Դեղձենի

Դեղձենի (), Վարդազգիների ընտանիքի Սալորենի ցեղի բույսերի տեսակ։ Հայտնի է 5 ենթատեսակ։ Դեղձենին վայրի բնության մեջ չի հանդիպում. առաջացել է բազմաթիվ միջտեսակային խաչասերումների, հիբրիդացիայի արդյունքում։

 Նկարագրություն 
Դեղձենին ծառ է՝ ոչ մեծ, բաժակաձև, կլորավուն պսակով, բարձրությունը՝ 3-8 մ։ Տերևները երկարավուն են, նշտարաձև, ատամնավոր եզրերով։ Ծաղիկները երկսեռ են, վարդագույն։ Ծաղկում է տերևակալումից առաջ, վարդագույն կամ կարմիր զանգականման ծաղիկներով։ Պտուղը խոշոր է, տարբեր չափի և ձևի՝ տափակավուն, ձվաձև, կլորավուն, կանաչասպիտակից մինչև ոսկենարնջագույն։ Հայտնի են բազմաթիվ սորտեր, որոնք աչքի են ընկնում հասունացման տարբեր ժամկետներով (վաղահաս, միջահաս և ուշահաս)։ Պտուղները բարձրորակ են, օգտագործվում են թարմ և վերամշակված վիճակում։ Ջերմասեր է, խիստ զգայուն ուշ գարնանային ցրտահարությունների նկատմամբ։ Գերադասում է սննդանյութերով հարուստ, հզոր հողեր՝ առատ ոռոգմամբ։ Բարձրակարգ գեղազարդիչ է և մեղրատու։

Պտուղը հյութալի կորիզապտուղ է, 60-200 գ և ավելի կշռով, գնդաձև, կլոր, երբեն ձվաձև, դեղնավարդագույն, դեղնակարմրավուն։ Կորիզը խոշոր է (պտղի կշռի 6-8%-ը)։ Սերմը հիմնականում դառն է։ Պտղամաշկը մեծ մասամբ թավոտ է, հազվադեպ անթավ (կոչվում է նեկտարին)։ Պտղամիսը սպիտակ է կամ դեղին։ Կան պճղովիներ, որոնց կորիզը հեշտությամբ անջատվում է պտղամսից, և հյուլիներ, որոնց կորիզը պտղամսից չի անջատվում։ Պտղամիսը համեղ է, հյութալի, քաղցր։ Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված՝ չիր, կոմպոտ, ջեմ, ալանի, մուրաբա, պովիդլո, դոնդողակ (ժելե)։ Բազմացումը՝ աչքապատվաստով և սերմերով։ Բերքատվությունը՝ 200-400 ց/հա։

Հայաստանում մշակվող բոլոր սորտերը (Զաֆրանի, Լիմոնի, Նարնջի, Ճուղուրի, Ուսպեխ և այլն) հիմնականում թավոտ են։ Դեղձենու սերմերի յուղն օգտագործվում է դեղագործության մեջ, իսկ քուսպից ստացվող դառը ջուրը պարունակում է ցիանաջրածին (0,1%)։

 Դասակարգում 
Հայաստանում մշակվող բոլոր սորտերը (զաֆրանի, լիմոնի, նարնջի, ճուղուրի) թավոտ են, կան նաև մի քանի ցածրորակ, անթավ (մերկ) սորտեր։ Լինում են վաղահաս (հասունանում են հուլիսի կեսերից մինչև օգոստոս), միջահաս (հասունանում է օգոստոսի կեսերից մինչև սեպտեմբերի 2-րդ կեսը) և ուշահաս (հասունանում է հոկտեմբերին)։

 Տարածվածություն 
Բնական տարածման արեալն ընդգրկում է Հյուսիսային և Կենտրոնական Չինաստանը։ Մեր հանրապետությունում աճեցվում է Արարատյան դաշտում, Վայոց ձորում, Զանգեզուրում, Մեղրիում՝ նախալեռնային գոտում, հատկապես հյուսիսարևելյան տարածաշրջանի Նոյեմբերյանի հատվածում։

 Պտղի սննդային կազմը 
 Օրգանական թթուներ՝ խնձորի, գինի, կիտրոնի, խինինի
 Հանքային աղեր՝ երկաթ, պղինձ, կալիում, ֆոսֆոր, ցինկ, մագնեզիում, սելեն, մանգան
 Վիտամիններ՝ C, B, E, K, PP խմբերի, կարոտին
 Պեկտիններ և եթերային յուղեր
 Կորիզները պարունակում են դառը նշի յուղ և ամիգդալին։

 Բանահյուսության մեջ 
Հայկական ասացվածք՝
Դեղձերն իրար նայելով են հասնում։

 Պատկերասրահ 

 Գրականություն 
 Ժ. Հ. Վարդանյան, Ծառագիտություն

Կատեգորիա:Մրգեր
Կատեգորիա:Դեղձենի
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր