Արցախի Հանրապետության բնակչություն

Արցախի Հանրապետության բնակչություն, 1994 թվականի զինադադարով ամրագրված Արցախի Հանրապետության փաստացի տարածքի բնակչություն։ Ընդհանուր քանակը 2010 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմել է 141.400 մարդ։ Քաղաքաբնակների թիվը 74.183 մարդ է կամ 52.5 %, գյուղական բնակչությունը՝ 67.217 մարդ է կամ 47.5 %, ընդ որում տղամարդկանց թիվը 68.048 մարդ կամ 48.1%, կանանցը՝ 73.352 կամ 51.9%։ Մայրաքաղաք Ստեփանակերտի բնակչությունը եղել է 52.310 մարդ։

Արցախյան շարժման և 1991-1994 թվականների պատերազմի հետևանքով զգալի փոփոխության է ենթարկվել երկրի ժողովրդագրական պատկերը։ 1988 թվականից սկսած շուրջ 23 հազար փախստական է եկել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ, իսկ պատերազմի տարիներին բնակչության մեծ տեղաշարժեր են եղել ռազմական գործողությունների գոտուց դեպի համեմատաբար խաղաղ շրջաններ, այնուհետև՝ Հայաստան ու արտերկիր, նրանց զգալի մասը չի վերադարձել։ Այդ տարիներին հանրապետությունից հեռացել է շուրջ 80 հազար բնակիչ (այդ թվում՝ 42000 ադրբեջանցի), ավերվել է 149 բնակավայր, եղել են նաև մարդկային կորուստներ։ 1996 թվականին գրանցվել է դարի նվազագույն թվաքանակը՝ շուրջ 123000 բնակիչ։ Երկրի տնտեսության վերականգնման, աճի ու բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման խնդիրները, որոնց լուծմամբ կբարելավվի նաև ժողովրդագրական պատկերը, հայտարարված են Արցախի Հանրապետության պետական քաղաքականության գերակա ուղղություն և ազգային անվտանգության ապահովման կարևորագույն տարր։

Արցախյան շարժման 20-ամյակի հետ կապված՝ 2008 թվականին Շուշիի Ղազանչեցոց և Գանձասարի եկեղեցիներում տեղի է ունեցել մեծ հարսանիք՝ համապատասխանաբար 500 և 200 զույգ։

2010 թվականին Կառավարությունը հաստատել է «ԼՂՀ պետական ժողովրդագրական քաղաքականության հայեցակարգը», որով նախատեսված են ժողովրդագրական կայուն զարգացման ուղիներն ու եղանակները։ Լուրջ խնդիր է նաև միգրացիոն հեռահար քաղաքականության մշակումը, որտեղ կարևոր դեր կունենա յուրացվող հողերի նկատմամբ բնակչության սեփականության իրավունքի ամրագրումը։

 Պատմություն 
 Պարսկական տիրապետություն 
Արցախում ժողովրդագրական իրավիճակի վերաբերյալ հստակ թվեր հայտնվում են 18-րդ դարից, երբ երկրամասը պատկանում էր Սեֆյան Պարսկաստանին՝ մտնելով Ղարաբաղի խանության կազմ։ Այն ընդգրկում էր ինչպես Զանգեզուրը (Սյունիքի մարզ), այնպես էլ՝ Արցախը և պատմական Ուտիք նահանգի հարավը՝ մինչև Կուր և Արաքս գետերի միախառնման վայր։ Հետագայում Արցախը, որը ղեկավարվում էր հայ մելիքների կողմից, հորջորջվում է որպես «Լեռնային Ղարաբաղ», իսկ դրանից արևելք ընկած հատվածը՝ մինչև Կուր գետ, «Դաշտային Ղարաբաղ»։ Վերջինս, ի տարբերություն Արցախի, բնակեցված էր գերազանցապես իսլամադավան թյուրքախոս ցեղերով։ Մինաս վարդապետ Տիգրանյանը, ավարտելով իր՝ ռուսաց կայսր Պետրոս Մեծի հրամանով գաղտնի առաքելությունը Արևելյան Հայաստանում, 1717 թվականի մարտի 14-ին զեկուցագրում նշել է, որ Արցախում գտնվող Գանձասար վանքի կաթողիկոսն իր ենթակայության տակ ուներ 900 հայկական գյուղBournoutian, George A. Armenians and Russia, 1626-1796: A Documentary Record. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 2001, p. 120–21։

Կոմս Պ.Պանինին ուղղված 1769 թվականի նամակում Քարթլի-Կախեթի արքա Հերակլ II-ը, Արցախի մասին գրել է, որ յոթ ընտանիք ղեկավարում են Խամսայի շրջանը (ներկայիս Արցախի Հանրապետության տարածք), իսկ բնակչությունն ամբողջովին հայ էЦагарели А. А. Грамота и гругие исторические документы XVIII столетия, относяшиеся к Грузии, Том 1. СПб 1891, ц. 434-435. This book is available online from Google BooksBournoutian, George A. Armenians and Russia, 1626-1796: A Documentary Record. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 2001, page 246։

