Ռոտ-Պացյան

Ռոտ-Պացյան, գավառ Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի կազմում՝ համաձայն Աշխարհացույցի։ Վարչական կենտրոնի և այլ բնակավայրերի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։

 Անվանումներ 
Գավառի անվանումը գրաբարով հայտնի է որպես «Ռոտ-Պացեան», հիշատակվում են նաև Ռոտ-Պարսյան և Ռոտ-Պածյան անվանումներ։ Ենթադրվում է, որ կապվում է պարսիկների հետ, թեև անվանը համահունչ է Արցախում գտնվող հարևան գավառը՝ Պածկանքը։ Իսկ «ռոտ» բառը, որը կասպերեն վերջավորություն է (Փայտակարան նահանգում հանդիպում են նաև Ռոտիբաղա, Քաղանռոտ, իսկ բուն Ուտիքում՝ Առանռոտ գավառները)։ Հատկանշական է, որ «Ռոտ» վերջավորությունը հանդիպում է նաև Վասպուրականի Աղանդռոտ և Ճուաշռոտ անուններում, որոնք աշխարհագրական տեսանկյունից բավական հեռու էին կասպերի բնակության շրջաններից։

 Աշխարհագրություն 
Ռոտ-Պացյանը եղել է Ուտիքի ութ գավառներից մեկը, եղել սահմանային վարչական միավոր։ Հյուսիս-արևմուտքում սահմանակցել է Տռի գավառին, հարավ-արևմուտքում՝ Արցախ նահանգի Պարզկանք գավառին, հարավում և հարավ-արևելքում՝ Արաքս գետից այն կողմ՝ Փայտակարանի Յոթնփորակյան Բագինք և Վարդանակերտ գավառներին։ Հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում՝ Կուր գետից այն կողմ, Աղվանքն էր։ Տարածքով է անցել Պարտավը (Բարդա) Վարդանակերտին կապող ճանապարհը։

Տարածքով հոսում էր Կարկառ գետը, որը թափվում էր Կուր։ Ունի հարթավայրային ռելիեֆ։ Կլիման մերձարևադարձային է՝ մեղմ ձմեռներ և շոգ ամառներ։ Հարմար է երկրագործության (այգեգործություն, դաշտավարություն և խաղողագործություն), ինչպես նաև անասնապահության համար։

Գավառի տարածքը համապատասխանում է ներկայիս Ադրբեջանի Իմիշլիի շրջանին։

 Պատմություն 
Գավառը Ուտիք նահանգի կազմում եղել է դեռ Երվանդունիների թագավորության ժամանակ՝ համահայկական պետության կազմավորման տարիներին, սակայն Աքեմենյան շրջանում վերածվելով սատրապության՝ երկիրը կորցրել է որոշ ծայրագավառներ։ Հետագայում Ռոտ-Պացյանը մտել է Մեծ Հայքի թագավորության մեջ՝ Արտաշես Ա Բարեպաշտի (մ․թ․ա․ 189 - մ․թ․ա․ 160)՝ հայկական հողերի միավորման արդյունքում, մինչև Հայաստանի առաջին բաժանումը (387)՝ ավելի քան կես հազարամյակ։ Տարածքը, Արցախի մի շարք գավառների և ամբողջ Ուտիքի հետ միասին, հաշվի առնելով Ուտիքում հայ բնակչության սակավությունը և աղվանական ցեղերի բազմաքանակությունը, անցել է Աղվանից մարզպանությանը (Սասանյան Պարսկաստան)։ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից կարճ ժամանակ անց աղվանների արքա Ուռնայրը ևս ընդունում է քրիստոնեություն և հիմնում աղվանից եկեղեցին։ Վերջինս 552 թվականին վերածվում է կաթողիկոսության, որի կենտրոնը Կապաղակն էր, իսկ միջնադարում մուսուլմանների նվաճումներից հետո՝ զարգացած միջնադարում տեղափոխվում է Արցախի Գանձասարի վանք։ Մոտ չլինելով գավառին՝ դրա բնակչությունը, մասնավորապես ավարները և փոքրաքանակ կասպերը, շարունակում է մնալ հեթանոս, ապա և ընդունում է իսլամ։

Ինչպես գավառը, այնպես էլ Ուտիք նահանգի հարավային հատվածը, հայկական պետությունների (Բագրատունիների թագավորություն, Զաքարյան իշխանապետություն) մեջ չեն մտել՝ դրանում հայկական իշխանության կամ վարչական այլ միավորի բացակայության պատճառով։ Որոշ քարտեզներում գավառը անգամ ներկայացվում է որպես Փայտակարանի մաս, ի տարբերություն Ուտիքի հյուսիսային՝ հայաբնակ գավառների։ Դրանում բնակվող սակավաքանակ քրիստոնեադավան ուտիները Աղվանքի թագավորության կործանումից և արաբական նվաճումներից հետո աստիճանաբար տեղափոխվել են Շամախիի և Արցախի լեռնային շրջաններ, հաճախ ձուլվել հայ բնակչությանը, իսկ այստեղ մնացել են աղվանական ցեղերից ավարները, ձուլվել են նաև փոքրաքանակ կասպերը։ Տարածաշրջանում արդեն ուշ միջնադարում այստեղ հաստատվել են կիսաքոչվոր և քոչվոր անսասնապահ ցեղեր՝ կարակոյունլու և ակկույունլու թուրքմեններ, օղուզներ և զանազան թյուրքալեզու գերդաստաններ, որոնք 20-րդ դարի կեսից մեծամասնություն էին կազմում տարածաշրջանում։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
 Ինճիճյան Ղ., Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց, Վնտ., 1822
 Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ “Աշխարհացոյց”-ի
 Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ “Աշխարհացոյց”-ի, Երևան, 1963
 Ուլուբաբյան Բ.Ս., Դրվագներ Հայոց Արևելից կողմանց պատմության IV-VII դդ., Երևան, 1981

 Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Ուտիքի գավառներ