Մախաչկալա

Մախաչկալա (, , , , , Лакско-русский словарь. Лакку мазрал ва оьрус мазрал словарь. М., Гос. изд-во иностранных и национальных словарей, 1962. с. 336, 340, ), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնության կազմում գտնվող Դաղստանի Հանրապետությունում,  վերջինի մայրաքաղաքը, Հյուսիս-Կովկասյան տարածաշրջանի բնակչությամբ երրորդ քաղաքը և Հյուսիս-Կովկասյան դաշնային շրջանի խոշորագույն քաղաքը։

 Պատմություն 
Բնակավայրը հիմնադրված է եղել 1844 թվականին որպես ռուսական ռազմական ամրություն և ստացել է Պետրովսկոյե անվանումը։ 1857 թվականին բնակավայրը քաղաքի կարգավիճակ է ստանում և սկսում կոչվել։ Պետրովսկ նավահանգստային քաղաք, ինչը կապված է այն լեգենդի հետ, որ 1722-1723 թվականներին՝ ռուսական բանակի պարսկական արշավանքի ժամանակ, այստեղ տեղակայված է եղել Պետրոս Ա կայսրի ճամբարը։

1921 թվականի մայիսի 14-ին Դաղստանի հեղափոխական կոմիտեի հրամանով քաղաքը դարձել է Դաղստանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության մայրաքաղաքը և վերանվանվել է Մախաչկալա Մախաչ Դախադաևի պատվին։

Այն տեղանքն, որտեղ հիմնվել է ամրոցը, լեռնցիների կողմից Միջին դարերից հայտնի է Անժի-Կալա անվամբ ()՝ թուրքերենից թարգմանաբար նշանակում է «Մարգարտյա Ամրոց»։

Քաղաքում բնակվում է Դաղստանի, Ռուսաստանի և նախկին ԽՍՀՄ-ի 60-ից ավելի ազգություն։

 Աշխարհագրություն 
 Աշխարհագրական դիրք 
Մախաչկալան գտնվում է Մեծ Կովկասի նախալեռների մոտակայքում, Կասպից ծովի առափնյայի և Տարկի Տաու լեռան միջև ընկած մինչև 3 կմ լայնությամբ նեղ ցածրադիր հարթավայրում։

 Ջրաբանություն 
Քաղաքը գտնվում է Կասպից ծովի ափին։ Քաղաքի տարածքով անցնում են Չերկես-օզեն (Տալգինկա) և Տարնաիր գետերը։ Հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ քաղաքը հատում է Հոկտեմբերյան հեղափոխության ջրանցքը։ Քաղաքի տարածքում գտնվում են Վուզովսկոե, Ակ-Գյոլ, Գրյազևոե լճերը։

 Կլիմա 
Քաղաքի կլիման չափավոր ցամաքային է։ Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +12,4 ˚C: Ամառը շոգ է, ամռան ամիսների միջին ջերմաստիճանը կազմում է 23,6 ˚C, ցերեկային առավելագույն ջերմաստիճանը՝ +36-38 ˚C: Ձմեռը շատ մեղմ է։ Միջին ջերմաստիճանը +1,7 ˚C է, իսկ գիշերը 0 ˚C-ից ցածր է։ Տեղումների տարեկան քանակը 410-450 մմ է, տարեկան հարաբերական խոնավությունը 70 % է (ձմռանը՝ մինչև 80 %), իսկ հուլիսին և օգոստոսին՝ մոտ 50 %։ Ամռան ամիսներին լինում է պարզ օրերի առավելագույն քանակություն։ Ամռան տևողությունը (+15 ˚C ջերմաստիճանով) կազմում է 150 օր։ Այն սկսվում է մայիսի 11-ից, վերջանում հոկտեմբերի 7-ին։ Այստեղ գերիշխում են հարավարևելյան և հյուսիսարևմտյան քամիները։

 Տարեկան միջին ջերմաստիճանը՝ +12,4 ˚C,
 Քամու տարեկան միջին արագությունը՝ 3,7 մ/վ,
 Օդի տարեկան միջին խոնավությունը՝ 70 %:

 Բնակչություն 
2015 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ բնակչության թվով Մախաչկալան 1114 քաղաքների թվում զբաղեցնում էր 27-րդ տեղը։

Մախաչկալան Հյուսիս-Կովկասյան Դաշնային օկրուգում ամենաբնակեցված քաղաքն է և ռուսական քաղաքներից ամենաարագ աճ ունեցող քաղաքը։
19761979198219851986198919901991199219931994226 000251 371278 000282 000311 000317 475310 000317 000322 000321 000320 00019951996199719981999200020012002200320042005326 000331 000335 000335 000332 000330 000327 600462 412462 400464 000465 0002006200720082009201020112012201320142015466 000467 000464 200465 854572 076572 100574 277576 194578 332583 233

 Ազգային կազմ 
2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝

 բնակչություն,  քաղաքային օկրուգ,  2010 թվական, մարդբաժին,% բնակչություն,  բնակավայրեր  2010 թվական, մարդբաժին,% բնակչություն,  մասնավորապես քաղաքը  2010 թվական, մարդբաժին,% ավարներ  186 088  26,70 %  36 465  29,22 %  149 623  26,15 % կումիկներ  133 592  19,17 %  47 089  37,73 %  86 503  15,12 % դարգիններ  106 631  15,30 %  18 058  14,47 %  88 573  15,48 % լեզգիներ  88 604  12,71 %  4 125  3,31 %  84 479  14,77 % լակեր  86 089  12,35 %  6 183  4,95 %  79 906  13,97 % ռուսներ  37 641  5,40 %  1 733  1,39 %  35 908  6,28 % թաբասարաններ  14 086  2,02 %  1 047  0,84 %  13 039  2,28 % ռուտուլներ  8 673  1,24 %  635  0,51 %  8 038  1,41 % ագուլներ  6 581  0,94 %  604  0,48 %  5 977  1,04 % ադրբեջանցիներ  6 333  0,91 %  416  0,33 %  5 917  1,03 % նողայներ  6 330  0,91 %  5 076  4,07 %  1 254  0,22 % ցախուրներ  3 167  0,45 %  595  0,48 %  2 572  0,45 % թաթարներ  2 139  0,31 %  76  0,06 %  2 063  0,36 % հայեր  1 501  0,22 %  42  0,03 %  1 459  0,26 % չեչեններ  1 179  0,17 %  100  0,08 %  1 079  0,19 % այլ  3 473  0,50 %  129  0,10 %  3 344  0,58 % չեն նշել 4 778  0,69 %  2 136  1,71 %  2 342  0,41 % ընդհանուր  696 885  100,00 %  124 809  100,00 %  572 076  100,00 %

 Հայերը Մախաչկալայում 
Մախաչկալայում հայկական համայնքը ձևավորվել է 19-րդ դարի կեսին։ 1877-ից գործում է Սուրբ Պողոս-Պետրոս հայկական եկեղեցին։ Հայ բնակչության հիմնական մասը զբաղվել է առևտրով ու արհեստներով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին հայերի թիվը 1000 էրՀայ սփյուռք հանրագիտարան, Ե., 2003, էջ 466։։

 Տես նաև 
 Դաղստանի քաղաքներ

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Մախաչկալայի Վարչության պաշտոնական պորտալ
 Դաղստանի պատգամավորների Ազգային ժողով 
 Մախաչկալայի քաղաքապետ Սաիդ Ամիրովի պաշտոնական կայքը
 Մախաչկալայի գծապատկերը

Կատեգորիա:1844 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:19-րդ դարում հիմնադրված քաղաքներ
Կատեգորիա:Կասպից ծովի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Մախաչկալա
Կատեգորիա:Ռուսաստանի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Վերանվանված քաղաքներ