Տանձ

Տանձենի (), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի պտղատու ծառերի ցեղ։ Հայտնի է 60 տեսակ, Հայաստանում՝ 20։
Մշակության մեջ կա մոտ 5000 սորտ։

 Կենսաբանական նկարագիր 
մինի|ձախից|Տանձենի սովորական։ Բուսաբանական նկարազարդում
Ցողունը ճեղքվածքավոր է, մուգ մոխրագույն, ճյուղերը՝ մոխրագույն, կարմրավուն կամ դեղնավուն, հարթ՝ ոսպահատիկներով պատված, սաղարթը՝ սեղմված բրգաձև, խիտ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 2-20 մ։ Տերևները ձվաձև են, երկարավուն, կլորավուն, մուգ կանաչ, փայլուն, հարթ, եզրերը՝ մանր ատամնավոր։

Ծաղկաբույլը վահանիկ է, 1 ծաղկաբույլում՝ 5-15 ծաղիկ, ծաղիկները՝ երկսեռ, խոշոր, սպիտակ, երբեմն՝ բաց վարդագույն։

Պտուղը կլորավուն է կամ տանձաձև, տարբեր չափերի (50-800 զ), դեղին կամ կանաչ, երբեմն՝ կարմրավուն երանգով։ Պտղամիսը բարձրորակ է, նուրբ, բուրավետ, զովացնող հաճելի համով։ Սերմերը մանր են, սևավուն։ Երկարակյաց է (ապրում է մինչև 200, Հայաստանում՝ 100-150 տարի)։ Յուրաքանչյուր ծառի բերքատվությունը 30-300 (առանձին դեպքերում՝ 1000) կգ է։

 Հայաստանում 
 Տանձենի կովկասյան (Pýarm caucasica),
 Տանձենի սուր-սղոցանման (Pýarm oxyprion),
 Տանձենի Թախտաջյանի (Pýarm takhtadzhjanii),
 Տանձենի ուռատերև (Pýarm salicifolia),
 Տանձենի սիրիական (Pýarm syriaca) և այլն։

Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Մեծ թիվ են կազմում նաև տանձենու բնաշխարհիկ տեսակները՝
 Տանձենի բարձր (Pýarm elata),
 Տանձենի Զանգեզուրի (Pýarm zangezura),
մինի
 Տանձենի խոնարհված (Pýarm nutans),
 Տանձենի խառնված (Pýarm complexa) և այլն. տարածված են հիմնականում Սյունիքի մարզում։ Հայաստանի բոլոր մարզերում մշակության մեջ տարածված է
 Տանձենի սովորականը (Pýarm communis)՝
Արարատյան, նախալեռնային, հյուսիսարևելյան, Զանգեզուրի, Լոռի-Փամբակի գյուղատնտեսական գոտիներում (հաճախ առաջացնում են ինքնուրույն միադոմինանտ
համակեցություններ՝ տանձուտներ)։

 Պատմություն 
Տանձենին հնագույն բույս է։ Հնդավորների մեջ զբաղեցնում է 2-րդ տեղը խնձորենուց հետո։ Տանձենու մասին հիշատակել է Ագաթանգեղոսը (5-րդ դար), ավելի
ուշ (15-րդ դար) Տանձենու Կարմրենի և Սինի սորտերը նկարագրել է Ամիրղովլաթ Ամասիացին։

 Արտադրություն 
250px|մինի
+ Տանձենի արտադրող երկրների տասնյակը(Տոննա)ՀորիզոնականԵրկիր200920102011 1    14,416,430  15,231,858  15,945,013 2    872,368  736,646  926,542 3    868,357  738,085  876,086 4    700,000  704,242  691,270 5    463,969  476,686  502,234 6    384,244  380,003  386,382 7    340,088  368,495  350,527 8    295,000  274,000  336,000 9    308,487  336,049  334,774 10    351,500  284,900  312,800 —  Համաշխարհային  20,888,647  22,731,087  22,511,100 Աղբյուր։ ՄԱԿ-ի համաշխարհային պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն

 Քիմիական կազմ 
Տարբեր սորտերի պտուղները միջին հաշվով պարունակում են
 շաքարներ՝ 8-15 %,
 թթուներ՝ 0,1-0,3 %,
 ազոտային նյութեր՝ 0,4 %,
 աղաղանյութեր՝ 0,03 %,
 A, B, C խմբերի վիտամիններ,
 ճարպեր, որոնց մոտ կեսը միաչհագեցած և բազմաչհագեցած ճարպեր են, և չի պարունակում խոլեստերին,
 պարունակում է մոտավորապես հավասար քանակի պղինձ և ցինկ (0,08 մգ և 0,1 մգ՝ 100 գ հումքի մեջ), 0,17 մգ երկաթ, 4,210 մգ
ասկորբինաթթու։

