին՝ խաղողի մեկ այգի և պարսպին կից մեկ մեծ տուն, 4 փոքր սենյակՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3819, թ. 116-117:։
1860-1862 թթ. դրությամբ՝ մեկ այգի և պարսպին կից 3 փայտաշեն սենյակՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3834, թ. 24-25, նաև՝ գ. 3836, թ. 44-45:Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 481-482։։
Հայտնի է, որ 1886 թ. կալվածքը բաղկացած է եղել վարելահողից, խաղողի այգուց և 3 սենյակիցՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56Պ, ց. 18, գ. 138:։
1910 թ. տիրում էր 3 դեսյատին հողատարածք զբաղեցնող խաղողի և թթենու այգիներիՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 775, թ. 27:։

 Տես նաև 
 Գառնակեր
 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Շամքորի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