Ֆրից Լանգ

Ֆրից Լանգ, իսկական անունը Ֆրիդրիխ Քրիստիան Անտոն Լանգ (գերմ. Friedrich Christian Anton Lang, ), գերմանացի ռեժիսոր, սցենարիստ, համր կինոյի մեծագույն վարպետներից մեկը, 1933 թվականից հետո ապրել և ստեղծագործել է ԱՄՆ-ում։

Գերմանական էքսպրեսիոնիզմի ամենախոշոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նկարահանել է համր կինոյի պատմության ամենամեծ բյուջե ունեցող ֆիլմը՝ «Մետրոպոլիս», (1927 թ.)։

 Կենսագրություն 
Ֆրից Լանգը ծնվել է 1890 թվականին Վիեննայում։ Հայրը՝ Անտոն Լանգը ճարտարապետ էր, մայրը՝ Պաուլ Շլյեզինգեր արմատներով հրեա էր։ Նրանք գաղթականներ էին Չեխիայի Մորավիայի նահանգից։ Մայրը ընդունել էր կաթոլիկությունը և շատ լուրջ էր վերաբերվում կաթոլիկ ավանդույթներին։

 Մանկություն 
Փոքր տարիքից զբաղվում էր նկարչությամբ և դպրոցն ավարտելուց հետո 1907 թվականին ընդունվում է բարձրագույն տեխնիկական դպրոցի ճարտարապետության ֆակուլտետը, սակայն այնտեղ սովորում է ընդամենը մեկ կիսամյակ։ 1908 թվականին Վիեննայի գրաֆիկական արվեստի ակադեմիայում ուսումնասիրում է գեղանկարչություն, իսկ 1911 թվականին շարունակում է նույն զբաղմունքը Մյունխենի Յուլիուս Լիցի պետական գեղարվեստական դպրոցում։ 
210px|մինի|ձախից|Ֆրից Լանգը երկրորդ կնոջ Թեա ֆոն Հարբոուի հետ,1924 թ. լուսանկար
 Մասնակցությունը պատերազմին 
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին տեղափոխվում է Վիեննա։ 1915 թվականի հունվարի 12-ին որպես կամավոր մեկնում է պատերազմ` ծառայության անցնելով № 13 հրետանային դիվիզիոնում։ Ռազմաճակատում 3 անգամ վիրավորվում է, ենթարկվում է կոնտուզիայի։ 1918 թվականին ճանաչվում է ռազմական ծառայության համար ոչ պիտանի և զորացրվում` ստանալով լեյտենանտի կոչում։

 Ամուսնություն 
Երեք անգամ ամուսնացած է եղել։ Առաջին կինը՝ Էլիզաբեթ Ռոզենտալն էր, ում հետ ամուսնացել է 1919 թվականին։ Նա մահացել է 1920 թվականի սեպտեմբերի 25-ին։ Երկրորդ կնոջ՝ գրող և սցենարիստ Թեա ֆոն Հարբոուի հետ ծանոթացել է 1920 թվականին «May-Film GmbH» ընկերությունում աշխատելու տարիներին, ում հետ ամուսնացել է 1922 թվականին, ով միաժամանակ համագործակցել է նրա հետ որպես սցենարիստ։ Նրանք միասին աշխատել են մինչև 1933 թվականը՝ նրանց ամուսնալուծվելը։

1971 թվականին գաղտնի ամուսնացել է քարտուղարուհի և ասիստենտ Լիլի Լաթեի հետ, ում հետ ծանոթ էր դեռևս 1930-ական թվականներին։

 Կենսագրական այլ փաստեր 
Ֆրից Լանգը մահացել է 1976 թվականի օգոստոսի 2-ին Կալիֆորնիա նահանգի Բևեռլի Հիլզ քաղաքում։

2007 թվականին Արտյոմ Դեմենոկը Գերմանիայում նկարահանել է «Ֆրից Լանգ» վավերագրական ֆիլմը։

 Կարիերա և ֆիլմագրություն 
մինի|աջից|Ֆրից Լանգը (աջից) օպերատոր Կուրտ Կուրանտի հետ
Կինոյում իր աշխատանքը սկսել է որպես սցենարիստ։ Սցենարներ սկսել է գրել դեռևս պատերազմի ընթացքում հոսպիտալում գտնվելու ժամանակ։

1918 թվականի օգոստոսին ծանոթանում է գերմանացի կինոպրոդյուսեր Էրիխ Պոմերի հետ, ով նրան հրավիրում է որպես սցենարիստ աշխատելու «Decla» կինոստուդիայում։

Առաջին ինքնուրույն ռեժիսորական աշխատանքը 1919 թվականին նկարահանված «Խարակիրի» ֆիլմն էր։ Նրա հետագա գրեթե բոլոր ֆիլմերը ունեն ռոմանտիկ և էքսպրեսիոնիստական բնույթ, որոնցից շատերը ունեն մի քանի ժամ տևողություն։ 
 «Սարդերը» (Die Spinnen, 1. Teil - Der Goldene See, 1919; Die Spinnen, 2. Teil - Das Brillantenschiff, 1920) - արկածային դրամա կորած քաղաքակրթության գանձերի որոնման մասին.
 «Հոգնած մահ» (Der Müde Tod, 1921) - փիլիսոփայական-լիրիկական այլաբանական ֆիլմ, որտեղ պատմվում է սիրո մասին, որը փորձում է հաղթել մահին.
 «Դոկտոր Մաբուզե - խաղացողը» (Dr. Mabuse, der Spieler, 1922) - մասշտաբային դետեկտիվ դրամա գերհանցագործի մասին՝ հիմնված Նորբերտ Ժակի վեպի վրա.
 «Նիբուլինգները» (Die Nibelungen: Siegfried, 1924; Die Nibelungen: Kriemhilds Rache, 1924) - էպիկական ֆանտաստիկա, նկարահանված Զիգֆրիդի մասին հին հունական ասքի մոտիվներով.
 «Մետրոպոլիս» (Metropolis, 1927) - անտիուտոպիական ֆիլմ, որը հսկայական ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի սոցիալական և գիտական ֆանտաստիկայի վրա, որը համր կինոյի պատմության ամենախոշոր բյուջե ունեցող ֆիլմն է։ 
 «Կինը լուսնի վրա» (Frau im Mond, 1929) - տիեզարական թռիչքի մասին առաջին ֆիլմը, նկարահանված է հաշվի առնելով այդ ժամանակի գիտական և տեխնիկական հնարավորությունները։

Նրա առաջին ձայնային ֆիլմը 1931 թվականին նկարահանված «М» դետեկտիվ ժանրի դրաման էր, որը պատմում է սերիական մարդասպանի մասին, ում ցանկանում են բռնել ոչ միայն ոստիկանները, այլ նաև հանցագործների մի խումբ։ Այս ֆիլմը իր ժանրի կինոյի պատմության լավագույն գործերից է համարվում։

Վեջին գերմանական ֆիլմը դարձավ «Դոկտոր Մաբուզեի կտակը» (Das Testament des Dr. Mabuse, 1933)։ Ֆիլմը ցուցադրությունը սակայն Գերմանիայում արգելվեց։

1934 թվականին մեկնում է ԱՄՆ և նույն թվականի հունիսի 1-ին պայմանագիր է կնքում «Metro-Goldwyn-Mayer» կինոընկերության հետ։ Հոլիվուդում նրան առաջարկում են մի շարք նախագծեր, որոնք նա մերժում է։ 1936 թվականին նկարահանում է իր առաջին ամերիկյան ֆիլմը՝ «Կատաղություն» (Fury, 1936), որը հանդիսանում էր «М» ֆիլմի յուրօրինակ տարբերակ։ 
Ընդհանուր թվով նկարահանել է 46 ֆիլմ, 36 ֆիլմի սցենարի հեղինակ է, 7 ֆիլմի պրոդյուսեր։

