Համաստեղություններ

Համաստեղություններ կամ աստեղատներ, երկնոլորտը պայմանականորեն բաժանող տիրույթներ՝ աստղային երկնքում դյուրին կողմնորոշվելու համար։ Հնում համաստեղություններ են անվանել երկնքում պայծառ աստղերով առանձնացվող բնորոշ պատկերները։

 Հայկական լեռնաշխարհում 
Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների աստղային երկնքի նկատմամբ հետաքրքրության մասին են վկայում ավելի քան 3 հազարամյակի վաղեմության՝ համաստեղություններ պատկերող բազմաթիվ ժայռապատկերներ։ Աստղագոտին, որով անցնում է Արեգակի տարեկան ուղին (խավարածիր), հին ժողովուրդները բաժանել են 12 համաստեղությունների (Խոյ, Ցուլ, Երկվորյակներ, Խեցգետին, Առյուծ, Կույս, Կշեռք, Կարիճ, Աղեղնավոր, Այծեղջյուր, Ջրհոս, Ձկներ)։ Աստղագոտին անվանել են Կենդանաշրջան, իսկ դրա համաստեղությունները՝ կենդանակերպ։ Անանիա Շիրակացու աշխատություններում բերված է յուրաքանչյուր կենդանակերպում երևացող աստղերի քանակը։ Միջնադարյան մի շարք թարգմանական և հայկական բնագրային աշխատություններում հեղինակները, հետևելով Պլատոնին, տվել են կենդանակերպի ու մարդու մարմնի մասերի «համապատասխանության» նկարներ և դրանց բացատրությունները։ Հայտնի է, որ միջնադարում բախտագուշակները պետությունների և մարդկանց ճակատագրերը, պատերազմները և երկրային այլ երևույթներ կապել են համաստեղությունների և լուսատուների հետ։ Սակայն հայ տոմարագետ-աստղագետները (սկսած Անանիա Շիրակացուց, որն այդ բոլորը համարել է «բարբաջանք») հանդես են եկել աստղագուշակության դեմ։ Նրանք բացատրել են կենդանակերպի անունները՝ նկատի ունենալով, թե դրանցից յուրաքանչյուրում Արեգակի գտնվելը ինչ ազդեցություն է գործում Երկրի վրա։ Այսպես, ըստ Հակոբ Ղրիմեցու, Խոյ է կոչվում գարնան առաջին կենդանակերպը, քանի որ «խոյը ծննդական է», և Արեգակը, այդ կենդանակերպում գտնվելիս, «Երկիրը շարժում է ծննդականության»։ Առյուծ կենդանակերպում գտնվելիս Արեգակն այնպես է հզորանում, որ կարող է նույնիսկ վնաս պատճառել մարդկանց։ Արեգակի՝ Ձկներ կենդանակերպում գտնվելու ժամանակ, առատ ձնհալի հետևանքով Երկիրը ձկան նման լողում է ջրի մեջ և այլն։ Երևանի Մատենադարանի ձեռագրերում պահպանվել են կենդանակերպերի նկարներ և այլ համաստեղությունների վերաբերյալ տեղեկություններ։ Համաստեղությունների դիցաբանական անուններն ունեն իրենց հայկական համարժեքները (Օրիոն՝ Հայկ, Հերկուլես՝ Վահագն և այլն)։ Համաստեղությունների փոխդասավորության, անվանումների և աստղերի աստղային մեծությունների մասին տեղեկություններ կան «Համատարած աշխարհացոյց» և «Աստղալից երկինք» քարտեզներում։

 Կարճ նկարագիր 
Երկնակամարում իրարից փոքր անկյունային հեռավորության վրա գտնվող աստղերը եռաչափ տարածության մեջ կարող են դասավորված լինել իրարից շատ հեռու։ Մի համաստեղության մեջ երևացող աստղերը կարող են և՛ մոտ լինել և՛ շատ հեռու ու իրար հետ ոչ մի կապ չունենալ։ Հնադարում մարդիկ տեսնում էին աստղերի դասավորվածության մեջ որոշակի համակարգվածություն և ըստ դրա ձևավոր համաստեղություններ։ Ժամանակի ընթացքում դիտորդները տեսել են տարբեր համաստեղություններ և նրանց ուրվագծերը, և նրանց անվանումներից շատերի բացատրությունը մինչ այժմ պարզ չէ։ Մինչև XIX դարը համաստեղությունը հասկացվում էր որպես աստղերի որոշակի խումբ, ոչ թե երկնակամարի մի հատված։ Այդ դեպքում ստացվում էր, որ նույն աստղը կարող էր պատկանել 2 տարբեր համաստեղության, իսկ տարածքները, որտեղ աստղերի քանակը քիչ էր համաստեղության չէր պատկանում։

