Աբու Սիմբելի տաճարներ

Աբու Սիմբելի տաճարներ, հին եգիպտական պաշտամունքային վայր-դամբարաններ Նեղոս գետի արևմտյան ափին։ Այստեղ գտնվում են Հին Եգիպտոսի նշանավոր արքա Ռամզես II-ի երկու տաճարները (մ.թ.ա. 1289-1213 թթ)։ Ժայռը գտնվում է Նուբիա պատմական երկրամասում, Ասուան քաղաքից 280 կմ դեպի հարավ։ 1979 թ-ին այն դասվել է Միավորված Ազգերի Կրթության, Գիտության և Մշակույթի Կազմակերպության համաշխարհային ժառանգության ցանկի մեջ։

Հիմնադրվել է մ. թ. ա. XIII դարում՝ Ռամզես II փարավոնի օրոք։ Ժայռերի մեջ փորված երկու տաճարներից մեծը նվիրված Է Ամոն, Պտահ և Հարախտի աստվածներին ու իրեն՝ փարավոնին, փոքրը՝ Հաթոր աստվածուհուն և փարավոնի կնոջը՝ Նեֆերտարիին։ Մեծ տաճարի շքամուտքի երկու կողմում քանդակված են մոտ 20 մ բարձրությամբ հսկա արձաններ։ Ներսի պատերը զարդարված են արձաններով, որմնանկարներով, արձանագրություններով։ Աբու Սիմբելը 1986 թ.-ի դրությամբ Ասուանի ամբարտակի ջրերի տակ է, իսկ տաճարները 1966 թ.-ին տեղափոխվել են բարձրադիր վայր։

 Արևի անդրադարձ 
Ենթադրվում է, որ հին եգիպտացի ճարտարապետների կողմից տաճարի առանցքը տեղադրվել է այնպես, որ հոկտեմբերի 22-ին և փետրվարի 22-ին արևի ճառագայթները կթափանցեն սրբավայր և կլուսավորեն հետևի պատի քանդակները, բացառությամբ Պտահի՝ մահացածների թագավորության հետ կապված աստծու արձանը, որը միշտ մթության մեջ էր մնում։ Մարդիկ հավաքվում են Աբու Սիմբելում այս օրերին՝ այդ երևույթին ականատես լինելու համար:

Այս ամսաթվերը, կարծես թե, համապատասխանում են թագավորի ծննդյան և թագադրման օրերին: Սա հաստատելու համար ապացույց չկա: Տրամաբանական է, սակայն, ենթադրել, որ այս ամսաթվերը որոշակի առնչություն են ունեցել նշանակալի իրադարձության հետ: Իրականում, Սիրիուս (Սոթիս) աստղի ուղղաձիգ ծագման և հնագետների հայտնաբերած արձանագրությունների հիման վրա կատարված հաշվարկների համաձայն, այս ամսաթիվը պետք է, որ լիներ հոկտեմբերի 22-ը: Թագավորի կերպարն ավելի ուժեղ էր երևում և վերակենդանացել էր արեգակնային աստղի էներգիայով, և աստվածացված Ռամզես Մեծը կարող էր իր տեղը զբաղեցնել Ամուն-Ռայի և Ռա-Հորախտիի կողքին:

Հյուսիսային արևադարձի մեծ տեղաշարժի շնորհիվ վերջին 3 հազարամյակների ընթացքում Երկրի առանցքի առաջացման պատճառով, իրադարձության ամսաթիվը պետք է, որ տարբեր եղած լինի տաճարի կառուցման ժամանակ: Դրան գումարվում է այն փաստը, որ տաճարը տեղափոխվել է իր սկզբնական վայրից, ուստի ներկայիս դիրքը կարող է լինել ոչ այնքան ճշգրիտ, որքան սկզբնականը:

 Աբու Սիմբել։ Մեծ տաճար 
մինի|Ռամսեսը Աբու Սիմբելում
մինի|Թագավորի հարեւանությամբ
մինի|Նեֆերտարիի քարանձավի տաճարը
Մեծ ժայռափոր տաճար Աբու Սիմբելը (Իբսամբուլ)՝ Նեղոսի հովտի ամենահրաշալի տաճարներից մեկն է։ Եթե այն ինչ-որ ժամանակ ունեցել է պիլոններ, ապա դրանք այլևս չկան, իսկ արտաքին բակը չափազանց փոքր է, որպեսզի ուշադրություն գրավի, այնպես որ հսկայական ֆասադը իր հսկայական քանդակներով շուռ է գալիս դիտողի վրա առանց որևիցե ճարտարապետական պատրաստության։ Առաջին մարդը, ով պեղումներ կատարեց այս հսկայական քարանձավում, դարձավ Բելցոնին, համեմատելով տաճարի չափսերը Սեթի I-ի դամբարանի հետ՝ Արքայական դամբարանների հովիտ։

