Չարեք վանք

Չարեք վանք (նաև՝ Չարեքավանք, Չարեքա անապատ)։ Գտնվում է ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքում՝ Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում՝ Փիփ գյուղից 10 կմ հեռավորության վրա՝ Շամխոր գետի ձախ ափին՝ Գետաբեկ վտակի և Շամխոր գետի միախառնման տեղից վերջինիս հունն ի վեր շուրջ 3,5 կմ հարավ-արևմուտք, նույնքան և նույն ուղղությամբ հեռու Չարեք բերդից, ծովի մակերևույթից 1070 մ բարձրության վրա։

Վանքն իր անունն ստացել է ոչ հեռու գտնվող համանուն բերդից։

 Պատմություն 

Գլխավոր կառույցների (եկեղեցի, գավիթ, զանգակատուն, մատուռ, շրջապարիսպ, միաբանական և օժանդակ այլ կառույցներ) շինարարությունն իրականացվել է 17-րդ դարում։ Եղել է գրչօջախ և ուսումնական հաստատություն։ Բազմիցս ավերվել ու վերաշինվել է։ Ունեցել է ինչպես ծաղկման, այնպես էլ անկումային տարիներ։ Տիրապետել է ընդարձակ կալվածքների։ Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո իշխանությունները բռնագրավել և պետականացրել էին վանքի կալվածները, իսկ վանքում բնակություն էր հաստատել մի խաշնարած թուրք ընտանիքՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 103։։

 Հիմնադրումը 

Հետևելով Առաքել Դավրիժեցու վկայությանը՝ ընդունված է վանքի հիմնադրումը վերագրել Տաթևի Մեծ Անապատում ուսանած և ծննդավայր վերադարձած Դավիթ եպիսկոպոսին։ Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք Պատմութեանց, Երևան, 1990, էջ 218։

Սակայն կովկասյան լեռնականների կողմից կողոպտված Չարեք վանքին նյութական օգնություն հասցնելու առթիվ Կարապետ կաթողիկոսի (1726-1729) գրած կոնդակում ակնարկ կա այն մասին, թե վանքն ավելի վաղ է հիմնադրված եղել. 

 Վանական շինությունները 

 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 

Եկեղեցին կառուցվել է 17-րդ դարի սկզբին։ Ունի եռանավ բազիլիկի հորինվածք։ Արտաքուստ երկթեք ծածկի տակ առնված տանիքը ներքուստ պահում են երկու զույգ քառանկյուն կտրվածքով սյուները։ Արևելյան կողմում՝ ավագ խորանից աջ և ձախ, կան մեկական ավանդատներ։ Մուտքը արևմտյան ճակատից է, որ բացվում է այդ կողմից կից գավթի մեջ։ Կառուցված է անմշակ և կոպտատաշ քարով, կրաշաղախով։ Արտաքին չափերն են՝ 17,28 x 9.72 մ։ Որմերին կրում է 1617 թվականի «Սուրբ խաչս բարեխաւս Մանուէլի, թվ(ին) ՌԿԶ» և 1621 թվականի «Սուրբ խաչս բարեխաւս է Դաւիթ եպիսկոպոսին հաւրն և ննջեցելոց, թվ(ին) ՌՀ» նվիրատվական արձանագրություններ։ Եկեղեցու հարավային դռան մոտ տեղադրված է 1826 թ.-ի օրորոցաձև տապանաքար, որի վրա գրված է՝ «Այս է տապան Դաւիթ վարդապետին, որ փոխեցաւ առ Քրիստոս, ի թվին ՌՄՀԵ»Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 108-113։։

 Գավիթ 

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն կից արևմտյան կողմում գտնվում է 1684 թվականին կառուցված գավիթը։ Կառուցված է համակ սրբատաշ դեղնագորշավուն քարերով։ Ունի նույնպիսի հորինվածք, ինչպիսին որ եռանավ եկեղեցին։ Հարավից գավթի ճակատը ձևանում է ինչպես սյունասրահ՝ եռակամար բացվածքով։ Հյուսիսային նավը պահում են զույգ սյուները։ Շենքի արտաքին չափերն են՝ 8,0 x 6,48 մ։ Գավթի գլխավոր դուռը բացվում է սյունասրահի մեջ։ Երկրորդ դուռը, որը վաղուց ի վեր փակված է, բացված է եղել արևմտյան ճակատի հյուսիսային անկյան մոտից։

Ունեցել է բազմաթիվ արձանագրություններ։ Հարավային մուտքի բարավորին եղել է 1684 թվականի շինարարական արձանագրություն՝ «Շնորհօք Աստուծոյն ամենակալի կառուցաւ ի անուան Ամենափրկչի վերնատունս տեղի հոգոյ ճշմարտի, եկեղեցիս սուրբ և գաւիթ գովելի ի հայրապետութեան... շինեցաւ սա ձեռամբ տեառն Ներսէսի հանդերձ Հ (70) եղբարբք ամէն ի փրկութիւն հոգոց մերոց, որք ընթեռնուք, յիշեցէք ի Քրիստոս, ամէն, թվ(ին) ՌՃԼԳ», արևմտյան ճակատից քիչ ցած ագուցված խաչքարի ստորին մասում 4 տողով գրված է եղել՝ «Սուրբ խաչս բարեխաւս Տէր Մօվսէսին, Ներսէսին, Յօվսէփանին և Պարխուտարին, որք բազում սիրով ետուն շինել զգաւիթ սուրբ եկեղեցւոյս, թվ(ին) ՌՃԼԳ », հարավային մուտքի բարավորից վեր՝ «Տէր, հատի զնեղութիւնս Տէր Մօվսէսի, Ներսէսի, Օսէփանին և Պարխուտարի, ձեզ պահէ անփօրձ աշխարհի», հյուսիսարևմտյան անկյան մոտի փոքր դռան բարավորից վեր՝ խաչաքանդակի տակ փորագրված է «Ով քառաթև սուրբ Փրկչին և զինարան անմահ գառին, աւուր փառավոր արքային, թվի(ն) ՌՃԼԳ», արևմտյան ճակատում՝ «Ես Ներսէս»։ Նշված բոլոր արձանագրությունները թվագրվում են 1684 թվականի։

Գավթում է գտնվում 1746 թվականի օրորոցաձև տապանաքար, որի վրա գրված է «Այս է հանգիստ Չարեքու անապատի Մկրտիչ վարդապետին, թվ. Ռ(Ճ)ՂԵ»Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 108։։

 Զանգակատուն 

1659 թվականին գավթից հյուսիս լառուցվել է երկհարկ, ութսյուն ռոտոնդայով զանգակատունը։ Հատակագծում քառակուսի (6.12 x 6.12 մ), արևմտյան ճակատից բացված միակ մուտքով, 2-րդ հարկում ութ բոլորաձև ու հաստահեղույս սյուներով, սրածայր վեղարով շենք է՝ կառուցված անմշակ քարով, աղյուսով և կրաշաղախով։ Մուտքից վեր ագուցված սրբատաշ քարերին փորագրված է 7 տողանոց շինարարական արձանագրություն՝   Արձանագրությունից վեր ագուցված են 3 խաչքարեր, որոնցից մեկը թվագրվում է 12-րդ դարի, որի վրա կա հետևյալ գրությունը՝ «Սբ. խաչս բարեխօս Սարգսին»: Զանգակատան հարավային ճակատին՝ լուսամուտի աջ ու ձախ կողմերում, սրնգահար հրեշտակների հարթաքանդակներ ենՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 108-109։։

 Հարանց մատուռ 
Տես.՝ Հարանց մատուռ

 Սեղանատուն 

Անմշակ քարերով, կրաշաղախով կառուցված թաղակապ շենք է, որի արտաքին չափերն են՝ 25.0 x 8.64 մ։ Լուսավորությունն իրականացված է նեղ ու փոքր լուսամուտների միջոցով, իսկ քարե երկշարք սեղաններն արդեն ԺԹ դարի վերջերին ոչնչացված էին։ Սեղանատան շենքին կից եղել է խոհանոցըՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 109։։

 Միաբանների սենյակներ 

Շրջապարսպին ներսից կից են միաբանության շուրջ 3 տասնյակ թաղածածկ սենյակները, որոնց զգալի մասը կառուցվել կամ նորոգվել է ԺԹ դարի 2-րդ կեսինՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 107-108:։

