Գլուխ սոխ

Սոխ (Allium cepa), շուշանազգիների ընտանիքի երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ, ամենատարածված, արժեքավոր և հնագույն բանջարեղեններից է, մշակվում է կլիմայական բոլոր գոտիներում և օգտագործվում գրեթե բոլոր կերակուրների մեջ։ Սոխը մեծ չափով օգտագործվում է նաև թարմ վիճակում, որպես աղցանային բանջար։

Տերևները հյութալի են, տարբեր մեծության, ծաղկացողունի բարձրությունը՝ 80–100 սմ, սնամեջ, միջին մասում՝ փքված։ Ծաղկաբույլը գնդաձև կամ տափակ հովանոց է, ծաղիկները մանր են, երկսեռ, սպիտակ, դեղին կամ կանաչավուն, վարդագույն ևն։ Պտուղը եռակող, եռաբուն տուփիկ է։ Սերմերը եռանկյունաձև են, սև, կնճռոտ, կարծր սերմնապատյանով։ Խաչաձև փոշոտվող է։ Հայտնի է 400 տեսակ Հյուսիսային կիսագնդում։ Վայրի տեսակներ կան Աֆղանստանում, Թուրքմենիայում, Անդրկովկասում։ Մշակվում է 6 տեսակ։

Գլուխ սոխ (Allium cepa) առավել տարածված տեսակն է, երկամյա կամ քառամյա բույս է։ Սոխուկները տարբեր ձևի են՝ տափակավուն, կլոր, երկարավուն։ Ունի արտաքին չոր՝ սպիտակ, դեղին, կարմրամանուշակագույն, ծղոտագույն և հյութալի թեփուկներ՝ սպիտակ, կանաչավուն կամ մանուշակագույն երանգով։ Սրանք կազմում են բուն սոխուկը՝ ձևափոխված ցողունը, որի ներքևի մասում առաջանում են փնջաձև արմատներ։ Սոխի կանաչ տերևները կլոր են և սնամեջ։ Ըստ սոխուկների թվի լինում են․ սակավաբուն (1, հազվադեպ 2 սոխուկ), միջին թվով բներ ունեցող (2–3, հազվադեպ՝ 4) և բազմաբուն (4–5 և ավելի)։ Կան կծու, կիսակծու և քաղցրահամ սոխուկներով սորտեր։ Ըստ հասունացման ժամկետի տարբերում են վաղահաս, միջահաս, ուշահաս սորտեր։ Եթերայուղերի և սախարոզի բարձր պարունակության շնորհիվ կծու սորտերը երկարատև են պահպանվում։ Սոխուկները (ըստ սորտերի) պարունակում են շաքարներ՝ 2,4–14%, վիտամին C՝ 2–13 մգ% և կարոտին պրովիտամին A՝ (1,3–5,9 մգ% ), ինչպես նաև հանքային, ազոտային նյութեր ևն։ 

Սոխի կծվությունը պայմանավորվսծ է եթերայուղերով (0,03–0,05%)։ Սոխը օգտագործվում է սննդի մեջ թարմ, եփած, տապակած, պահածոյացված, չորացրած վիճակում, ինչպես նաև բուժիչ նպատակներով [ունի ախտահանիչ (մանրէասպան) և հակալնդախտային հատկություններ]։ Սոխը դյուրամարս է, դուրեկան համ ու հոտ է տալիս կերակուրներին, նպաստում է մարսելիությանը։ Գլուխ սոխ վայրի վիճակում չի հայտնաբերված։ Մշակության մեջ հայտնի է մ․ թ․ 4 հզ․ տարի առաջ։ Գլուխ սոխի զգալի ցանքատարածություններ կան ամենուրեք։ Հայաստանում հիմնականում մշակվում է Արարատյան դաշտում (շուրջ 2 հզ․ հա): Ցանքը կատարվում է և՛ գարնանը (ապրիլի առաջին տասնօրյակ), և՛ աշնանը (սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակ)։ Վերջինիս դեպքում գլուխ սոխ ստացվում է հաջորդ տարվա հունիս– հուլիս ամիսներին։ Հայաստանում մշակվում են գարնանացան՝ Խաթունարխի տեղական, աշնանացան՝ Կաբա, Կարատալսկի սորտերը, Կրասնոդարի 35 հիբրիդը ևն։ Գարնանացանից ստացվում է 200–300 ց/հա, աշնանացանից՝ 300–400 ց/հա, առանձին դեպքերում՝ 600–700 ց/հա բերք։ Սոխի բարձր բերք է ստացվում օրգանական նյութերով հարուստ, թեթև, ջրաթափանց, մոլախոտերից մաքուր հողերում։ 

Բացի գլուխ սոխից մշակության մեջ կան նաև սոխ սնամեջ, սոխ պրասասոխ, սոխուկ, սխտոր և այլ տեսակներ։ 

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արմատապտուղներ
Կատեգորիա:Բանջարեղեն
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր