Աղվե

Աղվե կամ Աղուե, գավառ Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի կազմում՝ համաձայն Աշխարհացույցի։ Վարչական կենտրոնի և այլ բնակավայրերի մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

 Անվանում 
Ենթադրվում է, որ գավառի անվանումը նույնական է Աղվանք անվանը, որը գրաբարով նշանակում է գեղեցիկ, հաճելի։ Որոշ քարտեզներում նշվել է որպես Մեծկվենք (Մեծկուենք)՝ Արցախ նահանգի կազմում, իսկ Մեծկվենքը, որը Արցախի հյուսիս-արևելքում էր, նշվում էր որպես «Աղվե»։ Հատկանշական է, որ այդ երկու գավառները բավական հեռու են միմյանցից․ խոսքը ՀՀ Իջևանի և Արցախի Մարտակերտի շրջանների մասին է։

 Աշխարհագրություն 
Աղվեն եղել է Ուտիքի ութ գավառներից մեկը, հանդիսացել է սահմանային ծայրագավառ։ Արևելքում և հարավ-արևելքում սահմանակցել է Տուչքատակ գավառին, արևմուտքում և հյուսիս-արևմուտքում՝ Գուգարք նահանգի Կողբոփոր, Ծոբոփոր և Տաշիր գավառներին, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ Այրարատի Վարաժնունիք գավառին։ Հյուսիս-արևելքում՝ Կուր գետի ափից այն կողմ, Աղվանքն էր։

Տարածքով հոսում էր Աղստև գետը, որը թափվում էր Կուր։ Ունի լեռնային ռելիեֆ։ Կլիման մերձարևադարձային է՝ մեղմ ձմեռներ և շոգ ամառներ։ Հարմար է երկրագործության (այգեգործություն, դաշտավարություն և խաղողագործություն), ինչպես նաև անասնապահության համար։

Գավառի տարածքը համապատասխանում է ներկայիս ՀՀ Տավուշի մարզի Իջևանի շրջանին։

 Պատմություն 
Գավառը Ուտիք նահանգի կազմում եղել է դեռ Երվանդունիների թագավորության ժամանակ՝ համահայկական պետության կազմավորման տարիներին, սակայն Աքեմենյան շրջանում վերածվելով սատրապության՝ երկիրը կորցրել է որոշ ծայրագավառներ։ Հետագայում Աղվեն մտել է Մեծ Հայքի թագավորության մեջ՝ Արտաշես Ա Բարեպաշտի (մ․թ․ա․ 189 - մ․թ․ա․ 160)՝ հայկական հողերի միավորման արդյունքում, մինչև Հայաստանի առաջին բաժանումը (387)՝ ավելի քան կես հազարամյակ։ Տարածքը, Արցախի մի շարք գավառների և ամբողջ Ուտիքի հետ միասին, հաշվի առնելով Ուտիքում հայ բնակչության սակավությունը և աղվանական ցեղերի բազմաքանակությունը, անցել է Աղվանից մարզպանությանը (Սասանյան Պարսկաստան)։ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից կարճ ժամանակ անց աղվանների արքա Ուռնայրը ևս ընդունում է քրիստոնեություն և հիմնում աղվանից եկեղեցին։ Վերջինս 552 թվականին վերածվում է կաթողիկոսության, որի կենտրոնը Կապաղակն էր, իսկ միջնադարում մուսուլմանների նվաճումներից հետո՝ զարգացած միջնադարում տեղափոխվում է Արցախի Գանձասարի վանք։ Մոտ լինելով գավառին՝ դրա բնակչությունը շարունակում է ապրել Աղվեում։

Ինչպես գավառը, այնպես էլ Ուտիք նահանգի հյուսային հատվածը, մշտապես հայկական պետությունների (Բագրատունիների թագավորություն, Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն, Զաքարյան իշխանապետություն) մեջ են մտել՝ դրանում հայկական իշխանությունների (Մածնաբերդ, Նոր Բերդ) գոյության պատճառով։ Դրանում բնակվող սակավաքանակ քրիստոնեադավան ուտիները Աղվանքի թագավորության կործանումից և արաբական նվաճումներից հետո աստիճանաբար տեղափոխվել են լեռնային շրջաններ, հաճախ ձուլվել հայ բնակչությանը։ Տարածաշրջանը չի զրկվել բնիկ բնակչությունից անգամ ուշ միջնադարում այստեղ հաստատված կիսաքոչվոր և քոչվոր անսասնապահ ցեղերի՝ կարակոյունլու և ակկույունլու թուրքմենների, օղուզների և զանազան թյուրքալեզու գերդաստանների զանգվածային թափանցման պատճառով, քանի որ ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի սկիզբը գտնվել է վրացական պետությունների կազմում (Վրաց թագավորություն, Քարթլի, Քարթլի-Կախեթ)։

Նոր շրջանում՝ ռուս-պարսկական պատերազմի արդյունքում, միացել է Ռուսական կայսրությանը, եղել Թիֆլիսի, ապա Ելիզավետպոլի նահանգների կազմում, իսկ 1918 թվականից մտել է Հայաստանի Հանրապետության կազմ։ 1920 թվականի նոյեմբերին այստեղից է սկսել Հայաստանի խորհրդայնացումը։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
 Ինճիճյան Ղ., Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց, Վնտ., 1822
 Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ “Աշխարհացոյց”-ի
 Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ “Աշխարհացոյց”-ի, Երևան, 1963
 Ուլուբաբյան Բ.Ս., Դրվագներ Հայոց Արևելից կողմանց պատմության IV-VII դդ., Երևան, 1981

 Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Ուտիքի գավառներ