 Վանահայրերը 

 Դավիթ եպիսկոպոս։ Հիմնադրել է Չարեքավանքը, վանքի առաջնորդը (1610-1643): Թաղված է եկեղեցու արևելյան պատի տակԹօփճեան Յ. Յակոբ, Ցուցակ ժողովածուաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն Բ, Վաղարշապատ, 1900, էջ 46։։
 Սարգիս վարդապետ։ Վանքի առաջնորդ է եղել (1643-1671): Նրա օրոք կառուցվել է զանգակատունը, վանքում ծաղկել է գրչությունը։ Գյուղում ստեղծված մի ձեռագրում վանահորը բնութագրել են այսպես. «...ի առաջնորդութեան սուրբ ուխտին Չարեքա մենարանի Սարգիս երջանիկ վարդապետի, որ է ստուգիւ հայր նմանեալ ըստ առաջնոցն...»: Թաղված է Հարանց մատուռումՄատենադարան. Կաթողիկոսական դիվան, թղթապանակ 1, վավ. 79: «Ցուցակ ձեռագրաց», հ. Ա, Երևան 1965, N 986:Մատենադարան. Կաթողիկոսական դիվան, թղթապանակ 1, վավ. 79:։
 Սահակ վարդապետ(1671-1674): Թաղված է Հարանց մատուռում«Արձագանք», 1886, N 23, էջ 330։Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 115։։
 Ներսես վարդապետ (1675-1700–ականների սկիզբ)։ Նրա օրոք կառուցվել է վանքի գավիթը։ Թաղված է Հարանց մատուռումԹօփճեան Յ. Յակոբ, Ցուցակ ժողովածուաց Դադեան Խաչիկ վարդապետի, մասն Ա, Վաղարշապատ, 1898, էջ 52։։
 Մկրտիչ վարդապետ (1710–ականներ -1746): 1717 թվականին նրա ջանքերով վանքը պարսպապատվել է, իսկ 1730 թվականին Կարապետ կաթողիկոսի և Երուսաղեմի Գրիգոր պատրիարքի թույլտվությամբ ու կոնդակով ժողովարարությամբ ձեռք բերած միջոցներով շենացրել է լեզգիների արշավանքների հետևանքով թալանված ու քայքայված վանքը։ Նրա գերեզմանը գտնվում է Միրզիկ գյուղի մոտ՝ Քարհանի վանքի գավթումՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 332, ց. 1, գ. 778:։
 Դավիթ վարդապետ Ջալալյանց։ Պաշտոնավարել է 1817-1826 թթ.-ը։ Հայտնի է, որ 1817-1819 թթ.-ին Չարեք վանքում աշակերտել է հետագայում իրեն հաջորդած Սարգիս Դավթյանցի («...հասարակ ընթերցանութիւն և գրութիւն, զբացահայտութիւն հին և նոր կտակարանաց...»): Վախճանվել է 1826 թ.: Թաղված է եկեղեցու հարավային պատի տակՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3831, թ. 38:։
 Սարգիս վարդապետ Դավթյանց։ Պաշտոնավարել է 1826՞-1867 թթ.-ին։ Ծնվել է 1790 թ.-ին։ 1862-ին վանքում նորոգումներ է կատարելՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 457, թ. 8:Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 1687, թ. 1:Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3831, թ. 37-38, գ. 3836, թ. 43-44, գ. 3843, թ. 7, գ. 2882, թ. 17:։
 Գրիգորիս վարդապետ Տեր-Հակոբյանց։ Ծնվել է 1842 թ. Էջմիածնի գավառի Սամաղար գյուղում։ 1867-1869 թթ.-ին.եղել է վանքի վանահայր. «...1867 թուին յուլիսի 1-ին Սինօդի հրամանով կարգուել Չարեքայ վանքի վանահայր...»: Վախճանվել է 1912 թ.-ին«Արարատ», 1912, էջ 757։ Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 8882, թ. 18, գ. 2860, թ. 8:։
 Եփրեմ վարդապետ Ենիկոլոփյան։ Պաշտոնավարել է ?-1875 թթ.-ըՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 775, թ. 18, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2882, թ. 38:։
 Աստվածատուր վարդապետ Տեր-Հարությունյանց։ Ծնվել է 1850 թ. Կախեթի մարզի հայահոծ Սիղնաղ քաղաքում։ 17 մայիս, 1875 - 21 օգոստոս, 1902 թթ.-ին եղել է վանքի վանահայր։ 1887-1888 թթ. կարճ ժամանակահատվածով ազատվել է պաշտոնից։ Նրա վանահայրության գրեթե ամբողջ ընթացքը անցել է երբեմնի վանքապատկան, բայց բռնագրավված կալվածները վանքին վերադարձնելու և կառավարությանը հաստատել տալու նպատակին ծառայած պայքարում։ Հայտնի է, որ մի անգամ վարդապետը, լսելով, որ Գետաբեկի մոտ գտնվող վանքապատկան «Դյուզ-յուրտ» կոչված տեղամասի անտառում թուրքերն ապօրինի ծառահատումներ են կատարում, 2 փիփեցիների հետ գնում է դեպքի վայր արձանագրություն կազմելու։ Տեսնելով դարանակալ մի թուրքի հրացանի փողը՝ վանահայրն առանց վարանելու ուղիղ գնում է դեպի թուրքը, որն էլ սարսափից չի համարձակվում կրակել։ Սակայն, այնուամենայնիվ, թուրք ավազակները նրան սպանում են այն բանից հետո, երբ երկար տարիներ ձգձգված դատական գործընթացն ի վերջո վճռվել էր վանքի օգտին։ Վանահորը թուրքերը կոչում էին «Կարմիր-Սուլթան» կամ «Շամքոռա ձորերի հերոս»։ Վանահայրը մշտապես հոգ է տարել նաև վանքի շենքերի բարեկարգության համար։ Ժողովարարություններով, դիմումներով ու խնդրագրերով մշտապես ազգայինների ուշադրությունն է հրավիրել խնամքի կարոտ Չարեք վանքի վրա։ Իր անմնացորդ ու սրտացավ ծառայության համար 1877-ին Գևորգ Դ կաթողիկոսից ստացել է լանջախաչ, իսկ 1898-ին կոնդակով պարգևատրվել է ծաղկյա փիլոնով։ 1899 թ. կոնդակով պատվիրվել է Աստվածատուր վարդապետին վանահոր պաշտոնով թողնել նույն վանքում։ Թաղվել է վանքի բակում«Արարատ», 1902, էջ 1024։«Մշակ», 1902, N 199, էջ 1, 1902, N 187, էջ 2։«Մեղու Հայաստանի», 1879, N 37, էջ 3։«Արարատ», 1879, էջ 320։«Արարատ», 1898, էջ 283։«Արարատ», 1899, էջ 268։Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 1, գ 11365, թ.1:։ Ուշագրավ է Աստվածատուր վանահոր հետ բանահավաք Ս. Քամալյանի հանդիպման մանրամասները. <blockquote>

