Հայաստանի ջրագրություն

Հայաստանը համեմատաբար հարուստ է ջրային պաշարներով։ Դարեր շարունակ Հայաստանը կոչվել է «գետերի և լճերի երկիր»։ Երկրի տարածքի 4,7 %-ը կազմում է ջուրը։ Հայաստանի մակերեսային ջրերի տարածքը կազմում է 7.7 միլիարդ մ², ինչպես նաև 940 մ² սահմանային ջրերըhttp://www.oecd.org/dataoecd/36/55/40637430.pdf։

Հայաստանի գետերը պատկանում են Արաքսի (Հայաստանի տարածքի 76,4 %-ը) և Կուրի (23,6 %-ը) ավազաններին։ Հանրապետությունում կա 9480 գետ և գետակ, որից 9100-ը՝ մինչև 10 կմ, 318-ը՝ 10-25 կմ, 57-ը՝ 26-100 կմ, 5-ը (Արաքս, Ախուրյան, Դեբեդ, Հրազդան, Որոտան)՝ մինչև 200 կմ երկարությամբ։ Գետային ցանցի միջին խտությունը 0,31 կմ/կմ ² է։

Հայաստանում կան 100-ից ավել լճեր, որոնց մի մասը չորանում է ամռանը։

Ջրագրական ցանցն առավել խիտ է ծալքաբեկորային լեռների շրջանում, նոսր՝ հրաբխային բարձրավանդակում։ Գետերի սնումը խառն է՝ ստորգետնյա, հալոցքային և անձրևային։ Սնման ամենակարևոր բաղադրիչը ստորգետնյա ջրերն են (30-50 %)։ Գետերի ջրերի տարեկան միջին ծախսը մոտ 220 մ³/վրկ է։ Առավել ջրառատ են Ձորագետ, Աղստև, Մարմարիկ, Վարդենիս, Արգիճի, Որոտան, Ողջի գետերի վերին հոսանքները։ Մեծամորից բացի մյուս գետերի ռեժիմը սեզոնային ու անհավասարաչափ է։ Հորդացումներ լինում են ապրիլ-հունիսին և աշնանը։ Գետերի մեծ մասը լեռնային բնույթի է։ Որոշ գետեր հովտի տարբեր մասերում ունեն հարթավայրային բնույթ (Դեբեդ, Աղստև, Ազատ և այլն)։ Գետաջրերը հիդրոկարբոնատային են (թույլ ու միջին հանքայնացմամբ)։ Սևանա լճի և Մեծամոր գետի ջրերի աղիությունը համապատասխանաբար 700-725 մգ/լ և 500-520 մգ/լ է։ Գետաջրերի մեջ լուծված նյութերի տարեկան հոսքը 1,3 միլիոն տ է (0,4 միլիոն տ՝ Կուրի, 0,9 միլիոն տ Արաքսի ավազանում), կախութային նյութերինը՝ 2 միլիոն տ (0,8 միլիոն տ՝ Կուրի, 1,2 միլիոն տ Արաքսի ավազանում)։ 
մինի|300px|Դեբեդ գետն Ալավերդի քաղաքում

Հայաստանի խոշոր գետը Արաքսն է, որը հոսում է հանրապետության հետ Թուրքիայի (150 կմ) ու Իրանի (40 կմ) սահմաններով։ Արաքսի ավազանին են պատկանում Ախուրյան, Քասախ, Հրազդան, Ազատ, Վեդի, Արփա, Որոտան, Ողջի, Մեղրի, Ծավ, Մալև, Շվանիձոր և այլ գետեր՝ իրենց համակարգերով։ Արաքսի ավազանում տեղական, բայց ուրույն նշանակություն ունեն Սևանա լիճը և դրա մեջ թափվող գետերն ու գետակները, որոնցից առավել ջրառատ են Արգիճին, Մասրիկը, Գավառագետը, Վարդենիսը։ Կուրի ավազանին են պատկանում Դեբեդը (Փամբակ ու Ձորագետ կազմարարներով), Աղստևը, Վարագաջուրը, Տավուշը, Խնձորուտը, Ոսկեպարը և այլն։

