Հայաստանի համայնքներ

Հայաստանի համայնքներ, տեղական ինքնակառավարվող վարչատարածքային միավորներ Հայաստանում։ Համայնքները ընդգրկում են մեկ կամ ավելի թվով բնակավայրեր։ Հայաստանի բոլոր բնակավայրերն առանձին կամ այլ բնակավայրի (բնակավայրերի) հետ ընդգրկված են համայնքների մեջ։ Երևան և Գյումրի քաղաքները նույնպես համայնք են։ Հայաստանում տեղական ինքնակառավարման իրականացումը կարգավորվում է Հայաստանի Uահմանադրությամբ, որի 9-րդ գլխի 179-190 հոդվածներն ուղղակիորեն սահմանում են տեղական ինքնակառավարման հարցերը, «Տեղական ինքնակառավարման մասին» Հայաստանի oրենքով, որը հիմնվում է Տեղական Ինքնակառավարման մասին Եվրոպական Խարտիայի վրա, այլ oրենքներով և իրավական ակտերով։

Մեկ բնակավայր ընդգրկող համայնքին տրվում է այդ բնակավայրի, երկու և ավելի բնակավայր ընդգրկող համայնքին՝ առավել բնակչություն ունեցող բնակավայրի անվանումը։ Մեկից ավելի բնակավայր ընդգրկող համայնքի վարչական կենտրոն համարվում է առավել բնակչություն ունեցող բնակավայրը։ Կան նաև բացառություններ, օրինակ՝ Նաիրի, Անի, Արաքս և այլ համայնքներ։ Հայաստանում գոյություն ունեն նաև ազգային փոքրամասնություններով բնակեցված համայնքներ (Ֆիոլետովո, Վերին Դվին, Արզնի և այլն)։

Համայնքի սեփականությունը տնօրինելու, համայնքային հարցեր լուծելու համար ընտրվում են տեղական ինքնակառավարման մարմիններ (ՏԻՄ)՝ համայնքի ղեկավարներ և համայնքի ավագանիներ, որոնք օրենքով սահմանված կարգով ընտրվում են 5 տարի ժամկետով՝ ընդհանուր, հավասար, ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա՝ գաղտնի քվեարկությամբ։ Համայնքի ավագանու անդամների թիվը պայմանավորված է համայնքի բնակչության թվով և կարող է կազմել 5-65 հոգի։

Երբեմն հայերենում համայնք են անվանվում նաև հայկական տարբեր կազմակերպություններ (կրոնական համայնք, քաղաքային համայնք, հայկական համայնքները սփյուռքում և այլն)։ Հայկական համայնքներ կան Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Ռուսաստանում, Իրանում, Ֆրասնիայում և այլուր։

 Պատմություն 
մինի|Հայաստանի համայնքները|307x307փքս|ձախից
Հայաստանի Սահմանադրության ընդունումից հետո (1995 թվականի հուլիսի 5) Հայաստանի հանրային կառավարման համակարգում պետական կառավարմանը զուգահեռ ստեղծվեց տեղական ինքնակառավարման համակարգը։ Համայնքները կազմավորվել են դեռևս 1995 թվականի դեկտեմբերին՝ ներառվելով մարզերի մեջ։ ՏԻՄ-երի առաջին ընտրություններն առաջին անգամ անց են կացվել 1996 թվականի նոյեմբերի 10-ին։

Համաձայն Հայաստանի Սահմանադրության և Հայաստանի վարչատարածքային բաժանման մասին Հայաստանի օրենքի՝ Հայաստանի վարչատարածքային միավորներն են մարզերը և համայնքները։ Հայաստանը բաժանվեց 10 մարզերի և 931 համայնքների։ Մայրաքաղաք Երևանին տրվեց մարզի կարգավիճակ։ Մարզերը բաժանվեցին քաղաքային և գյուղական համայնքների, իսկ Երևանը՝ թաղային համայնքների։ Ի սկզբանե Հայաստանում գոյություն ունեցող 931 համայնքից 871-ը գյուղական էին (1999 թվականի տվյալներով)։ Շրջանները, որոնք գոյություն ունեին ՀԽՍՀ-ի օրոք, լուծարվեցին․ անկախության ձեռքբերումից հետո հատուկ տեղ գրավեց կենտրոնացած համակարգից անցումը ապակենտրոնացված տեղական կառավարման համակարգի։

