Պլթենց

Պլթենց (Ալադյուզ, ), հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում՝ Հայոց ձորի գավառում, ներկայում՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզի Ոստան (Գևաշ) շրջանում«Հայոց ձոր», հատոր Ա, Սամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, Երևան, 2015 թվական։։

 Անուն 
Հնագույն ժամանակներից բնակավայրի անունը Պլթենց է։ Տարածված է եղել նաև Պլթին, Պլթանց, Բլթենց, Բլդենց, Բլդանց անվանաձևերը։ Ըստ ավանդության բնակավայրի ծագման վերաբերյալ շրջանառվել է հետևյալ բացատրությունը՝ հնագույն ժամանակներում գյուղում մեծ կոտորած է տեղի ունեցել, որի հետևանքով բնակավայրի անունը մնացել է Պլթենց, ինչը բացատրվում է որպես «բրթեց»։ Այն բնակավայրի նախորդ անվան աղավաղված անվանաձևն էՄիրախորեան Մ., Նկարագրական ուղեւորութիւն հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի, մասն Ա, Կ.Պօլիս, 1884, էջ 193։։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո թուրքական իշխանությունները բնակավայրը պաշտոնապես վերանվանել են Ալադյուզ։

Հայոց ցեղասպանությունից հետո թուրքական իշխանությունները բնակավայրն անվանել են Ալադյուզ։

 Աշխարհագրություն 
Պլթենց գյուղը գտնվում է Վանա լճի ափից 5 կմ հեռու` լճի մեջ թափվող Պլթանց վտակի ձորում։ Պլթենց գյուղի հարավ-արևմուտքում գտնվում Է Քերծ բնակավայրը, իսկ արևմուտքում՝ Աթանանց գյուղ։ Տեղակայված է ծովի մակարդակից 1850 մ միջին բարձրության վրա։

 Պատմություն 
Պլթենց գյուղը տարածաշրջանը հնագույն բնակավայրերից է, այդ մասին են նաև վկայում այնտեղ գտնված պատմամշակութային հուշարձաննձրը։ Բնակավայրի մասին գրավոր հիշատակությունները առավելապես հանդիպում են 1800-ական թվականներիցUluhogian G., Un’ antica mappa dell’ Armenia, Ravenna, 2000, էջ 105:։

1896 թվականի հունիսին, երբ Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ տեղի էին ունենում Համիդյան ջարդերը, Պլթենի բնակիչները չեն կարողանում կազմակերպել ինքնապաշտպանություն կամ հեռանալ գյուղից։ Այդ իսկ պատռճառով Պլթենցի ամբողջ բնակչությունը սպանվում կամ գերևարվում է։ Թուրքերի ու քրդերի կողմից իրականացված ջարդերի հետևրանքով Պլթենց գյուղի մարդկային կորուստը կազմում էր 259 անձ, որից 23 սպանված, 44 բռնի կրոնափոխ եղած, և 192 սպանված կամ գերևարված։ Բնակավայրի տները կողոպտվում են և վերածվում ավերակների«Հնչակ», 1896, N 16, էջ 123։ Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթները, Երեւան, 1912, էջ 370։«Արարատ», 1896, ԺԲ, էջ 582։։

Համիդյան ջարդերից հետո փոքր ինչ վերականգնվող Պլթենց գյուղը շարունակվում էր հաճախակի հարձակումների ենթարկվել։ Քրդերը երբեմն փորձում էին Պլթենցի բնակիչներին կողոպտել«Դրօշակ», 1906, N 2, էջ 23։։ Հայտնի է, որ 1913 թվականի սեպտեմբերի 9-ին բնակավայրի պաշտպանությունը ստանձնած քրդերի ջոկատը ամբողջ ցերեկ գյուղում թալանում է բնակիչների ունեցվածքը և ծեծի ենթարկում գյուղացիներինԳեղջուկ, Յե՛տ, դէպի բռնակալական շրջան, «Աշխատանք», 1913, N 44, 14 սեպտեմբեր, էջ 5։։ Հաճախակի հարձակումները, բնակիչների սպանությունները շարունակվել են մինչև Հայոց ցեղասպանության նախօրեինԳեղջուկ, Վրէժխնդրական գործողութիւններ Վասպուրականի մէջ, «Դրօշակ», 1914, N 1, էջ 5։։

 Հայոց ցեղասպանություն 

1915 թվականին սպասվող հայերի կոտորածների մասին բնակավայրի քահանա տեր Աբրահամը մոտ կես ամիս առաջ արդեն իսկ տեղեկացված էր։ Ըստ վկայության՝ Ոստանի քրդեր Մուրատ և Իսլամ բեյերը քահանային հայտնել էին, որ թուրքական կառավարությունը թուրքական տեղական իշխանություններին, քուրդ ավատատերերին ու առաջնորդներին հրահանգել է կազմակերպել հայերի կոտորածներ։ 1915 թվականի ապրիլի 1-ին թուրք զինվորական հրամանատար Խալիլ բեյը կանոնաւոր զորքով, 4 թնդանօթով, քուրդ առաջնորդների ու նրանց զորքի, 2000-3000 թուրք և քուրդ ավազակախբերի հետ, երկու մասի բաժանվելով պաշարում են Պլթենց գյուղը՝ փորձելով հասկանալ հայերի դիմադրության մակարդակը։ Ապրիլի 6-ին թուրք-քրդական նույն զորքը կրկին պաշարում են Պլթենց գյուղը՝ բնակավայրի շրջակա դաշտերից գողանալով հայերի ընտանի կենդանիները։ Ապրիլի 9-ին թուրք-քրդական ուժերը սկսում են ռմբակոծել Պլթենցը։ Գյուղի ինքնապաշտպանությունը կազմակերպած Տիգրան Խաչատրյանի, Մանուկ և Սեդրակ Շաղոյանների ղեկավարությամբ 12 հոգով կարողանում են 8 ժամ դիմադրել, և ճեղքելով պաշարումը, կարողանում են բնկչությանը հեռացնել դեպի Արտոս լեռ, որտեղ միանում են մյուս գյուղերից հեռացած հայերին ու ինքնապաշտպանության դիմած կռվողներին։ Հայտնի է, որ գյուղից դուրս չեն եկել 15 տարեց և հիվանդ բնակիչներ, որոնց թուրք-քրդական ուժերը դաժանորեն սպանել ենՀայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում. վերապրածների վկայություններ, հ. 1, Երևան, 2012, էջ 149-150։Վշտապատում. Հայոց Մեծ եղեռնը ականատեսների աչքերով, Երևան, 2005, էջ 73-74։Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում. վերապրածների վկայություններ, հ. 1, Երևան, 2012, էջ 157-158։։

Պլթենի ողջ մնացած բնակիչները 1915 թվականի հուլիսին վասպուրականցիների առաջին բռնագաղթի ժամանակ հեռանում են։ 1916 թվականի մարտի 15-ին «Միացյալ ընկերության» կողմից ստանում են հողը վարող կենդանիներ և սերմացու, վերադառնում գյուղ և զբաղվում գյուղատնտեսությամբ։ Սակայն արդեն 2016 թվականի հուլիսին ստիպված են լինում վերջնականապես գաղթելՀայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում. վերապրածների վկայություններ, հ. 1, Երևան, 2012, էջ 151։։

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Պլթենի մի շարք բնակիչներ մասնակցել են իրենց բնակավայրի ինքնապաշտպանությանը և այլ կռիվների։ Այդպիսի բնակիչներից էր Գաբրիելը, ով մասնակցել է 1915 թվականի ապրիլին տեղի ունեցած Սպիտակ վանքի կռիվներին«Վասպուրական» ժողովածու, էջ 344։ Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Ա, Հայոց Ձոր, Երևան, 2015, էջ 187։։

Հայոց ցեղասպանությունից փրկված Պլթենի բնակիչները Արևելյան Հայաստանում հաստատվում են Էջմիածնի, Երևանի և Արտաշատի տարբեր գյուղերում։

 Պատմամշակութային հուշարձաններ 
 Սուրբ Հովհաննես վանք 
Պլթենց գյուղի հարավային կողմում է գտնվել Սուրբ Հովհաննես վանքը։ Վանական համալիրի մասին շատ քիչ տեղեկություններ են հայտնի։ 1691 թվականի քարտեզում այն հիշատակվում է Բլդենցի Սուրբ Հովհաննես վանք անունով։ 1800-ական թվականների վերջերին վանական համալիրն արդեն ավերված էր։ Եկեղեցու ավերակների շուրջ տարածվում էր գերեզմանոցն իր տապանաքարերով։ Ըստ ուսումնասիրողների՝ այդպիսի տապանաքարերից մեկը թվագրվում է 1451 թվականովՄիրախորեան Մ., Նկարագրական ուղեւորութիւն հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի, մասն Ա, Կ.Պօլիս, 1884, էջ 192-193։։

 Սուրբ Աստվածածն եկեղեցի 
Պլթենց գյուղում է գտնվել Սուրբ Աստվածածին անունը կրող եկեղեցի, որը 1860-ական թվականներին կատարված հիշատակությունների համաձայն կառուցված է եղել սրբատաշ քարից։ Ունեցել է կամարակապ և քանդակազարդ ճարտարապետություն։ 1883 թվականին ականատեսներից մեկը եկեղեցին նշել է Սուրբ Ստեփանոս անվամբ\; Ըստ նրա՝ եկեղեցին կառուցվել է 1633 թվականին ավելի հին եկեղեցու տեղումԲազեան Յ., Համառօտ ստորագրութիւն Հայկաձոր եւ Ոստան գաւառաց, «Սիօն», 1870, էջ 37։Միրախորեան Մ., Նկարագրական ուղեւորութիւն հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի, մասն Ա, Կ.Պօլիս, 1884, էջ 192։Thierry J-M., Monuments arméniens du Vaspurakan, Paris, 1989, էջ 348:։ Օսմանյան կայսրությունում 1894-1896 թվականներին հայերի նկատմամբ կատարված Համիդյան ջարդերի ժամանակ եկեղեցին թալանվում է, իսկ 1915 թվականից սկսված Հայոց ցեղասպանության ընթացքում հրդեհվում«Արարատ», 1896, Բ, էջ 88։Վշտապատում. Հայոց Մեծ եղեռնը ականատեսների աչքերով, Երևան, 2005, էջ 71։Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում. վերապրածների վկայություններ, հ. 1, Երևան, 2012, էջ 148։։ Հայտնի է, որ եկեղեցում սպասավորություն իրականացրած վերջին քահանան եղել է Աբրահամ Տեր-Աբրահամյանը, ով Հայոց ցեղասպանությունից հետո փրկվել և հաստատվել էր Ռեհանլու կոչվող գյուղումՀայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում. վերապրածների վկայություններ, հ. 1, Երևան, 2012, էջ 147։։