18-րդ դարի Ղարաբաղը քննարկելիս ռուս դիվանագետ և պատմաբան Ս.Մ. Բրոնևսկին նշել է, որ Ղարաբաղը «գտնվում է Մեծ Հայքում», ունի մոտ 30,000-40 000 զինված հայ տղամարդ 1796 թվականինS.M.Bronesvskiy. Historical Notes... St. Petersburg. 1996. Исторические выписки о сношениях России с Персиею, Грузиею и вообще с горскими народами, в Кавказе обитающими, со времён Ивана Васильевича доныне». СПб. 1996, секция "Карабаг"։

Մյուս կողմից, ադրբեջանական ժամանակակից աղբյուրները նշում են, որ ինչպես 1593, այնպես էլ 1727 թվականի օսմանյան մարդահամարներում, որոնց ժամանակ Օսմանյան կայսրությունը կարճատև գերիշխանությունն էր հաստատել Հարավային Կովկասում, Արցախի Գյուլիստան, Ջրաբերդ, Խաչեն, Վարանդա և Դիզակ մելիքություններում գրանցվել են մի քանի թյուրքալեզու քոչվոր ցեղեր, և տասնյակ այլ ցեղեր՝ ցածրադիր, հարթավայրային ՂարաբաղումAli Sinan Bilgili (2002). "Azerbaycan Türkmenleri Tarihi". 7 (Türkler ed.): 22–43.Nəcəfli, Tofiq (2010). Gəncə-Qarabağ əyalətinin icmal dəftəri [The Ottoman Short Register of Ganja-Karabakh eyalet, original text]. Bakı: Çaşıoğlu.Gəncə-Qarabağ vilayətinin müfəssəl dəftəri [Ottoman Survey Register of Ganja-Karabakh vilayet, Azeri translation)]. Baku: Şuşa. 2000.։ Ռուս ազգագրագետ Անատոլի Ն. Յամսկովը նշում է, որ վերջին ցեղերը տեղաշարժեր էին կատարում Ղարաբաղի խանության ցածրավայրի ձմեռային արոտավայրերից դեպի Ղարաբաղի լեռնային հատվածի ամառային արոտավայրեր և այնտեղ մնում տարվա ջերմ ամիսներինYamskov, A. N. (22 June 2014). "Ethnic Conflict in the Transcausasus: The Case of Nagorno-Karabakh". Theory and Society (published October 1991). 20 (No. 5, Special Issue on Ethnic Conflict in the Soviet Union): 650 – via JSTOR. "The Azeri conception of Karabakh as an inseparable part of Azerbaijan is based on other considerations than the oblast's ethnic composition. The Armenians have resided in Karabakh for a long time, and they represented an absolute majority of its population at the time that the autonomous oblast was formed. However, for centuries the entire high mountain zone of this region belonged to the nomadic Turkic herdsmen, from whom the Khans of Karabakh were descended. Traditionally, these direct ancestors of the Azeris of the Agdamskii raion (and of the other raions between the mountains of Karabakh and the Kura and Araks Rivers) lived in Karabakh for the four or five warm months of the year, and spent the winter in the Mil'sko-Karabakh plains. The descendants of this nomadic herding population therefore claim a historic right to Karabakh and consider it as much their native land as that of the settled agricultural population that lived there year-round."։ Այս ավանդույթը տևեց տարածաշրջանում քոչվոր հովիվների ներթափանցման սկզբից մինչև 20-րդ դարի սկիզբOlcott, M.; Malashenko, M. (1998). "Традиционное землепользование кочевников исторического Карабаха и современный армяно-азербайджанский этнотерриториальный конфликт (Анатолий Ямсков)" [The Traditional Land-use of the Nomads of Historical Karabakh and the Modern Armenian-Azerbaijani Ethno-territorial Conflict (by Anatoly N. Yamskov)]. Фактор этноконфессиональной самобытности в постсоветском обществе [The Factor of Ethno-confessional Identity in the Post-Soviet Society]. Московский Центр Карнеги (The Moscow Center of Carnegie). pp. 179–180. ISBN 0-87003-140-6. "This seasonal coexistence in the mountains of historical Karabakh with a sedentary Armenian population and a nomadic Turkic one, as well as some Kurdish, completely assimilated by Azerbaijanis in the 19th-20th centuries, arose a long time ago, simultaneously with the great movement of nomadic pastoralists into the plains of Azerbaijan."։

