Հեթում Պատմիչ

Հեթում Պատմիչ (հոգևոր անունը՝ ԱնտոնՀայոց անձնանունների բառարան, Հր. Աճառեան։ ԵՊՀ, Երեւան, 1944, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 175, ), XIII-XIV դարերի Կիլիկյան Հայաստանի պատմագիր, պետական գործիչ։ Հեթումյանների տոհմից։ 1294-1305 թվականներին՝ հայոց սպարապետ։ Մի շարք հաղթական ճակատամարտեր է մղել հարևան մուսուլմանական իշխանությունների (հատկապես Եգիպտոսի սուլթանության) դեմ։ 1305 թվականին սպարապետությունը հանձնել է իր որդի Օշինին, ընդունել կաթոլիկություն և մեկնել Կիպրոս՝ կրոնավորելու։ 1307 թվականին, Կղեմես V պապի հանձնարարությամբ, գրել է թաթար-մոնղոլների պատմությունը, որն արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում միջնադարյան Արևելքի, Հայաստանի, Կովկասի ու հարակից երկրների մասին։ Միջնադարյան ֆրանսերենով գրած նրա երկը վերածվել է լատիներենի, հետագայում թարգմանվել ֆրանսերեն, իտալերեն, անգլերեն, հոլանդերեն և այլն։ 1842 թվականին Մ. Ավգերյանը լատիներենից գրաբար է թարգմանել Հեթումի երկը՝ դրան կցելով Հեթումի անունով հայտնի ժամանակագրությունը, որն ընդգրկում է կարևոր տեղեկություններ Հայաստանի և ասիական ու եվրոպական մի շարք պետությունների 1096-1307 թվականների պատմությունից։

 Կենսագրություն 
Հավանաբար, ծնվել է 1230-1245 թվականներին, Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում Հեթումյանների ազդեցիկ հայկական տոհմի անդամ։ 1280 թվականին իր ավագ եղբոր՝ Գրիգորի մահով, նա դարձավ Կորիկոսի տիրակալը, հայկական նավահանգիստը, որը ներկայումս գտնվում է Թուրքիայի Մերսին նահանգում։ 1294 թվականին նա իր եղբոր՝ Օշինի հետ՝ Գոբիդարի և Գանցչիի տերերի հետ, դավադրություն է կազմակերպել Հեթում II թագավորի դեմ։ Օշինը սպանվում է, իսկ Հեթումը աքսորվում։1299 թվականին նա ուխտագնացություն կատարեց Փարիզ ՝ Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի ուխտը կատարելու համար ։  Այնուհետև նա դարձավ կանոնավոր կանոն, երբ նա մտավ Պրեմոնստրատենսյան կարգ, Բալապայս աբբայությունում, Կիպրոս կղզում: Թվում է, թե Հեթումը աջակցում էր Ամորի  Լուսինյանին՝ իր հորեղբորն ամուսնությամբ, երբ վերջինս յուրացրեց Կիպրոսի գահը Կիպրոսի թագավոր Հենրի II-ի դեմ։

1305 թվականին Հեթումը Կիպրոսի Բելապաիս աբբայությունում միացավ պրեմոնստրատի շքանշանին և, ենթադրաբար, ձեռնադրվեց կաթոլիկ քահանա ։  Դա համապատասխանում էր նրա ընտանիքի քաղաքականությանը, որն ուղղված էր հռոմեական և հայկական եկեղեցիները միավորելուն ։  1307 թվականին նա գտնվում էր Պուատիեում ՝ Կլեմենտ V Պապի գլխավոր նստավայրում, որպես այնտեղի պրեմոնստրատի աբբայության վանահայր ։  Այստեղ էր, որ նա թելադրեց իր պատմությունը Հռոմի պապի խնդրանքով: Պուատիեում նրա քաղաքական նպատակն էր ստանալ Տյուրոսի Ամալրիկի աջակցությունը Կիպրոսի գահը յուրացնելու համար Կիպրոսի ոչ պոպուլյար թագավոր Հենրի II-ի դեմ և հանդես գալ նոր խաչակրաց արշավանքի օգտին ՝ մոնղոլների հետ դաշինքով ։ 1307 թվականին Հեթում Բ-ի սպանությունից հետո Հայթոնը վերադառնում է Կիլիկյան Հայաստան, որտեղ, թողնելով վանական կյանքը, դառնում է կոնստաբլ, զինված ուժերի հրամանատար ։  Նրա մահվան ամսաթիվը անհայտ է. վերջին անգամ նշվում է, որ նա ողջ է եղել 1309 թվականին և գործել է Ամալրիկի անունից ։

 Աշխատություն 
Հեթում պատմիչի հայտնի աշխատությունն  է ՝ «Արևելքի պատմությունների ծաղիկը»։ Աշխատանքը բաղկացած է անհավասար երկարության չորս գրքերից, որոնց հիմնական մասը պարունակվում է 3-րդ գրքում, որից հետո ամբողջ աշխատանքը երբեմն կոչվում է "թաթարների պատմություն", որը տալիս է մոնղոլների և մոնղոլական արշավանքների պատմությունը:  Իր «մոնղոլների պատմության» համար Հեթումը իր աղբյուրն անվանում է " թաթարների պատմություն, մինչև Մոնգկե Խանի թագավորությունը (1250-ականներ), մինչդեռ հետագա իրադարձությունների համար նա ապավինում է իր զարմիկի ՝ Հեթում I թագավորի պատմություններին և իր սեփական աղբյուրներին:  Նա նաև ծանոթ է Արևմտյան աղբյուրներին Խաչակրաց արշավանքների պատմության վերաբերյալ և, ամենայն հավանականությամբ, հենվում է Ջովանի դա Պիան դել Կարպինի և Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդական ամսագրերի վրա:

1-ին գրքում նկարագրվում է Ասիայի աշխարհագրությունը, որը բաժանված է Կատայ (Չինաստան), Տարսուս (ույղուրներ), Թուրքեստան, Խորեզմիա, Կումանիա, Հնդկաստան, Պարսկաստան, Մեդիա, Հայաստան, Վրաստան, Քալդեա, Միջագետք և Սիրիա:

2-րդ գիրքը ներկայացնում է «Սարացիների տիրակալությունը», այսինքն՝ 7-րդ դարի մուսուլմանական նվաճումները և հաջորդող խալիֆայությունները:

3-րդ գիրքը, որը հայտնի է որպես" թաթարների պատմություն", պարունակում է հաշվետվություն Մոնղոլական կայսրության վերելքի և Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած վերջին իրադարձությունների մասին, որոնք վերաբերում են հատկապես հայկական թագավորության պատմությանը և Մոնղոլական Իլխանականության հետ նրա փոխգործակցությանը, որին այն պատկանել է 1236 թվականից:

4-րդ գրքում քննարկվում է քրիստոնեական աշխարհի առաջարկվող միությունը Մոնղոլական կայսրության հետ մինչև Սուրբ Երկրի վրա վերսկսված խաչակրաց արշավանքի ավարտը: Աշխատանքն ավարտվում է նոր խաչակրաց արշավանքի ծրագրով, որը, Հեթումի առաջարկով, պետք է կազմակերպվի Իլխանների հետ դաշինքով: Հեթումի կողմից Իլխանների այս դաշինքի առաջխաղացումը, ինչպես նաև որոշակի կողմերի հետ նրա կապը ժամանակի հայկական և կիպրական բարդ քաղաքականության մեջ այդ աշխատանքը դարձնում են բավականին տենդենցային։ Այսպիսով, Հեթումըը միշտ ձգտում է բացատրել Մոնղոլական գործողությունների դրդապատճառները, որոնք դուր կգան իր պապական հանդիսատեսին, ինչպես, օրինակ, Իլհան Հյուլեգուի Սիրիա բավականին կործանարար ներխուժման մասին իր պատմության մեջ (1259-60):

Խանը ցանկանում էր գնալ Երուսաղեմ ՝ Սուրբ Երկիրը սարացենիներից ազատելու և քրիստոնյաներին հանձնելու համար։ Հեթում Ա թագավորը շատ գոհ էր այս խնդրանքից և հավաքեց մեծ թվով հետիոտն ու ձիավոր զինվորներ, քանի որ այն ժամանակ Հայոց թագավորությունն այնքան լավ վիճակում էր, որ հեշտությամբ ուներ 12000 ձիավոր և 60000 հետիոտն զինվոր։

Հեթումն իր տեքստը թելադրել է ոմն Նիկոլա Ֆոլկոնին ՝ օգտագործելով ֆրանսերեն լեզուն ։ Այնուհետև Ֆոլկոնը պատրաստեց իր ֆրանսիական տեքստի լատիներեն թարգմանությունը։ Աշխատանքն ավարտվել է և ներկայացվել Կլեմենտ V Պապին 1307 թվականին ։ Ֆոլկոնի տեքստը պահպանվել է բազմաթիվ ձեռագրերում ՝ ընդհանուր առմամբ 18 ֆրանսիական տեքստ և 32 լատինական տեքստ (որոնցից երկուսը ոչ թե անկախ ապացույցներ են, այլ նոթատետրեր կամ տարբերակների ցուցիչներ։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն  
 Ալիշան Ղ., Հայապատում, Վնտ., 1901։ 
 Абгарян Г.В., Архетип "Татарской хроники" Гетума, использованный “Любексой хронике” Детмара, ՊԲՀ, 1978, № 1

Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հեթումյաններ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