ԵԱՀԿ Մինսկի խումբ

ԵԱՀԿ Մինսկի խումբ (), ԵԱՀԿ երկիր անդամների համանախագահների մի խումբ, որը գլխավորում էր Արցախյան հակամարտության խնդրի խաղաղ լուծման գործընթացը։

Խմբի ձևավորման մասին որոշումը ընդունել է ԵԱՀԿ անդամ պետությունների նախարարների խորհուրդը 1992 թվականի մարտի 24-ին։ Անվանումը պայմանավորված է ենթադրյալ խաղաղ կոնֆերանսի անցկացման վայրով։ Սկզբնապես խումբը բաղկացած էր 9 երկրներից, ինչպես նաև Հայաստանի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչներից։

2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնի եռակողմ հանդիպման արդյունքում՝ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ներկայացրել են խաղաղության համաձայնագրի նախագիծ և համատեղ դիմում՝ ԵԱՀԿ-ին, որպեսզի լուծարվի ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը։ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը պաշտոնապես փակվեց 2025 թվականի սեպտեմբերի 1-ին՝ ԵԱՀԿ նախարարների խորհրդի միաձայն որոշմամբ, որը կայացվեց Հայաստանի և Ադրբեջանի կողմից դրա լուծարման համատեղ դիմումից հետո։

 Ստեղծում և անդամներ 
1992 թվականի մարտի 24-ին Հելսինկիում տեղի ունեցած ԵԱՀԽ խորհրդի լրացուցիչ նիստի ընթացքում որոշում կայացվեց հնարավորինս շուտ կազմակերպել Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ համաժողով ԵԱՀԽ-ի հովանու ներքո՝ շարունակական բանակցությունների համար հարթակ ստեղծելու նպատակով՝ հիմնվելով ԵԱՀԽ սկզբունքների, պարտավորությունների և դրույթների վրա: Համաժողովը նախատեսվում էր անցկացնել Մինսկում։ Թեև մինչ օրս համաժողովը չի կայացել, Մինսկի խումբը գլխավորում է ԵԱՀԿ-ի ջանքերը՝ այս հակամարտության քաղաքական լուծում գտնելու ուղղությամբ։

1994 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Բուդապեշտում տեղի ունեցած պետությունների ղեկավարների գագաթնաժողովը որոշում կայացրեց գործընթացի համար ստեղծել համանախագահություն։ Գագաթնաժողովի մասնակիցները նաև իրենց քաղաքական կամքն արտահայտեցին բազմազգ խաղաղապահ ուժեր տեղակայելու վերաբերյալ՝ որպես հակամարտության ընդհանուր կարգավորման կարևոր բաղադրիչ։

Բուդապեշտյան որոշման իրագործման նպատակով, 1995 թվականի մարտի 23-ին Հունգարիայի գործող նախագահ Մարտոն Կրասնայը հրապարակեց Մինսկի գործընթացի համանախագահների մանդատը։

Մինսկի գործընթացի հիմնական նպատակներն են․

 Հակամարտության կարգավորման համար համապատասխան շրջանակի ապահովում՝ Մինսկի խմբի կողմից աջակցվող բանակցային գործընթացի միջոցով,
 Կողմերի կողմից զինված հակամարտության դադարեցման մասին համաձայնագրի կնքման հասնելը՝ Մինսկի համաժողովի կազմակերպման հնարավորություն տալու նպատակով,
 Խաղաղության գործընթացի առաջմղում՝ ԵԱՀԿ բազմազգ խաղաղապահ ուժերի տեղակայման միջոցով։

Մինսկի խումբը ղեկավարում են համանախագահները, որոնց կազմում ընդգրկված են Ֆրանսիան, Ռուսաստանը և Միացյալ Նահանգները։ Բացի այդ, Մինսկի խմբում ներգրավված են հետևյալ մասնակից պետությունները՝ Բելառուս, Ֆինլանդիա, Գերմանիա, Իտալիա, Շվեդիա, Թուրքիա, ինչպես նաև Հայաստանը և Ադրբեջանը։

Մինսկի խմբի համանախագահներն են․

 Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ դեսպան Բրիս Ռոքֆոյ
 Ռուսաստանի ներկայացուցիչ դեսպան Իգոր Խովաև
 Միացյալ Նահանգների ներկայացուցիչ դեսպան Էնդրյու Շոֆեր։