 Ռուսական տիրապետություն 
280px|մինի|աջից|Շուշի քաղաքի հայ բնակիչ, 1900 թվական
Ռուս-պարսկական պատերազմի ընթացքում՝ 1805 թվականին Ղարաբաղի խանությունը գրավվել է ռուսական զորքերի կողմից։ Ղարաբաղի, ինչպես նաև Անդրկովկասի տարածքի մեծ մասի անցումը Ռուսաստանին ամրագրվել է 1813 թվականի Գյուլիստանի հաշտության պայմանագրով։ Երկրամասը Ռուսաստանին միանալուց հետո՝ արդեն 1823 թվականին Ղարաբաղի լեռնային մասի բնակչության 84,6 %-ը հայ էր, 14,7 %-ը՝ թաթար«Ղարաբաղի նահանգի նկարագրությունը», Թիֆլիս, 1866, էջ 260։ Նույն տարվա Ռուսաստանի կայսերական իշխանությունների կողմից պատրաստված հետազոտությունը, որը կազմվել էր նախքան ռուս-պարսկական հաջորդ պատերազմի ավարտին պարսկահայերի ներգաղթը, ցույց է տալիս, որ Ղարաբաղի բոլոր հայերը բնակվել են հայկական հինգ ավանդական իշխանությունների տարածքում՝ կազմելով ճնշող մեծամասնություն։ Հետազոտության ավելի քան 260 էջերում գրանցվել է ոչ թե ճշգրիտ բնակչությունը, այլ գյուղերի քանակը, որպես այդպիսինBournoutian, George A. A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-E Qarabagh. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 1994, page 18.

 Մելիքություն Հայ Կովկասյան թաթար 1 Ընդհանուր Գյուղեր % Գյուղեր % Գյուլիստան 1270.6%529.4%17Ջրաբերդ8100%00%8Խաչեն 12100%00%12Վարանդա2395.8%14.2%24Դիզակ1493.3%16.7%15 Ընդհանուր 6990.8%7 9.2%76 1 «Կովկասյան թաթար» կոչվում էին թյուրքալեզու այն բոլոր ցեղերը, որոնք 1936 թվականից սկսած հայտնի էին որպես «ադրբեջանցիներ» 
աջից|280px|մինի|Տեսարան Շուշիից (20-րդ դարի սկիզբ)։ Դա Արցախի խոշորագույն քաղաքն էր, որ 1897 թվականին ունեցել էր շուրջ 26000, իսկ 1913 թվականին՝ ավելի քան 44000 բնակիչ
Ռուսական իշխանության տարիներին (1813-1918) ժամանակակից Արցախի Հանրապետության տարածքում կատարվել են վարչատարածքային փոփոխություններ։ Ի սկզբանե ձևավորվել է Ղարաբաղի գավառը (1806-1840), որը չի միավորվել Հայկական մարզին (1828-1840)։ 1840 թվականին Անդրկովկասը կիսվել է վարչական երկու միավորների մեջ՝ Վրացա-Իմերեթական նահանգ՝ ներառելով Հայկական մարզը, Լոռին, Տավուշը և Շիրակը, և Կասպիական մարզ՝ ներառելով ամբողջ Ղարաբաղի գավառը։ 1846 թվականին երկրամասը բաժանվել է չորս նահանգների․ Ղարաբաղը մտել է Շամախու (1859 թվականից՝ Բաքվի) նահանգի կազմ, և միայն Մեղրու հատվածն անջատվել և տրվել է նորաստեղծ Երևանի նահանգին։ 1868 թվականին ձևավորվում է Ելիզավետպոլի նահանգը, որի մեջ են միավորվում Ղազախի և Ելիզավետպոլի (մինչ այդ՝ Թիֆլիսի նահանգ), Զանգեզուրի և Շուշիի (մինչ այդ՝ Բաքվի նահանգ) գավառները, ինչպես նաև Մեղրին (մինչ այդ՝ Երևանի նահանգ)։ Շուշիի գավառը իր վերջնական սահմաններով ենթարկվում էր դրա նահանգապետին։ Հետագայում Շուշիի գավառից կամ Ղարաբաղից անջատվում են Ջևանշիրի (1869) գավառը հյուսիսում, և Ջաբրայիլի (1873) գավառը հարավում։ Ընդ որում, Ղարաբաղը երեք գավառի բաժանվեց ոչ թե ազգային, այլ ֆիզիկաաշխարհագրական սկզբունքով՝ երեք գավառներն էլ ունեին հայկական (հիմնականում՝ լեռնաբնակ) և թյուրքախոս (հիմնականում՝ դաշտաբնակ) բնակչություն։ Միայն Քաշաթաղի շրջանն էր, որ ներառված էր Զանգեզուրի գավառում։