1939 թվականի օգոստոսի 14-ն ստանում է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն։ 1956 թվականին մեկնում է ԳՖՀ, որտեղ քննարկում է մի քանի նախագիծ սակայն չկայացնելով կոնկրետ որոշումներ հետ է վերադառնում ԱՄՆ՝ բնակվելով Բևեռլի Հիլզում։ 1957 թվականին գերմանացի պրոդյուսեր Արթուր Բրաուների առաջարկով նկարահանում է «Հնդկական գերեզման» (Das Indische Grabmal, 1958) և «Դոկտոր Մաբուզեի հազար աչքերը» (Die tausend Augen des Dr. Mabuse, 1960) ֆիլմերը։

1963 թվականին Ժան-Լյուկ Գոդարի «Ատելություն» (Le mepris) ֆիլմում խաղում է ինքն իրեն։ 1964 թվականին Կաննի կինոփառատոնի ժյուրիի անդամ է եղել։

 Ֆիլմագրություն 
 տարի  անվանում  բնօրինակ անվանում  նկարագրություն 1919  Խառնածինը  Halbblut  չի պահպանվել 1919  Սիրո տիրակալը  Herr der Liebe  չի պահպանվել 1919  Խարակիրի  Harakiri  «Մադամ Բատերֆլայի» հիմունքներով 1919  Սարդերը. Մաս 1. Ոսկե լիճը  Die Spinnen, 1. Teil - Der Goldene See  Արկածային ֆիլմ կորած գանձերի մասին շշում գրված ուղերձի մասին
չի պահպանվել 1920  Սարդերը. Մաս 1. Ադամանդե նավակը  Die Spinnen, 2. Teil - Das Brillantenschiff   1920  Թափառող կերպար  Das wandernde Bild  Մելոդրամա. Պահպանվել է մասամբ 1921  Չորս հոգի կնոջ շուրջ  Vier um die Frau  Մելոդրամա 1921  Հոգնած Մահ  Der Müde Tod  Էքսպրեսիոնիստական պատմություն, որտեղ Մահը հանդիսանում է գործող անձ 1922  Դոկտոր Մաբուզե - խաղացողը  Dr. Mabuse, der Spieler  Ռեժիսորի սիրված հերոսի, հանճարեղ գողի մասին 1-ին ֆիլմը (4 ժամ տևողությամբ) 1924  Նիբուլինգներ  Die Nibelungen: Siegfried, Die Nibelungen: Kriemhilds Rache  Դասական էպոսի էկրանավորում 1927   Մետրոպոլիս  Metropolis  Ապագայի աշխարհի և կին-ռոբոտի մասին ֆիլմ 1928  Լրտեսները  Spione  Լրտեսական թրիլլեր 1929  Կինը Լուսնի վրա  Frau im Mond  Գիտական ֆանտաստիկա 1931  М (Քաղաքը փնտրում է մարդասպանին)  M  Հոգեբանական թրիլլեր մոլագար մարդասպանի մասին.ռեժիսորի առաջին հնչունային ֆիլմը 1933  Դոկտոր Մաբուզեի կտակը  Das Testament des Dr. Mabuse   1934  Լիլիոմ  Liliom  Ֆանտաստիկ հեքիաթային պատմություն հոգիների տեղափոխության մասին 1936  Ցասում  Fury  Մի երիտասարդի սխալմամբ մահապատժի են ենթարկում։ Նա ողջ է մնում և սկսում է վրեժ լուծել այդ քաղաքի բնակիչներից 1937  Կյանքը տրվում է մեկ անգամ  You Only Live Once  Դատված հանցագործի և դատախազի օգնականուհու ողբերգական սիրո մասին 1938   Դու և ես  You and Me  Հանցագործ զույգի մասին 1940   Ֆրենկ Ջեյմսի վերադարձը  The Return of Frank James  Վեստեռն ժանրի ֆիլմ Ջեսսի Ջեյմսի եղբոր մասին  1940   Վեստեռն Յունիոն  Western Union  Վեստեռն  1941   Որս մարդու հետևից  Man Hunt  Թրիլլեր մի մարդու մասին, ում փնտրում են նացիստները և բրիտանացիները 1942   Moontide  Դրամա մի մարդու մասին, ով վախենում է նրանից, որ հարբած վիճակում կարող էր մեղ գալ սպանության համար 1943  Դահիճները նույնպես մեռնում են  Hangmen Also Die!  Թրիլլեր ֆիլմ այն մասին, թե ինչպես են նացիստները փնտրում մարդասպան Գեյդրիխին1944  Վախի նախարարություն  Ministry of Fear  Գրեհեմ Գրինի վեպի էկրանավորում, լրտեսական թրիլլեր 1944  Կինը պատուհանում  The Woman in the Window  Պրոֆեսորի և ճակատագրական գեղեցկուհու սիրո մասին թրիլլեր 1945  Մեղքի փողոց  Scarlet Street  Ֆիլմ-նուար հասարակ մարդու մեղսագործության մասին1946   Թիկնոց և դաշույն  Cloak and Dagger  Լրտեսական թրիլլեր պատերազմի ժամանակ Եվրոպայում կատարված գործողությունների մասին 1948   Գաղտնիք դռան հետևում  Secret beyond the Door  Կապույտ Մորուքի մոտիվներով հոգեբանական թրիլլեր 1950  Գետի մոտի տունը  House by the River  Գետի մոտ բնակվող մի ընտանիքի պատմություն 1950   Ամերիկացի պարտիզանները Ֆիլիպիններում  American Guerrilla in the Philippines Ռազմական ֆիլմ  1952   Տխրահռչակ ռանչո  Rancho Notorious  Վեստեռն ֆիլմ, որտեղ գլխավոր հերոսը փնտրում է իր սիրած աղջկա սպանողին 1952   Ընդհարում գիշերվա մեջ Clash by Night  Փոքրիկ քաղաքի կյանքի մասին պատմություն 1953   Երկնագույն գարդենիա The Blue Gardenia  Նուար ժանր դետեկտիվ 1953  Ուժեղ շոգ  The Big Heat  Ոստիկանության սպանության հետաքննություննը ներկայացնող դետեկտիվ-նուար 1954   Մարդկային ցանկություն  Human Desire  Էմիլ Զոլայի վեպի էկրանավորում 1955   Մունֆլիտ  Moonfleet  Գոթիկական մելոդարամ 18-րդ դարի Մեծ Բրիտանիայի մասին 1956  Մինչ քաղաքը քնած է  While the City Sleeps  դրամա 1956   Բանական մտածողության սահմանից այն կողմ   Beyond а Reasonable Doubt  Ֆիլմ նուար 1959  Բենգալյան վագրը  Der Tiger von Eschnapur  Հնդկաստանի մասին արկածային ֆիլմ 1959  Հնդկական գերեզման  Das Indische Grabmal  Բենգալյան վագր ֆիլմի շարունակություն 1960  Դոկտոր Մաբուզեի հազար աչքերը Die Tausend Augen des Dr. Mabuse 

