Աքեմենյան պետություն

Աքեմենյան պետություն (հին պարսկերեն՝ Խշաչա, կայսրություն)  (մ.թ.ա. 553 - 330), հին աշխարհի իրանական պետություն, հիմնադրված Կյուրոս Մեծի կողմից։ Տերությունը համարվում է հին աշխարհի առաջին հսկայածավալ կայսրությունը, նրա տարածքը ընդգրկում էր երեք աշխարհամասերի՝ Ասիայի, մասամբ՝ Եվրոպայի և Աֆրիկայի մի շարք երկրներ։ Արևելքում նրա սահմանների մեջ էին մտնում արևմտյան Հնդկաստանը՝ Ինդոս գետի հովիտը և Միջին Ասիան՝ հասնելով Հիմալայան լեռներ, արևմուտքում՝ Փոքր Ասիան և Եգիպտոսը՝ սահմանակցելով Միջերկրական ծովին, հյուսիսում՝ Ղրիմը և Կովկասյան լեռները՝ ներառելով Սև ծովը, հարավում՝ Իրանական բարձրավանդակը և Միջագետքի դաշտավայրը՝ հասնելով Արաբական թերակղզուն և Հնդկական օվկիանոսին։ Տերությունը հիմնադրել էր պարսից զորավար Կյուրոս Մեծը մ.թ.ա. 553 թվականին, ով ապստամբել էր Մարաստանի թագավոր Աժդահակի դեմ և սպանել նրան։

Անվանում
Աքեմենյան անվանումը գալիս է Աքեմենյան տոհմի անվանումից (Հին պարսկերեն։ 𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁 Հախամանիշ)։

Պարսկական  Խշաչա (𐎧𐏁𐏂) բառը օգտագործում էր աքեմենյանների կողմից բազմամշակույթային պետության մասին խոսելիս։

Պատմություն
Տերության հիմադրում
Պարսից և Անշանի թագավոր Կյուրոս Մեծը մ.թ.ա. 553-ին՝ դաշնակցելով Հայաստանի Երվանդունի արքայատոհմի հետ, ապստամբել է Մարաստանի թագավոր Աժդահակի դեմ, տապալել նրան, գրավել մայրաքաղաք Էկբատանը, արքունի գանձերը և, դաշնակից հայերի հետ՝ նվաճելով մարական տիրապետության մեջ մտնող երկրները, հիմք դրել Արիական կամ Արյաց համադաշնությանը, որը արդի գիտության մեջ դեռ շարունակում են անվանել Աքեմենյան պետություն։ Իրենք՝ պարսիկներն իրենց տերությանը անվանում էին Արյաց Տերություն՝ Ariyānām Xšaçam, բառացիորեն՝ Արյաց Աշխարհ, Արիների Երկիր։ Հենց Արիյանամ բառից էլ ծագում է Արիանա-Իրան երկրանունը։ 
մինի|ձախից|Կյուրոս Մեծ

Ըստ Քսենոփոնի և Մովսես Խորենացու, Կյուրոս II Մեծի ժամանակ Հայաստանում թագավորել է Երվանդ Սակավակյացի որդի Տիգրանը, որը եղել է Կյուրոսի մտերիմը և ապա դաշնակիցը՝ ընդդեմ Մարաստանի։ Հայկական ավանդական առասպելի համաձայն, Աժդահակին սպանել է Տիգրանը։ Ենթադրվում է, որ մ.թ.ա. 550-546-ին Հայաստանը թոթափել է Մարաստանի գերիշխանությունը և անկախ հռչակվել։ 
Մ.թ.ա. 546-ին՝ Լիդիա կատարած արշավանքից առաջ Կյուրոսը, ըստ օտար գիտնականների, իբր, Հայաստանը ենթարկել է Աքեմենյան պետության գերիշխանությանը՝ նրան պարտադրելով հարկեր վճարել և մասնակցել իր ռազմարշավներին։ Իրականում՝ Հայաստանը և Պարսկաստանը եղել են դաշնակիցներ։ Դաշինքին միացել է նաև արդեն թուլացած Մարաստանը։

Մինչև 539-ը Կյուրոսը նվաճեց Փոքր և Միջին Ասիայի երկրները, 538-ին՝ Բաբելոնը, Միջագետքը, Ասորիքը, Փյունիկիան, Հրեաստանը։ Ըստ Քսենոփոնի, հայկական հետևազորը և հեծելազորը՝ Տիգրան թագավորի և Եմբաս (կամ Խորենացու տված ձևով՝ Ամպակ) զորավարի առաջնորդությամբ, մասնակցել են Բաբելոնի գրավմանը։

 Դարեհ I գահակալությունը 
Կյուրոսին հաջորդեց որդին՝ Կամբյուսեսը(Կամբիզը), որը 526-ին մեծ բանակով արշավեց Եգիպտոս և նվաճեց այն։ Եգիպտոսում լուր ստանալով, որ պարսիկ մոգ Գաումատան ապստամբել է, գրավել իշխանությունը և իրեն հռչակել թագավոր՝ շտապեց Պարսկաստան, սակայն ճանապարհին մահացավ։ Գաումատայի դեմ դուրս եկավ Աքեմենյան տան ներկայացուցիչ, Պարթևաստանի կուսակալ Վշտասպի որդի Դարեհ I Մեծը, սպանեց Գաումատային և 522-ին գահ բարձրացավ։
մինի|Բեհիսթունի արձանագրություն
Օգտվելով Աքեմենյան պետությունում տեղի ունեցող գահակալական կռիվներից՝ Դարեհի դեմ ապստամբեցին և անկախություն հռչակեցին Պարսքը, Ելամը, Մարաստանը, Պարթևաստանը, Ասորեստանը, Բաբելոնը, Հայաստանը, Եգիպտոսը։ Ըստ Բեհիսթունի արձանագրության, մինչև 520-ը Դարեհը զբաղված էր ապստամբ երկրների դիմադրությունը ճնշելով։ Դարեհի զորքերի դեմ համառորեն կռվել են հատկապես հայերը։ Դարեհի զորավարները հինգ անգամ ճակատամարտել են ապստամբ հայերի դեմ։ Նրա կառավարման առաջին տարիներին Հայաստանը հավանորեն պահպանել է անկախությունը։ 
Մարաստանում ապստամբությունը գլխավորում էր հին թագավորական տոհմի ներկայացուցիչ Փրավարտիշը, Բաբելոնում՝ Խալդիտայի որդի, հայազն Արախան, որոնք, հավանաբար, գործակցել են Հայաստանի հետ։

521-ի վերջին ապստամբական ելույթները հիմնականում ճնշվեցին, Աքեմենյան պետության նախկին սահմանները վերականգնվեցին։ Դարեհը 519-ին վերանվաճեց Եգիպտոսը։

Դարեհի թագավորության սկզբում Արիական Տերությունը կամ Աքեմենյան պետությունը եղել է զենքի ուժով ստեղծված, զարգացման տարբեր մակարդակ ունեցող ցեղերի ու ժողովուրդների համակուտակ։ Դարեհ I-ը կատարեց վարչա-տնտեսական բարենորոգումներ։ Տիրակալությունը նա բաժանեց սատրապությունների, որոնք թվարկված են Բեհիսթունի արձանագրություններում։ Մ.թ.ա. V դ հույն պատմիչ Հերոդոտոսը հիշատակել է Աքեմենյան պետության 20 սատրապությունների ցանկը, այդտեղ ապրող ժողովուրդների անունները և նրանց վճարած հարկերի չափը։ Սատրապությունը կառավարել է սատրապը, որը եղել է տեղում զինվորական իշխանության և հարկագանձման տնօրենը, դատավորը։ Աքեմենյան պետության մեջ իրենց գոյությունը պահպանել են որոշ վասալ թագավորություններ և կիսանկախ ցեղեր։ 
Սատրապություններում համապետական, արամեերենին զուգահեռ գործածվել են նաև տեղական լեզուները։
մինի|Դարեհ I Մեծ
Սատրապություններից գանձվող հարկերի գումարը կազմել է 14560 տաղանդ արծաթ, ըստ որում Բաբելոնի, Պաղեստինի, Ասորիքի, Հայաստանի և Փոքր Ասիայի ժողովուրդները երկու անգամ ավելի են վճարել, քան մյուսները։ Հայաստանը, ըստ Հերոդոտոսի, ընդգրկվել է 13-րդ սատրապության մեջ, որը վճարել է 400 տաղանդ արծաթ։

Պարսիկները եղել են արտոնյալ, հարկերից ազատ, իշխող ժողովուրդը։ Չափահաս պարսիկ այրերն ապրում էին պետական գանձարանի, այսինքն՝ նվաճված ժողովուրդներից գանձվող հարկերի հաշվին, ծառայել են,, անմահների,, գնդում, բանակի հրամանատարական կազմում, պետական գործակալություններում, եղել Աքեմենյան պետության գլխավոր նեցուկը։

Դարեհ I-ը ստեղծել է դրամական միասնական միավոր, որի հիմքում ընկած էր ոսկե դարիկը և արծաթե սիկլը։ Դրամ հատելու իրավունք է վերապահվել նաև սատրապներին ու փոխարքաներին։

Դարեհը զբաղվել է Աքեմենյան պետության կարևոր տնտեսական և վարչական կենտրոնները միացնող ճանապարհների շինարարությամբ, կարգավորել հին առևտրական ճանապարհները, իջևանատները։ Կենտրոնի հետ կապերը հեշտացնելու համար ստեղծել է կապի հատուկ ծառայություն, որն իրագործվել է հեծելակայանների էստաֆետային կարգով։ Դարեհի ճանապարհաշինության պսակը եղել է Արքայական ճանապարհը։

Դարեհը վերակառուցեց բանակը, որի կորիզը կազմում էր 10000,, անպարտների,, կամ,, անմահների,, հետևակ զորագունդը։ 
Դարեհի բարենորոգումների շնորհիվ Աքեմենյան պետությունը զգալի չափով համախմբվեց և հզորացավ։ Նրա օրոք Աքեմենյան պետության սահմանները տարածվեցին Հնդկաստանից մինչև Մակեդոնիա, Սև և Կասպից ծովերից մինչև Արաբական, Կարմիր, Միջերկրական ծովերը։

 Տերությունը վաղ ժամանակաշրջանում 
490-ին Մարաթոնի ճակատամարտում Դարեհի պարտվելուց հետո, նրա որդի Քսերքսես I-ը նոր արշավանք է ձեռնարկում Հունաստանի դեմ։ 480-ին պարսկական բանակը Քսերքսեսի առաջնորդությամբ Հելեսպոնտոսի վրայով ներխուժեց Թրակիա։

Արտաքսերքսես I Երկայնաբազուկի օրոք անկախացան Եգիպտոսը և Փոքր Ասիայի հունական քաղաքները։

Մ.թ.ա. V դ վերջին Աքեմենյան պետությունն սկսում է անկում ապրել։ 404-ին Դարեհ II թագավորի մահից հետո գահակալական կռիվները բորբոքվում են Կյուրոս Կրտսերի և Արտաքսերքսես II-ի միջև։ Կունաքսայի ճակատամարտում Կյուրոսը պարտվեց և սպանվեց։ Նրան օգնության եկած 10 000 սպարտացիները հարկադրաբար նահանջել են Հայաստանի վրայով։ Հույների հետ շարունակվող պատերազմը ավարտվել է 386-ին՝ Անտալկիդասի հաշտությամբ, ըստ որի Փոքր Ասիան և հունական մի քանի կղզիներ դարձյալ անցել են Աքեմենյան պետությանը։

Արտաքսերքսես III փորձեց վերականգնել Աքեմենյան պետության ամբողջականությունը և հզորությունը։ Նա ճնշեց ապստամբական շարժումները Փոքր Ասիայում, Փյունիկիայում և Կիպրոսում, 341-ին վերանվաճեց Եգիպտոսը, սատրապներին արգելեց վարձու զորք պահել։ Սակայն այդ միջոցառումները Աքեմենյան պետությանը չփրկեցին վերահաս անկումից։ Դարեհ III Կոդոմանոսի մահից հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին իրեն հռչակեց Աքեմենյանների օրինական ժառանգորդ և Աքեմենյան պետության թագավոր։ Աքեմենյան պետությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։

Հույն-պարսկական պատերազմները
մինի|աջից|300px|Հույն-պարսկական պատերազմների առաջին փուլերը պատկերող քարտեզ։
Հույն-պարսկական պատերազմները տեղի են ունեցել սկսած մ.թ.ա. 499-ից մինչև մ.թ.ա. 449-ը Պարսից Աքեմենյան տերության և Հունաստանի քաղաք-պետությունների միջև։ Ընդհարումներն սկսվեցին այն բանից հետո, երբ Կյուրոս Մեծը մ.թ.ա. 547 թ. նվաճեց Հոնիան։

 Մ.թ.ա. 519-511 թթ.՝ Դարեհ I-ը նվաճում է Եգեյան ծովի կղզիները, Թրակիան, Մակեդոնիան։
 Մ.թ.ա. 500-494 թթ.՝ Հոնիայի ապստամբությունը պարսից տիրապետության դեմ։
 Մ.թ.ա. 496 թ.՝ Դարեհ I-ն ավերում է ապստամբած Միլեթը, իսկ բնակչությունն աքսորում է Միջագետք։
 Մ.թ.ա. 490 թ.՝ Մարաթոնի ճակատամարտը, որում Դարեհ I-ը պարտվեց Միլտիադեսի բանակին։
 Մ.թ.ա. 480 թ.՝ պարսկական բանակը Դարեհի որդի Քսերքսեսի առաջնորդությամբ Հելեսպոնտոսի վրայով ներխուժում է Թրակիա։
 Մ.թ.ա. 480 թ.՝ Սալամինի ճակատամարտը՝ հունական և պարսկական նաւատորմերի միջև։ Քսերքսեսի պարտությունը։
 Մ.թ.ա. 480 թ. սեպտեմբեր՝ Թերմոպիլեի ճակատամարտը։ Հաղթում է հունական դեմոկրատիան և ռազմիկների հերոսությունը։

Բնակչություն
Լեզուներ
Աքեմենյանների տերության տարածքում տարբեր ժամանակներում գործածական են եղել էլամերենը, արամեերենը և հին պարսկերենը։ Կյուրոսի և Դարեհի թագավորության ժամանակ գրագրության լեզուն էր էլամերենը։ Էլամերենի գործածությունը հաստատվում է մինչև մ.թ.ա.458 թ. հանդիպող աղբյուրներում։Միջագետքը նվաճելուց հետո տերության տարբեր մարզերի տարբեր լեզուներով խոսող ժողովուրդների հաղորդակցության լեզու է դառնում արամեերենը։Հին պարսկերենն առավելապես հանդիպում է Արևմտյան Իրանի տարածքում գտնված վավերագրություններում և արվեստի նմուշների վրա, ինչը ցույց է տալիս, որ այդ լեզուն եղել է այդ տարածքում գործածվող լեզուն։

Կրոն
Աքեմենյան արքաների հովանավորությամբ մ.թ.ա. 5-րդ դարում զրադաշտականությունը փաստացիորեն դառնում է տերության պետական կրոնը և հասնում է նրա բոլոր անկյունները։ Հերոդոտոսի բնորոշումով, Արտաքսերքսես I-ի և Դարեհ I-ի ժամանակներում «[պարսիկները] Չունեին ոչ աստվածների պատկերներ, ոչ տաճարներ և համարում էին, որ դրանց օգտագործումը հիմարություն է։»

Զրադաշտականությունը հիմնված էր տիեզերական, համընդհանուր՝ ի սկզբանե գոյություն ունեցած և ոչ ոքի կողմից չստեղծված Աստծո՝ Ահուրա-Մազդայի կամ Արամազդի պաշտամունքի վրա։ Այն համարվում է աշխարհի առաջին կրոնը կամ առաջիններից մեկը, որը մեկ Աստծո էր պաշտում, այսինքն՝ միաստվածային կրոն էր։

Զրադաշտականության շատ արժեքներ նման են հրեական և հետագայի քրիստոնեական կրոնին, բացառությամբ ստրկության նկատմամբ վերաբերմունքին։

Այն խստորեն և առանց բացառության արգելում ու դատապարտում էր ստրկությունը կամ ծառայությունըhttp://www.zarathushtra.com/z/article/dgm/vol2.htm։

Զրադաշտականությունը Արարչին չէր դիտում որպես մի ստրկատիրոջ, ինչպես դա առկա է հուդայականությունում և քրիստոնեոությունում։ Այն ընդունում էր աստծո դատաստանը, հոգիների անմահությունն ու անդրշիրիմյան կյանքը։ Այն նաև չէր ընդունում ոչ-զրադաշտականներին հավատափոխ անելը կամ դարձի բերելը, որը կատարում են հուդայականությունից ծագած իսլամն ու քրիստոնեությունը։

Զրադաշտականությունը շատ հանդուրժողական կրոն է, ուստի Աքեմենյան Տերությունում բոլոր հպատակներին տրված էր կրոնի ազատություն։ Այդուհանդերձ ամբողջ Տերության տարածքում մտցված էր 10 տոկոսանոց մի տաճարական հարկ՝ տասանորդ, որի նպատակն էր սատարել Զրադաշտականության պաշտամունքը։

Զրադաշտականությունը արգելում էր ստրկությունը։ Այդ իսկ պատճառով Աքեմենյան Տերությունում ստրուկներ չկային։ Այդ տերությունում, փաստորեն, հաստատված էր ավատատիրական կամ ֆեոդալական հասարակարգը։ Արևմտյան գիտնականները գտնում են, որ Հունաստանի քաղաք-պետությունների հետ Աքեմենյան Տերության հակասությունների պատճառներից մեկը ստրուկների ազատագրման հարցն էր։ Պետք է նկատի ունենալ, որ Բաբելոնի գրավումից հետո Աքեմենյանները ազատագրեցին բոլոր ստրուկներին, այդ թվում գերեվարված հրեա ժողովրդին, որին վերադարձրեցին ՊաղեստինFarazmand, Ali (1998) “Persian/Iranian Administrative Tradition”, in Jay M. Shafritz (Editor), International Encyclopedia of Public Policy and Administration. Boulder, CO: Westview Press, pp 1640–1645 – Excerpt: "Persians never practiced mass slavery, and in many cases the situations and lives of semi-slaves (prisoners of war) were in fact better than the common citizens of Persia." (pg 1642)M. A. Dandamayev, BARDA and BARDADĀRĪ in Encyclopedia Iranica։

Մշակույթ
Արվեստ
մինի|Պերսեպոլիսում լավ պահպանված սյան խոյակ։
Աքեմենյանների Պարսկաստանը ճարտարապետական նվաճումների է հասել բնակելի և կառավարական նշանակության այնպիսի տպավորիչ քաղաքներում, ինչպիսիք էին Պերսեպոլիսը, Սուսան, Եսբատանը, կրոնական նշանակության, հիմնականում՝ զրադաշտական տաճարներում և վախճանված արքաների պատվին կանգնեցված դամբարաններում (ինչպես, օրինակ՝ Կյուրոս Մեծի դամբարանը)։ Պարսկական ճարտարապետություն էական առանձնահատկությունն այն է, որ միավորելով իր մեջ պարունակում էր մարական, ասորական և հունական տարրեր, միաժամանակ պահպանելով պարսկական բնորոշ գծերը, ինչը երևում էր վերջնական արդյունքում։

Վարչա-քաղաքական բաժանում
Աքեմենյան տերության սահմանների մեջ մտնում էին Հունաստանից և Լիբիայից մինչև Հնդկաստան տարածվող երկրները։
Տերությունը բաժանված էր քսան ռազմա-վարչական շրջանների, որոնք կոչվում էին սատրապիա կամ հին հայերեն տերմինով՝ աշխարհ (հին պարսկերեն՝ խշաթրա)։ 
Սատրապիաների գլուխ կանգնած էին հատուկ աստիճանավորները, որոնք կոչվում էին սատրապներ՝ կամ հին հայերեն տերմինով՝ աշխարհատէր(հին պարսկերեն՝ խշաթրապավան)։ Սատրապները նշանակվում էին արքայի կողմից և սովորաբար լինում էին նրա հարազատներից կամ բարձր խավի ներկայացուցիչներ էին։ Իրեն ենթակա տարածքում սատրապը վարում էր հարկահավաքման գործեր, պահում էր բանակը, համարվում էր գերագույն դատավոր և ուներ դրամ հատելու իրավունք։

Սատրապիաների սահմանները մոտավորապես համընկնում էին նվաճված երկրների հետ, որոնք պահպանում էին իրենց օրենքներն ու լեզուն։ Այդպիսիք էին, օրինակ՝ Հայաստանը, Բաբելոնիան, Եգիպտոսը, Մարաստանը և այլն։
Կարծիք կար, որ Հայաստանն Աքեմենյանների ժամանակ բաժանված էր երկու սատրապիաների՝ 18-րդ, որի մեջ մտնում էր Մեծ Հայքը և 13-րդ, որի մեջ մտնում էին Փոքր Հայքն ու Չորրորդ Հայքը (Ծոփք)։

Պարսկաստանը գրավելուց հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին պահպանեց այդ համակարգը։ Նկատի պետք է ունենալ, սակայն, որ Հայաստանը Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից չի նվաճվել և Մեծ Հայքն ու Փոքր Հայքը Արյաց Համադաշնային Տերության փլուզումից հետո հռչակել են իրենց անկախությունը՝ դառնալով առանձին թագավորություններ։ Մասնավորապես, Հին Աշխարհի հռչակավոր պատմիչների՝ Արիանոսի և Կուրտիոս Ռուփոսի գրած Ալեքսանդր Մակեդոնացու Պատմություններում Հայաստանը չի հիշատակվում Ալեքսանդրի պետության սատրապիաների ցուցակում։ 
250px|մինի|աջից|Մար և պարսիկ զինվորներ։

Սատրապիաների ցուցակը (նշելով նրանց տված տարեկան հարկերը) բերված է հետևյալ աղյուսակում։ Տե՛ս աղբյուրները.John William Humphrey, John Peter Oleson i Andrew Neil Sherwood: „Grčka i rimska tehnologija“ (Greek and Roman technology), str. 487.Robin Waterfield i Carolyn Dewald: „Herodot - Povijesti“ (Herodotus - The histories), 1998., str. 593.„Krezov Život“ (Life of Crassus), Sveučilište u ChicaguTalent (unitconversion.org),,,,,.

ՄարզըՍատրապիաները կամ ժողովուրդներըՏարեկան գանձվող հարկը+I.Հոնիա, Փոքր Ասիա, Մագնեսիա, Էոլիա, Կարիա, Լյուկիա, Պամթյուլիա 400 տաղանդ* արծաթII.Լյուդիա, Մյուսիա, Լակոնացիներ, Կավալացիներ, Խիթենացիներ500 տաղանդ արծաթIII.Հելեսպոնտոսից կամ Դարդանելից հարավ բնակվող ցեղերը, Փռյուգիա, ասիական թրակացիներ, Պափլագոնիա, Մարինյանդինցիներ, փոքրասիական սիրիացիներ360 տաղանդ արծաթIV.Կիլիկիա360 ճերմակ ձի (տարվա յուրաքանչյուր օրվա համար մեկը) և 500 տաղանդ արծաթ, դրանցից 140-ը՝ Կիլիկիայում հեծելազորը պահելու համար, մնացածը՝ Տերության Արքունիքի համար, V.Կիլիկիա-սիրիական սահմանի Պոսիդիում քաղաքից մինչև հին Եգիպտոսի սահմանն ընկած բոլոր տարածքները, ներառյալ Սիրիան, Սամարիան, Կիպրոսը և Պաղեստինը։ 350 տաղանդ արծաթVI.Հին Եգիպտոսը и Լիբիան՝ Կյուրենիայի և Բարկայի քաղաքներով700 տաղանդ արծաթ և 120.000 բուշել ցորեն (Մեմփիս քաղաքում ռազմական կայազորը պահելու համար)VII.Սատտագիդիա, Գանդհարա, Դադիացիներ, Ապարիտներ170 տաղանդ արծաթVIII.Սուզիանա300 տաղանդ արծաթIX.Միջագետք (Բաբելոն և Ասորեստան)1000 տաղանդ արծաթ և 500 ներքինի ծառաX.Էկբատանները և մնացած Միդիան450 տաղանդ արծաթXI.Կասպեր, Պաուսիկներ, Պանտիմատներ, Դարիտներ200 տաղանդ արծաթXII.Բակտրիա և հարևան ժողովուրդներ360 տաղանդ արծաթXIII.Հայաստան, որի կազմում են Պակտիան (Պակտիկա) և մնացած ժողովուրդները մինչև Սև ծով400 տաղանդ արծաթXIV.Սագարտիա, Դրանգիանա, Ուտիացիներ, Մյուացիներ և ուրիշներ 600 տաղանդ արծաթXV.Սկյութներ, Սակեր և հյուսիսային Կասպեր250 տաղանդ արծաթXVI.Պարթևներ, Խորեզմ, Սողդիանա և Արիա (Արիացիների սատրապիա)300 տաղանդ արծաթXVII.Պարիկանյանցիներ и Եթովպիա400 տաղանդ արծաթXVIII.Մատյաններ, Սասպեյրներ, Ալարոդներ200 տաղանդ արծաթXIX.Մուշկեր, Տիբարեններ, Մակրոններ, Մոսինոյկներ, Մարեզներ300 տաղանդ արծաթXX.Հնդկաստան (հին ժողովուրդներից ամենամեծաթիվը)360 տաղանդ** ոսկի (ամենամեծ գումարը)(+)Արաբներ1000 տաղանդ*** ուրց..
*Պարսկական արծաթի տաղանդը կշռում էր 33.65 կգ։
**Պարսկական ոսկու տաղանդը կշռում էր 25.2 կգ։
***Պարսկական առևտրական տաղանդը կշռում էր 33.56 կգ։

մինի|Աքեմենյան Տերությունը Դարեհ Ա-ի և Քսերքսես Ա-ի օրոք՝ մ.թ.ա. 522-464 թթ.

Աքեմենյան պետություն Տարածք և Սահմաններ
Ժամանակակից պետությունԱրյաց Տերության մեջ արդի պետությունից մտնող տարածքի ՏՈԿՈՍԸԱրդի պետության ներկայիս ամբողջ տարածքը (կմ²)Որքանն էր մտնում Արյաց Տերության մեջ (կմ²)+Իրան100%1.648.000 1.648.000 Մակեդոնիա75%25.33319.000Հունաստան40%131.94052.776Բուլղարիա80%110.91088.728Ռումինիա15%237.50035.625Թուրքիա100%780.580780.580Կիպրոս100%9.2509.250Լիբիա20%1.759.540351.908Եգիպտոս90%1.001.450901.305Սուդան30%2.505.810751.743Էրիտրեա100%121.320121.320Ջիբութի100%23.00023.000Եթովպիա25%1.127.127281.781Լիբանան100%10.40010.400Իսրայել100%20.77020.770Պաղեստին100%6.2206.220Սիրիա100%185.180185.180Հորդանան100%92.30092.300Սաուդյան Արաբիա20%2.149.690429.938Բահրեյն100%665665Միացյալ Արաբական Էմիրություններ՝ ՄԱԷ80%83.60066.880Կատար100%11.43711.437Օման35%309.500108.325Քուվեյթ100%17.82017.820Իրաք100%437.072437.072Ադրբեջան100%86.60086.600Հայաստան100%29.80029.800Վրաստան100%69.70069.700Ռուսաստան3%17.075.200512.256Թուրքմենստան95%488.100463.695Ուզբեկստան75%447.400335.550Ղազախստան30%2.717.300815.190Ղրղզստան85%198.500168.725Տաջիկստան100%143.100143.100Աֆղանստան100%647.500647.500Պակիստան կամ Բագիստան95%803.940763.743Հնդկաստան կամ Հինդ4%3.287.590131.504Չինաստան կամ Ճենաց աշխարհ1%9.595.96095.959Ընդամենը10.715.346 կմ²

Արքաների ցանկ
Միապետների տիտղոսը՝ Մեծ Արքա, Արքայից Արքա, Արյաց Արքա, Արյաց և Անարյաց Արքա, Արքա Արիանի և Անարիանի, շահնշահ Երանի և Աներանի.
Հայոց պատմական ավանդույթի համաձայն և ներկայիս գիտական բացահայտումների լույսի ներքո՝ տալիս ենք Արյաց Արքաների անվանումները՝ տարբերակներով, այդ թվում բերված են նաև հին պարսկական ձևերը։
 Աքեմենես, Ախեմեն, Հախեմեն - Հախամանիշ (Haxāmaniša) ??? - մ.թ.ա. 675 թ.
 Թեիսպ, Թեիսպիս - Չիշպիշ (Čišpiš) մ.թ.ա. 675 - մ.թ.ա. 640 թ.
 Արիարամնա I - Արի-Արամ-նա, Արյա-Րամնաս (Ariyāramna) մ.թ.ա. 640 թ. - ?
 Կյուրոս I Անշանցի, Կիր - Կուրուշ I (Kuruš I) մ.թ.ա. 640 թ. - մ.թ.ա. 580 թ.
 Կամբյուս I կամ Կամբիզ I - Կամբուջիա I (Kambūjiya I) մ.թ.ա. 580 թ. - մ.թ.ա. 559 թ.
 Կյուրոս II Մեծ Կիր - Կուրուշ II (Kuruš II) մ.թ.ա. 559 թ. - մ.թ.ա. 530 թ., Տիգրան Երվանդյանի հետ միասին հիմնադրել է Արյաց Համադաշնային Տերությունը, զոհվել է Մասագետների դեմ մարտնչելիս
 Կամբյուս II կամ Կամբիզ II - Կամբուջիա II (Kambūjiya II) մ.թ.ա. 530 թ. - մ.թ.ա. 522 թ., ըստ որոշ տվյալների՝ ինքնասպան է եղել
 Դարեհ I, Դարիոս - Դարայավահուշ I (Dārayavahuš I) մ.թ.ա. 522 թ. - մ.թ.ա. 486 թ., սա Վշտասպ-Գիստասպի որդին է, Արշամի թոռը, ծագում է Արի-Արամ-նա-յի (Ariyāramna) տոհմից,
 Քսերքսես I, Քսերքս - Շերշեզ կամ Խշայարշան I (Xšayāršā I) մ.թ.ա. 486 թ. - մ.թ.ա. 464 թ.
 Արտաքսերքսես I, Արտաքսերքս - Արտաշես կամ Արտախշատրա I (Artaxšaçā I) մ.թ.ա. 464 թ. - մ.թ.ա. 424 թ.
 Քսերքսես II, Քսերքս - Շերշեզ կամ Խշայարշան II (Xšayāršā II) մ.թ.ա. 424 թ.
 Սոգդիան - Սողդիանա կամ Սոգդյան (Sogdyāna) 6 ամիս մ.թ.ա. 423 թ.
 Դարեհ II, Դարիոս - Դարայավահուշ II (Dārayavahuš II) մ.թ.ա. 423 թ. - մ.թ.ա. 404 թ.,
 Արտաքսերքսես II, Արտաքսերքս - Արտաշես կամ Արտախշատրա II (Artaxšaçā II)մ.թ.ա. 404 թ. - մ.թ.ա. 358 թ.
 Արտաքսերքսես III, Արտաքսերքս - Արտաշես կամ Արտախշատրա III (Artaxšaçā III) մ.թ.ա. 358 թ. - մ.թ.ա. 337 թ.
 Արտաքսերքսես IV, Արտաքսերքս - Արտաշես կամ Արտախշատրա IV (Artaxšaçā IV) մ.թ.ա. 337 թ. - մ.թ.ա. 335 թ.
 Դարեհ III, Դարիոս - Դարայավահուշ III (Dārayavahuš III) մ.թ.ա. 335 թ. - մ.թ.ա. 330 թ., սա մյուս Արշամի որդին է, ծագում է Արի-Արամ-նա-յի (Ariyāramna) տոհմից, մինչև Արյաց Արքայից Արքայի գահին բարձրանալը եղել է Հայաստանի Արքան կամ սատրապը, սպանվել է Բեսի կողմից, որը գրավեց նրա տեղը,
 Արտաքսերքսես V Բեսոս - Արտաշես կամ Արտախշատրա V (Artaxšaçā V) մ.թ.ա. 330 թ. - մ.թ.ա. 329 թ., խաչվել է՝ խաչ է բարձրացվել իր ոճրի համար։
Մ.թ.ա. 329 թվականից Արյաց Համադաշնային Տերությունը դադարեց գոյություն ունենալ։ Նրա տարածքների զգալի մասը զավթեց Ալեքսանդր Մակեդոնացին, որը ստեղծեց Մակեդոնական Կայսրությունը։ Հայաստանը անկախացավ և ստեղծվեցին Մեծ Հայքի ու Փոքր Հայքի թագավարությունները։

Ստորև տալիս ենք նաև Արյաց Արքայից Արքաների մեկ այլ գահացանկ, նշելով նաև Արյաց Թագուհիներին։

Արքաների գահատոհմ
+Անշանի ԱրքաներԱրքա Գահակալում (մ.թ.ա.)  Տիկինը(տիկնայք) Ծանոթագրություններ Թեիսպիս կամ Չիշպիշ  մ.թ.ա. 7-րդ դար   որդի Հախամանաշի, Անշանի Արքայի Կյուրոս I  7-րդ դարի վերջ / 6-րդի սկիզբ   որդի Չիշպիշի, Արքա Անշանի Կամբյուսես I Անշանի  6-րդ դարի սկիզբ  Մանդանա Մեդուհի  որդի Կյուրոս I-ի, Արքա Անշանի Կյուրոս II Մեծ  մ.թ.ա. 550–530 թթ.  Կասսանդանե Պարսքի  որդի Կամբյուսես Iի և Մանդանա Մեդուհու (Մարուհու) – նվաճել է Մեդիան մ.թ.ա. 550 թ. Արքայից Արքա Մեդիայի՝ Մարաստանի, Բաբելոնիայի, Լյուդիայի, Պարսքի, Անշանի և Շումերի, դաշնակից և բարեկամ Հայաստանի։ Տիգրան Երվանդյանի հետ կերտեց Արիական Համադաշնային Տերությունը։

+ Արքայից Արքաներ (մ.թ.ա. 529–359 թթ.); Եգիպտոսի քսանյոթերորդ գահատոհմը (մ.թ.ա. 525–399 թթ.)Արքա Գահակալում (մ.թ.ա.)  Տիկինը(տիկնայք) Ծանոթագրոթյուններ Կամբյուսես II 529–522   որդի Կյուրոս Մեծի և Կասանդանեի. Նվաճեց Եգիպտոսը և նրա գահը։ Բարդիա կամ Վարդ (Սմերդիս) 522  Փաեդիմիա կամ Ֆաթմիա  որդի Կյուրոս Մեծի։ (Նրա տեղը գրավեց Գաումատա մոգը՝ որպես տեղապահ) Դարեհ I Մեծ  521–486  Ատոսսա  Արտյուստոնե  Պարմյուսե  Փրատագունե  Կյուրոս Մեծի որդեգրված ժառանգը, որդին Վշտասպի կամ Գիստասպի, թոռը Արշամի։  Նրա բանակները մտան Հունաստան. Մարաթոնի ճակատամարտը Հունաստանում։ Դարեհը Եվրոպայում գրավել էր համարյա ամբողջ այսօրվա Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Մոլդովայի և Ուկրաինայի տարածքը։ Քսերքսես I Մեծ կամ Շերշեզ Ա Մեծ  485–465  Ամեստրիս  որդի Դարեհ I-ի և Ատոսսայի  Հաղթել է Թերմոպիլի ճակատամարտում  Պարտվել է Սալամիսի ծովամարտում Արտաքսերքսես I կամ Արտաշես Ա Լոնգիման  465–424  Դամասպիա  Կոսմարտիդենե  Ալոգյունե  Անդիա որդի Քսրքսես Iի և Ամեստրիսի Քսերքսես II կամ Շերշեզ Բ  424   որդի Արտաքսերքսես I-ի և Դամասպիայի Սոգդիան կամ Սողդյան  424–423   որդի Արտաքսերքսե I-ի և Ալոգյունեի; եղբայր և մրցակից Քսերքսես IIի Դարեհ II423–405  Պարյուսատիս  որդի Արտաքսերքսես I-ի և Կոսմարտիդենեի; եղբայր և մրցակից Քսերքսես II-ի Արտաքսերքսես II կամ Արտաշես Բ Մնեմոն  404–359  Ստատեյրա  որդի Դարեհ II-ի (տե՛ս նաև Քսենոփոն)

Արտաշես Բ-ի գահակալության սկզբում՝ մ.թ.ա. 399 թ., Արյաց Տերությունը, կորցրեց Եգիպտոսի նկատմամբ վերահսկողությունը։ 57 տարի անց՝ մ.թ.ա. 342 թ. Արտաշես III-ը վերանվաճեց Եգիպտոսը։

+Արքայից Արքաներ (մ.թ.ա. 358–330 թթ.); Եգիպտոսի երեսունմեկերորդ գահատոհմը (մ.թ.ա. 342–332 թթ.)Արքա Գահակալում (մ.թ.ա.)  Տիկինը(տիկնայք) Ծանոթագրոթյուններ Արտաքսերքսես III կամ Արտաշես Գ Օքոս 358–338   որդի Արտաշես II-ի և Ստատեյրայի Արտաքսերքսես IV կամ Արտաշես Դ Արշես 338–336   որդի Արտաշես III-ի և Ատոսսայի Դարեհ III կամ Դարեհ վերջին՝ Կոդոման 336–330  Ստատեյրա I Դարեհ II-ի ծոռը  պարտություն է կրել Ալեքսանդր Մակեդոնացուց։

ՏիրակալԺամանակՏոհմական ծագումը+Հախամանաշմ.թ.ա. 705-675 թթ.Արի-Արամի սերունդը Չեշպիսմ.թ.ա. 675-640 թթ.որդի ՀախամանաշիԿյուրոս Iմ.թ.ա. 640-580որդի ՉեշպիսիԿամբիզ Iմ.թ.ա. 580-559որդի Կյուրոս I-ի.Կյուրոս II Մեծմ.թ.ա. 559-530որդի Կամբիզ I-ի.Կամբիզ IIմ.թ.ա. 530-522որդի Կյուրոս ՄեծիՍմարդաս կամ Վարդասմ.թ.ա. 522 թ. մարտ-սեպտեմբերորդի Կյուրոս ՄեծիԴարեհ Iմ.թ.ա. 522 թ. սեպտեմբեր - 486 թ. հոկտեմբերորդի Վշտասպի, զարմիկ Կամբիզ II-իՇերշեզ I486 թ. մարտ - 465 թ. հոկտեմբերորդի Դարեհ Մեծի, թոռ Կյուրոս ՄեծիԱրտաշես I465-424 թթ.որդի Շերշեզ I ՄեծիՇերշեզ II424 թ.որդի Արտաշես I-իՍողդյան424-423 թթ.որդի Արտաշես I-իԴարեհ II423-404 թթ.որդի Արտաշես I-իԱրտաշես II404 ապրիլ - 358 մարտորդի Դարեհ II-իԱրտաշես III358 մարտ - 338 սեպտեմբեր որդի Արտաշես II-իԱրտաշես IV338 մարտ - 336 հունիսորդի Արտաշես III-իԴարեհ III Կոդոման336 հունիս - 330որդի Արշամի, զարմիկ Արտաշես IV-ի

mini|desno|250px|Obiteljsko stablo|Արյաց Արքաների գահատոհմը(կտտացրեք մեծացնելու համար)

 Տես նաև 
 Աքեմենյաններ

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Աքեմենյան պետություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Պարսկաստանի պատմություն