 Համայնքների խոշորացում 
Համայնքների կառուցվածքի փոփոխության հարցը օրակարգ է մտել դեռևս 2008 թ-ին, սակայն բարեփոխման մշակումը սկսվեց 2011-ին, իսկ 2015-2022 թթ․ Հայաստանի Ազգային ժողովը սկսեց իրականացնել բարեփոխումը։ Կառավարությունը իրականացնում էր բարեփոխումը՝ հիմնավորելով այն գյուղական համայնքների բյուջեների ոչ բավարար լինելու հետ։ Առաջարկվում էր միավորել գյուղական և քաղաքային բնակավայրերը, որոնք ունեն հազարից ավելի քիչ բնակչությունՀՀ կառավարություն․ Համայնքների խոշորացման և միջհամայնքային միավորումների ձևավորման հայեցակարգ։ ՀՀԿ-ի կառավարման օրոք սկսված համայնքների խոշորացումը շարունակվեց հեղափոխությունից հետո։ Բարեփոխումները անցել են 6 փուլերով․ 2015 թվականին՝ 1-ին փուլ (915-ից 896), 2016 թվականին՝ 2-րդ փուլ (896-ից 793), 2017 թվականին՝ 3-րդ փուլ (793-ից 502), 2020 թվականին՝ 4-րդ փուլ (502-ից 483), 2021 թվականին՝ 5-րդ փուլ (483-ից 79), 2022 թվականին՝ 6-րդ փուլ (79-ից 71)։ Ամենածավալուն գործընթացն իրականացվել է 2021 թվականին, երբ 441 համայնք միավորվել է՝ ստեղծելով 36 նոր վարչատարածքային միավոր։ Հայաստանում, 2026 թվականի սկզբի դրությամբ գոյություն ունի 64 համայնք։

Բարեփոխումը հանդիպել է քննադատության մեծ ալիքին իր բոլոր փուլերի ժամանակ։ Քննադատությունը կապված էր ռեֆորմի իրական նպատակների և համայնքների՝ որպես թվով քիչ բնակավայրերի միության, թուլացման և ավելի հեշտ վերահսկելի դարձնելու հետ։ Անկախության ձեռքբերումից հետո ձևավորված ապակենտրոնացված համակարգը, փաստորեն, փոխարինվում էր կենտրոնացված համակարգին՝ հաճախ գործելով ՀԽՍՀ-ի ժամանակ գործող շրջանների տրամաբանությամբ։ Քննադատությունը նաև կապված էր ստանդարտների և սկզբունքների բացակայության, ինչպես նաև խոշորացված համայնքների ավագանիներում փոքր բնակավայրերը ներկայացնող ներկայացուցիչների բացակայության հետ։ Մյուս կողմից՝ խոշորացված համայնքներում մեծ բնակավայրերը հաճախ խթանում են փոքր գյուղերի զարգացմանը՝ ներգրավելով ավելի շատ ռեսուրսներ։

Այժմ Հայաստանում գործում է 71 համայնք։ Դրանք բաշխված են 10 մարզերի միջև։ Նրանք ձևավորված են կա՛մ բնակավայրերի համախմբմամբ, կա՛մ ազգային կազմով։ Որոշ համայնքներ Հայաստանում կրկնօրինակում են նախկին ՀԽՍՀ շրջանների զբաղեցրած տարածքները։ Այդպիսին է, օրինակ, Կոտայքի մարզի Նաիրի համայնքը, որը ձևավորվել է նախկին Նաիրի շրջանի հիման վրա։ Վաղարշապատ համայնքի ավագանու ընտրություններից առաջ նախատեսվում է միավորել այն Խոյ համայնքի հետ։ 2025 թ-ի նոյեմբերին իրականացված ընտրությունների արդյունքում Վաղարշապատ և Խոյ համայնքները միավորվեցին։

 Ձևավորում 
ձախից|մինի|300x300փքս|ՀՀ համայնքներում ղեկավարումը ստանձնած քաղաքական ուժերը`

Ներկա օրենսդրության համաձայն՝ ՀՀ համայնքները բաժանվում են երկու հիմնական տեսակների՝ խոշորացված և ոչ խոշորացված։ Խոշորացման չեն ենթարկվել միայն խոշոր բնակավայրերը՝ Երևան, Գյումրի, Վանաձոր, ինչպես նաև ազգային փոքրամասնությամբ բնակեցված որոշ գյուղեր՝ Արզնի, Վերին Դվին, Ֆերիկ, Ֆիոլետովո, Շամիրամ։ Մնացած բոլոր համայնքները խոշորացված են։ Գոյություն ունեն նաև խոշորացված ազգային փոքրամասնության համայնքներ՝ Ալագյազ, Արևուտ, Լերմոնտովո, Մեծաձոր։

Խոշորացված համայնքներում տեղական ինքնակառավարումը իրականացվում է ավագանու կողմից։ Հինգ տարի ժամկետով, համամասնական ընտրակարգով ընտրված ավագանին նշանակում է պատգամավորներից մեկին համայնքի ղեկավար։ Ավագանին կարող է անվստահություն հայտնել համայնքապետին (օրինակ՝ Ալավերդու համայնքապետի ինպիչմենթը 2022 թ-ին)։ Այդ դեպքում պետք է առաջադրվի նոր թեկնածու։ Ավագանին կլուծարվի, եթե այն ընդունակ չէ ընտրելու համայնքի ղեկավար։ Դրանից հետո տեղի են ունենում արտահերթ ընտրություններ։

Նման կերպով է ձևավորվում համայնքապետարանը չխոշորացված քաղաք-համայնքներում։ Երևանի, Գյումրու և Վանաձորի քաղաքապետներին ընտրում է ավագանին այնպես, ինչպես խոշորացված համայնքների դեպքում։

Ձևավորման այլ ուղի ունեն ազգային փոքրամասնություն ներկայացնող խոշորացված և ոչ խոշորացված համայնքները։ Դրանք ինն են՝ Լերմոնտովո, Ֆիոլետովո, Ալագյազ, Մեծաձոր, Շամիրամ, Արևուտ, Ֆերիկ, Արզնի, Վերին Դվին։ Այս համայնքներում ավագանին ընտրվում է մեծամասնական ընտրակարգով, իսկ համայնքի ղեկավարը ոչ թե ավագանու կողմից նշանակովի պաշտոն է, այլ ընտրվում է առանձին ընտրություններով։

Համայնքների մեծամասնությունում ավագանու համամասնական վերջին ընտրությունները տեղի են ունեցել 2021-2022 թթ․։ Ընտրությունների արդյունքում համայնքների մեծամասնությունում իշխանությունը ստանձնեց «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցությունը։ Իշխանության խմբակցությունները մեծամասնություն են կազմում ՀՀ 39 համայնքներում։ Երկուական համայնքում իշխանությունը ստանձնել է Բարգավաճ Հայաստան (Եղեգնաձոր, Աբովյան) և Շանթ (Տաթև, Կապան) կուսակցությունները։ Մնացած համայքները բաշխված են այլ քաղաքական ուժերի միջև՝ մեկական ձևով։ Որոշ համայնքներում ձևավորվել են տեղական դաշինքներ, որոնցից շատերը կրում են ընտրական ցուցակի առաջին թիվը զբաղեցնող անձի անունը, օրինակ՝ Գուրգեն Մարտիրոսյան դաշինքը (Արդարություն և Քաղաքացու որոշում) Գավառում, Առուշ Առուշանյան դաշինքը (Ազգային օրակարգ, Վերածնվող Հայաստան) Գորիսում և այլն։ Հետաքրքիր տաղտկալիությամբ էին անցել ընտրությունները Ճամբարակ համայնքում, որտեղ գրանցվել էր ընդամենը մեկ թեկնածու՝ Դեմոկրատական այլընտրանք կուսակցությունը։ Վերջինս էլ զբաղեցրեց բոլոր մանդատները ավագանիում և համայնքապետի պաշտոնը։

2025 թ-ի Գյումրի և Փարաքար համայնքների ավագանիների ընտրությունների արդյունքում «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը կորցրեց վերահսկողությունը այդ համայնքների նկատմամբ։

 Արագածոտնի մարզ 
Արագածոտնի մարզում գործում է թվով 8 համայնք։ Դրանք են՝ Աշտարակ, Ապարան, Ալագյազ, Ծաղկահովիտ, Թալին, Արևուտ, Մեծաձոր, Շամիրամ։ Շամիրամ համայնքը համարվում է ազգային փոքրամասնությամբ բնակեցված համայնք։ Շամիրամ գյուղում ապրում են եզդիներ և հայեր։

ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԱշտարակ համայնքկենտրոն|100x100փքս656․9825.107ԱշտարակԱգարակ, Աղձք, Անտառուտ, Ավան, Արագածոտն, Արուճ, Արտաշավան, Բազմաղբյուր, Բյուրական, Դպրեվանք, Լեռնարոտ, Լուսաղբյուր, Խնուսիկ, Կարբի, Կարին, Կոշ, Ղազարավան, Մուղնի, Նիգատուն, Նոր Ամանոս, Նոր Եդեսիա, Նոր Երզնկա, Ոսկեհատ, Ոսկեվազ, Սաղմոսավան, Սասունիկ, Վերին Սասունիկ, Տեղեր, Ուշի, Ուջան, Փարպի, Օհանավան, Օշական, Օրգով Ապարան համայնք կենտրոն|100x100փքս612,8925.172ԱպարանԱրագած, Արայի, Ափնա, Եղիպատրուշ, Երնջատափ, Թթուջուր, Լուսա, Ծաղկաշեն, Կայք, Հարթավան, Ձորագլուխ, Մելիք, Նիգավան, Շենավան, Շողակն, Չքնաղ, Ջրամբար, Սարալանջ, Վարդենիս, Վարդենուտ, ՔուչակԱլագյազ համայնք133,414.896ԱլագյազԱվշեն, Կանիաշիր, Ճարճակիս, Միջնատուն, Միրաք, Շենկանի, Ջամշլու, Ռյա թազա, Սադունց, Սիփան Ծաղկահովիտ համայնք17,142.163ԾաղկահովիտԲերքառատ, Գեղադիր, Գեղաձոր, Գեղարոտ, Լեռնապար, Ծիլքար,  Հնաբերդ, Նորաշեն, Վարդաբլուր Թալին համայնքկենտրոն|100x100փքս948,7538.060ԹալինԱգարակավան, Ակունք, Աշնակ, Արագածավան, Արտենի, Գառնահովիտ, Գետափ, Դաշտադեմ, Դավթաշեն, Դիան, Եղնիկ, Զարինջա, Զովասար, Թաթուլ, Իրինդ, Լուսակն Ծաղկասար, Կաթնաղբյուր, Կարմրաշեն, Կաքավաձոր, Հացաշեն, Ձորա, Մաստարա, Ներքին Բազմաբերդ, Ներքին Սասնաշեն, Նոր Արթիկ, Շղարշիկ, Ոսկեթաս, Պարտիզակ, Սուսեր, Վերին Բազմաբերդ, Վերին Սասնաշեն, Ցամաքասար Արևուտ համայնք144,35631ԱրևուտԴդմասար, Թլիկ, Կանչ, Հակո, Սորիկ Շամիրամ9,151․500ՇամիրամԱզգային փոքրամասնությամբ (եզդիներով) բնակեցված համայնքՄեծաձոր համայնք23,61305ՄեծաձորՕթևանՉշփոթել Մեծամոր համայնքի հետ

 Արարատի մարզ 
Արարատի մարզում գոյություն ունի 5 համայնք՝ Արտաշատ, Արարատ, Մասիս, Վեդի, Վերին Դվին։ Վերջինս բնակեցված է ասորիներով։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԱրտաշատ համայնքկենտրոն|102x102փքս620,76109․545ԱրտաշատԱբովյան, Ազատավան, Այգեզարդ, Այգեպատ, Այգեստան, Արաքսավան, Արևշատ, Բաղրամյան, Բարձրաշեն, Բերդիկ, Բերքանուշ, Բյուրավան, Բուրաստան, Գետազատ, Դալար, Դեղձուտ, Դիմիտրով, Դիտակ, Դվին, Լանջազատ, Կանաչուտ, Կաքավաբերդ, Հնաբերդ, Հովտաշեն, Մասիս, Մխչյան, Մրգանուշ, Մրգավան, Մրգավետ, Նարեկ, Նշավան, Նորաշեն, Շահումյան, Ոստան, Ջրաշեն, Վարդաշեն, Վերին Արտաշատ, Քաղցրաշեն Արարատ համայնք420,4144․434ԱրարատԱրարատ, Ավշար, Արմաշ, Երասխ, Զանգակատուն, Լանջառ, Նոյակերտ, Ուրցալանջ, Պարույր Սևակ, Սուրենավան, Վարդաշատ, ՏիգրանաշենՄասիս համայնք 18,7322․831ՄասիսԱյնթապ, Ազատաշեն, Արբաթ, Արգավանդ, Արևաբույր, Գեղանիստ, Գետափնյա, Դաշտավան, Դարակերտ, Դարբնիկ, Զորակ, Խաչփառ, Հայանիստ, Հովտաշատ, Ղուկասավան, Մարմարաշեն, Նիզամի, Նոր Խարբերդ, Նոր Կյուրին, Նորաբաց, Նորամարգ, Ջրահովիտ, Ռանչպար, Սայաթ-Նովա, Սիս, ՍիփանիկՎերին Դվին12,342․300Վերին ԴվինԱզգային փոքրամասնությամբ (ասորիներով) բնակեցված համայնքՎեդիի համայնքկենտրոն|114x114փքս40,2453․330ՎեդիԱյգավան, Արալեզ, Գինեվետ, Գոռավան, Դաշտաքար, Եղեգնավան, Լանջանիստ, Լուսաշող, Լուսառատ, Նոր Կյանք, Նոր Ուղի, Շաղափ, Ոսկետափ, Սիսավան, Վանաշեն, Տափերական, Ուրցաձոր, Փոքր Վեդի 

 Արմավիրի մարզ 
Արմավիրի մարզում համայնքների միավորումից հետո ձևավորվեց 8 համայնք՝ Արմավիր համայնք, Արաքս համայնք, Մեծամոր համայնք, Վաղարշապատ, Փարաքար համայնք, Ֆերիկ։ Վերջինս բնակեցված է եզդիներով և հայերով, ինչի պատճառով չի մտնում Վաղարշապատ համայնքի կազմի մեջ և առանձին համայնք է։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԱրմավիր համայնքկենտրոն|125x125փքս149,5165.515ԱրմավիրԱյգեվան, Արաքս, Լենուղի, Լուկաշին, Խանջյան, Հացիկ, Մայիսյան, Մյասնիկյան, Նորավան, Սարդարապատ Արաքս համայնք123,3827.934ԳայԱկնաշեն, Ապագա, Առատաշեն, Արաքս, Արտիմետ, Գրիբոյեդով, Լուսա, Խորոնք, Հայկաշեն, Մեծամոր, Ջրառատ, Ջրարբի Բաղրամյան համայնք506,6219.957ԲաղրամյանԱրգինա, Արևադաշտ, Արտամետ, Բագարան, Դալարիկ, Երվանդաշատ, Լեռնագոգ, Կողբավան, Հուշակերտ, Շենիկ ,Վանանդ, Տալվորիկ, ՔարակերտՄեծամոր համայնքկենտրոն|105x105փքս32,6278.682ՄեծամորԱլաշկերտ, Ակնալիճ, Ամասիա, Այգեշատ, Արազափ, Արգավանդ, Արևիկ, Արմավիր, Արտաշար, Բամբակաշատ, Բերքաշատ, Գետաշեն, Եղեգնուտ, Երասխահուն, Զարթոնք, Հայկավան, Մարգարա, Մրգաշատ, Նալբանդյան, Նոր Արմավիր, Նոր Արտագերս, Նոր Կեսարիա, Նորապատ, Շենավան, Ջանֆիդա, Ջրաշեն, Վարդանաշեն, Տանձուտ, Տարոնիկ, Փշատավան Չշփոթել Մեծաձոր համայնքի հետՎաղարշապատ համայնքկենտրոն|105x105փքս138,5176.263ՎաղարշապատՈսկեհատ, Աղավնատուն, Ամբերդ, Այգեշատ, Արագած, Արշալույս, Դաշտ, Դողս, Լեռնամերձ, Ծաղկալանջ, Ծաղկունք, Ծիածան, Հայթաղ, Հովտամեջ, Մոնթեավան, Մրգաստան, ՇահումյանՓարաքար համայնքկենտրոն|127x127փքս59,9128.740ՓարաքարԱյգեկ, Արևաշատ, Բաղրամյան, Թաիրով, Մերձավան․ Մուսալեռ, Նորակերտ, Պտղունք Ֆերիկ4,06441ՖերիկԱզգային փոքրամասնությամբ (եզդիներով) բնակեցված համայնք

