Նամըք Քեմալ

Նամըք Քեմալ (, ), թուրք բանաստեղծ, գրող, լրագրող և դրամատուրգ։ Թանզիմաթի ստեղծողներից մեկը։ Նոր օսմաններ կազմակերպության ստեղծողներից և ղեկավարներից մեկը։ Նամըք Քեմալը հայտնի է որպես թուրքական նոր գրականության առաջին դեմք։ Գրել է մոնոգրաֆիաներ Սալահ ադ Դինի, Մուհամմեդ II-ի և Սելիմ I-ի մասին։

 Վաղ տարիներ 
աջից|մինի|317x317փքս|Նամըք Քեմալը (աջից) իր ընկեր Քանիփաշազադե Ռըֆաթ Բեյի հետ
Նամըք Քեմալը ծնվել է Թեքիրդաղում 1840 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ֆաթմա Զեհրա Հանըմի և սուլթանական պալատի գլխավոր աստղագետ Մուստաֆա Ասըմ բեյի ընտանիքում։ Քեմալի հայրը թուրքական ծագում ուներ, նրա ընտանիքը Բուրսա նահանգի Ենիշեհիր քաղաքից էրNihal Atsız, Türk Tarihinde Meseleler, Ankara 1966, p. 144։ Քանի որ Օսմանյան կայսրության ժամանակ ազգանուններ չեն օգտագործվել, «Քեմալը» նրա ազգանունը չէր, այլ նրա անվան մի մասը։ Երիտասարդ տարիներին Քեմալը ճամփորդել է ամբողջ Օսմանյան կայսրությունում՝ կանգ առնելով Կոստանդնուպոլսում, Կարսում և Սոֆիայում, և ուսումնասիրել է մի շարք առարկաներ, այդ թվում՝ պոեզիա։ 1857 թվականին՝ 17 տարեկան հասակում, Քեմալն աշխատել է Օսմանյան կառավարության թարգմանչական գրասենյակում ()։ Սակայն իր հոդվածների քաղաքական բնույթի պատճառով մեծ վեզիր Մեհմեդ Էմին Ալի փաշան Քեմալին ստիպել է թողնել այդ աշխատանքը, և նա միացել է «Նոր օսմաններ»-ին իր ընկեր և զինակից Իբրահիմ Շինասիի հետ թղթակցել Tasvîr-i Efkâr-ին (Գաղափարների տեղեկագիր)։ Քեմալն աշխատել է որպես խմբագիր մինչև 1867 թվականին իր աքսորն ու փախուստը Փարիզ։

 Քաղաքական գործունեություն 
 Նոր օսմաններ 
Նոր օսմանները քաղաքական ակտիվիստների խումբ էին, որոնց անդամները հիմնականում պատկանում էին օսմանյան հասարակության երիտասարդ վերնախավին։ Այս խմբի հիմնական նպատակը ներկայացուցչական կառավարման արևմտյան գաղափարներին համապատասխան քաղաքական բարեփոխում իրականացնելն էր։

1862 թվականին Նոր օսմաններին միանալուց հետո Քեմալը անընդհատ էսսեներ էր գրում քաղաքական, վարչական, սոցիալական և արտաքին քաղաքական բարեփոխումների թեմաներով։ 1864 թվականին Քեմալը գլխավորել է  բարեփոխական թերթը այն բանից հետո, երբ նրա նախկին սեփականատեր և Քեմալի ընկեր Իբրահիմ Շինասիին աքսորել են երկրից։ 1868 թվականին, այն բանից հետո, երբ Քեմալը ստիպված եղավ ապաստան գտնել Փարիզում, նա սկսեց հրատարակել «Hürriyet» (Ազատություն) թերթը, որը նույնպես աջակցում էր նոր օսմանցիների նպատակներին։ Քեմալի թերթերը արագորեն դարձան հանրաճանաչ վայր նոր օսմանների կողմից իրենց հակասուլթանատական և արտախորհրդարանական տրամադրություններն արտահայտելու համար։ Սակայն նրանց անկեղծության արդյունքում շատ Նոր օսմաններ Քեմալի նման ստիպված էին փախչել կայսրությունից և ապաստան փնտրել Արևմտյան Եվրոպայում։

Նամըք Քեմալը հիացած էր Ֆրանսիայի երրորդ հանրապետության Սահմանադրությամբ, նա ամփոփեց նոր օսմանների քաղաքական գաղափարները՝ ինչպես օրինակ ազգի ինքնիշխանությունը, իշխանությունների տարանջատումը, պաշտոնատար անձանց պատասխանատվությունը, անձնական ազատությունը, հավասարությունը, մտքի ազատությունը, մամուլի ազատությունը, ասոցիացիաների ազատությունը և այլնHanioğlu, M. Şükrü (2008). A Brief History of the Late Ottoman Empire, Princeton University Press. . p. 104.։