 Գրականություն 
 George, Manfred (als: m.g.)։ „The Ministry of Fear. Paramaount“, in: Aufbau (New York, NY), Jg. 11, Nr. 7, 16. Februar 1945
 Moullet, Luc: Fritz Lang. Paris: Seghers, 1963
 Peter Bogdanovich: Fritz Lang in America. London: Studio Vista, 1967
 Lotte Eisner: Fritz Lang. London, 1976
 Frieda Grafe / Enno Patalas / Hans Helmut Prinzler: Fritz Lang, Reihe Film 7, Peter W. Jansen / Wolfram Schütte (Hg.), München: Hanser, 1976, ISBN 3-446-12202-8
 Ott, Frederick W.: The Films of Fritz Lang. Secaucus, NJ: Citadel, 1979
 Maibohm, Ludwig: Fritz Lang. (Heyne Filmbibliothek, Band 32). München: Heyne, 1981, ISBN 3-453-86034-9
 Kaplan, E. Ann: Fritz Lang. A Guide to References and Resources. Boston: K.G. Hall, 1981
 Dürrenmatt, Dieter: Fritz Lang. Leben und Werk. Basel: Museum des Films Basel, 1982
 Humphries, Reynold: Fritz Lang: cinéaste américain. Paris: Albatros, 1982
 Horak, Jan-Christopher: Anti-Nazi-Filme der deutschsprachigen Emigration von Hollywood 1939–1945. Münster: Maks, 1984
 Töteberg, Michael: Fritz Lang. (Rowohlts Monographien). Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1985
 Cornelius Schnauber: Fritz Lang in Hollywood. Unvollendete Memoiren. Wien, München, Zürich: Europaverlag, 1986, ISBN 3-203-50953-9
 Schütze, Larissa: Fritz Lang im Exil: Filmkunst im Schatten der Politik. München: Meidenbauer, 2006, ISBN 3-89975-587-1
 Nash, Ray R. / Ross, Stanley R. / Conelly, Robert B. (Ed.)։ Motion Picture Guide. Chicago, IL: Cinebooks, 1987
 Gehler, Fred / Kasten, Ullrich: Fritz Lang – Die Stimme von Metropolis. Berlin: Henschel, 1990, ISBN 3-362-00522-5
 Sturm, Georges: Fritz Lang. films, textes, références. Nancy: Presses universitaires Nancy, 1990
 Eisenschitz, Bernard / Bertetto, Paolo: Fritz Lang. La mise en scène. Paris: Cinémathèque Française, 1993
 Viviani, Christian: „Cape et Poignard. Le miroir et le geste“, in: Positif (Paris), Nr. 405, November, 1. November 1994
 McGilligan, Patrick: Fritz Lang. The Nature of the Beast. New York, NY: Faber and Faber, 1997
 Hoeppner, Klaus (Red.)։ Fritz Lang. Filmblätter. Filmografie. Bibliografie, Filmheft, Nr. 6, Berlin: Filmmuseum Berlin – Deutsche Kinemathek, 2001
 Mikuž, Jure / Vrodlovec, Zdenko:„ Fritz Lang“. o.O., Moderna galerija, Revija Ekran
 Maik Bozza & Michael Herrmann (Hg.)։ Schattenbilder - Lichtgestalten. Das Kino von Fritz Lang und F.W. Murnau. Filmstudien. Hrsg. v. M. Bozza u. M. Herrmann. Bielefeld 2009.
 Michaux, Agnès. 'Je les chasserai jusqu'au bout du monde jusqu'à ce qu'ils en crèvent; Paris: Editions 1, 1997; ISBN 2-86391-933-4
 Friedrich, Otto. City of Nets: A Portrait of Hollywood in the 1940s; New York: Harper & Row, 1986; ISBN 0-06-015626-0 (See e.g. pp. 45–46 for anecdotes revealing Lang's arrogance.)
 Patrick McGilligan Fritz Lang: The Nature of the Beast; New York: St. Martins Press, 1997; ISBN 0-312-13247-6
 Cornelius Schnauber Fritz Lang in Hollywood; Wien: Europaverlag, c1986; ISBN 3-203-50953-9 (in German)
  - Contains interviews with Lang and a discussion of the making of the film M''

 Արտաքին հղումներ 
 IMDb-ում Ֆրից Լանգի էջ
 Ֆրից Լանգի կենսագրություն (via UC Berkeley Media Resources Center)
 КиноПоиск կայքում
 Senses of Cinema - Biographie
 Ֆրից Լանգը filmportal.de կայքում
 հարցազրույց Ֆրից Լանգի հետ, 1967 թ. 
 կենսագրություն

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:1890 ծնունդներ
Կատեգորիա:1976 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 2 մահեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