աջից|280px|մինի|Արցախյան շարժման առաջին օրը Ստեփանակերտում․ 13-ը փետրվարի 1988 թվական
Երկրամասի խոշորագույն քաղաքը Շուշին էր, որի բնակչությունը կայազորի հետ միասին հասնում էր 25,881 մարդու կամ գավառի բնակչության մոտ 20 տոկոսը։ Ինչպես գավառում, այնպես էլ քաղաքում հայերը բնակչության կեսից ավելին էին։ Շուշի քաղաքի բնակչությունը 1897 թվականի մարդահամարի համաձայն ուներ 14420 հայ (56 %) և 10778 թաթար (42 %) բնակիչ։ 1916 թվականին Շուշիի բնակչությունը գրեթե կրկնապատկվում է՝ հասնելով 43869 մարդու՝ 23396 հայ (53 %) և 19121 թաթար (44 %)։ Ադրբեջանական տարբեր աղբյուրների պնդմամբ՝ Շուշիում եղել է 14-17 մզկիթ, որոնցից առնվազն ութը կառուցվել են 18-րդ դարում, առնվազն վեցը՝ 19-րդ դարում․ մինչդեռ 1992 թվականին, երբ քաղաքն ազատագրվեց հայկական ուժերի կողմից, այնտեղ կար 3 մզկիթ՝ Գյովհար Աղայի վերին (1768-1885), Գյովհար Աղայի ներքին (1875-1876) և Սաաթլը (1883)։ Հայկական եկեղեցիների թիվը հասնում էր վեցի՝ Կուսանաց վանք (1816), սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ (Կանաչ Ժամ, 1818), սուրբ Աստվածածին (Ագուլեցոց, 1822), սուրբ Աստվածածին (Մեղրեցոց, 1833), սուրբ Ամենափրկիչ (Ղազանչեցոց, 1887) և սուրբ Գևորգ։ 1918-1920 թվականների ոչ խաղաղ պայմաններում, ինչպես նաև նորաստեղծ ադրբեջանական բանակի կազմակերպած կոտորածների (միայն 1920 թվականին ոչնչացվել է ավելի քան 20 հազար հայ) հետևանքով հայերի ընդհանուր թվաքանակը նվազել է։ Շուշիից հեռացել է նաև թյուրքալեզու բնակչության մեծ մասը։

 Խորհրդային ժամանակաշրջան 
1921 թվականին Ելիզավետպոլի նահանգի վերոհիշյալ չորս գավառներից առանձնացվում է Սյունիքը (4500 կմ2)՝ որպես Հայկական ԽՍՀ մաս, իսկ մնացած ամբողջ Ղարաբաղը՝ մոտ 17000 կմ2, տրվում է Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին։ Վերջինիս անցնում է նաև Ելիզավետպոլի գավառն ամբողջությամբ («Հյուսիսային Արցախ-Գարդման»)՝ իր մեջ ներառելով հայկական մեծաքանակ բնակավայրեր։ Այս տարածքներում Ադրբեջանական ԽՍՀ իշխանությունները պարտավորվում են ստեղծել ինքնավար մարզ, և դա իրականացնում են միայն 1923 թվականին։ Այդ ժամանակ Ղարաբաղում, ինչպես նաև Ելիզավետպոլի գավառի տարածքում բնակվում էր 157,8 հազար հայ։ Որպես Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ՝ այս ամբողջ տարածքից առանձնացվում է միայն 4400 կմ2-ը՝ մնացած 12600 կմ2-ը, ինչպես և Ելիզավետպոլը թողնելով Ադրբեջանի ուղղակի հսկողության տակ։ 1926 թվականին անցկացվում է ԽՍՀՄ առաջին մարդահամարը, որի արդյունքների համաձայն ԼՂԻՄ-ում ապրում էր ընդամենը 125300 բնակիչ՝ մնացած արցախահայությունը արդեն ԼՂԻՄ տարածքից դուրս։ Գրանցված էր երկու քաղաք՝ Ստեփանակերտ և Շուշի (ընդհանուր՝ 8293 մարդ), և 310 գյուղ (ընդհանուր՝ 117007 մարդ)Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10. Стр. 2-3. Том 11. Стр. 2-3. Том 14.Стр.5. Том 15.Стр.6. Том 16. Стр.4. Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.։ Ժամանակակից Արցախի Հանրապետության տարածքում են ոչ միայն ԼՂԻՄ-ը, այլ նաև Խորհրդային Ադրբեջանի ևս 7 շրջաններ, որոնցից վեցի տարածքում (Քելբաջար, Լաչին, Կուբաթլու, Զանգելան, Ջաբրայիլ և Ֆիզուլի) 1926 թվականին եղել է 126797 բնակիչ, այդ թվում՝ քաղաքային 3595 (2 քաղաք՝ Լաչին և Ֆիզուլի), և գյուղական 123202 (778 գյուղ)։ Այդպիսով, ԼՂԻՄ-ում և ապագա ազատագրված տարածքներում 1926 թվականին եղել է հավասար բնակչություն, միասին՝ քառորդ միլիոն։
+ ԼՂԻՄ բնակչություն Շրջաններ   1939Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по районам и городамВсесоюзная перепись населения 1939 г. Численность сельского населения СССР по районам, крупным селам и сельским населенным пунктам - районным центрам  1959Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по регионам союзных республик (кроме РСФСР)Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  1970Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)Всесоюзная перепись населения 1970 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  1979Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  1989Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полуВсесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу Հադրութի շրջան  Ընդամենը  27128  16808  15937  14479  14487  գ․ (1970` քտա․ ) Հադրութ  2408  1761  2082  2230  2614  այլ գյուղական  24720  15047  13855  12249  11873 Մարդակերտի շրջան  Ընդամենը  40812  37734  44004  44075  47047  գ․ (1970` քտա․ ) Մարդակերտ  3721  3830  5683  6937  8325  քտա․ Մատաղիս   471  271     քտա․ Լենինավան    3905  3984  4644  այլ գյուղական  37091  33433  34145  33154  34078 Մարտունու շրջան  Ընդամենը  32298  24841  26178  26779  28202  գ․ (1970` քտա․ ) Մարտունի  1906  2669  4654  5504  6998  քտա․ Կարմիր Շուկա   682  1081  1083  1061  այլ գյուղական  30392  21490  20443  20192  20143 Շուշիի շրջան  Ընդամենը  10819  10626  13664  16813  20374  ք․ Շուշի  5424  6117  8693  11729  15039  Գյուղական  5395  4509  4971  5084  5335 Ստեփանակերտի շրջան1  Ընդամենը  39780  40397  50530  58755  77659  ք․ Ստեփանակերտ  10459  20333  30293  38980  56705  քտա․ Ասկերան    667  945  2024  Գյուղական  29321  20064  19570  18830  18930 ԼՂԻՄ  Ընդամենը  150837  130406  150313  160901  187769  Քաղաքային  15883  27603  57329  71392  97410  Գյուղական  134954  102803  92984  89509  90359 Շահումյանի շրջան  Ընդամենը  14032  16459  19599  19909  20825  գ․ (1979` քտա․ ) Շահումյան  2166  3381  3514  4166  գ․ (1979` քտա․ ) Վերին Շեն     4253  4871  այլ գյուղական  11866  16218  12142  11788 1 ''1970 թվականի մարդահամարում Ստեփանակերտն առանձնացված էր, իսկ մնացած տարածքները հայտնի էին որպես «Ասկերանի շրջան»'' 
աջից|280px|մինի|Ջումա մզկիթի արտաքին տեսք․ Աղդամի՝ դեռևս կանգուն կառույցներից մեկը
Խորհրդային տարիներին աճ գրանցվել է միայն 1926-1939 թվականներին, ավելին՝ քաղաք է վերադարձել հայ բնակչության մի մասը (1476 հայ և 3701 ադրբեջանցի)։ Հետագա 50 տարվա ընթացքում ԼՂԻՄ-ի հայ բնակչությունը գրեթե չի աճել․ 150837-ից դառնալով 187769՝ այն ներառել է ոչ թե 14100, այլ արդեն 40600 ադրբեջանցի։ Հակառակ դրան՝ խրախուսվել է ադրբեջանցիների ներհոսքը երկրամաս։ Ադրբեջանի կառավարությունն աստիճանաբար կրճատել է ներդրումների ծավալը ԼՂԻՄ-ում, և աշխատուժը ստիպված զանգվածաբար հեռացել է մարզից։ 1939 թվականին Ադրբեջանի քաղաքներում ու շրջաններում աշխատել են ավելի քան 52 հազար ղարաբաղցի հայ շինարարներ և բանվորներ (մարզի բնակչության շուրջ 1/3-ը)։ Միևնույն ժամանակ, 1940-1960-ական թվականներին Արցախի գյուղերից ֆաբրիկագործարանային ուսուցման ծրագրով հավաքագրել են հայ երիտասարդների և ուղարկել աշխատելու Բաքու, Սումգայիթ և այլ քաղաքներ։ 1945-1960 թվականներին մարզում ոչ միայն չեն կառուցվել նոր ֆաբրիկա, գործարան, մշակութային, կենցաղսպասարկման օբյեկտներ, այլև քանդվել, ոչնչացվել են եղած արտադրական կարողությունները, սոցիալ-տնտեսական ոլորտի հաստատությունները։ Արտադրական ձեռնարկությունները տեղաբաշխված էին հիմնականում Ստեփանակերտում և Շուշիում։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941-1945) ժամանակ մարզի բնակչության 35 %-ը (45 հազար մարդ) զորակոչվել է բանակ, 22 հազարը զոհվել է։ 1949 թվականին մարզից արտաքսել և Ալթայի երկրամաս (Ռուսաստան) են աքսորել հազարավոր հայ ընտանիքների։ 1959 թվականին հայ բնակչության թվաքանակը 1946 թվականի համեմատությամբ նվազել է 37 հազարով։ Կտրուկ փոխվել է նաև բնական աճի պատկերը․ եթե 1961 թվականին մարզում 1000 շնչի հաշվով ծնվել է 40,5 երեխա, բնական աճը կազմել է 33,3 մարդ, ապա 1986 թվականի այդ ցուցանիշը եղել է ընդամենը 16,2։ Ամբողջովին փոխվել է մարզի և հատկապես Շուշիի ժողովրդագրական պատկերը․ 1989 թվականին քաղաքում ոչ մի հայ չէր մնացել։ Հետագայում՝ 2002 թվականին արդեն, Հեյդար Ալիևը հարցազրույցում ասել էր. «Դրանով ես փորձեցի ավելացնել ադրբեջանցիների թիվը և կրճատել հայերի թիվը»"Гейдар Алиев: 'Государство с оппозицией лучше'"Кто на стыке интересов? США, Россия и новая реальность на границе с Ираном". Regnum. April 4, 2006.։

+ «Յոթ շրջանների» բնակչություն Շրջաններ   1939  1959  1970  1979  1989 Աղդամի շրջան  Ընդամենը  60663  66868  93422  107902  131293  ք․ Աղդամ  10746  16061  21277  23559  28031  Գյուղական  49917  50807  72145  84343  103262 Զանգելանի շրջան  Ընդամենը  21362  18857  28058  30251  32698  քտա․ (1979` ք․) Զանգելան   2980  4103  5164  6968  գ․ (1959` քտա․) Մինջևան  1103  3435  4530  4583  5506  Գյուղական  20259  12442  19425  20504  20224 Լաչինի շրջան  Ընդամենը  20356  24734  35642  44577  47339  ք․ Լաչին  1063  2329  4990  6191  7829  Գյուղական  19293  22405  30652  38386  39510 Կուբաթլուի շրջան  Ընդամենը  22026  19187  25748  26613  28110  գ․ (1970` քտա․) Կուբաթլու   1017  2669  3460  5508  Գյուղական  21009  19187  23079  23153  22602 Ջաբրայիլի շրջան  Ընդամենը  23502  26377  37227  43184  49156  գ․ (1959` քտա․) Ջաբրայիլ  760  2916  3739  4796  6070  Գյուղական  22742  23461  33488  38388  43086 Քելբաջարի շրջան  Ընդամենը  20931  22635  33487  40105  43713  գ․ (1970` քտա․) Քելբաջար  1089   4775  5670  7246  քտա․ Իստիսու    678  811  830  Գյուղական  19842  22635  28034  33624  35637 Ֆիզուլիի շրջան  Ընդամենը  43487  48330  67397  76504  89417  ք․ Ֆիզուլի  5953  7597  11253  13201  17090  քտա․ Հորադիզ   2669  4561  5106  5689  Գյուղական  37534  38064  51583  58197  66638 «Յոթ շրջաններ»  Ընդամենը  212327  226988  320981  369136  421726  Քաղաքային  21731  37987  62575  72541  90767  Գյուղական  190596  189001  258406  296595  330959

Աղյուսակներից երևում է, որ եթե ԼՂԻՄ-ի բնակչությունը ավելացել է հիմնականում ադրբեջանցիների հաշվին, ապա շրջակա յոթ շրջաններում բնակչությունը կրկնապատկվել է։ Այդպիսով, 1989 թվականին ԼՂԻՄ-ի տարածքում և շրջակա յոթ շրջաններում ադրբեջանցիների քանակը հասել էր 421726 մարդու։ Նրանցից 30 հազարը բնակվում էր Արցախի ազատագրած յոթ շրջաններից երկուսի՝ Աղդամի ու Ֆիզուլու, դեռ չազատագրված հատվածում։

+
ԼՂԻՄ (1926-1989) և Արցախի Հանրապետության ազգային կազմը (2005-2015)՝ համաձայն մարդահամարիРГАЭ, ф. 1562, оп. 336, д. 999, 1244, 1565, 1566-д, 1567, 5925, 7879 Ազգություն 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2005 2015 Թիվ % Թիվ % Թիվ % Թիվ % Թիվ % Թիվ % Թիվ % Թիվ % Հայեր 111,694 89.1 132,800 88.0 110,053 84.4 121,068 80.5 123,076 75.9 145,450 76.9 137,380 99.7 144,683 99.7 Ադրբեջանցիներ 12,592 10.0 14,053 9.3 17,995 13.8 27,179 18.1 37,264 23.0 40,688 21.5 6 0.0   Ռուսներ 596 0.5 3,174 2.1 1,790 1.4 1,310 0.9 1,265 0.8 1,922 1.0 171 0.1 238 0.1 Ուկրաինացիներ   436 0.3  193 0.1 140 0.1 416 0.2 21 0.0 26 0.0 Եզդիներ              16 0.0 Ասորիներ              16 0.0 Վրացիներ              15 0.0 Այլ ազգեր 416 0.3 374 0.2 568 0.4 563 0.4 436 0.3 609 0.3 159 0.1 59 0.0 Ընդհանուր ԼՂԻՄ 125,300 150,837 130,406 150,313 162,181 189,085  137,737 145,053 

 Արցախի Հանրապետության բնակչություն 
 Մարդահամարներ և այլ գրանցումներ 
աջից|280px|մինի|Տեսարան Մարտակերտից
Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզն ուներ 145,593 հայ (76,4%), ինչպես նաև 42,871 ադրբեջանցի (22,4%) բնակչությունHuman Rights Watch. Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh. December 1994, p. xiii, ISBN 1-56432-142-8, citing: Natsional'nyi Sostav Naseleniya SSSR, po dannym Vsesoyuznyi Perepisi Naseleniya 1989 g., Moskva, "Finansy i Statistika"։ Մնացածների մեջ գերակշռում էին քրդերը, կային որոշ քանակությամբ ռուսներ, հույներ և ասորիներ։ Ադրբեջանական և քրդական բնակչության մեծ մասը՝ շուրջ 400 հազար մարդ, 1992-1993 թվականների պատերազմի ամենածանր տարիներին լքել է տարածաշրջանը։ Արցախում հիմնական լեզուն հայերենն է. սակայն, տեղացի հայերը խոսում են արցախյան բարբառով, որը տեղ-տեղ տարբերվում է հայերենից, քանի որ այն շերտավորված է ռուսերեն, թուրքերեն և պարսկերեն բառերովde Waal, Thomas (2003). Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press. ISBN 0-8147-1945-7.։ Ավագ սերնդի մեծ մասը խոսում է նաև ադրբեջաներեն, տարածված է ռուսերենը։