Ինչքանով երևում է, դեռևս այն բանից շատ առաջ, երբ Ռամզես II  ընտրեց այդ վայրը իր նուբիական գլուխգործոցի համար, այն արդեն սուրբ էր համարվում, քանզի Աբու Սիմբելի և Աբախուդի մասին հիշատակություններում արդեն կոչվում էր Холмом Возлияний։ Բլուրը բաղկացած է ավազաքարից և ավարտվում է զառիթափ գետի հրվանդանով։ Տաճար կարելի է մտնել հրվանդանի արևելյան հատվածից, և նրա ներքին կառուցվածքը ենթադրում է, որ կառուցողները օգտագործել են բնական քարանձավը, այլ չեն կառուցել այն սեփական ձեռքերով։ 

Նուբիական շատ տաճարների պես, այն նվիրված է Եգիպտոսի երեք հիմնական քաղաքների աստվածներին՝ Թեբական Ամոն-Ռաին, Հելիոպոլիտական Ռահորահտին և Մեմֆիսական Պտահին: Ըստ աստվածության աստիճանի և հարգարժանության նրանց է հավասարեցվում ինքը՝ Ռամզեսը։ Տաճարի առանցքը ուղիղ գնում է արևելքից արևմուտք, մուտքը գտնվում է արևելքում, որպեսզի արևածագի ճառագայթները լուսավորեին տաճարի ներսի բոլոր սենյակները և լուսավորեին տաճարի ամենախորքում գտնվող աստվածների քանդակները։ Վեիգալն ասհում էր «Ամբողջ տաճարը մտածված էր մեկ ժամ արևածագի համար: Նրանք, ովքեր այցելում են այն լուսադեմին և մտնում գավիթ, կզարմանան այդ պահի անբացատրելի շքեղությամբ, երբ արևը բարձրանում է բլուրների վրայով, և մութ սրահները հանկարծ վերածվում են վառ լուսավորված տաճարի։ Եվ չնայած բոլորն արդեն հոգնել են Եգիպտոսով ճանապարհորդած գրագետների գովասանքներից, այս դեպքում կարելի է վստահորեն օգտագործել նրանց լեզվով տաճարում արևածագի ժամը նկարագրելու որպես կատարյալ և հուզիչ մեծության ժամ»։ Այստեղ իրապես հավատացյալը կարող էր իր մահկանացույի աչքերով տեսնել Աստծո փառքը։ Չնայած որ տաճարի հիմնական ժամերը արևածագն ու մայրամուտն են, խորհրդածությունը այնտեղ նույնպես ունի իր հմայքը։

Այս ժամերին տաճարը սուզվում է մթության մեջ, իսկ սրահներում բարձրացող արձանները հազիվ տեսանելի են մթության մեջ, այնուամենայնիվ, դռան շեմի բլուրները թույլ փայլում են վարդագույնով և սաթով, գետի ջուրը ստանում է արտացոլված երկնքի գույնը, և ամբողջ լանդշաֆտը ավելի շքեղ է թվում, քանի որ դիտողը խավարից նայում է դրան: Կենդանի Աստծո փառքին ի պատիվ այս զարմանահրաշ սրբավայրը իր ողջ շքեղությամբ մտահղացվել է Ռամզեսի կողմից և մնում է մեխագույն հուշարձաններից, որը թողել է ամենահպարտ փարավոնը, իր հիշատակը հավերժացնելու համար:

Աղյուսե պատը երեք կողմից պարփակում է արտաքին բակը, ի սկզբանե տաճարը կարող էր մուտք գործել պիլոնի միջով, որն այլևս չկա, թեև հյուսիս-արևելքում դեռևս կա մի մուտք քարե դարպասի միջով, որտեղից ամենայն հավանականությամբ փոքրիկ արահետ կա, որը տանում էր փոքր տաճար՝ նվիրված էր Հաթորին և թագուհուն: Արևմուտքում բակը եզերված է բլրով, որը փորագրված է բակի չորրորդ պատը կազմելու համար։ Երկու կողմից աստիճաններով կարճ թեքահարթակը բակից տանում է դեպի պատշգամբ, որն անցնում է ճակատի ամբողջ երկարությամբ: Բակի հարավ-արևմտյան անկյունում գտնվում է փոքրիկ մատուռի մուտքը, որը մասամբ քանդակված է քարից, հավանաբար ծննդյան տաճար, թեև ներսում գտնվող քանդակները հուշում են, որ այն կարող էր կանգնեցվել ի պատիվ Կա թագավորի:

Աշխարհահռչակ կոլոսները (I–IV) կազմում են ճակատի հիմնական առանձնահատկությունը։ Այս արձանները՝ երկուական մուտքի յուրաքանչյուր կողմում, պատկերում են Ռամզես II-ին, ով նստած է ձեռքերը ծնկներին դրած և նայում է հեռուն։ Ամենահեշտ բանը կլինի նշել այս արձանների չափերը և բացատրել, որ դրանք աշխարհի երբևէ տեսած ամենամեծ կոլոսներն են, բայց պարզապես թվերը երբեք չեն փոխանցի այս հսկայական քանդակների գեղեցկության և վեհության իրական տպավորությունը: Հսկաներին կերտած նկարիչն ավելի շատ էր հոգում ընդհանուր տպավորության մասին, քան դետալների, կազմվածքները համաչափ են և հիանալի մտածված ու կատարված են, թեև դրանք չեն հետևում անատոմիայի կանոններին, ինչը հատկապես վերաբերում է ոտքերին և ոտնաթաթերին։ Ֆիգուրների բարձրությունը վաթսունհինգ ոտնաչափ է, բայց ավելի փոքր մասերի չափերը ավելի լավ պատկերացում են տալիս դրանց չափի մասին: Ականջի երկարությունը երեք ոտնաչափ հինգ դյույմ է, ցուցամատը երեք ոտնաչափ: Երկրորդ կոլոսը տուժել է քարի բնական ոչնչացման հետևանքով։ Գլխի և ուսի փլուզման ժամանակը որոշված ​​չէ։ Նույն աղետը սպառնում էր երրորդին, սակայն այն կանխվեց Փարավոն Սեթի II-ի ձեռնարկած միջոցներով, որին, ըստ երևույթին, հաջողվեց վերականգնել այն։ 

Չորրորդ կոլոսի գլխի դերասանական կազմը ներկայումս գտնվում է Բրիտանական թանգարանում: Ռամսես II-ի երկրորդ կնոջ՝ Նեֆերտարի-Մերի-Մուտի, նրա մոր՝ թագուհու՝ Թույայի և նրա մի քանի երեխաների արձանները կանգնած են ներքևում՝ երկու կողմից և յուրաքանչյուր կոլոսի ոտքերի միջև։ Թեև այս արձանները փոքր են թվում այն ​​հսկա կերպարների համեմատ, որոնց կողքին կանգնած են, իրականում դրանք մարդուց մոտ երկու անգամ բարձր են: Բոլոր արձանները, անհայտ է՝ պատահաբար, թե ոչ, փորագրված են ավելի բաց քարից, քան ժայռի հիմնական մասը, այնպես որ հստակորեն աչքի են ընկնում ավելի մուգ ֆոնի վրա։ Մնայուն տպավորություն է թողնում, երբ արևի ճառագայթներն ընկնում են արձանների վրա, իսկ ֆոնը մնում է ստվերում:

Երկու հարավային հսկաները ծածկված են մ.թ.ա 7-րդ դարում տաճարի այցելուների կողմից փորագրված արձանագրություններով: Դրանցից ամենագլխավորը խոսում է հույն վարձկանների տաճար ժամանման մասին, որոնք XXVI դինաստիայի օրոք ուղարկվել էին Նուբիա Պսամետիքոս II-ի հրամանով, «Երբ Պսամետիքոս թագավորը եկավ Ելեֆանտին, նրանք, ովքեր եկել էին Թեոկլեսի որդի Պսամետիքոսի հետ, գրեցին սա. Նրանք նավով նավարկեցին Քերկիսի միջով այնքան ժամանակ, որքան թույլ էր տալիս գետը։ Պոտասիմտոն առաջնորդում էր օտարներին, Ամասիսը՝ եգիպտացիներին։ Այս մասին գրել են Արքոնը՝ Ամոյբիխի և Փելեկի որդի Ուդամի որդին»։