 Անտոն վարդապետ Վարդազարյան։ Պաշտոնավարել է կարճ ժամանակահատված՝ 1887 թ., 5 հոկտեմբերի - 1888 թ., 24 հոկտեմբերի. «5 հոկտեմ. Սինօդը որոշեց Մայր Աթոռոյս ագարակի տեսուչ արժ. Անտօն վարդապետ Վարդազարեանին կարգել Չարէքայ անապատի վանահայր», իսկ 1 տարի անց, «ի 24 հոկտ. ...Անտոն վարդապետն Վարդազարեան արձակեալ ի պաշտօնէ վանահայրութեան Չարեքայ վանից ըստ խնդրանաց իւրոց...»: Վանահայրության պաշտոնից վարդապետի հրաժարականը կաթողիկոսն ընդունել է, քանի որ վեճի տակ գտնվող կալվածքի դատը հետապնդելու իմաստով Անտոն վարդապետն անպատրաստ էր, մինչդեռ նախորդ վանահայր Աստվածատուր վարդապետը լավատեղյակ էր գործի բոլոր ծալքերին. «...զի կալուածք այնր վանից, որք յանցելում ամի ի ժամանակի երկրաչափութեան անկեալ են վիճովք Արքունւոյ և վանիցն, կարօտին պաշտպանութեան փորձառու հմուտ անձի և նա անկարանա առանց խորհրդի և հրահանգութեան վարել ի դատաստանատունս զյարուցեալ վէճս ըստ այնց կալուածոց։ Ուստի հրամայեցին զԱնտօն վարդապետն Վարդազարեան արձակեալ ի վանահայրութենէս Չարեքայ վանից, ի տեղի նորա նշանակել դարձեալ զԱստուածատուր վարդապետն Տէր Յարութիւնեան, որ տեղեակ է զամենայն հանգամանաց գործոց և զսահմանաց կալուածոցն և որ առաւել նշանաւորն է և կարևոր վասն կալուածոց ծանօթ է ընդ բնակչաց շրջակայ գիւղօրէից և հանակրելի յաչս նոցա։ Ըստ այսմ հրամանագրել նախ՝ Աստուածատուր վարդապետի Տէր Յարութիւնեան ստանալ ցուցակաւ ի ներկայութեան միոյ յԱնդամոց Հոգևոր Կառաւարութեան Հայոց Ելիսաւէտապօլու յԱնտօն վարդապետէն զամենայն պատկանեալս Չարեքայ վանից, վարել զպաշտօն վանահայրութեան ամենայն հաւատարմութեամբ և ջերմեռանդութեամբ պաշտպանելով զիրաւունս և զօգուտ վանիցն ընդ իւրով պատասխանատուութեամբ և խնամել և կառավարել զվանքապատկան գոյս և կալուածս յամենայնի ըստ հրահանգութեանց Սինօդիս։ Երկրորդ՝ պատուիրել վիճակաւոր Առաջնորդի Հայոց Ղարաբաղու նշանակել զԱնտօն վարդապետն վանահայր ի միում վանօրէից վիճակին...»«Արարատ», 1887, էջ 509։«Արարատ», 1888, էջ 721։Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3882, թ. 37:Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. Պ56, ց. 18, գ. 160, թ. 3::