Նամըք Քեմալը հենվում էր Միացյալ Թագավորության խորհրդարանական Սահմանադրության վրա՝ նախապատվությունը տալով Ֆրանսիայի սահմանադրությանը, որը Նապոլեոն III-ի օրոք նա համարում էր չափազանց ավտորիտար։ Մյուս կողմից, Լոնդոնը, իր «իշխանությունների դեմ ուղղված հասարակական կարծիքի աննկուն ուժով», քաղաքական սկզբունքներում դիտում էր որպես «խաղաղության մոդել»Lord Kinross Ottoman Centuries։

 Գաղափարախոսություն և աքսոր 
աջից|մինի|301x301փքս|Նամըք Քեմալի լուսանկարը, որն արվել է Ստամբուլում 1878 թվականին
Նամըք Քեմալի վրա ուժեղ ազդեցություն են ունեցել կառավարության և ժողովրդի միջև հարաբերությունների արևմտյան հասկացությունները։ Այսպիսով, նա և իր հայրենակիցները դեմ էին սուլթան Աբդուլազիզի (իշխել է 1861-1876 թվականներին) և նրա խորհրդականներ Մեհմեդ Էմին Ալի փաշայի և Մեհմեդ Ֆուադ փաշայի նախաձեռնած կառավարության կենտրոնացման շարժմանը: Կառավարության քննադատության արդյունքում Նամըք Քեմալը վտարվել է Օսմանյան կայսրությունից 1867 թվականին և փախել Փարիզ, որտեղ ապաստան էին գտել բազմաթիվ այլ երիտասարդ աքսորյալ նոր օսմանցիներ։

1869 թվականին կամ 1870 թվականին Քեմալին թույլատրվել է վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս, և նա շարունակել է գրել Նոր օսմանների մի շարք թերթերի համար և, ի վերջո, հրատարակել է իր սեփական թերթերից մեկը՝ «İbret»-ը (Խրատ), որում նա շոշափում էր ավելի մտավոր, սոցիալական և ազգային թեմաներ։ Թերթերից մեկը, որտեղ նա համագործակցում էր այդ ժամանակահատվածում «Basiret»-ն էր։

Բացի այդ, հենց Կոստանդնուպոլիս վերադառնալուց հետո Քեմալը գրել է իր ամենանշանակալի և ազդեցիկ ստեղծագործությունը՝ «Vatan Yahut Silistre» պիեսը, որը թարգմանաբար նշանակում է «Հայրենիք կամ Սիլիստրաե»Hearing the Crimean War: Wartime Sound and the Unmaking of Sense. Gavin Williams p.37։ Պիեսը պատմում էր օսմանյան զինվորի մասին, որի նվիրվածությունը իր ազգին, այլ ոչ թե կրոնին կամ նվիրվածությանը սուլթանին, դրդել է նրան պաշտպանել բուլղարական Սիլիստրա քաղաքը ռուսներից Ղրիմի պատերազմի ժամանակ։ Քեմալից առաջ Օսմանյան կայսրությունում չլսված այս ազգայնական տրամադրությունների ազդեցությունը թուրք ժողովրդի վրա այնքան ուժեղ էր, որ Քեմալի «İbret» թերթը փակվեց, իսկ ինքը՝ Քեմալը, երկրորդ անգամ վտարվեց կայսրությունից։ Այս երկրորդ աքսորի ընթացքում Քեմալը ապաստան է գտել Կիպրոսում։

Նրա գլուխգործոցը՝ «Ձոն ազատությանը», ամփոփում է նրա քաղաքական հայացքները։

 Հետագա գործունեություն 
մինի|246x246փքս|Նամըք Քեմալը ազգային ինքնության ձևավորման առաջատար դեմքերից մեկն էր
Ինչպես շատ Նոր օսմաններ, Նամըք Քեմալը աջակցել է Մուրադ V-ի գահ բարձրանալուն 1876 թվականին Աբդուլազիզի հրաժարականից հետո։ Այնուամենայնիվ, նրանց հույսերը, որ Մուրադը կիրականացներ իրենց երազած բարեփոխումները, փլուզվել են, քանի որ արագ ակնհայտ է դարձել, որ նա չի համապատասխանում օրենքներին. նրա ծանր նյարդերն ու ալկոհոլիզմը հանգեցրին նրա հրաժարականին ընդամենը երեք ամիս անց։ Նամըք Քեմալը բողոքել է Մուրադի տապալման դեմ և շարունակել է աջակցել Մուրադի արևմտյան քաղաքական հայացքներին, բայց, ի վերջո, նրա խնդրանքները որևէ ազդեցություն չեն ունեցել, և Մուրադ V-ը հրաժարական է տվել 1876 թվականին։

