Կայանբերդ

Կայանբերդ (ի սկզբանե՝ Ամրոց Հաղպատա Սուրբ Նշանի), Հայաստանի Լոռու մարզում՝ Հաղպատ և Ակներ գյուղերի միջև, Հայաստան-Վրաստան ավտոճանապարհի աջ կողմում վեր խոյացող հրվանդանի վրա։

Հաղպատից 4,24 կմ հեռավորության վրա՝ ծուռ գծով, դեպի արևմուտք, մի բարձր սարի գլխին է գտնվում Կայան բերդը, որը այժմ ավերված վիճակում է։ Արևելյան կողմը ձգվում է անդնդախոր Շերեկի ձորը, որի միջով անցնում է Ժիվանքայ գետակը։ Արևմտյան կողմում գտնվում է Դեբեդի դարձյալ անդնդախոր ձորը, որի միջով հոսում է ահեղագոչ համանուն գետը։ Բերդի հարավային կողմը գտնվում է Որնակ գյուղի տափում, որի հյուսիսային ափը, ցածրանում է մոտավորապես 106,7 մետր խորությամբ, և հետզհետե բարձրանում է քարաժայռերով, որոնց գլխին էլ գտնվում է բերդը։ Հյուսիսային մասը կազմում է մեծ ձորերի միացումից գոյացած ձոր։ Այսպիսով՝ բերդը չորս կողմից պատված է ձորերով, որոնք անառիկ դիրք են շնորհել իրեն ավազակաբարո հրոսակներից պաշտպանվելու համար։

Բերդը կազմված է երկու մասից, վերին և ստորին, որոնք միմյանց հետ միացած են սանդուղքաձև միջնադռնով։ Բերդի երկարությունը հարավից-հյուսիս ուղղությամբ, մոտավորապես մեկ քարընկեց է, իսկ լայնությունը՝ 17,775 մետր։

Բերդը պարսպապատ է, իր ամբողջ շրջապատում ունենալով մի քանի հաստահիմն կիսակլոր բրջեր, որոնց շրջապատը 3,5-ից մինչև 11 մետր է։ Պարիսպը մրճատաշ է և սարսափելի ամուր։ Բոլոր բրջերի վրա կան կարմիր քարե փոքրիկ խաչեր, առանց արձանագրությունների։

Եկեղեցին շինված է սրբատաշ քարից։

Համաձայն շինարարական արձանագրությունների՝ եկեղեցին կառուցվել է Զաքարե և Իվանե սպասալարների Հաղպատավանքի առաջնորդ Հովհաննես արքեպիսկոպոսի կողմից՝ 1233 թվականին։ Սկզբնական շրջանում այն կոչվել է «Ամրոց Հաղպատա Սուրբ Նշանի», իսկ Կայան և Դսեվանք անունները ավելի ուշ շրջանի են։ Ամրոցը մեր օրերում անվանում են նաև Ակնաբերդ. ամենայն հավանականությամբ Ակներ գյուղի մոտ գտնվելու համար։

Ակնաբերդի գլխավոր մուտքը հարավից է՝ կամարակապ դարպասով։ Կա մուտք նաև արևմուտքից։ Ներսում պահպանվել են բազմաթիվ շենքերի ավերակներ, ջրավազաններ, ջրամատակարարման կավե թրծված խողովակներ։ Ամրոցում կանգուն է Դսեվանք եկեղեցին։

Կայան բերդի մասին հարակից գյուղերի բնակիչները պահպանել են բազմաթիվ հետաքրքրաշարժ պատմություններ։

Պատմում են, թե վերջինս եղել է Վարդան Բարձրաբերցու ուսումնարանը, բայց դա ճիշտ չէ։ Բերդի եկեղեցու գմբեթը 1827 թ. սաստիկ երկրաշարժից ավերվեց։ Միայն 1838 թ. հարազատ եղբայրը՝ Մարգար, Վարդան և Հարություն Երզնկյացները նորոգեցին եկեղեցին։ Այս եկեղեցու հյուսիսիային պատի տակ, դրսում թաղված է նորոգողների մեծ եղբայր Մարգարը 1842 թ.։

Ժամանակագրական տեսակետից նայելով՝ այս բերդը շատ հին է։ Սրա կառուցման սկզբնավորությունը հայտնի չէ, միայն երևում է, որ Բագրատունյաց ժամանակ անվանի բերդերից մեկն է եղել։

Ամրոցը ավերվել է 1241 թվականին մոնղոլ-թաթարական արշավանքների ժամանակ։

 Պատկերասրահ 

 Տես նաև 
 Ջրաղացաձոր գյուղատեղի
 Ջրաղացաձորի կամուրջ
 Սուրբ Կիրակի մատուռ
 Լաստի Այր
 Ծակայր
 Զարնի Այր
 Պարնի Այր
 Հաղպատի վանք

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:1233 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոռու մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Հաղպատ