 Վահան վարդապետ Գևորգյան։ Վանահայր է նշանակվել 1902 թ.-ի դեկտեմբերին։ Պաշտոնավարության կարճ միջոցում դրսևորել է ծայրահեղ անհոգություն։ Պաշտոնատեղին բարեհաճել է ժամանել միայն 1903 թ.-ի փետրվարին, հետո էլ ավելի հաճախ լինում էր Գետաբեկում և ոչ վանքում։ Ի դեպ, 1906 թ. Էջմիածնի Սինոդը պատվիրել է Վրաստանի և Իմերեթի հայոց կոնսիստորիային Վահան վարդապետի դեմ դատ հարուցելու «անտառից ինքնագլուխ փայտ վաճառելու համար»«Արարատ», 1902, էջ 1018։«Մշակ», 1903, N 55, էջ 2։«Արարատ», 1903, էջ 161։«Մշակ», 1903, N 124, էջ 1-2։«Արարատ», 1906, էջ 802։։
 Հովհաննես Ոսկանյան Խոջայանց։ Փիփ գյուղի քահանան էր։ Չարեք վանքի ժամանակավոր կառավարիչ է նշանակվել 1903 թ.-ի հուլիսի 8-ինՀայաստանի ազգային արխիվ, Պ461, ց. 1, գ. 12, թ. 69, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1104, թ. 18: Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 117։։
 Թեոդորոս Շիրակունի։ Նկատի ունենալով Չարեքի հեռավորությունը Փիփ գյուղից, վերջինիս բազմամարդությունը և Հովհաննես Խոջայանի ծանրաբեռնվածությունը՝ Գանձակի հոգևոր կառավարությունը դիմել էր Վրաստանի և Իմերեթի վիճակային կոնսիստորիային Խաչակապի Թարգմանչաց վանքի առաջնորդ Թեոդորոս Շիրակունուն Չարեք վանքի ժամանակավոր վանահայր նշանակելու խնդրանքովՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1104, թ. 18-19:։
 Անտոն վարդապետ։ 1906 թ.-ին Էջմիածնի Սինոդի որոշմամբ Չարեք վանքի վանահայր էր նշանակվել նախկինում Ապարանի գործակալ Անտոն վարդապետը։ Վանքում, հավանաբար, այս վանահորն է հանդիպել (անունը չի նշել) գերմանացի հնագետ Լ. Հաուպտը և նշել. «Այդ վանքը նույնպես ամայացած էր։ Այնտեղ դեռ բնակվում էր միայն մի վանական, որը գերմաներեն լեզվին տիրապետում էր և մեզ ծանոթացրեց ընդարձակ, ամայի կառույցների, ստորգետնյա նկուղի հետ, որ ծառայում է որպես փախստավայր։ Այնուհետև նա վանքի վայրի և խառնիխուռն կերպով աճող այգում, մի լորենու տակ մեզ թեյ, կարագ, հաց և սեփական արտադրության լորենու մեղր հյուրասիրեց, որոնք մենք շոգ միջօրէի արշավից հետո հաճույքով վայելեցինք։ Մեղվապահությունը նրա հիմնական զբաղմունքն էր։ Լավ տարիներին նա ստանում էր 50-ից 60, իսկ աննպաստ տարիներին միայն 10-ից 15 պուդ (1 պուդը կազմում է 16,38 կգ) մեղր»«Արարատ», 1906, էջ 794։«Արարատ», 1907, էջ 8, 10։Lehmann-Haupt C. F., Armenien Einst und Jetzt, Berlin, 1910, էջ 133։։
 Տեր-Ավետիսյան։ Մի վավերագրում վանահայրության պաշտոնում հիշվում է 1910 թ.-ին։ Նրա օրոք վանքն անխնամ ու բարձիթողի վիճակում է եղելՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 5, գ. 250, թ. 1:«Հովիտ», 1913, N 37, էջ 590։։

