Պանչատանտրա

«Պանչատանտրա» (, բառացիորեն՝ «Հինգ գիրք», «Հինգ ձեռնարկ» կամ «Հինգ ուղեցույց»), սանսկրիտ պատմողական արձակի հուշարձան։ Կազմվել է մոտավորապես III—IV դարերում, ունի վաղնջական բանահյուսական ակունքներ։ «Պանչատանտրայի» ամենավաղ պահպանված սանսկրիտ ձեռագիրը թվագրվում է XI դարով։ Հեղինակը, գրքի ստեղծման պատմությունը, նրա «բանահյուսականության» և «գրական մշակման» աստիճանը ցայժմ գիտական որոշակի լուծում չի ստացել։ Ավանդույթն իբրև հեղինակ հիշատակում է ոմն բրահման Վիշնուշարմանի (Վիշնու Շարման), ով ապրելիս է եղել V—VI դարերում, և ով ոմն ռաջայի ՝ պետությունը իմաստնորեն կառավարել սովորեցնելու խնդրանքով կազմել է այս ուսուցողական պատմություններով այլաբանական ժողովածուն, Introduction, page xv; , Translator's introduction, quoting Hertel: "that the original work was composed in Kashmir, about 200 B.C. At this date, however, many of the individual stories were already ancient."։ Այն հիմնված է վաղնջագույն բանավոր ավանդույթների վրա, ներառյալ «կենդանիների մասին առակները, որոնք այնքան հին են, որ ընդունակ ենք պատկերացնել», ինչպես նաև բուդդհիստական Ջատակա պատմվածքները[http://www.i-c-r.org.uk/publications/monographarchive/Monograph36.pdf Doris Lessing, Problems, Myths and Stories] , London: Institute for Cultural Research Monograph Series No. 36, 1999, p 13Jataka tales#cite note-7։

 Բովանդակություն 
«Պանչատանտրան» բաժանվում է հինգ տանտրա-պատմությունների, որոնք միավորված են շուրջանակի կոմպոզիցիաներով։ Ընդ որում՝ յուրաքանչյուր տանտրա նմանապես բովանդակում է նրբերված բանաստեղծական պատմություններից (ինչը տեղիք է տվել որոշ հետազոտողների այն համարել նաև պոետական անթոլոգիա)։ «Պանչատանտրայի» մեջ հերոսները կենդանիներն են, որոնց հանրույթներն ու բարքերը մարդկայինի պատճենումն են։ Իբրև պատմողներ հանդես են գալիս շնագայլեր Կարատական և Դամանական։ Հինգ տանտրաները կրում են հետևյալ անվանումները՝
 «Ընկերության կորուստը» (բովանդակում է 22 պատմվածք), मित्रभेद (Mitra-bheda)
 «Ընկերների ձեռքբերումը» (7 պատմվածք). मित्रलाभ կամ मित्रसंप्राप्ति (Mitra-lābha կամ Mitra-samprāpti)
 «Պատմություն ագռավների և բվերի պատերազմի մասին» (17 պատմվածք). काकोलुकीयम् (Kākolūkīyam)
 «Ձեռքբերումների վախճանը» (12 պատմվածք). लब्धप्रणाश (Labdhapraṇāśam)
 «Անխոհեմ արարքները» (15 պատմվածք). अपरीक्षित कारक (Aparīkṣitakārakaṃ)

«Պանչատանտրայի» բովանդակությունը պատմողական ոճով կառավարչի առջև ծառացած բարդ իրավիճակների քննարկումն է։ Նպատակը ազնվազարմ տոհմերի երիտասարդ ներկայացուցիչներին լավ սանսկրիտ և դիվանագիտություն սովորեցնելն էР. Шор Панчатантра // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. Т. 8. — 1934 — Стб. 437—438.։

 Թարգմանություններ 
Սյուժեների բանահյուսական բնույթը, պարզությունն ու զվարճալի ձևը ապահովել են «Պանչատանտրայի» բացառիկ լայն տարածվածությանը. "reacht" and "workt" have been changed to conventional spelling.։ Ըստ այդմ «այն Հնդկաստանի ամենահաճախ թարգմանված ստեղծագործությունն է»Introduction, , quoting .։ 
ձախից|մինի|Էջ «Քալիլա և Դիմնա» կամ «Յոթ իմաստունների պատմությունը» 1740 թվականի հայերեն թարգմանությունից,  թարգմանություն՝ Հակոբ Թոխատեցու
Գիտությանը հայտնի առաջին՝ (փահլևի) թարգմանությունն իրականացվել է 570 թվականին Իրանում՝ սասանյան Խոսրով Ա Անուշիրվան արքայի ցուցումով, բայց որը չի պահպանվել։ VIII դարի կեսերին կատարվել է արաբերեն թարգմանությունը՝ պարսիկ գրող Իբն-ալ-Մուքաֆֆայի կողմից։ Այն վերնագրված է «Քալիլա և Դիմնա» (, ; պատմող կենդանիների անուններով)։ 

932 թվականին պարսիկ բանաստեղծ Ռուդաքին արաբերենից պարսկերեն է թարգմանել «Քալիլա և Դիմնա»-ից հատվածներ բանաստեղծորեն, և այս անունով պոեմը հայտնի է դարձել Մերձավոր և Միջին Արևելքում։ 1762 թվականին «Քալիլա և Դիմնա»-ն ֆրանսերեն բնօրինակից թարգմանվել է ռուսերեն՝ «Հնդիկ փիլիսոփա Փիլփեյի քաղաքական և բարոյական առակները» վերնագրով։
մինի|«Քալիլա և Դիմնա» արաբերեն գրքից «Պատմություն ագռավների և բվերի պատերազմի մասին». ագռավներն իրենց թևերով թեժացնում են կրակը, բվերն այրվում են. Լևանտացի նկարիչ, մոտ 1310 թվական
Բյուզանդիայում, իսկ ապա և սլավոնական երկրներում «Պանչատանտրան» հայտնի է Սիմեոն Սիփայի թարգմանությամբ (1081), որտեղ կենդանիները հայտնի են Ստեֆանիտ և Իխնիլատ անուներով։ XIII դարում հայտնվում են իսպանական անանուն թարգմանությունը, ռաբբի Իոէլի հրեական թարգմանությունը, Յոհան Կապուանացու լատիներեն թարգմանությունը, որն էլ հիմնականում ընկած է գերմաներեն (1265 թվականից ոչ վաղ), իսպաներեն և իտալերեն տարբերակի հիմքում։ Ընդհանուր առմամբ զանազան տարբերակներով և թարգմանություններով հաշվվում է ավելի քան 200 թարգմանություն՝ 60 լեզուներով։

19-րդ դարի կեսերից պատմությունների բանավոր տեղաշարժի հարցը դեպի Չինաստան, Հարավարևելյան Ասիայի երկրներ և Հին Հունաստան, դրանց կապը Եզոպոսի առակների, կենդանական էպոսների, կենդանիների մասին հեքիաթների հետ և պատմվածքի ժանրի ձևավորման վրա ունեցած ազդեցության մասին։ 

Պանչատանտրայի սյուժեների հետքերը (իսկ 17-րդ դարից ի վեր, երբ հայտնվեցին թարգմանությունները (պարսկերենից կամ արաբերենից) ժամանակակից եվրոպական լեզուներով և ուղղակի փոխառություններով, հայտնաբերվել են եվրոպական գրականության շատ դասականներում՝ Բոկաչիո, Չոսեր, Լա Ֆոնտեն, Գյոթե և այլն։

Պանչատանտրան նաև արաբական Հազար ու մի գիշեր ժողովածուի, Սինդբադի մի քանի պատմվածքների և արևմտյան շատ մանկական ոտանավորների և բալլադների հիմքն էVijay Bedekar, History of the Migration of Panchatantra , Institute for Oriental Study, Thane։

Ռեդյարդ Քիփլինգն իր «Ռիկի-Տիկի-Տավի» պատմվածքի մեջ վերցրել է մանգուստի և օձի պատմությունը «Պանչատանտրայի» 5-րդ գրքից։

 Տես նաև 
 Թափառող սյուժե
 Արտհաշաստրա
 Հազար ու մի գիշեր
 Ասքերի օվկիանոս
 Վեպ աղվեսի մասին
 Ստեֆանիտ և Իխնիլատ
 Հիտոպադեշա
 Շուկասապտատի

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Առակներ
Կատեգորիա:Ժողովրդական հեքիաթներ
Կատեգորիա:Նովելներ
Կատեգորիա:Պարսկերեն գրականություն
Կատեգորիա:Սանսկրիտ գրականություն