 Սորտեր 
Տանձենու մշակվող շատ տեսակներ պատկանում են   տեսակներին
 'Մալաչա'
 'Սինի'
 'Ուիլյամս ' - 
 'Դյուշես'
 'Կարմրենի'
 'Սիբիրյան'
 'Անտառային գեղեցկուհի'
 'Ձմեռնուկ'
 'Բերե Բոսկ'
 'Բերե Արդանպոն'
 'Օլիվյե դը Սեր'
 ' Նելիս ձմեռային'
մինի|կենտրոն|750px|Տանձենու սորտերի տարբերությունը

Որոշ տեսակներ գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կուլտուրական սորտերը հիմնականում առաջացել են հետևյալ տեսակներից՝
 տանձ սովորական կամ անտառային (Pýarm communis), որը վայրի վիճակում աճում է Եվրոպայում, Արևմտյան և Միջին Ասիայում,
 տանձ կովկասյան (Pýarm cavcasica),
 տանձ ուսուրիական (Pýarm ussuriensis),
 տանձ չինական (Pýarm serotina),
 ձյունատանձենի (Pýarm nivalis)։

 Նշանակություն և կիրառում 
մինի|ձախից|Տանձի մուրաբան եփված կարմիր գինով
Պտուղներն օգտագործվում են թարմ և վերամշակված (չիր, շաքարաչիր, մուրաբա, կոմպոտ, պովիդլո, զովացուցիչ ըմպելիքներ)։

Տանձենու բնափայտը շատ արժեքավոր է, ժամանակի ընթացքում ստանում է մուգ շագանակագույն սաթի երանգ։ Փայտանյութի, ինչպես նաև տանձենու պտղի մեջ կան
«քարային բջիջներ», որոնց թաղանթները բաղկացած են փայտացած բջջանքից։ Տանձենու պտուղներից պատրաստում են կոմպոտ, ջեմ, զանազան քաղցրավենիքներ.
Եվրոպայում հայտնի է Շվեյցարիայում պատրաստվող տանձի դոշաբը։

 Բժշկության մեջ 
Թթու տանձը ամրացնում է օրգանիզմը։ Տանձի չիրը օգտակար է ստամոքսի համար։ Ամուր տանձն օժտված է չորացնող հատկությամբ։ Տանձը քայքայում է երիկամների օքսալատային և ուրատային քարերը։

 Դասակարգում 
Հայտնի է 33 տեսակThe Plant List: Pyarm, որոնք բաժանված են 2 բածիներով Pashia և PyarmСогласно GRIN (см. карточку растения)։
մինի|300px|Տանձենու Ծաղկաբույլը
sect. Pashiasect. Pyarm 





























350px|մինի
Հիբրիդներ

  [ =  × ]

  [ =  × ]
  [ =  × ]
  [ =  × ]



  [ =  × ]

Հիբրիդային տեսակի ներկայացուցիչներ
 ×Sorbopyarm — Сорбопирус (= Sorbus × Pyarm)

 Սննդային արժեք 

Չվերամշակված տանձենի (Սննդային արժեքը 100 g) Ջուր։ 83,71 g Անօրգանական նյութեր։ 0,33 g Սննդայի մանրաթելեր։ 3,1 g Մթերքի էներգետիկ արժեք։ 58 kcal Մոնոսախարիդներ։ 9,80 g Ածխաջրեր։ 15,46 g Սպիտակուցներ։ 0,38 g Ճարպեր։ 0,12 g Միկրոտարրեր Կալիում։ 119 mg Ֆոսֆոր։ 11 mg Կալցիում։ 9 mg Մագնեզիում։ 7 mg Նատրիում։ 1 mg Երկաթ։ 170 µg Պղինձ։ 82 µg Ցինկ։ 100 µg Վիտամիններ Վիտամին С։ 4,2 mg Վիտամին B1։ 12 µg Վիտամին B2։ 25 µg Վիտամին B3։ 157 µg Վիտամին B5։ 48 µg Վիտամին B6։ 28 µg Վիտամին B9։ 0 µg Վիտամին B12։ 0 µg Վիտամին А։ 23 UI Ռետինոլ։ 0 µg Վիտամին E։ 0,12 µg Վիտամին K։ 4,5 µg Ճարպաթթուներ Ճարպաթթուներ։ 6 mg Մոնո-ճարպաթթուներ։ 26 mg Պոլի-ճարպաթթուներ։ 29 mg Խոլեսթերին։ 0 mg

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
The pears of New York by U. P. Hedrick

 Արտաքին հղումներ 
 Տանձ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
 Описание сортов груши
 The ECP/GR Pyrus Database 

Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր
Կատեգորիա:Վարդազգիներ