Ադրբեջանական գրականություն

Ադրբեջանական գրականություն (), ադրբեջաներենով գրված աշխատությունների ամբողջություն։ Ադրբեջաներենը Ադրբեջանական Հանրապետության պետական լեզուն, ինչպես նաև տարածված է Իրանի հյուսիսարևմտյան մասում, Վրաստանում, Թուրքիայում և Ռուսաստանում։

 Պատմություն 
 Ադրբեջաներենով գրականության ստեղծումը 
Ադրբեջաներենը պատկանում է թյուրքական լեզվաընտանիքի օղուզական ենթախմբին։ Այդ լեզվի կազմավորման ընթացքը սկսել է 11-12-րդ դարերից, երբ Միջին Ասիայից Կովկաս եկան առաջին թյուրքախոս ցեղերը։ Սկսած այդ ժամանակներից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը այդ թյուրքախոս ցեղերին անվանում էին «կովկասյան թաթարներ», իսկ իրանք իրենց անվանում նաև ուղղակի «մուսուլմաններ», լեզուն էլ՝ «թաթարերեն»։ Այդպիսով մինչև 20-րդ դարի սկիզբը այդպես կոչված «ադրբեջանական գրականություն» գոյություն չի ունեցել, այլ եղել է ներկայիս ադրբեջանցիների նախնիների՝ կովկասյան թաթարների թյուրքական գրականությունը, որը հետագայում, խորհրդային տարիներին, սկսեցին անվանել «ադրբեջանական», ժողովրդին՝ «ադրբեջանցիներ», իսկ երկրին՝ «Ադրբեջան»։ Համաձայն Սովետական Մեծ Հանրագիտարանի, գրական ադրբեջաներենը սկսվել է կազմավորվել 11-րդ դարում, սակայն Ն.Գ. Վոլկովան, իր հերթին, նշում է, որ գրական լեզուն սկսվել է կազմավորվել 13-րդ դարիցՆ.Գ. Վոլկովա (Նատալիա Գեորգիի Վոլկովա, առաջատար խորհրդային կովկասագետ-ազգագետներից մեկը, Կովկասի ժողվուրդների էթնիկական պատմության ճանաչված և ընդունված մասնագետ, Կովկասի ազգային կազմի բազմաթիվ հետազոտությունների հեղինակ) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX-ХХвв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М.Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — 199 с. — 1700 экз.Գրական ադրբեջաներենը լույս է տեսել օղուզական և ղփչաղական ցեղական լեզուների հիման վրա, սակայն կրել է մեծ արաբական և պարսկական ազդեցություն։ Գրական ադրբեջաներենի բառապաշարի արաբա-պարսկական հարստացումը հեռացրել է նրա ժողովրդի խոսակցական լեզվից։ Գրական ադրբեջաներենի պատմություն սկսվում է մոտավորապես 13--րդ դարում, սակայն դեռ 14-16-րդ դարերում աշխատությունների գրվում էին հիմնականում պարսկերենով։ 16-17-րդ դարերում սկսվում է գրական լեզվի և խոսակցականի մոտեցումը մերձեցումը, ինչը տեղի է ունենում Մուհամեդ Ֆիզուլիի, Գովսի Թավրիզիի և այլոց աշխատություններում։18-րդ դարի բանաստեղծ Վագիֆի աշխատություններում խոսակցականի և գրական լեզվի մերձացման տենդենցը ավելի վառ է արտահայտվում։ Այդպիսով, երկար ժամանակ տարածաշրջանի թյուրքախոս ցեղերի մոտ գոյություն է ունեցել երկու գրական լեզու. թյուրքական (հետագայում՝ ադրբեջանական) հիմքի վրա և թյուրքական տարրեր պարոնակող արաբա-պարսկական։ Առաջինը կիրառվում էր հիմնականում աշուղների բանաստեղծություններում, երկրորդը՝ իրավաբանական գրականությունում, պատմակնա աշխատություններու մև այլն։ 20-րդ դարի 70-80-ակններում ավարտվում է գրական ադրբեջաներենի կազմավորումը, որը ազատվում է բազմաթիվ արաբական բառերից, արմատներից, որոշ բարդ արաբա-պարսկական կառուցվածքներից և այդպիսով մոտենում է խոսակցական ադրբեջաներենին։ Այդ գործընթացի զարգացման մեջ մեծ դեր է խաղացել Միրզա Ֆաթալի Ախունդովի, Հասան-բեկ Զարդաբիի և այլոց ստեղծագործությունը։, սակայն գրային ադրբեջաներեն գրականությունը առաջացել է 14-15-րդ դարումИстория Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002.:Խոսելով ադրբեջանական մշակույթի 14-15-րդ դարերում առաջացման մասին, հարկ է նշել առաջին հերթին գրականությունը և մշակույթի այլ մասերը, որոնք կապված են լեզվի հետ։։

Օղուզական ցեղերի գրային վեպերգական հուշարձան է հանդիսանում Միջին Ասիայում ստեղծված Դեդե Կուրկուդ հերոսական էպոսը, որը վերջանականապես կազմավորվում է ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում, որտեղ որ օղուզները սկսում են ավելի կոմպակտ ապրել։ 11-րդ դարից կազմավորվող էպոսը համընդհանուր տեքստը ձևավորվել է միայն 15-րդ դարումКнига Деда Коркута. В. Жирмунский, А. Кононов։

13-րդ դարի մոնղոլական ներխուժման հետ ուժեղանում է դեռ նախկին ժամանակաշրջանում սկսված ներկայիս Ադրբեջանի տարածք թյուրքայնականացման գործընթացը։ 15-րդ դարի վերջում դա բերում է ադրբեջանական ժողովրդի կազմավորմանըИстория Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. Глава V. — : «Восточная литература», 2002. — ISBN 5-02-017711-3։ Գրային, դասական ադրբեջանական գրականությունը սկիզբ է առել մոնղոլական ներխուժումից հետո և սկսել զարգանալ միայն 16-րդ դարի այն պահից, երբ Սեֆե հարստությունը սկսում է իշխել Պարսկաստանում։ Ադրբեջանական գրականությունը զարգանում էր պարսկական գրականության ուժեղ ազդեցության տակ, և ադրբեջանա-թյուրքերենով գրող հեղինակները, որպես կանոն, երկլեզվանի էին։

 Տես նաև 
 Ադրբեջաներեն
 Ադրբեջանական այբուբեն

 Արտաքին հղումներ 
 «Գրական Ադրբեջան» պարբերականը

 Ծանոթագրություններ 


Կատեգորիա:Ադրբեջաներեն