1922 թվականին Հռոմում Միջազգային աստղագիտական միության I Գլխավոր ասամբլեայի որոշմամբ վերջնականապես որոշվեց երկնակամարի բաժանման 88 համստեղությունների ցանկը։ 1928 թվականին որոշվեց համաստեղությունների միանշանակ և հստակ սահմանները, գծված 1875 ժամանակաշրջանի ընդունված երկնային կոորդինատների հասարակածային համակարգում հաստատուն ուղղակի ծագման և թեքության գծերով։

Հինգ տարվա ընթացքում ահմաններն անընդհատ ճշտվում էին։ 1935 թվականին համաստեղությունների  սահմանները վերջնականապես հաստատվեցին, իսկ աստղագետները պայամանավորվեցին այլևս չփոփոխել։

88 համաստեղություններից միայն 48-ն են հնադարյան, նրանց անուններն ու աստղերը (բայց ոչ պատկերումը) ընդգրկված են Կլավդիոս Պտղոմեոսի «Ալմագեստ» կատալոգում, որն ապրել է II դարում։

Նրանք ընդգրկում են այն տարածքները որ տեսանելի է Եվրոպայի հարավից։ Ավելի վաղ Պտղոմեոսի պատկերած համաստեղությունները կարելի է գտնել աս-Սուֆի «Անշարժ աստղերի գիրք» աշխատությունում։ Նա ապրել է 903-998 թվականները։ Մյուս ժամանակակից համաստեղությունները մտցվել են XVII—XVIII դարերում, հարավային երկնքի ուսումնասիրման  և հյուսիսային երկնքի «դատարկ տեղերի» լրացման արդյունքում։ Համաստեղությունները կարող են անվանվել իրական կամ հնարված կենդանիների  անուններով (Մեծ Արջ, Առյուծ, Վիշապ), հունական առասպելների հերոսների անուններով (Կասիոպեա, Անդրոմեդա) կամ առարկաների անուններով, որոնց հիշեցնում է աստղերի դասավորությունը (Կշեռք, Հյուսիսային Թագ)։

12 համաստեղություններ ավանդաբար անվանում են Կենդանակերպեր, որոնցով անցնում է Արեգակի կենտրոնը տարվա ընթացքում՝  արեգակնածիրը (Խավարածիր)։ Նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 17-ը (2014 ժամանակաշրջան) Արեգակը գտնվում է Օձակրի համաստեղությունում։ Այդ համաստեղությունը նույնպես Կենդանակերպ է, սակայն սնահավատությունը (թիվը-13, կենդանին-օձ) թույլ չտվեց աստղագուշակներին դասել համաստեղությունը այդ շարքումThe Constellations of the Zodiac։thumb|400x400px|Մեծ Արջի համաստեղությունը Յան Գավելի ատլասում|alt=

 Համաստեղությունների ցանկ 
Միջազգային աստղագիտական միության կողմից պաշտոնապես ընդունվել են 88 համաստեղություն։ Աղյուսակում նշված է նաև լատիներեն անվանումը, հապավումը, մակերեսը քառակուսի աստիճաններով և  6,0m և ավելի պայծառությամբ աստղերի քանակը։

Համաստեղությունների ցանկըՀայերեն անունըԼատիներեն անունը Լատիներեն անվան սեռական հոլովըԿրճատձևըՄակերեսը (քառ.աստ.)Մակերեսըտոկոսներով6.0m-ից պայծառ
աստղերի քանակըԱգռավCorvusCorviCrv1840.45%15ԱղավնիColumbaColumbaeCol2700.65%40ՆետSagittaSagittaeSge800.19%20ԱղեղնավորSagittariusSagittariiSgr8672.10%115ԱղվեսVulpeculaVulpeculaeVul2680.65%45ԱյծեղջյուրCapricornusCapricorniCap4141.00%50ԱնդրոմեդաAndromedaAndromedaeAnd7221.75%100ԱնկյունակապNormaNormaeNor1650.40%20ԱռագաստVelaVelorumVel5001.21%110ԱռյուծLeoLeonisLeo9472.30%70ԱրծիվAquilaAquilaeAql6521.58%70Բերենիկեի վարսերComa BerenicesComae BerenicesCom3860.94%50ԳայլLupusLupiLup3340.81%70ԳավաթCraterCraterisCrt2820.68%20ԴանակCaelumCaeliCae1250.30%10ԴելֆինDelphinusDelphiniDel1890.46%30ԴրախտահավApusApodisAps2060.50%20ԵզնարածBootesBootisBoo9072.20%90ԵռանկյունիTriangulumTrianguliTri1320.32%15ԶոհասեղանAraAraeAra2370.57%30ԷրիդանEridanusEridaniEri11382.76%100ԵրկվորյակներGeminiGeminorumGem5141.25%70ԸնձուղտCamelopardalisCamelopardalisCam7571.83%50Թռչող ՁուկVolansVolantisVol1410.34%20ԺամացոյցHorologiumHorologiiHor2490.60%20ԼուսանLynxLyncisLyn5451.32%60ԽեցգետինCancerCancriCnc5061.23%60ԽոյAriesArietisAri4411.07%50ԿառավարAurigaAurigaeAur6571.59%90ԿասիոպեաCassiopeiaCassiopeiaeCas5981.45%90ԿարապCygnusCygniCyg8041.95%150ԿարիճScorpiusScorpiiSco4971.20%100ԿարկինCircinusCirciniCir930.23%20ԿենդանագիրPictorPictorisPic2470.60%30ԿենտավրոսCentaurusCentauriCen10602.57%150ԿետCetusCetiCet12312.99%100ՑեֆեոսCepheusCepheiCep5881.42%60ԿշեռքLibraLibraeLib5381.30%50ԿողմնացույցPyxisPyxidisPyx2210.54%25ԿոյսVirgoVirginisVir12943.14%95ԿռունկGrusGruisGru3660.89%30ՕրիոնOrionOrionisOri5941.44%120Հարավային ԵռանկյունիTriangulum AustraleTrianguli AustralisTrA1100.27%20Հարավային ԹագCorona AustralisCoronae AustralisCrA1280.31%25Հարավային ԽաչCruxCrucisCru680.17%30Հարավային ՀիդրաHydrusHydriHyi2430.59%20Հարավային ՁուկPiscis AustrinusPiscis AustriniPsA2450.59%25ՀեռադիտակTelescopiumTelescopiiTel2520.61%30ՀիդրաHydraHydraeHya13033.16%130Հյուսիսային ԹագCorona BorealisCoronae BorealisCrB1790.43%20ՀնդկացիIndusIndiInd2940.71%20ՁկներPiscesPisciumPsc8892.16%75ՃանճMuscaMuscaeMus1380.34%30ՄանրադիտակMicroscopiumMicroscopiiMic2100.51%20Մեծ ԱրջUrsa MajorUrsae MajorisUMa12803.10%125Մեծ ՇունCanis MajorCanis MajorisCMa3800.92%80ՄիաեղջյուրMonocerosMonocerotisMon4821.17%85ՄողեսLacertaLacertaeLac2011.59%35ՆապաստակLepusLeporisLep2900.70%40ՆավախելCarinaCarinaeCar4941.20%110ՈղնուցPuppisPuppisPup6731.63%140Ոսկե ՁկնիկDoradoDoradusDor1790.43%20Որսկան ՇներCanes VenaticiCanum VenaticorumCVn4651.13%30ՊեգասPegasusPegasiPeg11212.72%100ՊերսևսPerseusPerseiPer6151.49%90ՊոմպAntliaAntliaeAnt2390.58%20ՋրհոսAquariusAquariiAqr9802.38%90ՍեղանասարMensaMensaeMen1530.37%15ՍեքստանտSextansSextantisSex3140.76%25ՍիրամարգPavoPavonisPav3780.92%45ՎահանScutumScutiSct1090.26%20ՎահագնHerculesHerculisHer12252.97%140ՎառարանFornaxFornacisFor3980.96%35ՎիշապDracoDraconisDra10832.63%80ՏուկանTucanaTucanaeTuc2950.71%25ՑանցReticulumReticuliRet1140.28%15ՑուլTaurusTauriTau7971.93%125ՓյունիկPhoenixPhoenicisPhe4691.14%40Փոքր ԱռյուծLeo MinorLeonis MinorisLMi2320.56%20Փոքր ԱրջUrsa MinorUrsae MinorisUMi2560.62%20Փոքր ՁիEquuleusEquuleiEqu720.17%10Փոքր ՇունCanis MinorCanis MinorisCMi1830.44%20ՔամելեոնChamaeleonChamaeleontisCha1320.32%20ՔանդակագործSculptorSculptorisScl4751.15%30ՔնարLyraLyraeLyr2860.69%45ՕկտանտOctansOctantisOct2910.71%35ՕձSerpensSerpentisSer637Օձը բաժանված է երկու մասի` Օձի Գլուխ (Serpens Caput, 429 քառ.աստ.) և Օձի Պոչ (Serpens Cauda, 208 քառ.աստ.).1.54%60ՕձակիրOphiuchusOphiuchiOph9482.30%100

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Աստղագիտություն