Կրոնը Հայաստանում

Կրոնը Հայաստանում ներկայացված է գերազանցապես քրիստոնեությամբ՝ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցով։ Հայերը քրիստոնեություն ընդունել են շուրջ 1700 տարի առաջ՝ 301 թվականին։ Նրանք աշխարհում առաջինն էին, որ դարձան քրիստոնեական ուսմունքի հետևորդները։ Հայերն ունեն իրենց սեփական ուղղությունը՝ Հայ առաքելական եկեղեցի։

համաձայն մտքի, խղճի և կրոնի (ներառյալ վերջինս փոխելու) ազատության սահմանադրական իրավունքի (Հայաստանի Սահմանադրություն, հոդված 26)՝ Հայաստանում պաշտոնապես գրանցվել են ազգային փոքրամասնությունների կրոնական կազմակերպություններ ու համայնքներ, որոնցից նշանակալի են «Հայաստանի Եզդիների (Շարաֆադինի) հետևորդներ կրոնական կազմակերպությունը» (կենտրոնը՝ Արագածոտնի մարզի, Շամիրամ գյուղ և Երևան), «Հայաստանի Եզդիների ազգային «Շեխի Շեխու Բաքրա» համայնքը» (կենտրոնը՝ Երևան), «Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Երևան քաղաքի Սուրբ Տիրամոր եկեղեցու ուղղափառ համայնքը», «Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Գյումրի քաղաքի Սուրբ Նիկոլայ Հրաշագործ եկեղեցու ուղղափառ համայնքը», «Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Վանաձոր քաղաքի Սուրբ Աստվածածնի ծննդյան եկեղեցու ուղղափառ համայնքը», «Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Հայաստանի Արարատի մարզի Դիմիտրով գյուղի Կիրիկ և Իուլիտա Սուրբ Նահատակների եկեղեցու ուղղափառ համայնքը», «Ծաղկաձոր քաղաքի ռուս մոլոկանների կրոնական համայնքը», «Արևելքի Ասորական կաթողիկոսության Սուրբ Առաքելական եկեղեցի» Հայաստանի ասորական կրոնական կազմակերպությունը (կենտրոնը՝ Արարատի մարզի գյուղ Վերին Դվին), «Հայաստանի Հրեական կրոնական համայնքը» (կենտրոնը՝ Երևան) և այլն։
Հայաստանում գրանցված են նաև «Նորառաքելոց եկեղեցու Հայաստանի համայնք», «Նոր սերունդ եկեղեցի», «Արորդիների Ուխտ, կրոնական համայնք» (հեթանոսական պաշտամունքի) և այլ կրոնական կազմակերպություններ։

մինի|աջից|Տրդատ Գ Մեծի մկրտությունը

 Կրոնական ժողովրդագրությունը 
Հայաստանի տարածքը 29800 կմ² է, որի վրա ապրում է մոտ 3 միլիոն մարդ, որոնց 98 %-ը էթնիկ հայեր են։ Խորհրդային իշխանությունների վարած քաղաքականության շնորհիվ, այդ տարիներին հայ քրիստոնյաների և եկեղեցու կապը փոքր-ինչ խզվեց, մեծ մասամբ այն կրեց ծածուկ բնույթ։ Երբ 1991 թվականին Հայաստանը անկախ հռչակվեց Հայ առաքելական եկեղեցու և հայ ժողովրդի կապը կրկին ամրապնդվեց։ Ըստ ԱՄՆ-ի պետդեպարտամենտի 2005 թվականի զեկույցի, Հայաստանի բնակչության մոտ 90%-ը հարում էր Հայ առաքելական եկեղեցուն։ Հայաստանում կան փոքր կրոնական համայնքներ։ Ճշգրիտ տվյալներ չկային, որոնք վերաբերեին կրոնական փոքրամասնություններին։ Սակայն Հայաստանում անցկացված 3 մարդահամարներից 2-ի (2011 և 2022 թթ ) ժամանակ հրապարակվել է նաեւ մշտական բնակչության թիվը ըստ կրոնական դավանանքի։ Ըստ 2022թ մարդահամարի արդյունքների Հայ Առաքելական եկեղեցուց (2 793 042 հոգի) հետո ամենամեծ կրոնական փոքրամասնություններն են կաթոլիկները (17 884 հոգի), ավետարանականները (15 836 հոգի), շարֆադինականները` եզդիական ազգային կրոնի հետեւորդները (14 349 հոգի)։ Համեմատաբար մեծ թվաքանակով են նաեւ ուղղափառները (6 316 հոգի), Եհովայի վկաները (5 282 հոգի), հեթանոսները (2 132 հոգի), մոլոկանները (2 000 հոգի), յոթերորդ օրվա ադվենտիստներ (830), մյուս կրոնական համայնքներն ունեն ավելի փոքրաթիվ հետեւորդներ։