Կոլոսի հետևում գտնվող ժայռի մակերեսը մշակվել է պիլոնի ձևով՝ կիսաշրջանաձև ֆրիզով հենասյունի տեսքով, որի վրա փորագրված են թագավորի կարտուշները։ Քիվի վերևում շան գլխով բաբուինների գագաթն է, որոնք կանգնած են դեպի արևելք՝ այնպիսի դիրքով, որտեղ կարծում էին, որ նրանք պաշտում են ծագող արևը: Դռան վերևում մի խորշ է պատկերված բազեի գլխով արևի աստծու արձանով, որը «առաջ է գնում՝ ողջունելու արևածագը»։ Ֆիգուրը, թեև ավելի բարձր է, քան մարդկային հասակը, կոլոսների ֆոնին մանրանկար է թվում, բայց նկարչին հաջողվել է դրանում փոխանցել բուռն շարժման և բուռն ուշադրության զգացողությունը, որը հազվադեպ է հանդիպում եգիպտական ​​քանդակագործության մեջ: Խորշի երկու կողմերում  խորը ռելիեֆ է որտեղ պատկերված է Ռամզեսը, որը զոհաբերություն է անում դուրս ցցված աստծուն։ Թագավորի դիրքը լավ մտածված է և հիանալի կերպով կատարված, նա մեկնում է ընծանը՝ թեթևակի կռանալով նրբագեղ ու վեհ արժանապատվությամբ, առանց ամբարտավանության և ստրկամտության։

Դուռը, որը տանում է դեպի առաջին գավիթ, որը գտնվում է ժայռի ներսում, զարդարված է տաճարի հիմնադրումը պատկերող քանդակներով։ Այս բակը (Ա) համապատասխանում է բաց երկնքի տակ կառուցված տաճարի արտաքին բակին։ Օսիրիստական արձաններով քառակուսի սյուների պողոտան բաժանում է կենտրոնական նավը երկու կողային միջանցքներից։ Այս հսկա ֆիգուրները, որոնք հասնում են առաստաղին, թագավորի դիմանկարներն են, ով այս սրահում, ինչպես ճակատի կոլոսներում, զարմացնում է անդիմադրելի իշխանության իր ցանկությամբ։ Սրահի պատերը ծածկված են ռելիեֆներով, որոնք մինչ օրս պահպանում են իրենց վառ գույները։

Այստեղ տեսարանները հիմնականում մարտական ​​բնույթ են կրում, քանի որ տաճարը հիմնադրվել է Ռամզես II-ի արշավանքների, մասնավորապես խեթերի հետ պատերազմի հիշատակման համար, որի ժամանակ Կադեշի ճակատամարտում թագավորը աչքի ընկավ՝ հարձակում գործելով թշնամու գերակա ուժերի վրա և դրանով իսկ սեփական պարտությունը վերածելով հաղթանակի: Պենտավուրի բանաստեղծությունը խոսում է այս մասին ինչ-որ բանաստեղծական ձևով. «Նա հայտնվեց պայծառությամբ, ինչպես Հայր Մոնթուն, ռազմական զենքերով և շղթայակապ հագած, ինչպես Բահաղը իր մեծության ժամին... և սկսեց նայել շուրջը և տեսավ, որ իրեն շրջապատել և ճանապարհից կտրել են երկու հազար հինգ հարյուր կառքեր՝  պարտված խեթերի բոլոր լավագույն ռազմիկներով և շատ երկրների ռազմիկներով... Եվ հետո Նորին Մեծությունը կանչեց՝ «Բոլոր օտար երկրները զենք են վերցրել իմ դեմ, և ես մենակ եմ մնացել, և ինձ հետ ոչ ոք չկա, և իմ բանակը լքել է ինձ, և իմ մարտակառքերը հեռացան ինձանից... Եվ Ամոնը եկավ, երբ ես նրան կանչեցի, և նա իր աջ ձեռքը մեկնեց դեպի ինձ, և ես ուրախացա... Ես աջ ձեռքով կրակեցի, իսկ ձախով գրավեցի։ Նրանց սրտերը իմ վախից կորցրեցին իրենց արիությունը, ձեռքերը թուլացան, չկարողացան աղեղը քաշել, սիրտ չունեին նիզակները վերցնելու։ Ես նրանց կոկորդիլոսների նման նետեցի ջուրը, և նրանք երեսնիվայր ընկան միմյանց վրա։ Մենակ լինելով նրանց մեջ՝ ես անխոնջ բնաջնջեցի նրանց։ Եվ նրանցից մեկը մյուսներին կանչեց՝ «Սա մեր մեջ մարդ չէ։ Սա Սուտեխն է, հզոր ուժով, սա հենց ինքը Բաալն է։ Նա անում է այնպիսի բաներ, որոնք անհասանելի են մարդկանց»։

Տեսարանների մեջ պատկերված է երկու շարքով շարված թագավորական զավակները, մի կողմից դուստրերը, մյուս կողմից՝ որդիները։ Ստորև ներկայացված է փոքրիկ մակագրություն, «Պատրաստված է Հա-Նեֆերի որդու՝ Պայայի թագավորի քանդակագործի կողմից»։ Այս ստորագրությունն անգնահատելի նշանակություն ունի, քանի որ այն չափազանց հազվադեպ է Հին շրջանի քանդակագործների համար նշել իրենց անունները։ Նավակի և կողային միջանցքների առաստաղները ներկված են, նավը զարդարված է թռչող օդապարիկներով, իսկ կողային միջանցքները՝ կապույտ ֆոնի վրա աստղերով։

Սրահի արևմտյան կողմից բացվում են երկու նեղ խցիկներ (B, C)՝ յուրաքանչյուր անկյունում մեկական։ Երկուսն էլ անկյան տակ կտրված են ժայռի մեջ՝ տարածություն տալով մի բակի, և յուրաքանչյուրից իր հերթին բացվում են երկու կողային խցիկներ (D, E, F, G): Սրանք, հավանաբար, տաճարային անոթների պահեստներ էին, որոնք պահվում էին քարե դարակների վրա, որոնք երեք կողմից սահմանակից էին յուրաքանչյուր պալատին։ Այստեղ կարելի է պահել նաև չփչացող ընծաներ: Պատերի տեսարանները կրում են բացառապես կրոնական բնույթ և պատկերում են Ռամզեսին բազմաթիվ աստվածների ներկայությամբ, այդ թվում՝ իրեն՝ Աստծո կերպարանքով։ Սրահի հյուսիսային կողմում կան ևս երկու սենյակ։

Տաճարի առանցքի վրա մի դուռ տանում է դեպի չորս քառակուսի սյուներով հիպոստիլային սրահ (J)՝ պատերի նման զարդարված նկարազարդ քանդակով։ Այս սրահից երեք դուռ տանում են դեպի գավիթ (Կ), որից ներս իր հերթին, ինչպես Գերֆ Հուսեյնում, բացվում են երեք սրբավայրեր (L, M, N): Կենտրոնական սրբավայրը տաճարի գլխավոր սրբավայրն է և պարունակում է Ռամզեսի կողմից ամենից շատ հարգված չորս աստվածների՝ Պտահի, Ամոն Ռաի, իր և Ռա Հորախտեի արձանները: Սրբությունը բացարձակ խավարի մեջ է, բացառությամբ արևածագի ժամի, երբ արևի ճառագայթները թափանցում են տաճարի ամբողջ երկարությամբ և ընկնում ուղիղ իրենց գահերին նստած աստվածների վրա:

 Աբու Սիմբել։ Փոքր տաճար 
Հովտի մի կողմում, որն այժմ լցված է ավազով, գտնվում է Աբու Սիմբելի մեծ տաճարը՝ նրա մյուս կողմում կանգնած է Փոքր տաճարը՝ նվիրված Հաթոր աստվածուհուն և աստվածացված թագուհի Նեֆերտարի-Մերիտմուտին: Այն իր գոյության համար պարտական ​​է Ռամզես II-ի բարեպաշտությանը, և եթե Փոքր Տաճարը մեծ Տաճարին մոտ չլիներ, նրա արձանները կհամարվեին աշխարհի ամենաշքեղներից մեկը:

Տաճարի մուտքին նախորդող ոչինչ չկա՝ գետը վաղուց տարել էր անկասկած գոյություն ունեցող սյունն ու արտաքին բակը։ Ֆասադը, ինչպես Մեծ տաճարի ճակատը, նմանակում է քիվի հետ հենասյունը։ Տաճարի ճակատը հստակ ցույց է տալիս, որ քանդակագործությունը Եգիպտոսում առաջին հերթին ճարտարապետության տարր է: Տաճարի մուտքի մոտ կան վեց հսկայական արձաններ; Յուրաքանչյուր կողմում երեքից երկուսը պատկերում են Ռամզես II-ին, երրորդը թագուհու կերպարն է՝ տեղադրված է ամուսնու արձանների արանքում։ Քանդակները կանգնած են ժայռի մեջ փորագրված խորշերի մեջ։ Ճակատն ամբողջությամբ չի տարբերվում եգիպտական ​​տաճարի շենքի սովորական ուրվանկարից՝ իր ուղղահայաց և հորիզոնական գծերով, և արձանները փորված են, որպեսզի հնարավորինս մոտենան այս գծերին: Կոլոսի երկու կողմերում թագավորական զավակների արձաններն են՝ երկուական՝ յուրաքանչյուր կոլոսի մոտ, արքայազները՝ թագավորի կողքին, արքայադուստրերը՝ թագուհու կողքին։ Չնայած այս կանգնած կոլոսները այնքան էլ համաչափ չեն, որքան Մեծ Տաճարի նստած կոլոսները, և չնայած նրանք այնքան էլ տպավորիչ և վեհաշուք տեսք չունեն, նրանց տեսքը հեռվից չափազանց տպավորիչ է:

Դուք կարող եք մուտք գործել հիպոստիլային սրահ կոլոսների միջև գտնվող դռնից: Սրահն ունի քառակուսի ձև և վեց քառանկյուն սյուներ։

Յուրաքանչյուր սյունակի ճակատային մասում փորագրված է Հաթոր աստվածուհու գլուխը, որը պսակված է նրա զինանշանով` սիստրում, բացի այդ, յուրաքանչյուր կողմի առաջին սյունը զարդարված է թագուհու պատկերով, այդպիսով թագուհուն տալով ամենաակնառու տեղը: Սրահի մյուս քանդակներում թագուհին կրկին նշանավոր դիրք է գրավում, եթե նրանք պատկերում են աստվածներին երկրպագող թագավորին, ապա թագուհին նույնպես երկրպագում է նրանց: Թագուհին դիտում է, թե ինչպես է թագավորը սպանում սևամորթին Ամոն-Ռայի ներկայությամբ, նա հարվածում է Լիբիացուն Ռա-Հորախտից առջև, իսկ թագուհին գտնվում է նրա մոտ , որպեսզի աջակցի և քաջալերի իր ամուսնուն։ Պատերին պատկերված դրվագների գլխավոր հերոսն է թագավորը, որոնք անմիջապես չեն երևում դահլիճ մտնելիս, մուտքին նայող պատերին թագուհին պատկերված է առանց ամուսնու՝ Հաթորի և Մուտի ներկայությամբ։

Ժայռի մեջ փորագրված երեք դռներ տանում են գավիթ։ Աստվածուհին այստեղ պատվավոր տեղ է զբաղեցնում կովի տեսքով, նա նավակի մեջ կանգնած է պապիրուսի թավուտների մեջ։ Սրբարանի սրբավայրի ծայրամասում մի խորշ է, որտեղ պատկերված է կովի բարձր ռելիեֆը, ինչը ցույց է տալիս, որ տաճարը նվիրված է եղել Հաթորին, որի տակ գտնվում է մարդու գլուխը, հավանաբար փարավոնինը՝ որին նա պաշտպանում է: Հաթորի զինանշանը դրված է կովի երկու կողմերում, իսկ փարավոնը պաշտամունքի դիրքում է: Կողքի պատին պատկերված է մի տեսարան, որտեղ թագուհին խունկ է վառում աստվածուհիներ Մուտ և Հաթորին, իսկ դիմացի պատին փարավոնը նվերներ է բերում իրեն ու թագուհուն։ Այս տեսարանը ապացուցում է, որ թագուհին աստվածացվել է, և, ավելին, ցույց է տալիս, որ Ռամզեսը նրան ճանաչեց աստվածային, ինչպես ինքն իրեն։

 Պատմական լուսանկարներ 

 Պատկերասրահ 

 Ծանոթագրություններ 

 Հետագա ընթերցում 
 - Highly detailed article describing the process of saving and creating a new location for the temples.

 Արտաքին հղումներ 

Abu Simbel at the website of Egypt State Information Service

Կատեգորիա:Եգիպտոսի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Եգիպտոսում
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի տաճարներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 13-րդ դարում կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