 Գրչությունը 

Չարեք վանքում ոչ միայն ստեղծվել են արժեքավոր ձեռագրեր, այլ նաև պահպանվել են այլ վայրերից բերված գրքեր, որոնցից քչերն են մեզ հասել։ Հայտնի է, որ 1641 թվականին վանքի միաբաններից Սարգիս կրոնավորը նորոգել է 1496 թվականի մի ավետարան. 
1655 թ.-ին ոմն Մխիթարի (հավանաբար, միաբանության անդամներից) ձեռքով ևս մեկ ձեռագիր է նորոգվել. 
1655 թ.-ին Ավետիս քահանան Չարեք վանքում ավարտել է Պապաջան գյուղում սկսած (Վերին Զակամ գավառ) ձեռագիրը. 
Վանքից մեզ հասած հաջորդ ձեռագիրը ստեղծվել է 1659 թ.-ին  
1665 թ.-ին գրիչ և ծաղկող Գրիգորը (ստացող վանահայր Սարգիս վարդապետ) Չարեք վանքում նոր ձեռագիր է ստեղծել։
Չարեքի վանահայրերն ու սպասավորները ձեռագրեր են հեղինակել նաև այլ վայրերում։ Նրանք նաև ջանացել են լրացնել ու հարստացնել վանքի գրատունը։ Հայտնի է, որ 1637 թ.-ին վանքի միաբանությունը գնել է մի ձեռագիր.  
17-րդ դարի վերջերին Շուշիի Ագուլեցոց եկեղեցում պահվում էր մի ավետարան, որի ստացողն էր «Գանձակու Չարեքու ս. անապատի հայր Ներսէս վարդապետ»-ը։
1704 թ.-ին Երուսաղեմում Չարեքի վանահայր Ներսեսը ստեղծել է «Գավազանագիրք» աշխատությունը, որի հիշատակարանում նշված է.  
1715 թ.-ին Չարեքում «Ժողովածու» է հեղինակել գրիչ Հովհաննեսը։
1818 թ.-ին Բաղդասար վարդապետ Ջալալյանցը Չարեք վանքից Գանձասար է փոխադրել ներկայումս Մատենադարանում պահվող N 4411 ձեռագիրըՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 110։։

 Վանքի կալվածքները 
Չարեք վանքը ավանդաբար տիրապետել է բավական ընդարձակ կալվածների։ Դրանք ներառում էին ինչպես խոտհարքներ, արոտներ, այնպես էլ հիմնականում անտառներ։
17 դարի վերջերին վանքապատկան կալվածքների սահմանների հարևանությամբ նստակեցության անցած խաշնարած իսլամադավան ցեղերը հաճախ ապօրինի օգտվում էին կալվածքից՝ առանց վանքին համապատասխան տուրք վճարելու։ 1860-ական թվականների վերջերին խնդիրներ են ծագում նաև վանքի ու կառավարության միջև։ Հարուցվում է դատական գործ, որը ձգձգումներով ի վերջո լուծվում է ի նպաստ վանքի։

Վանքապատկան կալվածքները մոտավորապես կազմում էին 3.000 դեսյատին։ Մի շարք վավերագրեր որոշակիորեն ներկայացնում են կալվածքների սահմանները։ 1857 թ.-ի մի վավերագրում մասնավորապես նշված է.  
Վանքապատկան գոմերի և կալվածքի սահմանների վերաբերյալ արժեքավոր տվյալներ կան նաև 1869 թ.-ին գրված մեկ այլ վավերագրում.  
1877 թ.-ի վավերագրից երևում է, որ վանքապատկան և արքունի կալվածների սահմանազատման հարցում վեճն ավելի է խորացել.   Խառնակ վիճակից օգտվել են մերձաբնակ թուրքերը, որոնք անտառի «Դյուզ-յուրտ» կոչված մասում ապօրինի ծառահատումներ էին անում։
1888 թ.-ին վանքապատկան կալվածքում հիշվում են 5 առավել կարևոր ձմեռանոցները, որոնց անուններն էին՝ Օջախվերդի, Քուքուրթ, Վերին Սաբղուլ, Ներքին Սաբղուլ և Մոկոշանոց-Կիզիլկալա։
1890 թ.-ին ծանոթանալով տիրող կացությանը՝ բանահավաք Ս. Քամալյանը նշել է.  
Կալվածքի շուրջ վեճը խորանալով՝ դատական ընթացք է ստացել։ 1891 թ.-ի հուլիսի 1-ին նշանակվել է վերջնական քննություն. «Վկաների մեծագոյն մասը թուրքեր էին, որոնք վանքի օգտին ցուցում արին»։
1893 թ.-ին կազմված վավերագրում կալվածքի սահմանների մասին գրված է.  
1894 թ.-ին լրատվական մի աղբյուր տեղեկացնում է, որ «Հոկտեմբեր ամսի վերջերում նահանգական դատարանում քննվեց Չարեքի Անապատի կալուածների գործը և վճռվեց վանքի օգտին...»:
1860-ական թվականների վերջերին ծագած կալվածքի վեճն իր վերջնական լուծումն է ստանում միայն 1902 թ.: Այդ մասին ժամանակի աղբյուրը նշել է.  
1902 թ.-ին Էջմիածնի Սինոդը պատվիրել է կազմել Չարեք վանքի կալվածների քարտեզը («...զմակարդակ կալուածոց վանուցն Չարեքայ»)։
1910 թ.-ին կալվածքը զբաղեցնում էր 2732 դես. մակերես։
Գանձակի վիճակի վանական կալվածքների 1910 թ.-ի հուլիսի 4-ին կազմված տեղեկագրով վանքի սահմաններն են.  
1913 թ.-ին հակառակ վանքապատկան կալվածքների ընդհանուր կառավարիչ Լևոն Տեր-Ավետիքյանի ձեռնարկած միջոցներին՝ ապօրինի ծառահատումները, մանավանդ Գետաբեկի պղնձագործարանների համար, դեռևս նշանակալի էին։
Մինչև 1918 թ.-ը վանքը կանոնավոր ստացել է իր կալվածքի եկամուտները, որոնք գլխավորապես փոխանցվում էին Մայր աթոռին։

 Ներկա վիճակը 
Վանքային համալիրը գտնվում է քանդված վիճակում։ Տեղացի թուրք և քուրդ հովիվների կողմից ավերակները օգտագործվում են որպես գոմԳարդմանի կանչ, համար 7,8, 2013 թ․ էջ 2։։

 Տես նաև 

 Չարեք բերդ

 Արտաքին հղումներ 
 Չարեք վանքի լուսանկարները

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Գետաբեկի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գարդման