Չանգլի

Չանգլի, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, նախկին Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում։ Գտնվում էր Կաղզվան քաղաքից 18 կմ հարավ-արևմուտք, Արաքս գետի ձախ կողմում, Չանգլի լճակից մի քանի կմ հյուսիս, ճանապարհին։

 Պատմություն 
Հնում կոչվում էր Եղևնամայր և մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արշարունիք գավառի մեջ։ Ենթադրվում է, որ Չանգլիում է գտնվել Վաղարշակերտի քաղքեդոնական թեմի աթոռը։ Գյուղն ավերվել է Մեծ եղեռնի տարիներին։

 Բնակչություն 
Եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ։ XIX դարի վերջին ուներ 50 տուն հայ բնակիչ, իսկ 1913 թվականին՝ 780 (85 ընտանիք) հայ բնակիչ։

 Տնտեսություն 
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործությունն ու արհեստներն էր։

 Պատմամշակութային կառույցներ 
Հայտնի է Չանգլիի խաչաձև հատակագծով եկեղեցին, որը կառուցված է թերևս XI դ․ և կանգուն է առ այսօր։ Չանգլիի խաչքարերի վրա կան 944 և 1282 թվականների արձանագրություններ«Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 4, էջ 211-212։ Եկեղեցու արևմտյան մուտքի բարավորին կա վրացերեն արձանագրություն (հավանաբար՝ XIV դ․), որը ժամանակակից չէ եկեղեցու կառուցմանը։ Չանգլիի եկեղեցին ունի եռաստիճան որմնախարիսխի վրա բարձրացող խաչաձև գմբեթավոր հորինվածք՝ արևմտյան համեմատաբար երկար խաչաթևով։ Հարավ–արևելյան և հյուսիս–արևմտյան ավանդատները հետագայում են ավելացվել։ Արևելյան ճակատը մշակված է կամարաշարով, հարավ և հյուսիս թևերի երեքական լուսամուտ ունեցող ճակատները զուրկ են հարդարանքից։ Պատերի շարվածքում օգտագործված են վաղ միջնադարի շինության քանդակազարդ բեկորներ։ Գմբեթակիր կամարները նստում են խաչաթևերի անկյուններին կից կիսասյուների վրա, որոնք ունեն գնդիկներով մշակված խոյակներ։ Գմբեթակիր քառակուսուց անցումը գմբեթին իրականացված է տրոմպային և առագաստային համակարգերի զուգակցումով։ Հուշարձանի առանձին մանրամասներում նկատելի է Տայքի ճարտարապետական դպրոցի ազդեցությունը (թաղակիր կամարով արևմտյան ձգված խաչաթևը, ակոսիկներով մշակված տրոմպները, արևմտյան մուտքի բարավորի պարակալի քանդակները)։ Եզակի է Չանգլիի եկեղեցու գմբեթը ներսից։ Եթե դրսից այն ունի հայ ճարտարապետությանը բնորոշ ավանդական մշակում՝ դեկորատիվ կամարաշար և «հայկական խորշեր», ապա ներսից՝ գլանաձև թմբուկն ունի լուսամուտներով ութ կիսաշրջանաձև խորշ, որոնց միջև կլոր սյուներ են, վրան՝ որմնակամարներով չորսական կիսասյունակներ։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
 Մուրադյան Պ․, Հայաստանի վրացերեն արձանագրությունները, Ե․, 1977։ 
 Մարության Տ․, Նորագույն Հայք, Ե․, 1978։ 
 Thierry J․––М․, A propos de quelques monuments chretiens du vilayet de Kars (Turquie), «Revue des etudes armeniennes», t․ 3, 1966․ 

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր