Արտազ

Արտազ, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։

Եղել է Ամատունիների նախարարական տոհմի ժառանգական տիրույթը։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է ներկայիս Իրանի Մակու գավառին։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ նախապես կոչվել է Շավարշան (Շավարշական) և մ.թ.ա. II դարի 1-ին կեսին Արտազ է անվանել Ալանանց երկրի Արտազ (Արդոզ, Արդոզական) գավառի անունով, երբ Արտաշես Ա-ն այնտեղ բնակեցրել է ալան գերիներով։ Արտազ գավառով է հոսում Տղմուտ գետը։ 

Արտազով է անցել Արտաշատ-Եկբատան (այժմ Համադան) ճանապարհը,  որը նշված է Հին Հռոմեական (Պևտինգերյան) քարտեզում։ Արտազում տեղի են ունեցել հայ-պարսկական զինաբախումներ՝ Ավարայրի ճակատամարտը 451 թվական, Ներսեհապատի ճակատամարտը 483 թվական։ VIII դ․ 2-րդ կեսից, Ամատունիների արտագաղթից հետո, Արտազը դարձել է  Արծրունիների սեփականությունը, 885 թվականից մտել է Բագրատունիների, 908 թվականից՝ Վասպուրականի թագավորության մեջ։ 

8-րդ դարում ստեղծվել է Մակուի իշխանությունը։ 14-րդ դարի սկզբից Արտազը զավթել է Սեֆյան Պարսկաստանը, Արտազում հիշատակվում են Շավարշավան (այժմ՝ Մակու) գյուղաքաղաքը, նշանավոր ուխտատեղի Սուրբ Թադևոս վանքը, Եդինդ (Երինդ) գյուղը (ուր ընթացել են 484 թ Նվարսակի պայմանագրի նախնական բանակցությունները), դպրոցով ու գրչության կենտրոնով հռչակված Ծործորի վանքը։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
 Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։
 Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968։
 Խաչիկյան Լ․, Արտազի հայկական իշխանությունը և Ծործորի դպրոցը, «ԲՄ», 1973, № 11։ 

Կատեգորիա:Արտազ գավառ