 Քրիստոնեություն 
Քրիստոնեությունը Հայաստանում առաջացել է մ.թ.ա. 1-ին դարում, երբ, ըստ ավանդության, երկրում քարոզում էին Հիսուս Քրիստոսի առաքյալներ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը, վերջիններս համարվում են Հայ Առաքելական եկեղեցու հիմնադիրները։ 4-րդ դարի սկզբին (ավանդական ամսաթիվը՝ 301 թվականին) Տրդատ Գ թագավորը քրիստոնեությունը հռչակել է պետական կրոն, այսպիսով Հայաստանը դարձել է աշխարհում առաջին քրիստոնյա պետությունը։

2011 թվականին Հայաստանի բնակչության 92,6 %-ը պատկանել է Հայ Առաքելական Եկեղեցուն, բնակչության 1,0 %-ը պատկանել է բողոքական Հայ Ավետարանական Եկեղեցուն, 0,5 %-ը պատկանել է Հայ Կաթողիկե եկեղեցուն, 0,3 %-ը՝ Եհովայի վկաների դենոմինացիային (տարբերություն ունեն ինչպես ավանդական քրիստոնեական եկեղեցիներից, այնպես էլ բողոքական եկեղեցիներից), 0,25 %-ը՝ ուղղափառներին իսկ 0,1 %-ը մոլոկաններն են, ովքեր պատկանել են հոգևոր-քրիստոնեական դենոմինացիային։ Բացի այդ, անհայտ թվով քրիստոնյաների մարդահամարը դասակարգվում է որպես «այլ» (ընդհանուր երկրի բնակչության 0,26 %-ը), որը բացի քրիստոնյաների ներառում է մուսուլմանների, հուդայականների և մի շարք այլ ոչ քրիստոնեական կրոնների։ Այսպիսով, երկրի բնակչության համարյա 95 %-ը պատկանում է քրիստոնեությանը։

Հայ Առաքելական եկեղեցին Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիների շարքում է, որոնց թվում են նաև Ղպտի, Եթովպիայի, Էրիթրեայի, Սիրիայի և Մալանքարի ուղղափառ եկեղեցիները։

Մի շարք ազգային փոքրամասնությունների շրջանում նկատվել է կրոնական ձուլման բարձր աստիճան, քանի որ Հայաստանի հույների 77 %-ը պատկանում է Հայ առաքելական եկեղեցուն, այդ նույն եկեղեցուն է պատկանում ուկրաինացիների 57 %-ը, ռուսների և վրացիների 41 %-ը, ասորիների 34 %ը։ Նկատվել է նաև ազգային փոքրամասնությունների թվաքանակի և մասնաբաժնի կրճատում, դրանք ավանդական կրողներն են այն դավանանքների, որոնք ավանդական տարածում չունեն էթնիկ հայերի շրջանում։

մինի

 Բողոքականություն 
Հայաստանում բողոքականությունն սկսեց տարածվել XIX դարի երկրորդ կեսին, երբ օսմանյան կայսրության մեջ բնակվող հայերի շրջանում սկսվեցին պարբերաբար կրոնական վերափոխումներ։ 1850-ական թվականներին հայ բողոքականներն սկսեցին ձևավորել իրենց համայնքները՝ գլխավորապես թուրքական և ռուսական տարածքներում։ Առաջին հայ բողոքականները կազմակերպվել են Եգիպտոսում 1856 թվականին, իսկ 1870-ական թվականներին Արևելյան Հայաստանի և Կովկասի որոշ շրջաններում սկսեցին ձևավորվել բողոքական համայնքներՄովսեսյան, Ա. (2015). «Բողոքականություն՝ հայոց պատմության համատեքստում». Երևան: Հայբուսակ.։  

Այսօր ՀՀ-ում գրանցված կրոնական կազմակերպություններից կա միայն 3 բողոքական հարանվանություն, որոնք սկիզբ են առնում Արևելյան Հայաստանում դեռևս մինչխորհրդային (Ցարական Ռուսաստանի կազմում լինելու) ժամանակներից։ Դրանք են՝ Հայ ավետարանական եկեղեցին, Մկրտական եկեղեցին և Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցին։

 Հայ ավետարանական եկեղեցի 

Հայ ավետարանական եկեղեցի պատկանում է բողոքական ավետարանական եկեղեցիների շարքին։ Հայ Ավետարանական եկեղեցին պաշտոնապես սկիզբ է առել որպես ինքնավար հոգևորական հանրություն 1846 թվականի հուլիսի 1-ին Կոստանդնուպոլսում։
19-րդ դարի կեսից Հայ ավետարանական շարժումը տարածվել է Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայում, Օսմանյան կայսրության մյուս հայաշատ շրջաններում։ 1860-ական թվականներից Թուրքիայի տարբեր շրջաններում հայ ավետարանական եկեղեցիները կազմակերպվեցին։ 1918-1930 թթ հայ ավետարանականների թիվը Հայաստանում եղել է 3000, իսկ ողջ Հարավային Կովկասում՝ մոտ 4000։ 3 Հայ ավետարանական միություն գործում է նաև սփյուռքում։

 Մկրտական (Բապտիստական) եկեղեցի 

 Յոթերորդ օրվա ադվենտիստական եկեղեցի 

Ադվենտիզմը համարվում է բողոքականության հիմնական ուղղություններից մեկը։ Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու հիմնադրմանը Հայաստանում դեռ 1890-ականներից նպաստել է Ֆեոֆիլ Բաբիենկոն։ Սկզբնապես Հայաստանում Ադվենտիզմն ընդունվել է հիմնականում Բազարչայի (Սյունիք) մոլոկանների կողմից։ 20-րդ դարի սկզբում հայկական ադվենտիստական եկեղեցի հիմնադրվեց Ներքին Խաթունարխում (Վաղարշապատի մոտակայքում)։ Երևանում Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցին հիմնադրվեց 1925 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։
Հայաստանում կա 750-850 յոթերորդ օրվա ադվենտիստ և 19 Ադվենտիստական եկեղեցի։
Հայաստանում 1988 թվականից գործում է ԱԴՐԱ-ն՝ ՄԱԿ-ում հատուկ խորհրդակցական կարգավիճակ ունեցող համաշխարհային բարեգործական կազմակերպություն։
Հայտնի հայերից յոթերորդ օրվա ադվենտիստ է եղել նշանավոր գրող, բանաստեղծ, գրական քննադատ, ուսուցից, փիլիսոփա և նկարիչ Տիրան Չրաքյանը։

 Հիսունականներ կամ հոգեգալստականներ 

Առաջացել է ԱՄՆ-ում XIX դարի վերջին - XX դարի սկզբին։ Անվանումը կապված է Գործք առաքելոցում հիշվող Հոգեգալստյան տոնի հետ, երբ Սուրբ Հոգին առաքյալների վրա է իջել Քրիստոսի Հարության հիսուներորդ օրը, որի շնորհիվ նրանք կարողացել են քարոզել օտարալեզու ժողովուրդների մեջ։ Հայաստանում զանազան անուններով գործում են հիսունականների տարատեսակ խմբեր՝ 
«Ավետարանի հավատքի քրիստոնյաների եկեղեցի»
«Կյանքի խոսք» (խարիզմատիկ)
«Ռեմա» (խարիզմատիկ)
այլ բազմաթիվ խմբեր  

 Վերականգնողականություն 

 Եհովայի վկաներ 

Եհովայի վկաներ, 19-րդ դարի ավարտին Միացյալ Նահանգներում ստեղծված համաշխարհային կրոնական կազմակերպություն։ Ըստ 2017 թ. Եհովայի վկաների հաղորդած տվյալների նրանց անդամների թիվը ողջ աշխարհում 8.45 մլն է2017 Grand Totals, Եհովայի վկաների պաշտոնական կայք։ Կազմակերպության գործունեությունը վերահսկվում է 8 անձից կազմված խմբի՝ «կառավարիչ մարմնի» կողմիցWhat Is the Governing Body of Jehovah’s Witnesses?, Եհովայի վկաների պաշտոնական կայք։
Նրանք հավատում են, որ մարդկությունը գտնվում է Աստվածաշնչում հիշատակված աշխարհի վախճանին նախորդող ժամանակաշրջանում։ Նրանք կատարել են մի շարք կանխատեսումներ, որոնք չեն իրականացել։ Oրինակ՝ կանխատեսել են, որ 1914, 1925 և 1975 թթ. լինելու է աշխարհի վախճանը1914 : Failed Watchtower Prophecy, jwfacts.com1925 - "Millions Now Living Will Never Die!", jwfacts.com 1975 - Watchtower Quotes, jwfacts.com։
Եհովայի վկաները մերժում են արյան փոխներարկումըՄնա Աստծու սիրո մեջ, 2014 թ., WatchTower Bible and Tract Society of Pennsylvania, էջ՝ 77,78 կարդալ օնլայն։ Նրանք «ընկերակցությունից զրկում» են կազմակերպությունից դուրս եկող անդամներին, այսինքն՝ չեն շփվում ո՛չ կրոնական, ո՛չ էլ որևէ այլ թեմայով։ Եթե վտարված անհատն ընտանիքի անդամ է, շփումը պետք է հասցվի նվազագույնիՄնա Աստծու սիրո մեջ, 2014 թ., WatchTower Bible and Tract Society of Pennsylvania, էջ՝ 207,208 կարդալ օնլայնՔրիստոնեական հավատարմություն դրսևորիր, երբ հարազատներիցդ որևէ մեկը զրկվում է ընկերակցությունից, Մեր թագավորական ծառայությունը, օգոստոս 2002, էջ 3-4։ Եհովայի վկաներին խրախուսվում է հեռու մնալ բարձրագույն կրթությունիցՄերժենք «անարժեք բաները», Դիտարան 15/4 2008, էջ 3-7։
Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերի եկեղեցի (մորմոններ)

Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերի եկեղեցի, կրոնական կազմակերպությունը հիմնադրվել է ԱՄՆ-ում 19-րդ դարի առաջին կեսին, որի անդամները մորմոնականության հետևորդներ են, որոնց նաև հաճախ անվանվում են մորմոններ։ Չեն ընդունում Սուրբ Երրորդությունը ավանդական քրիստոնեական եկեղեցիների նման։ Աստվածաշնչից բացի ընդունում են նաև իրենց եկեղեցու հիմնադիր Ջոզեֆ Սմիթի գրված աշխատությունները, որոնցից առանձնանում է «Մորմոնի գիրքը», այն դիտվում է Աստվածաշնչին հավասար։ Այս կրոնական ուղղությունը Հայաստանում ընդգրկում է մի քանի հազար անդամ։

 Բուդդայականություն 
Հայաստանում ապրում են մի քանի տասնյակ բուդդայականներ։ Բացի հայկական բուհերում սովորող ուսանողներից, որտեղ տարածված է բուդդիզմը, Երևան քաղաքում կա փոքրիկ բուդդայական համայնք, որը հիմնականում բաղկացած է հայազգի մտավորականներից։ Քրիստոնեության հետևորդների կողմից քննադատության, ոտնահարումների և «աղանդավորության» մեղադրանքների պատճառով Հայաստանի բուդդայական համայնքը բաց կրոնական ծեսեր չի իրականացնում և խուսափում է հրապարակայնությունից՝ նախընտրելով հավաքներ տանը։

 Եզդիականություն 

Մարդահամարների ժամանակ եզդիները որակվել են որպես ինքնուրույն էթնոս, իսկ նրանց ավանդական կրոնը պաշտոնապես հրապարակված մարդահամարների նյութերում առկա է «շարֆադինական» անվանումով։ 31 079 էթնիկ եզդիներից շարֆանիդի կրոնին է պատկանում 69 %-ը (24 518 մարդ), բացի այդ շարֆանիդի կրոնին է պատկանում էթնիկ քրդերի 31 %-ը (682 մարդ)։ Հայաստանում ապրում է շարֆանիդի կրոնի 25 204 հետևորդ (երկրի բնակչության 0,83 %-ը)։ Եզդիներ կան գրեթե բոլոր մարզերում, սակայն մեծաթիվ են հիմնականում Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի մարզերում, Երևանում։ 2012 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Հայաստանի Արմավիրի մարզում հանդիսավորությամբ բացվել և օծվել է եզդի «Ձիարաթ» տաճարը։ Սա առաջին տաճարն է, որը կառուցվել է Հյուսիսային Իրաքի եզդիների հայրենիքից դուրս, որը Հայաստանում գտնվող եզդիների հոգևոր կարիքները բավարարելու համար էЮрий Дасни «Езидский храм в Армении», Kurdistan.ru, 22.10.2012։

