Ստուգաբանություն

Ստուգաբանություն (հին հուն. ἔτυμος՝ ճշմարիտ + հին հուն. λόγος՝ դատողություն), լեզվաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է բառերի ծագումը, պատմությունը և ժամանակի ընթացքում նրանց ձևի ու իմաստի փոփոխությունները։ Հունարեն եզրի հեղինակ է համարվում հույն հնադարյան փիլիսոփա Քրիսիպոսը (մ.թ.ա. 281/278 - 208/205)։

Ստուգաբանությունը մի կողմից հենվում է պատմական իմաստաբանության, մյուս կողմից՝ պատմական հնչյունաբանության (և հնչույթաբանության) վրա։ Պատմական իմաստաբանությունը, լայն առումով, գիտություն է լեզվաբանական միավորների պատմականորեն կրած իմաստային փոփոխությունների, դրանց ընդհանուր օրինաչափությունների, այդ փոփոխությունները պայմանավորող օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պատճառների մասին։ Իբրե այդպիսին, պատմական իմաստաբանությունը պահանջում է լեզվաբանական միավորների իմաստների փոփոխության հասարակական և անհատական գործոնների, տնտեսական–քաղաքական, գաղափարական ու կենցաղային փոփոխությունների և հոգեկան այն գործընթացների լուսաբանություն, որոնք պայմանավորում են իմաստային փոփոխություններն ընդհանրապես և այս կամ այն կոնկրետ իմաստափոխությունը՝ մասնավորապես։ Բառերի և լեզվաբանական այլ միավորների իմաստների պատմական հետազոտության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նյութական մշակույթի պատմության տվյալները, ներլեզվական և արտալեզվական իրողությունների ընձեռած փաստերը։ Բովանդակության պլանում հենվելով պատմական իմաստաբանության վրա, արտահայտության պլանում ստուգաբանը հենվում է պատմական հնչյունաբանության վրա։ Յուրաքանչյուր լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում նրա հնչյունական համակարգը նույնպես փոփոխությունների է ենթարկվում, տեղի են ունենում հնչյունների զանազան անցումներ, հնչյունական մանրահամակարգերի անհետացում կամ առաջացում։ Հնչյունների պատմական փոփոխությունները հանդես են գալիս որպես հին և նոր ձևերի, օրինաչափ համապատասխանություններ, ուստի և ամեն մի ստուգաբանության դեպքում պետք է հաշվի առնել տվյալ լեզվի պատմական հնչյունափոխական օրինաչափությունները։ Բերենք ստուգաբանության երկու օրինակ։ Ժողովրդական լեզվում կա կեսար/կեսրար «կնոջ ամուսնու հայրը» բառը, որի կազմությունն աշխարհաբարով բացատրել ու լուսաբանել հնարավոր չէ․ մինչդեռ գրաբարում նույն բառն ունի սկեսրայր ձևը, որը հեշտությամբ կարող է բառակազմական վերլուծության ենթարկվել (սկեսուր+այր «սկեսրոջ այրը՝ մարդը»)։ Ժամանակակից հայերենում որեն ձևույթը (խելահեղորեն, վստահորեն, վեհորեն ևն) մակբայակերտ ածանց է, որ խոսողների գիտակցության մեջ չի կապվում օրենք բառի հետ, սակայն գրաբարում անկախ բառ է եղել (օրէն «օրենք, կարգ»), որը, բարդությունների մեջ գործածվելով «կարգ, եղանակ, ձև» նշանակությամբ, վերածվել է ածանցի, և համապատասխանաբար վերափոխվել են ինչպես նրա գործառությունն ու դերը, այնպես էլ իմաստը։ 

Հաճախ լեզվաբանական միավորների ստուգաբանության միակ վստահելի միջոցը ցեղակից լեզուների ընդհանրությունների բացահայտումն ու դրանով իսկ դրանցից յուրաքանչյուրի բառերի, ածանցների և այլ միավորների համեմատությունն է։ Այս առումով ստուգաբանությունը պատմահամեմատական լեզվաբանության հիմքն է կազմում, և առանց գիտական ստուգաբանության չկա համեմատական լեզվաբանություն։

 Արտաքին հղումներ 
 Բառերի պատմությունը (ռուսերեն)

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն