Քյոշկ (Հայոց ձորի գավառ)

Քյոշկ (նաև՝ Քոշկ, ՔյոշքԹ.Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան, «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երեւան, 2001թ., էջ 402-403։, ներկայում պաշտոնապես՝ , Քյոշքքյոյ, նախկինում՝ ), նախկին հայաբնակ, ներկայում քրդաբնակ գյուղ պատմական Հայաստանի Վասպուրական նահանգի Հայոց ձոր գավառի արևմուտքում, ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Վանի նահանգի Էդրեմիտ իլչեում (Արտամետ)՝ Վանա լճից 1 կմ արևելք, Աղթամար կղզու դիմացՍամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, «Հայոց ձոր, Հայաստանի պատմություն գրքաշար, հատոր Ա», Երևան 2015 թվական, էջ 204-207։։ Տեղակայված է ծովի մակերևույթից 1650-1655 մ բարձրության վրա։

 Պատմություն 
Բնակավայրի մասին առաջին հիշատակությունը թվագրվում է 1651 թվականով։

1896 թվականին Համիդյան ջարդերի հետևանքով տուժել է նաև Քյոշկ գյուղը, որի կորուստների մասին առկա են մի շարք տեղեկություններ։ Համաձայն «Հնչակ» թերթի հրապարակման՝ ջարդերի հետևանքով Քյոքում սպանվում է 22 մարդ, իսկ 14-ը նետվում են գետը«Հնչակ», 10.08.1896թ., N 16, էջ 123, Լօնդօն:։ Այլ տեղեկությունների համաձայն՝ սպանվում է գյուղի 20 բնակիչ, 14 մարդ բռնի կրոնափոխ լինում, 30 տուն թալանվումԱ-Դո, «Վանի, Բիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթները», Երևան, 1912թ., էջ 370։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օսմանյան Թուրքիայի հայ ազգաբնակչության շրջանում անցկացված զորահավաքը բացառության կարգով շրջանցել է Քյոշկ գյուղը, քանի որ, ըստ գյուղի բնակիչ Սարգիս Կապուտիկյանի վկայության, բնակավայրը գտնվում էր հայտնի քուրդ կալվածատեր Մհե բեյի վերահսկողության ներքո«Հայոց ցեղասպանությունն Օսմանյան Թուրքիայում, վերապրածների վկայություններ» Երևան, 2012թ., հ. 1, էջ 189-190։։ Այնուամենայնիվ, Քյոշկի բնակչությունից որպես պատերազմական տուրք բռնագրավվում են 70 ոչխար, 30 եզ, 20 լիտր յուղ, 10 չափ բլղուր, 40 զույգ ձեռնոց, 30 զույգ չարուխ, 20 զույգ ջվալ։

Քյոշկ գյուղի բնակչության գերակշիռ մասը սպանվում է Հայոց ցեղասպանության շրջանակներում 1915 թվականի ապրիլին իրականացված կոտորածներին։ Սպանվում են նույնիսկ իսլամ ընդունած հայերը։ Մասնավորապես, սպանվում է բռնի իսլամացած գյուղապետ Հովհաննես Մելքոնյանը, Մարտիրոս Հովհաննիսյանը, Թովմաս Հարությունյանը, նրանց ընտանիքի անդամները և այլք։

Արտամետի գավառապետ Հովհաննեսը 1915 թվականի հուլիսի 10-ին  Արամ Մանուկյանին հայտնում է, որ հունիսի վերջից մինչև հուլիսի սկիզբ՝ շուրջ 15 օրվա ընթացքում 28 վիրավորից 8-ը մահացել էինՀայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 242, ց. 1, գ. 23, թ. 19:Արամ Մանուկյան, «Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու», Երևան, 2009թ., էջ 252։։

Քյոշկի մի շարք բնակիչներ մասնակցություն են ունեցել հայ-ազատագրական կռիվներին։ Այդպիսիններից էին Արմենակ Պետրոսյանը, Պոլկոն, Հովհաննեսը, Վահանը և այլքԱճէմյան Հ., Յեղափոխական Վասպուրական 1880-1930, «Վասպուրական» ժողովածու, Վենետիկ, 1930թ., էջ 346։։ Արմենակ Պետրոսյանը  եղել է խմբապետ, ով մասնակցել է Հայաստանի առաջին հանրապետության պաշտպանության համար մղված բազմաթիվ կռիվների։ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո տեղափոխվում է Թավրիզ, որտեղից 1923 թվականի ամռանը մեկնում Միջագետք։ 35 տարեկան հասակում հանկարծամահ է եղել գնացքում Բաղդադ-Բասրա ճանապարհորդության ժամանակ։

 Պատմական հուշարձաններ 
Քյոշկ գյուղի տարածքում առկա պատմական հուշարձանների մասին քիչ տեղեկություններ են հայտնի։ Գյուղում գործել է քարաշեն Սուրբ Գևորգ անվամբ եկեղեցի, որը հիշատակվում է 1651 թվականիցԺԷԳ, էջ 451։։ 19-րդ դարի 80-ական թվականներին այն կանգուն էր։ Համիդյան ջարդերի ժամանակ՝ 1895-1896 թվականներին, եկեղեցին թալանվում է«Արարատ», 1896, Բ, էջ 88:։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ այն հրկիզվում և ավերվում է։ Կարճ ժամանակ անց եկեղեցու հետքերն իսպառ անհետանում են։

Գյուղի տարածքում եղել է նաև գերեզմանատուն, որն իր նպատակին է ծառայել մինչև 1915 թվականը։ 1920-ական թվականներից այն պարբերաբար ենթարկվել է գանձախույզների և վանդալների հարձակումների, ինչի հետևանքով հիմնովին ոչնչացվել է։ Գերեզմանոցի տարածքում տապանաքարերով ու խաչքարերով կառուցվել է անասնապահական համալիր, որի պատերին առկա քարերից մի քանիսի վրա դեռևս առկա են հայատառ գրություններ և փորագրված խաչեր։

 Բնակչություն 
Համաձայն 19-րդ դարի վիճակագրական տվյալների՝ Քյոշկը եղել է գավառի միջին վիճակագրական ցուցանիշից ավել սակավամարդ բնակավայրերից։ Գյուղը մինչև Հայոց ցեղասպանության հետևանքով 1915 թվականի հայաթափումը եղել է զուտ հայաբնակ։ Հայտնի է, որ ցեղասպանությունից փրկված գյուղի 15 բնակիչ 1916 թվականի օգոստոսին բնակվում էր Արտաշատի և Էջմիածնի գյուղերում։

1920-ական թվականներից սկսած գյուղում բնակություն են հաստատել քրդերը։

Ստորև ներկայացված է Քյոշկ գյուղի բնակչության վիճակագրական տվյալները.
 Տարեթիվ  Տուն  Բնակիչ  Ազգություն  Ծանոթագրություն 1855Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 468, ց. 1, գ. 3, թ. 1:  18  128  հայեր  1873Տեվկանց Ե., «Ճանապարհորդություն Բարձր Հայք և Վասպուրական (1872-1873)», Երևան, 1991թ., էջ 223։  10    հայեր  1883Միրախորեան Մ., «Նկարագրական ուղեւորութիւն հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի», մասն Ա, Կ.Պօլիս, 1884թ., էջ 128  22    հայեր  1895Աղթամարայ հանգուեալ Խաչատուր կաթուղիկոսի վերջին թուղթն եւ տեղեկագիրը, «Արարատ», 1896թ., Ե, էջ 247:  50    հայեր  1909«Հորիզոն», 1913թ., N 12, 17 յունվար, էջ 3:  39  220  հայեր  Այլ տվյալներով՝ 35 տուն (181 բնակիչ՝ 77 ար., 104 իգ.) հայերԱ-Դո, «Վանի, Բիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթները», Երևան, 1912թ., էջ 47։ 1914Бекгульянц Р., По Турецкой Армении, Ростов на Доны, 1914 г., ст. 93.Ա-Դո, «Մեծ դէպքերը Վասպուրականում 1914-1915 թւականներին», Երևան, , 1917թ., էջ 18։«Սիոն», 1967, N 5-6, էջ 228։  40  232  հայեր  1915 (մինչև Մեծ եղեռն)  25  240  հայեր  1916 (հոկտեմբերի 10-ի դրությամբ)«Աշխատանք», 1916, N 52, 29 հոկտեմբեր, էջ 3։    40  հայեր  40 բնակչից 27-ը բնիկներ էին, 13-ը Գյավաշ գյուղի բռնագաղթածներ 1916 (հոկտեմբերի 15-ի դրությամբ)«Աշխատանք», 1917, N 72, 14 յունուար, էջ 3։    36  հայեր  22 տղամարդ (1 անաշխատունակ), 8 կին, 6 երեխա 1990    365  քրդեր  2000    475  քրդեր  2011    515  քրդեր  2012    501  քրդեր 

 Տնտեսություն 
Նախքան Հայոց ցեղասպանությունը Քյոշկի բնակիչները զբաղվում էին բնակարանաշինության համար նախատեսված շինանյութ։ Ձմռան ամիսներին, երբ գյուղի մոտ գտնվող եղեգնուտի ջրերը սառում են և վերածվում սառույցի, բնակիչները հավաքում էին մարդու հասակից երկար և բավականին հաստ եղեգները, որոնցից պատրաստում էին տների առաստաղների համար նախատեսված շինանյութ ու վաճառում։

Գյուղի հայ ազգաբնակչությունը զբաղվում էր նաև անասնապահությամբ, ցորենի, գարու և այլ մշակաբույսերի աճեցմամբ։ Հայտնի է, որ մինչև Հայոց ցեղասպանությունը բնակիչներն ունեին 680 խոշոր  և մանր եղջերավոր կենդանի, որից 420-ը՝ ոչխար։ Գյուղի տարեկան եկամուտը կազմում էր 950 չափ ցորեն, 540 չափ գարի և այլն։

Քրդերից կազմված գյուղի ներկա բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ։

 Կրթություն 
1880 թվականից Քյոշկում սկսել է գործել դպրոցԳռուզեան Խ., Վասպուրականի մտաւորական զարթօնքը, «Վասպուրական» ժողովածու, Վենետիկ,  1930 թ., էջ 202։։ Հայտնի է, որ 1883 թվականի ձմռանը դպրոցն ուներ 25-30, իսկ ամռանը՝ 12-14 աշակերտ։ 1903 թվականին կրթօջախում դասավանդում էր 1 ուսուցիչ և սովորում էին 60 աշակերտներ (այդ թվում նաև Խորգոմ գյուղի աշակերտները)[«Նոր-Դար», 1903, N 129, էջ 2-3:]։

Դպրոցում դասավանդել է նաև ուսուցիչ, բանասեր, քահանա, քանդակագործ, լուսանկարիչ վանեցի Խաչիկ ԳռուզյանըՀուշագրական ժառանգություն,
 Երևան, 2011թ.:։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Արտամետի շրջանի համայնքներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր