Գրիգոր Խալդարյան

Գրիգոր Խոջամալի Խալդարյան (անհայտ - 1787), վաճառական, հրատարակիչ, թարգմանիչ, բառարանագիր։

Ծնվել է Նոր Ջուղայից Հնդկաստան գաղթած վաճառականի ընտանիքում։ 1768 թվականի մարտի 14-ին Բենարեսում ձերբակալվել է իբր տեղական հնդկական իշխան Ռաջա Բալվանտ Սինգհի հրամանով, իսկ իրականում՝ Բենգալի անգլիացի կառավարիչ Հարրի Վերելստի ցուցումով։ Ձերբակալության պատճառն այն էր, որ Խալդարյանը և երկու այլ ձերբակալված հայ վաճառականներ Ուիլյամ Բոլթսի գործընկերներն էին․ Բոլթսն այն ժամանակ վատ հարաբերություններ ուներ կառավարիչ Վերելստի հետ, որն ուզում էր Բոլթսի հայ գործընկերներին ձերբակալելով՝ վնասել առաջինիս առևտրական գործերը և ստիպել նրան հեռանալ Հնդկաստանից։ Խալդարյանը ազատ է արձակվել 1768 թվականի մայիսի 23-ին։ Կալկաթայում բավարար պատասխաններ չի ստացել Վերելստից իր ձերբակալվելու պատճառների մասին, ընդ որում Արևելահնդկական ընկերության մայիսի 18-ի որոշման հետևանքով անկարող է եղել Բենարես վերադառնալ իր չավարտված առևտրական գործերը հոգալու համար։ Այնուհետև, մեկնել է Լոնդոն և հասել 1769 թվականի օգոստոսին՝ Վերելստին դատի տալու և կրած դրամական կորուստների համար փոխհատուցում ստանալու նպատակով։ Տևական դատավարությունից հետո դատարանը վճռել է Խալդարյանի օգտին, Վերելստին պարտավորեցրել 3200 ֆունտ փոխհատուցում վճարել հայ վաճառականին։

Խալդարյանը Լոնդոնում փորձել է իրականացնել հայկական տպարան հիմնելու և գրքեր հրատարակելու իր երազանքը։ Ձուլել տալով հայերեն տառեր՝ 1780 թվականին անգլերեն մի տպարանում հրատարակել է «Դաւանութիւն հաւատոյ» գիրքը։ Նույն թվականին տեղափոխվել է Պետերբուրգ և 1781 թվականին լույս ընծայել Ռուսաստանում առաջին հայերեն գիրքը՝ «Այբբենարան»-ը։ Հետագա տարիներին հրատարակել է ևս 10 գիրք։ «Պատմութիւն ս. գրոց» (1785) և «Գիրք, որ կոչի վէմ գայթակղութեան» (1786) գրքերի վերջին էջերում զետեղված են նրա թարգմանած «Յաղագս իրաւանց» և «Յաղագս նախանձաւորութեան» բարոյախոսական գրվածքները։ Նրան է պատկանում Ներսես Շնորհալու «Հաւատով խոստովանիմ» աղոթքի ռուսերեն թարգմանությունը։ Կազմել է «Գիրք որ կոչի շաւիղ լեզուագիտութեան» հայ-ռուսերեն համառոտ բառարանը, որը լույս է տեսել մահվանից հետո (1788)։

 Գրականություն 

 Հայերեն 
 Թէոդիկ, Տիպ ու տառ, Կ. Պոլիս, 1912, էջ 177։ 
 Լևոնյան Գ., Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958, էջ 164։ 
 Լեո, Երկ. ժող., հտ. 3, գիրք 2, Ե., 1973։

 Անգլերեն 

 Mesrovb Jacob Seth, Armenians in India from the Earliest Times to the Present Day, Calcutta, 1937, pp. 371-382.
 Willem G. J. Kuiters, The British in Bengal, 1756–1773: A Society in Transition seen through the Biography of a Rebel: William Bolts (1739–1808), Paris, 2002, pp. 237-60.
 Willem G. J. Kuiters, "Law and Empire: The Armenians Contra Verelst, 1769-1777," The Journal of Imperial and Commonwealth History, 28: 2 (2000): 1-22.

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