Արցախի հարցով Մինսկի համաժողովին մասնակցում են նույն պետությունները, որոնք անդամակցում են Մինսկի խմբին։ Համաժողովը ղեկավարվում է Մինսկի համաժողովի համանախագահների կողմից։

 Գործունեություն 
2001 թվականի սկզբին Հայաստանի, Ադրբեջանի, Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչները հանդիպումներ անցկացրին Փարիզում և Քի Ուեսթում (Ֆլորիդա նահանգ)։ Սակայն Քի Ուեսթում տեղի ունեցած բանակցությունները մեծ մասամբ գաղտնի պահվեցին և հետագա զարգացում չստացան։

2002 թվականի հոկտեմբերի 7-ին, ԱՊՀ գագաթնաժողովի ընթացքում, որը տեղի էր ունենում Քիշնևում, ինչպես հայկական, այնպես էլ ադրբեջանական պատվիրակությունները քննարկեցին Մինսկի խմբի արդյունավետությունը խաղաղության բանակցությունների համատեքստում։ Նրանց կարծիքով, ԵԱՀԿ-ի տասնամյա միջնորդությունը բավարար արդյունավետ չէրInternational Protection Considerations Regarding Azerbaijani Asylum-Seekers and Refugees. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Geneva. September 2003.։

2015 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Շվեյցարիայի Բեռն քաղաքում, համանախագահների հովանու ներքո, տեղի ունեցավ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հանդիպումը։ Նախագահները աջակցեցին բռնության նվազեցմանն ուղղված աշխատանքներին և հաստատեցին իրենց պատրաստակամությունը շարունակելու բանակցային գործընթացը։

Մինսկի խմբի կազմակերպած վերջին գագաթնաժողովը Սերժ Սարգսյանի և Իլհամ Ալիևի միջև տեղի ունեցավ 2017 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Շվեյցարիայի Ժնև քաղաքում։ Նախագահները համաձայնեցին իրականացնել համապատասխան քայլեր՝ բանակցային գործընթացն ամրապնդելու և շփման գծում լարվածությունը նվազեցնելու համար։

 44-օրյա պատերազմից հետո 
2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Ադրբեջանի կառավարությունը հայտարարեց, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը այլևս չպետք է զբաղվի Արցախյան հակամարտությամբ, քանի որ այն իբրև «լուծվել է»։ 2022 թվականի հունվարի 12-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը տեղական լրատվամիջոցներին տված հարցազրույցում նշեց, որ 30 տարվա փորձից հետո Մինսկի խմբի համանախագահները «թոշակի անցնելու շեմին են»։

Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի միջև երկարատև համագործակցության ձևաչափը սառեցվել է՝ Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև աճող աշխարհաքաղաքական հակասությունների պատճառով։ 2022 թվականի ապրիլի 8-ին Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարեց․ «Այս խմբում մեր այսպես կոչված ֆրանսիացի և ամերիկացի գործընկերները, ռուսատյաց մոլեռանդությամբ, ինչպես նաև Ռուսաստանի Դաշնության հետ առնչվող ամեն ինչ չեղարկելու ցանկությամբ, հայտարարեցին, որ չեն համագործակցի մեզ հետ այս ձևաչափում»։ Սակայն դա խաղաղապահության վակուում չստեղծեց, քանի որ Եվրոպական միությունը ակտիվացրեց իր ջանքերը՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հաշտեցման համար։

2022 թվականի ապրիլին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ռուս, ֆրանսիացի և ամերիկացի համանախագահները այցելեցին Հայաստան։ ԱՄՆ-ի Եվրոպական և Եվրասիական հարցերով պետդեպարտամենտի օգնական քարտուղար Կարեն Դոնֆրիդը 2022 թվականի հունիսի 20-ին նշեց, որ, նույնիսկ եթե Ադրբեջանը չի աջակցում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի գործընթացին, Միացյալ Նահանգներն ու Ֆրանսիան կշարունակեն մասնակցել դրան, ներառյալ համագործակցությունը Ռուսաստանի հետ։ Սակայն 2022 թվականի հունիսի 24-ին, Ադրբեջանում այցելության ժամանակ, Սերգեյ Լավրովը հայտարարեց, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը դադարեցրել է իր գործունեությունը՝ ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի նախաձեռնությամբ։ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովն էլ հավելեց, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների միջև փոխգործակցությունը լիովին կաթվածահար է, և խաղաղ գործընթացը չի կարող պատանդ լինել գոյություն չունեցող ձևաչափի։

2023 թվականի հուլիսի 21-ին Շուշիում կայացած պետական մամուլի ասուլիսի ժամանակ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց, որ Ադրբեջանը երբեք չի ընդունի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի վերակենդանացումը՝ նշելով, որ «մենք լավ հիշողություններ չունենք նրանց գործողություններից» և որ Մինսկի խմբի բանակցային ձևաչափը վերակենդանացնելու փորձերը գործնականում անհնար են՝ համեմատելով այն «կոտրված ծաղկամանի» հետ։

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-20-ը Արցախի վրա Ադրբեջանի ներխուժման և Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներից հետո Իլհամ Ալիևը 2024 թվականի փետրվարի 16-ին կոչ արեց պաշտոնապես լուծարել ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը և ԵԱՀԿ մի շարք այլ մեխանիզմներ։

 Համանախագահության համար առաջարկվող թեկնածուներ 
2015 թվականին Ադրբեջանի պատգամավոր Ազայ Գուլիևը առաջարկեց Մինսկի խմբի համանախագահության կազմ ընդգրկել Թուրքիային և Գերմանիային։ Միաժամանակ, ադրբեջանցի արտաքին գործերի փորձագետ Ռուսիֆ Հուսեյնովը առաջարկեց Ղազախստանը՝ որպես լրացուցիչ համանախագահ։ Նա ընդգծեց, որ Ղազախստանը կարևոր դերակատար է հետխորհրդային տարածքում, ունի ադրբեջանցիներին մշակութային առումով նման բնակչություն։ Բացի այդ, Ղազախստանն արդեն իսկ որոշակի փորձ ունի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության հարցում։

ԱՄՆ նախկին դեսպան Մեթյու Բրայզան նշել է, որ ԵՄ-ն համանախագահության համար ավելի տրամաբանական թեկնածու կլինի, քանի որ այն ներկայացնում է ավելի լայն Եվրոպա և ունի միջնորդական փորձ նման հակամարտություններում, օրինակ՝ Բալկաններում։

Կառնեգի Եվրոպայի ավագ գիտաշխատող Թոմաս դե Վաալը առաջարկել է, որ Ֆրանսիան թողնի իր համանախագահի դիրքը՝ զիջելով այն մի այլ եվրոպական երկրի, որն ունի «ավելի հավասարակշռված հարաբերություններ Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ», օրինակ՝ Գերմանիային կամ Շվեդիային։ Նա նաև առաջարկել է, որ համանախագահության դիրքն ընդգրկի Եվրամիության ողջ մակարդակը։

 Քննադատություն 
 Միջազգային 
Մինսկի խմբի ԱՄՆ նախկին համանախագահ Ռիչարդ Է. Հոագլանդը, անդրադառնալով իր աշխատանքի փորձին, գրել է, որ «խումբը շատ, շատ քիչ արդյունքի է հասել»։ Նա առաջարկել է, որ Մինսկի խումբը վերանայի իր առաքելությունը՝ օրինակ, վերակառուցումը ներառելու իր հաստատված մանդատում, հակառակ դեպքում այն կարող է շարունակել լինել «միջազգային դիվանագիտության հետաքրքրական, բայց երկրորդական ուղի»։

Մինսկի խմբի ԱՄՆ մեկ այլ նախկին համանախագահ Քերի Քավանոն նշել է, որ խմբի՝ կոնսենսուսի վրա հիմնված որոշումների կայացման գործընթացը և պտտվող ղեկավարությունը «կառուցվածքային առումով թերի» են, որպեսզի այն կարողանա արդյունավետորեն հանդես գալ որպես խաղաղության միջնորդ։ Նա կարծել է, որ Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը (ՄԱԿ) ավելի լավ տարբերակ կլիներ՝ խաղաղության գործընթացը հեշտացնելու համար։

Հետազոտող Լոուրենս Բրոերսի կարծիքով, Մինսկի խմբի ապագան մնում է անորոշ։ Նրա ձախողումը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, օրինակ՝ ինքնորոշման և տարածքային ամբողջականության սկզբունքների միջև հավասարակշռության նորմատիվ անորոշությամբ, իր գաղտնի և կենտրոնացված գործողությունների մոտեցմամբ, ինչպես նաև 2011 թվականից ի վեր ներկայացուցչական դիվանագիտության նախապատվությամբ իրական դիվանագիտության փոխարեն։ Նա ընդգծել է, որ խմբի հեռավոր մայրաքաղաքներում պարբերական գագաթնաժողովները, որոնց միջև քիչ թե շատ համագործակցություն էր տեղի ունենում, դարձրել են խաղաղության գործընթացը օտար և անմատչելի հայ և ադրբեջանական հասարակությունների համար։

 Ադրբեջան 
Ադրբեջանում ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը մեծ ժողովրդականություն չի վայելում։ Ադրբեջանցը հաճախ է կասկածի տակ դրել խմբի արդարության սկզբունքներըAzerbaijan’s Relations With Minsk Group Hit New Low։ Մինսկի խմբի արդյունավետության վերաբերյալ քննադատությունը սկսվել է դեռ Հեյդար Ալիևի ժամանակներից և շարունակվել նրա որդու և իրավահաջորդի՝ Իլհամ Ալիևի օրոքАлиев раскритиковал работу Минской группы ОБСЕ по урегулированию карабахского конфликта. Kavkazsky Uzel. 30 January 2016. Retrieved 2 August 2016.։

2016 թվականին Իլհամ Ալիևը դժգոհություն է հայտնել բանակցային գործընթացից՝ հայտնելով, որ դրանց արդյունքում իրենց ստիպում են ճանաչել Արցախի անկախությունը.

2020 թվականի Արցախի պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանը կոշտ քննադատեց Ֆրանսիային՝ վերջինիս ներկայացնելով որպես Մինսկի խմբի համանախագահի «անարժան» անդամ։ Երբ Ֆրանսիայի սենատը ընդունեց Արցախի անկախությունը ճանաչելու կոչով բանաձև, Ադրբեջանի խորհրդարանը բանաձև ընդունեց՝ պահանջելով Ֆրանսիային հեռացնել Մինսկի խմբի կազմից։

2022 թվականի հունվարի 12-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց, որ Ադրբեջանը կխոչընդոտի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի՝ Արցախի հարցով զբաղվելու ցանկացած փորձերին՝ պնդելով, որ հակամարտությունը «լուծված է»։ Նա ընդգծեց համանախագահների միջև միասնության պակասը, ինչպես նաև այն, որ նրանց միջև համաձայնեցված օրակարգ չկար, որը նաև պետք է հաստատվեր Ադրբեջանի և Հայաստանի կողմից։

 Լուծարում 
Ադրբեջանը Արցախի Հանրապետությունում իրականացրած էթնիկ զտումներից և այն ամբողջությամբ գրավելուց հետո մշտապես խոսել է Մինսկի խումբը լուծարելու անհրաժեշտության մասին։ Հայաստանի հետ խաղաղության բանակցություններում Ադրբեջանը որպես պահանջ է ներկայացրել Մինսկի խումբը լուծարելու առաջարկով համատեղ դիմելը։ 2025 թվականի հունվարի 7-ին Իլհամ Ալիևը հերթական անգամ սպառնացել է ուժով բացել «Զանգեզուրի միջանցքը» և ոչնչացնել, իր բնորոշմամբ, «ֆաշիստական Հայաստանը», նաև պահանջել, որ Հայաստանը հանդես գա Մինսկի խումբը լուծարելու համար։ Այդ հայտարարությունից 2 օր անց Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտնել է, որ Հայաստանը դիտարկում է Մինսկի խումբը լուծարելու հարցով ԵԱՀԿ դիմելու հնարավորությունը։

2025 թվականի սեպտեմբերի 1-ին ԵԱՀԿ-ն միաձայն որոշմամբ լուծարեց Մինսկի խումբը։ Հայաստանի և Ադրբեջանի համատեղ դիմումից հետո ընդունված այս որոշումը փաստացի ավարտեց ավելի քան երեք տասնամյակ տևած միջնորդական գործընթացը։

 Տես նաև 
 Արցախյան հակամարտություն

 Արտաքին հղումներ 
 ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ պետությունների հայտարարություններ

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:ԵԱՀԿ