Մինչև 2000 թվականը բնակչության տեղաշարժը եղել է զուտ բացասականRegnum News Agency. Nagorno Karabakh prime minister: We need to have at least 300,000 population։ 2001 թվականին Արցախի բնակչությունը 95% հայ էր, մնացած ընդհանուր թվաքանակը `ասորիներ, հույներ և քրդեր։ 2007 թվականի մարտին տեղական կառավարությունը հայտարարեց, որ իր բնակչությունն աճել է ՝ կազմելով 138,000։ Ծնելիության տարեկան մակարդակը գրանցվել է տարեկան 2,200-2,300, 1999 թվականի գրեթե 1500-ի փոխարեն։ 2011 թվականին «Նոր Ադրբեջան» կուսակցության պաշտոնյաները ԵԱՀԿ էին ուղարկել մի նամակ, որում ասվում էր. «Անցյալ տարի հրապարակված ԵԱՀԿ փաստահավաք առաքելության զեկույցը նաև ցույց է տալիս, որ շուրջ 15,000 հայ ապօրինի բնակություն է հաստատել Ադրբեջանի գրավյալ տարածքներում»https://www.rferl.org/a/azerbaijani_party_appeals_to_osce_about_armenian_resettlement/24104655.html։ Այնուամենայնիվ, ԵԱՀԿ զեկույցը, որը հրապարակվել է 2011 թվականի մարտին, ենթադրում է, որ ազատագրված տարածքներում հայերի կողմից վերահսկվող տարածքների բնակչությունը կազմում է 14000, և նշում, որ «էական աճ չի գրանցվել 2005 թվականից ի վեր"Azerbaijani Party Appeals To OSCE About Armenian Resettlement". RFERL. 2011-05-13. Retrieved 13 May 2011.։

Բնակչություն ըստ տարիքային խմբի
Տարիքային խումբԲնակչություն՝ հազարներովՔաղաքային Գյուղական Բնակչության տոկոսՔաղաքային բնակչության տոկոսԳյուղական բնակչության տոկոս0-615.77.58.211.410.612.37-1725.212.812.418.318.118.518-5975.841.933.955.059.250.760+21.08.612.415.312.118.5

Բնակչություն ըստ շրջանիMap of Provinces
Բնակչություն՝ հազարներով20002001200220032004200520062015Ընդհանուր134.4135.7136.6137.0137.2137.7137.7148.9Ստեփանակերտ49.549.549.749.849.950.050.455.2Մարտունու շրջան22.822.923.023.023.023.223.124.3Մարտակերտի շրջան18.918.718.818.818.818.918.919.9Ասկերանի շրջան16.016.616.616.816.917.017.018.1Հադրութի շրջան11.411.411.811.911.912.012.413.6Քաշաթաղի շրջան9.810.010.09.99.89.78.69.3Շուշիի շրջան4.04.14.24.34.44.44.55.4Շահումյանի շրջան2.02.52.52.52.52.52.83.1

Քաղաքային բնակչություն ըստ շրջանի
Բնակչություն՝ հազարներով20002001200220032004200520062015Ընդհանուր68.468.769.369.169.870.570.884.5Ստեփանակերտ49.549.549.749.849.950.050.455.2Ասկերանի շրջան2.32.12.01.92.02.02.12.3Հադրութի շրջան2.52.52.82.82.72.83.04.1Մարտակերտի շրջան3.83.83.83.84.04.23.84.6Մարտունու շրջան4.34.54.74.54.84.94.910.2Շահումյանի շրջան0.40.50.60.50.50.40.50.6Շուշիի շրջան2.72.93.03.13.13.33.34.2Քաշաթաղի շրջան2.92.92.72.72.82.92.73.3

Գյուղական բնակչություն ըստ շրջանի
Բնակչություն՝ հազարներով20002001200220032004200520062015Ընդհանուր66.067.067.367.967.467.266.964.4Ստեփանակերտ0.00.00.00.00.00.00.00.0Ասկերանի շրջան13.714.514.614.914.915.014.915.8Հադրութի շրջան8.98.99.09.19.29.29.49.5Մարտակերտի շրջան15.114.915.015.014.814.715.115.3Մարտունու շրջան18.518.418.318.518.218.318.214.1Շահումյանի շրջան1.62.01.92.02.02.12.22.5Շուշիի շրջան1.31.21.21.21.31.11.21.2Քաշաթաղի շրջան6.97.17.37.27.06.85.96.0