 Հուդայականություն 
Հայաստանում ապրում է 118 հուդայական, հիմնականում Երևանում (96 հոգի)։

 Իսլամ 

Ըստ Հայաստանում 2022թ անցկացված մարդահամարի հանրապետությունում ապրում են իսլամի 515 հետևորդ, այդ կրոնը դավանում են քրդերը, պարսիկները, փոքրաթիվ եզդիներ, հայեր և այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ ։ Երևանում է գտնվում Հայաստանում գործող միակ մզկիթը` Կապույտ մզկիթը։

Հայաստանում մուսուլմանների մեծ մասը բնակվում է Երևանում, Կան նաև Արարատի, Արմավիրի, Շիրակի մարզերում և այլ մարզերում ։ Երևանում բնակվում է 320 մուսուլման, հիմնականում պարսիկներ, քրդեր, հայեր և այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ։

 Աթեիզմ 

 Հեթանոսություն 
2022 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ երկրում բնակվում է 2132 հեթանոս։

Էթնիկ հայերի թվում որպես հեթանոսներ իրենց համարել են 237 մարդ կամ երկրի բոլոր էթնիկ հայերի 0,02 %-ը։ Էթանիզմը նոր հեթանոսական կրոնական շարժում է, որը վերստեղծել է հայերի ավանդական նախաքրիստոնեական կրոնը։ Ոչ լեզվական ծեսերը պարբերաբար անցկացվել են Գառնու տաճարում։ Հայաստանում Արորդի հեթանոսական համայնքի ղեկավարն է քրմուհի Զոհրաբ Պետրոսյանը։ Հետևորդների ճշգրիտ թիվը անհայտ է։ Էթանիզմի հետևորդներն են եղել հայ ականավոր քաղաքական գործիչ Աշոտ Նավասարդյանը և Անդրանիկ Մարգարյանը՝ երկրի նախկին վարչապետը։

 Դավանանքի ազատությունը Հայաստանում 
2005 թվականի դեկտեմբերին կատարված փոփոխություններով Սահմանադրությունը նախատեսում է դավանանքի ազատություն, սակայն օրենքը որոշակի սահմանափակումներ է դնում կրոնական փոքրամասնությունների հետևորդների դավանանքի ազատության վրա, և գործնականում կան որոշ սահմանափակումներ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին, որն ունի պաշտոնական իրավաբանական կարգավիճակ՝ որպես ազգային եկեղեցի, օգտվում է այլ կրոնական խմբերի համար անհասանելի մեծ արտոնություններից։ Որոշ դավանանքներ հաղորդել են կառավարության միջին կամ ցածր մակարդակի պաշտոնյաների կողմից խտրականության մասին, սակայն նշել են, որ բարձր մակարդակի պաշտոնյաները ավելի հանդուրժող են։ Կրոնական փոքրամասնությունների որոշ խմբերի նկատմամբ սոցիալական հարաբերությունները եղել են երկակի, և հաղորդագրություններ են հայտնվել այդ խմբերի անդամների նկատմամբ սոցիալական խտրականության մասինArmenia: International Religious Freedom Report 2007  на английском։

 Պաշտոնական վիճակագրություն 
+Հայաստանի բնակչության կրոնական կազմը 2022 թվականի մարդահամարի համաձայն   Բնակչություն  Հայաստան (ընդհանուր)  '''2 932 731 Կրոնական դավանանք ունեցողներ  2 865 877  Հայ Առաքելական  2 793 042 Կաթոլիկ  17 884 Ավետարանական  15 836 Շարֆադինական  14 349 Ուղղափառ  6 316 Եհովայի վկա  5 282 Հեթանոսական  2 132 Մոլոկան  2 000 Նեստորական  524 Մուսուլման  515 Բողոքական  280 Կրիշնայի գիտակցություն (Հարե Կրիշնա)  204 Հուդայական  118 Մորմոն  85 Տրանսցենդենտալ մեդիտացիա  22 Այլ  7 288 Չունեն կրոնական դավանանք  17 501 Հրաժարվել են պատասխանել  49 353

 Տես նաև 
 Հիսուս Քրիստոս
 Աստվածաշունչ
 Աղանդավորություն
 Աթեիզմը Հայաստանում

 Ծանոթագրություններ