Կարտոֆիլ

Կարտոֆիլ (), մորմազգիների (Solanaceae) ընտանիքի պալարապտղավոր բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Oսլա պարունակող պալարապտղավոր մշակաբույս է։

 Անվանում 
Ժամանակակից գիտական անվանումը՝ տվել է Կասպեր Բաուգին 1596 թվականին իր «Theatri botanici» աշխատությունում, ավելի ուշ այդ անվանումը օգտագործեց Կառլ Լիննեյը իր «Species Plantarum»Carl von Linné Species plantarum, 1753 Vol.1 p.185 (1753) աշխատությունում;

«Կարտոֆիլ» բառը նկարագրում է բուն կարտոֆիլ բուսատեսակը, սակայն առավել հաճախ մարդիկ «կարտոֆիլ» ասելով հասկանում են ուտելի պալարները։ Գյուղատնտեսության ասպարեզում կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակների համար։ Կարտոֆիլը մարդու կողմից տասնյակ կերակրատեսակների ձևով օգտագործվում է ամբողջ տարվա ընթացքում, ինչի համար այն հաճախ անվանվում է «երկրորդ հաց»։

 Կենսաբանական նկարագիր 

Արմատային համակարգը թույլ է զարգացած, ցողունը երկկող է, քառակող կամ կլոր, բարձրությունը՝ 50-80 սմ, հիմնականում՝ կանաչ, երբեմն՝ նաև կարմրամանուշակագույն կամ կապտամանուշակագույն։ Տերևներն ընդհատվող կենտփետրաձև են, կտրտված։ Ծաղկաբույլը ոլորք է, ծաղիկները՝ սպիտակ, կարմրամանուշակագույն, կապտամանուշակագույն։ Պտուղը մանր սերմերով երկբուն հատապտուղ է։ Պալարը ձևափոխված ստորգետնյա ցողուն է։ Լինում է տարբեր գույների (սպիտակ, կարմիր, վարդագույն, կապտամանուշակագույն և այլն) և ձևերի (կլոր, ձվաձև, երկարավուն, տակառաձև և այլն)։

 Նշանակություն և կիրառում 
Կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակներով։ 
Կարտոֆիլի պալարը պարունակում է մինչև 75% ջուր, 25% չոր նյութեր, որից օսլա՝ 17-22%, սպիտակուցային նյութեր՝ 2%։ Այն պարունակում է C, B1, B2, B6, PP և A վիտամինները։ 300գ եփած կարտոֆիլը պարունակում է 21մգ ասկորբինաթթու, որը 30-50%-ի չափով բավարարում է մարդու օրական C վիտամինի պահանջը։

 Ծագում 

Կարտոֆիլի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է (Չիլի, Պերու, Բոլիվիա), որտեղ դրա մշակությունը բնիկներին հայտնի է եղել դեռ մեր թվարկությունից առաջ։ Եվրոպական երկրներում կարտոֆիլի մշակությունը սկսվել է 16-րդ դարի վերջերին։

 Տեսակներ 
Յուրահատուկ պայմաններում հանդիպում է մոտ կարտոֆիլի 10 տարբեր տեսակներ.См. ссылку TPL в карточке растения"։

 syn. 
 syn. 
 syn. 









 syn. 

 Կարտոֆիլի արտադրություն 
մինի|250px|աջից|Կարտոֆիլի համաշխարհային ցանքատարածությունները
2005 թվականին կարտոֆիլի արտադրությամբ առաջատար երկիր էր Չինաստանը, երկրորդ տեղում էին Ռուսաստանը և Հնդկաստանը։
Կարտոֆիլի արտադրություն (մլն տոննա) <small>Աղբյուր։ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության/small>Երկիր  2011    Չինաստան  88.4    Հնդկաստան  42.3    Ռուսաստան  32.7    Ուկրաինա  24.2   ԱՄՆ  19.4    Գերմանիա  11.8    Լեհաստան  8.2    Բանգլադեշ  8.3    Ֆրանսիա  8.0    Բելառուս  7.7  

 Հուշարձանների և թանգարաններ 
Բելգիայում գոյություն ունի կարտոֆիլի թանգարան։ Ի թիվս իր ցուցանմուշների - հազարավոր իրերի, որոնք պատմում են կարտոֆիլի ստեղծման պատմության մասին, ինչպես նաև կան այդ թեմայով բազմաթիվ նկարներ։
2008 թվականին Մարինսկ քաղաքում բացվել է Կարտոֆիլի հուշարձանПамятник Картошке в Кузбассе атаковали хулиганы։

 Հետաքրքիր փաստեր 
 Գինեսի գրքում գրանցված ամենամեծ կարտոֆիլի քաշը կազմել է ավելի քան 8 կգ։մինի|Կարտոֆիլի դաշտ, Գավառ

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
 The Potato Crop: Its Agricultural, Nutritional and Social Contribution to Humankind

 Ֆիլմագրություն 
 «Կարտոֆիլի պատմություն» () - Վավերագրական ֆիլմ, որը նկարահանվել է ORF 3 Sat & MR-FILM հեռուստաընկերության կաղմից 2008 թվականին։

 Արտաքին հղումներ 
 Կարտոֆիլ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
 World Potato Atlas
 International Potato Center
 Կարտոֆիլի համաշխարհային կոնգրես
 Կարտոֆիլի բրիտանական խորհուրդ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արմատապտուղներ
Կատեգորիա:Կարտոֆիլ
Կատեգորիա:Պալարային բույսեր