Հայաստանի տարածքի ավելի քան կեսին բնորոշ են սելավները, որոնք առաջանում են գարնանը, ամռանն ու աշնանը, երբ մթնոլորտային տեղումները թափվում են տեղատարափ անձրևների ձևով։ Առավել սելավաբեր են Սևանա լճի արևելյան ավազանի, Փամբակ, Դեբեդ, Ողջի ու Մեղրի գետերի ավազանները, Մաստարայի, Գետառի, Ջրվեժի, Չորսելավի, Ողջաբերդի սելավները։

Հայաստանի և Կովկասի ամենախոշոր լիճը Սևանն է։ Մնացած լճերը՝ Քարի, Լեսինգ, Ամբերդ (Արագածում), Ակնա, Զեյնալ, Արնոտ և այլն (Գեղամա լեռնաշղթայում), Գազանա, Կապուտան ևն (Զանգեզուրի լեռներում), Ալ, Սև և այլն (Սյունիքի բարձրավանդակում) փոքր են և մեծ մասամբ գտնվում են բարձրլեռնային գոտում, որտեղ բարձր լեռնագագաթների վրա (Աժդահակ, Արմաղան և այլն), կան նաև խառնարանային լճեր։ Հայաստանի հյուսիս-արևմուտյան մասում, Աշոցքի սարահարթում է Արփի լիճը, Տավուշի մարզում, մոտ 1350 մետր բարձրության վրա՝ Պարզ լիճը, Արարատյան գոգավորությունում՝ Մեծամորը։ Հայաստանի ընդերքը հարուստ է անուշահամ արտեզյան ջրերի ավազաններով։

 Գետերը 
մինի|Ազատ գետը|300px
մինի|Ամբերդ գետի հովիտը|300px

Հայաստանի տարածքում կան մոտ 9480 մեծ ու փոքր գետեր՝ ընդհանուր 23 հազար կմ երկարությամբ, որոնցից 379-ը ունեն 10 կմ-ից ավել երկարություն։ Հայաստանում ստորգետնյա ծագում ունեն Մեծամոր, Շաքի, Լիճք, իսկ մակերեսային ծագում՝ Դեբեդ, Աղստև, Վարագաջուր, Մեղրի և Ողջի գետերը։

Հայաստանի գետերը հանդիսանում են Կովկասի խոշոր գետերի՝ Արաքսի և Կուրի վտակները։ Հայաստանի տարածքում ամենամեծ գետը Արաքսն է, որը հոսում է Հայաստանի և Թուրքիայի ու Իրանի սահմանով։ Նրա վտակներն են Ախուրյան, Քասախ, Հրազդան, Ազատ, Արփա, Որոտան և Ողջի գետերը։ Հյուսիս-արևելյան մասի խոշոր գետերից են Դեբեդը և Աղստևը, առավել փոքր՝ Ձորագետը և Փամբակը։

Հետևյալ աղյուսակում նշված են Հայաստանի 50 կմ-ից ավելի երկարություն ունեցող գետերը.
 Գետը Երկարությունը Հայաստանում (կմ) Ախուրյան 186 Որոտան 119 Արաքս 158 Հրազդան գետ 141 Արփա 126 Աղստև 99 Դեբեդ 152 Քասախ 89 Ողջի 88 Փամբակ 86 Ձորագետ 71 Գետիկ 58 Վեդի 58 Ազատ 56 Արգիճի 51

 Լճերը 
մինի|300px|Սևանա լիճը

Հայաստանի տարածքում կան ավելի քան 100 լճեր, որոնց մի մասը չորանում է ամռանը։ Մեծության և տնտեսական առումով առավել մեծ նշանակություն ունեն Արփի և Սևանա լճերը։ Մնացած լճերը ունեն տեղային նշանակություն։ Հայաստանի ամենամեծ լիճը հանդիսանում է Սևանը, հետո՝ Արփի լիճը, Սև լիճը և Ակնա լիճը։ Հայաստանի լճերի ընդհանուր ջրային պաշարները գնահատվում են 39,8 միլիոն մ³։

Հետևյալ աղյուսակում նշված են Հայաստանի համեմատաբար մեծ լճերը.
 Լիճը Մարզը Տարածքը (կմ²) Սևանա լիճ Գեղարքունիք 1 243  Արփի լիճ Շիրակ 22 Սև լիճ Սյունիք 2 Քարի լիճ Արագածոտն 0,12 Ակնա լիճ Արմավիր -0,6 Լեսինգ (լիճ) Արագածոտն -0,016 Պարզ լիճ Տավուշ -0.03

 Ջրամբարներ 
մինի|300px|Ազատի ջրամբար

Հայաստանում կա 74 ջրամբար՝ 988 միլիոն մ³ ընդհանուր ծավալով։ Կառուցվում են ևս 13-ը։ Հայաստանի տարածքում ամենամեծ ջրամբարը Ախուրյանի ջրամբարն է՝ 525 միլիոն մ³ մակերեսով։ Այս ջրամբարները օգտագործվում են ոռոգման, էներգետիկայի, ձկնաբուծական և բուժական նշանակություններով։

 Ստորգետնյա ջրերը 
Հայաստանի ստորգետնյա ջրերի պաշարները գնահատվում են 4.017 միլիարդ մ³ և բաշխված են անհամաչափ։ Մոտ 70 %-ը հոսում է դեպի Արարատյան դաշտ, որի ջրային պաշարները գտնվում են 40-300 մ խորության վրա։ Հայաստանում ստորգետնյա ջրերը մեծ նշանակություն ունեն ջրային հավասարակշռության մեջ։ Խմելու ջրի 96%-ը օգտագործվում է ստորգետնյա ջրերից։ Տարեկան օգտագործվում են մոտ 3 միլիարդ մ² ստորգետնյա ջուր, որից 1,6 միլիարդ մ³-ը աղբյուրների, 1,4 միլիարդ մ³-ը՝ գետերի և լճերի կողմից։

 Աղբյուրները 
Հայաստանի տարածքում կան մոտ 8000 աղբյուրներArmenian Soviet Socialist Republic definition of Armenian Soviet Socialist Republic in the Free Online Encyclopedia։

 Ջրվեժները 
մինի|300px|Քասախի ջրվեժը

Հետևյալ աղյուսակում նշված են Հայաստանի մեծ ջրվեժները և դրանց բարձրությունները.

 Ջրվեժ Գետ Բարձրություն (մ)  Մարզ Քասախի ջրվեժ  Քասաղ  70  Արագածոտնի մարզ Ջերմուկի ջրվեժ  Ջերմուկ 68  Վայոց ձորի մարզ Թռչկանի ջրվեժ  Չիչխան 25,5 Լոռու մարզ Շաքիի ջրվեժ  Շաքի  18  Սյունիքի մարզ Ծավի ջրվեժ  Ծավ  15  Սյունիքի մարզ Շիկահողի ջրվեժ  Շիկահող 10  Սյունիքի մարզ Խոսրովի ջրվեժ  Գողթ 8 Կոտայքի մարզ  Լալվարի ջրվեժ  Լալվար 8  Լոռու մարզ Գեղարոտի ջրվեժ  Գեղարոտ  6  Արագածոտնի մարզ Որոտանի ջրվեժ  Որոտան  6  Սյունիքի մարզ Հերհեր ջրվեժ  Հերհեր  6  Վայոց ձորի մարզ Ամասիայի ջրվեժ  Ամասիա 6  Շիրակի մարզ Մանթաշի ջրվեժ  Մանթաշ 5  Շիրակի մարզ

 Ճահիճները 
Արաքս գետի հովտում կան մեծ քանակությամբ ճահճային գոյացումներ։ Հայկական կողմում հայտնի է Խոր Վիրապի ճահիճը, որը գտնվում է Արաքս գետի հին հունի տեղում, ինչպես նաև Մեծամոր ճահճային գոյացությոնների համակարգը, որի մեջ մտնում են Այղր լիճը, Սևջուր գետը և մոտակա ճահիճներըhttp://www.unece.org/env/documents/2011/wat/WG2/unofficial%20translation/ECE_MP_WAT_WG2_2011_12_CaspianAssessment_RUS.doc։

Հայաստանի տարածքում ճահիճներ հանդիպում են նաև Մասրիկի հովտում, Սևանի թերակղզու մոտWikimapia — Let’s describe the whole world!, և Խոր Վիրապի մոտակայքում։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Հայաստանի ջրագրություն