Չնայած Մուրադի հրաժարականին, Օսմանյան կայսրության առաջին խորհրդարանը՝ Օսմանյան կայսրության գլխավոր ասամբլեան, ստեղծվել է 1876 թվականին, հիմնականում նոր օսմանների ճնշման, ինչպես նաև Միդհաթ փաշայի քաղաքական ազդեցության արդյունքում։ Այնուամենայնիվ, չնայած սկզբում Մուրադ V-ին հաջորդած սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը պատրաստ էր թույլ տալ, որ խորհրդարանը գործի, նա արագորեն որոշել էր, որ իր համար ավելի հեշտ է բարեփոխում իրականացնել՝ գրավելով ավտոկրատական իշխանությունը, այլ ոչ թե սպասելով ընտրված պաշտոնյաների հաստատմանը։ Իր ավտոկրատ կառավարումը հաջողությամբ իրականացնելու համար Աբդուլ Համիդ II-ը աքսորել է բազմաթիվ նոր օսմանների, այդ թվում՝ Նամըք Քեմալին։ Այսպիսով, երրորդ անգամ Քեմալը աքսորվել է Կոստանդնուպոլսից և ստիպված է եղել վարչական պաշտոն զբաղեցնել Քիոս կղզում, որտեղ էլ նա 1888 թվականին մահացել է։

 Ժառանգություն 
մինի|268x268փքս|Նամըք Քեմալի արձանը Թեքիրդաղում
Նամըք Քեմալը մեծ ազդեցություն է ունեցել թուրքական ազգային ինքնության ձևավորման վրա։ Քեմալի շեշտադրումը ազգային հավատարմության վրա, այլ ոչ թե միապետին հավատարմության վրա (որի վրա ազդել են արևմտաեվրոպական ինքնակառավարման իդեալները) նպաստել է ոչ միայն 20-րդ դարի սկզբին ժողովրդավարության տարածմանը, այլև Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորմանը։ Ժամանակակից Թուրքիայի հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը հաճախ է նշել, որ իր երիտասարդության տարիներին իր վրա ազդել են Քեմալի աշխատանքները, և որ հետագայում դրանք ոգեշնչման աղբյուր են դարձել թուրքական կառավարության և պետության ձեւավորման գործում նրա նպատակների համար։

 Մատենագիտություն 
 Նովելներ 

 İntibah yahut Ali Bey'in sergüzeşiti (1874), (Ալի բեյի տպավորություն կամ ցուցահանդես)
 Cezmi (1887/88), պատմական վեպ, որը հիմնված է 16-րդ դարի Ղրիմի թաթարների խանի կյանքի վրա

 Դրամաներ 
 Vatan yahut Silistre (Հայրենիք կամ Սիլիստրե)
 Akif Bey
 Gülnihal
 Kara Bela (Սև չարիք)
 Zavallı Çocuk (Խեղճ երեխա)
 Celaleddin Harzemşah

 Գրական քննադատություն 
 Bahar-ı Daniş Mukaddimesi 
 Terceme-i Hâl-i Nevruz Bey 
 Mukaddime-i Celal 
 Tahrîb-i Harabat
 Takip 
 İrfan Paşa'ya Mektup
 Renan Müdafaanâmesi 
 İntibah Mukaddimesi 
 Mes Prison Muahezenesi 

 Պատմական աշխատություններ 
 Bârika-i Zafer (Հաղթանակի կայծ)
 Devr-i İstîlâ (Ներխուժման դարաշրջան)
 Evrâk-ı Perîşan (Ցրված փաստաթղթեր)
 Silistre Muhâsarası (Սիլիստրիայի պաշարում)
 Kanije Muhâsarası (Նադկանիգայի պաշարում)
 Osmanlı Tarihi Medhali (Օսմանյան կայսրության պատմության ներածություն)

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բուրհան Ֆելեք մամուլի ծառայության մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Թուրք բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Թուրք գրողներ
Կատեգորիա:Թուրք դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Թուրք լրագրողներ
Կատեգորիա:Թուրք պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պանթյուրքիստներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ալբանացիներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