Հայաստանի անվանում

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար հայերեն էնդոնիմը համապատասխանաբար Հայաստան և հայ է։

 Անվան ծագումնաբանությունը 
Հայ ազգի կազմավորման ընթացքում կարևորագույն դեր են կատարել երկու հիմնական ցեղային միություններ. Արմե-Շուպրիան (մ.թ.ա. XII-VII դդ.)՝ Հայկական լեռնաշխարհի հարավ արևմուտքում և Հայասա-Ազզին (մ.թ.ա. II հազարամյակ)՝ հյուսիս–արևմուտքում։

Հայերն իրենց «հայ» ինքնանվանումը, ինչպես նաև սեփական երկրի անվանումը «Հայք», «Հայաստան» վերցրել են Հայասայից, որտեղ հիմնական արմատը «հայ»–ն է, իսկ «սա»–ն խեթական վերջածանց է, որը մատնանշում է երկիրը ու համընկնում է հայերենի «ստան» վերջածանցին։ Այսինքն՝ Հայասա նշանակում է հայերի երկիր, Հայաստան։

Ինչ վերաբերվում է «արմեն» և «Արմենիա» անվանումներին ու դրանց տարաձևերին, որոնցով հայերին ու հայերի երկիրը անվանում են աշխարհ ժողովուրդների մեծ մասը, մասնագետները դրանք կապում են Արմե-Շուպրիայում բնակվող «հնդևրոպական նախահայկական ցեղերի» հետ։ Ասորական արձանագրություններում ինչպես Արմե-Շուպրիան, այնպես էլ այնտեղ բնակվող ժողովուրդն անվանվում են «Ուրմե»Ter-Sarkisyants A.E., History and culture of the Armenian people from ancient times to the beginning of the XIX century. M., 2005, իսկ ուրարտական արձանագրություններում՝ «Օրմե» կամ «Արմե»С.Ю. Гуроклян: ПРОБЛЕМА ПРОИСХОЖДЕНИЯ АРМЯНСКОГО НАРОДА НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ (1991 – 2012 ГГ.), 2013 г., УДК 94։

Ցեղերի կամ ժողովուրդների մեծամասնության ինքնանվանումը հիմնականում տարբերվում է օտարազգիների կողմից նրանց տրված անվանումներից. Այս երևույթի հիմնական պատճառն այն է, որ տվյալ ցեղը կամ ժողովուրդն իրեն անվանում է ոչ թե իր բնակության վայրի կամ երկրի անունով, այլ  իրեն նախաբնիկ ցեղերի կամ էթնիկ խմբի, երբեմն նաև՝ պատմական ավանդույթների համաձայն, իր հիմնադիր նախահոր անունով, իսկ օտարերկրացիների կողմից նրանց սովորաբար կոչում են իրենց բնակության վայրի կամ տարածքի անունով։ Հայերի ազգային ինքնանվանումն է «Հայ» – ըստ ավանդության՝ Հայկ նահապետի /ուրարտ․ աղբյուրներում՝ Հալ(յ)դ/, իսկ օտարազգիների կողմից կոչվում են՝ «Արմեններ» (բառացի՝ ուրարտուի կամ արարադի մարդիք /բնակիչներ/): Դարեհ 1-ինի Բեհիստունյան արձանագրության մեջ «Ուրարտու»-ին տրված «Արմինա» անունը. մեկնաբանվում է, որպես «Արարադ լեռնաշխարհի ժողովուրդի/բնակիչների/ երկիր» իմաստով, որն առաջին անգամ պարսիկները տվել են Հայկական լեռնաշխարհին մ.թ.ա. 500-ից)։

 Առաջին հիշատակությունները 
Հայաստանի մասին ամենավաղ գրառումները հաստատում են նրա գոյության մասին դեռևս մ.թ.ա. 6–րդ դարում։ Դարեհ I Մեծ պարսկական թագավորի հրամանով արված եռալեզու Բեհիսթունի արձանագրությունը հիշատակում է Ուրարտուն բաբելոներեն, Արմինա՝ պարսկերեն և Հարմինույա՝ Էլամերեն։ Հունարենով Հայերը հիշատակվում են մոտավորապես նույն ժամանակներում նշանավոր պատմագիր Հեկատեոս Միլեթացու (մոտավորապես մ.թ.ա. 476 թվականին)"Χαλύβοισι πρὸς νότον Ἀρμένιοι ὁμουρέουσι (Армяне граничат с халибами на юге)".  և պատմահայր Հերոդոտոսի կողմիցԳիրք յոթերորդ, «Պոլիհիմնիա», մաս 73։ Քսենոփոնը նկարագրում է հայկական գյուղի կյանքի բազմաթիվ կողմերը և հայերի հյուրընկալությունըXenophon, Anabasis, IV.v.2-9.։

 Հայեր և Հայաստան անունները տարբեր լեզուներում 
 Լեզու Հայեր/հայկական Հայաստան Հայերեն հայեր  Հայաստան, Հայք  Արաբերեն أرمن (Արման), հոգնակի أرمني (Արմանի) رمينيا (Արմանիյա) Արամեերեն ܐܪܡܐܢܥ (Արմանի) ܐܪܡܝܢܝܐ (Արմանիյա) Ադրբեջաներեն Ermǝnilǝr (Էրմա̈նի) Ermǝnistan (Էրմա̈նիստան) Պարսկերեն ارمنی (Արմանի) ارمنستان (Արմենիստան) Վրացերեն სომხები (Սոմխեբի) სომხეთი (Սոմխեթի) Հունարեն Αρμένιοι (Arménioi) Αρμενία (Armenía) Եբրայերեն ארמנים (Արմենիմ) ארמניה (Արմենյա) Քրդերեն Էրմենի ԷրմենիստանՄակեդոներենЕрменци (Էրմենցի)Ерменија (Էրմենիյա) Ռուսերեն армяне (առմյանե) Армения (Առմենիյա) Թուրքերեն Ermeniler Ermenistan

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Հայագիտություն
Կատեգորիա:Պետությունների անվանումներ