 Գերեզմանոց 
Պլթենցում է գտնվել պատմական հայկական գերեզմանոցը։ Համաձայն ուսումնասիրությունների՝ 2004 թվականին գերեզմանոցն արդեն վերածվել էր արտի։ Այն գտնվում է գյուղի արևմտյան եզրին։ 2004 թվականի ուսումնասիրությունների ժամանակ երբեմնի գերեզմանոցի տեղում պահպանվել էր մեկ գերեզմանաքար։ Այն ուներ խաչքարաքանդակ, որի վերին մասում առկա էր ստեղծման թվականը՝ 1893:

 Բերդ 
Պլթենց գյուղից 1,6 կմ արևմուտք` լեռան գագաթին է գտնվում բերդի ավերակները։ Այն ունեցել է 65,5 x 42,5 մ արտաքին չափերով հատակագիծ։ Այժմ բերդից պահպանվել են միայն պատերի հիմքերը։

 Բնակչություն 
<center>Պլթենցի բնակչության վիճակագրական տվյալները սկսած 1855 թվականից<center>Տարի<center>Հայեր<center>Հայ տուն<center>Քրդեր<center>Քուրդ տուն 1855Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 468, ց. 1, գ. 3, թ. 1:<center>137<center>27<center>0<center>0 1860-ական<center>-<center>15<center>0<center>0 1873Տևկանց Ե., Ճանապարհորդություն Բարձր Հայք և Վասպուրական (1872-1873 թթ.), Երևան, 1991, էջ 223։<center><center>30<center>0<center>0 1883<center>-<center>36<center>-<center>3 1895Աղթամարայ հանգուցեալ Խաչատուր կաթուղիկոսի վերջին թուղթն եւ տեղեկագիրը, «Արարատ», 1896, Ե, էջ 247։<center>-<center>30<center>0<center>0 1897Маевский В., Ванский вилает, Тифлис, 1901, էջ 262:<center>-<center>40<center>-<center>5 1909«Հորիզոն», 1913, N 12, 17 յունվար, էջ 3։<center>350-ից ավել (230Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթները, Երեւան, 1912, էջ 47։)<center>60 (58)<center>-<center>4 (7) 1914Бекгульянц Р., По Турецкой Армении, Ростов на Дону, 1914 г., էջ 93:Ա-Դօ, Մեծ դէպքերը Վասպուրականում 1914-1915 թւականներին, Երեւան, 1917, էջ 18։«Սիոն», 1967, N 5-6, էջ 228։<center>386<center>65<center>0<center>0 1915 (Մեծ եղեռնի նախօրեին)<center>430<center>65<center>0<center>0 1916 (հոկտեմբերի 10)«Աշխատանք», 1916, N 52, 29 հոկտեմբեր, էջ 3։<center>4<center>-<center>0<center>0 1985<center>0<center>0<center>600<center>- 1990<center>0<center>0<center>612<center>- 2000<center>0<center>0<center>551<center>- 2011<center>0<center>0<center>277<center>- 2012<center>0<center>0<center>273<center>- 2013<center>0<center>0<center>460<center>-
Ուսումնասիրությունների համաձայն՝ Պլթենց բնակավայրը հին դարերում ունեցել է շուրջ 400 տուն հայ բնակիչ։

 Կրթություն 
Հայտնի է, որ Պլթենց գյուղում 20-րդ դարի սկզբներին գործել է հայկական կրթական ուսումնարան։ Նախքան Հայոց ցեղասպանությունը՝ բնակավայրի դպրոցն ուներ սեփական երկդասարան շենք։ Մեծ եղեռնի ժամանակ դպրոցի շենքը հրդեհվում և ավերվում էՎշտապատում. Հայոց Մեծ եղեռնը ականատեսների աչքերով, Երևան, 2005, էջ 187։։

 Կրոն 
Պլթենց գյուղի բնակչությունը կրոնական առումով եղել է Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ։ Գյուղում են գտնվել Սուրբ Հովհաննես վանքը, Սուրբ Աստվածածին կամ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին։

Հայտնի է, որ 1852 թվականին Պլթենցի հոգևոր առաջնորդը Պլթենցի տեր ՀովհաննեսըՄաթևոսյան Կ., Աղթամար, Սբ. Էջմիածին, 2013, էջ 145։։

 Տես նաև 
 Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

 Ծանոթագրություններ 

 Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Գևաշի շրջանի համայնքներ