Հարճը (պոեմ)

Հարճը, Դանիել Վարուժանի պոեմներից, որն ընդգրկված է նրա «Հեթանոս երգեր» ժողովածուում (1912)։

 Բնաբան 
*Այսպիսով «Գեղեցիկի և Զօրութեան» ձօնն է հնչելու այսօր
Փա՜ռք սարբինային. Ներոն կ'արբենայ։

Հարճը… զի յոյժ գեղեցիկ էր, եւ երգէր ձեռամբ։ 
Մովսես Խօրէնացի, Գիրք Բ

 Սյուժե 
Պեոմը ներկայացնում է պատկեր հեթանոսկաան կյանքի մի շրջանից` հայոց Տիրան թագավորի ժամանակից։ Սյունյաց Բակուր իշխանի մարմարյա պալատում կազմակերպվել է շքեղ խրախճանք, սեղանի շուրջ նստած են «մեծամեծներն հայկազուն», «բայց ոչ իրենց մեծանուն աստիճանին համեմատ, այլ սուրերու մեծության», իսկ Բակուրը բազմել է գահին։ Խրախճանքի բարձրակետը դառնում է ներկաների նվաղուն հայացքների ներքո վարձակ Նազենիկի պարը, որն իր գեղածալ շարժումներով կարծես գեղեցկության «մսեղեն աղոթքն» է ձոնում Աստղիկ աստվածուհունՎազգեն Գաբրիելյան, Դանիել Վարուժան. կյանքը և գործը, Երևան, 1978, էջ 301-303։։ Խնջույքին ներկա է նաև Բագրատունի հզոր իշխան Տրդատը, որը չհանդուրժելով իր կնոջ` Տիրան արքայի դստեր գոռոզությունը, գանահարել էր նրան, կտրել մազերն ու արտաքսել պալատից, ապա աներոջ վրեժից խուսափելու համար փախել էր Մարաստան` ճանապարհին մեկ օր հյուրընկալվելով Սյունյաց Բակուր նահապետին, որը հյուրին պատվում է և նրան նստեցնում իր աջ կողմում։ Խախտելով հյուրընկալության կարգը` Տրդատը Բակուրից պահանջում է նրա հարճին և մերժում ստանալուց հետո համարձակորեն գրկում է նրան, նստեցնում գրկին ու համբուրում խելահեղ կրքով ու սիրով. «Հա՜, հա՜, քըրքըջաց, էգ վագրին հոտն ըմբոշխնել արու վագրի՜ն է տրված»։ Զայրացած Բակուրը վեր է կենում, որ նրա գրկից խլի հարճին, սակայն Տրդատը սկուտեղը նետում է և պատռում նրա հոնքը։ Նազենիկը խնդրում է փախցնել իրեն` ազատելու համար Բակուրի զայրույթից և խոստովանում է, որ ինքը հոժար է խմել Տրդատի ձեռքից սիրո գինի և պատրաստ է վարդի նման իր կոկոնները բացել նրա կրծքի վրա։ Տրդատը պայմանավորվում է լուսադեմին մեծ դռան մոտ հանդիպել Նազենիկին և հեռանում է։ Տրդատը ձիով փախցնում է Նազենիկին, և Բակուրը մի խումբ քաջերով հետապնդում է նրանց։ Ի վերջո Տրդատին հաջողվում է անցնել սահմանը, սակայն Բակուրի արձակած նետը մխրճվում է Նազենիկի ծոծրակն ու սպանում նրանՎազգեն Գաբրիելյան, Դանիել Վարուժան. կյանքը և գործը, Երևան, 1978, էջ 305։։

 Պատմական հիմք 
Պոեմի հիմքում ընկած է իրական դեպք, որ Մովսես Խորենացին հիշատակում է իր «Հայոց պատմության» մեջ. Տիրան արքայի փեսան՝ Տրդատ Բագրատունին, ծեծելով կնոջը, փախչում է, որ խուսափի արքայի պատժից։ Սակայն ճանապարհին Տրդատն իմանում է արքայի մահվան լուրը և հյուրընկալվում Սյունյաց Բակուր իշխանի տանը։ Բակուրի կազմակերպած խնջույքի ժամանակ Տրդատը տեսնում է Բակուրի հարճին՝ Նազենիկին, և պահանջում հարճին տալ իրեն։ Բակուրը մերժում է, սակայն Տրդատը փախցնում է հարճին ու հեռանում Սպերք։

 Կառուցվածք 
Պոեմում Վարուժանը կատարել է փոքրիկ շեղումներ, բայց հիմնական գործողությունները չեն փոխվում։

Պոեմի սկզբում տիրում է անհոգ մթնոլորտ, մինչև այն պահը, երբ հայտնվում է Նազենիկը։

Միջնամասը նկարագրում է Նազենիկի առևանգումը և ընթերցողին նախապատրաստում է ողբերգական ավարտին, երբ Բակուրն արձակում է վերջին նետը։

Պոեմի ավարտական կարճ հատվածը վերջերգի դեր է կատարում։

 Արվեստ 
Ժամանակակիցները Վարուժանին անվանում են դյուցազներգակ բանաստեղծ, որն իր մտքերը լավագույնս արտահայտելու համար ստեղծել է հերոսական դրվագներով լի պատմություններ։

Պոեմում Վարուժանն առատորեն օգտագործում է գրաբարյան բառեր, որոնց շնորհիվ ստեղծվում է այնպիսի տրամադրություն, որ ընթերցողն իրեն զգում է հեթանոսական ժամանակներում:

Ինչպես «Հեթանոս երգեր» շարքի բանաստեղծություններում, այնպես էլ այս պոեմում Վարուժանը «գունագեղ պատկերներով, հեթանոս կյանքի գույների միջոցով ստեղծում է բարձր կրքերով օժտված կերպարներ»Հր. Թամրազյան, Պոեզիայի պատմության քառուղիներում, Երևան, 1971, էջ 121։։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
Դանիել Վարուժան, ԵՐԿԵՐ, Երևան, 1984

Կատեգորիա:Դանիել Վարուժանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Պոեմներ