 Արցախի ազգային վիճակագրության տվյալներ 
ՏարիՄիջին բնակչությունԿենդանի ծնունդներՄահերԲնական աճԸնդհանուր ծնելիություն (1000 մարդու հաշվով)Ընդհանուր մահացություն (1000 մարդու հաշվով)Բնական աճ (1000 մարդու հաշվով)Մանկամահություն (1000 մարդու հաշվով)Տղամարդկանց կյանքի տևողությունԿանանց կյանքի տևողություն 1995 125,000 1,799 1,197  602 14.4 9.6 4.8 1996 123,000 1,964 1,323  641 15.9 10.7 5.2 1997 126,000 1,887 1,205  682 14.9 9.5 5.4 1998 130,000 1,897 1,207  690 14.6 9.3 5.3 1999 132,000 1,645 1,104  541 12.5 8.4 4.1 2000 134,000 2,222 1,185 1,037 16.6 8.9 7.7 2001 135,000 2,306 1,075 1,231 17.1 8.0 9.1 2002 136,000 2,190 1,242  948 16.1 9.1 7.0 2003 137,000 2,058 1,232  826 15.0 9.0 6.0 2004 137,000 2,095 1,306  789 15.3 9.5 5.8 2005 137,000 2,004 1,260  744 14.6 9.2 5.4 2006 138,000 2,102 1,235  867 15.3 9.0 6.3 2007 138,000 2,145 1,227  918 15.5 8.9 6.6 2008 139,000 2,418 1,317 1,101 17.4 9.5 7.9 13.6 70.0 76.3 2009 141,000 2,821 1,266 1,555 20.0 9.0 11.0 10.6 70.3 76.9 2010 143,000 2,694 1,341 1,353 18.8 9.3 9.5 12.6 71.2 76.5 2011 144,000 2,586 1,297 1,289 17.9 9.0 8.9 12.0 70.8 75.9 2012 146,000 2,500 1,232 1,268 17.0 8.4 8.6 7.6 71.8 77.4 2013 147,000 2,371 1,344 1,027 16.0 9.1 6.9 11.8 71.0 76.0 2014 148,000 2,428 1,309 1,119 16.3 8.8 7.5 8.6 71.6 76.8 2015 146,000 2,582 1,290 1,292 17.8 8.9 8.9 10.8 71.5 76.6 2016 145,000 2,471 1,222 1,249 16.9 8.4 8.5 12.5 71.3 77.4 2017 146,000 2,336 1,238 1,098 15.9 8.4 7.5 6.4 72.6 77.5

Քաղաքային բնակչության տվյալներ․
ՏարիԾնունդներՄահերԲնական աճԸնդհանուր ծնելիություն (1000 մարդու հաշվով)Ընդհանուր մահացություն (1000 մարդու հաշվով)Բնական աճ (1000 մարդու հաշվով)20001,15856659216.98.38.720011,16251964316.97.69.420021,12053958116.27.88.420031,10657952716.08.47.620041,23566257317.79.58.220051,13264049216.19.17.020061,20260559717.08.68.4

Գյուղական բնակչության տվյալներ․
ՏարիԾնունդներՄահերԲնական աճԸնդհանուր ծնելիություն (1000 մարդու հաշվով)Ընդհանուր մահացություն (1000 մարդու հաշվով)Բնական աճ (1000 մարդու հաշվով)20001,06461944516.19.46.720011,14455658817.18.38.820021,07070336715.910.45.5200395265329914.09.64.4200486064421612.89.63.2200587262025213.09.23.8200690063027013.59.44.0
աջից|280px|մինի|Տեսարան Հադրութից․ Արցախի առավել փոքր բնակչությամբ քաղաքներից մեկը
Հանրապետության կարևոր առանձնահատկությունը 1987-2007 թվականներին մեկ անձից բաղկացած ընտանիքների թվի նվազումն էրhttp://static.iea.ras.ru/neotlozhka/203-Ter-Sarkisyanz.pdf․ 1987 թվականին մարզում ընտանիքների 17.1% -ը բաղկացած էր 1 անձից, իսկ 2007-ին `միայն 15.1% -ը։ Բացի այդ, այս ժամանակահատվածում աճեց մի քանի սերունդների անձանցից ընտանիքների մասնաբաժինը․ 4 սերունդների ընտանիքների մասնաբաժինը 1987-2007 թվականներին աճել է `1.0-ից դառնալով 2.2%: Բազմազավակ ընտանիքների (որոնցում կա 4 կամ ավելի անչափահաս երեխա) մասնաբաժինը 7.3% -ից նվազել է 4.3%: Այնուամենայնիվ, այս ժամանակահատվածում նույնպես անզավակ ընտանիքների տեսակարար կշիռը նվազել է ՝ 46.3% -ից դառնալով 44.2%:

2010-ական թվականներին Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի պատճառած խառնաշփոթի պատճառով սիրիահայ մի քանի հարյուր քաղաքացի տեղափոխվել է Արցախի Հանրապետություն։ Այս փախստականներից շատերին կառավարությունը օգնություն է առաջարկում հողերի, բնակարանների, լրացուցիչ կրթական օգնության և այլ այնպիսի հիմունքների տեսքով, որոնք կօգնեն նրանց արագ ձուլվել և սկսել իրենց նոր կյանքը։

 Տես նաև 
 Հայաստանի Հանրապետության բնակչություն

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության բնակչություն