 Գեղարքունիքի մարզ 
Հայաստանի մակերեսով ամենամեծ մարզը՝ Գեղարքունիքի մարզը, բաժանված է 5 համայնքների։ Սևան, Գավառ, Մարտունի, Վարդենիս, Ճամբարակ համայնքները հանդիսանում են Գեղարքունիքի համայնքները։ Մարզում ներառված էր նաև խոշորացված Գեղամասար համայնքը, որը հետագայում միացվել է Վարդենիս համայնքին։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԳավառ համայնքկենտրոն|146x146փքս668,3429.146ԳավառԲերդկունք, Գանձակ, Գեղարքունիք, Լանջաղբյուր, Լճափ, Ծաղկաշեն, Ծովազարդ, Կարմիր, Հայրավանք, Նորատուս․ ՍարուխանՃամբարակ համայնքկենտրոն|100x100փքս417,6511.993ՃամբարակԱղբերք, Այգուտ, Անտառամեջ, Արծվաշեն, Արտանիշ, Բարեպատ, Գետիկ, Դպրաբակ, Դրախտիկ, Թթուջուր, Ծափաթաղ, Կալավան, Ձորավանք, Ճապկուտ, Մարտունի, Շողակաթ, Ջիլ, Վահան Մարտունի համայնք1127,1289.207ՄարտունիԱստղաձոր, Արծվանիստ, Գեղհովիտ, Երանոս, Զոլաքար, Լեռնակերտ, Լիճք, Ծակքար, Ծովասար, Ծովինար, Ձորա, Մադինա, Ներքին Գետաշեն, Նշխարք, Վաղաշեն, Վարդաձոր, Վարդենիկ, Վերին ԳետաշենՍևան համայնք 319,5443.947ՍևանԳագարին, Գեղամավան, Դդմաշեն, Զովաբեր, Լճաշեն, Ծաղկունք, Ծովագյուղ, Նորաշեն, Չկալովկա, Սեմյոնովկա, Վարսեր Վարդենիս համայնք1213,0139․162ՎարդենիսԱզատ, Ախպրաձոր, Ակունք, Այրք, Ավազան, Արեգունի, Արփունք, Գեղամաբակ, Գեղամասար, Գեղաքար, Դարանակ, Զառիվեր, Լճավան, Լուսակունք, Խաչաղբյուր, Ծովակ, Կախակն, Կարճաղբյուր, Կութ, Կուտական, Մաքենիս, Մեծ Մասրիկ, Ներքին Շորժա, Նորաբակ, Նորակերտ, Շատջրեք, Շատվան, Ջաղացաձոր, Սոթք, Վանեվան, Վերին Շորժա, Տորֆավան, Տրետուք, Փամբակ, Փոքր Մասրիկ 

 Լոռու մարզ 
Լոռու մարզը, Կոտայքի մարզի հետ զուգահեռ, ամենաշատ համայնքներ ունեցող մարզն է։ Այստեղ կա 11 համայնք՝ Ալավերդի, Գյուլագարակ, Թումանյան, Փամբակ, Լերմոնտովո, Ֆիոլետովո, Վանաձոր, Սպիտակ, Ստեփանավան, Տաշիր, Լոռի Բերդ։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունՎանաձոր համայնքկենտրոն|157x157փքս25,1176․500ՎանաձորԳուգարք, Դարպաս, ՇահումյանԱլավերդի համայնքկենտրոն|105x105փքս295,1340.365ԱլավերդիԱխթալա, Ակներ, Ամոջ, Այգեհատ, Առողջարանին կից գյուղ, Արդվի, Արևածագ, Աքորի, Բենդիկ, Թեղուտ, Ծաթեր, Ծաղկաշատ, Կաճաճկուտ, Կարմիր Աղեկ, Հագվի, Հաղպատ, Ճոճկան, Մեծ Այրում, Մղարթ, Նեղոց, Շամլուղ, Շնող, Ջիլիզա, Սանահին կայարան, Փոքր Այրում, Քարկոփ, ՕձունԳյուլագարակ համայնք 199,718․853ԳյուլագարակԱմրակից, Գարգառ, Կուրթան, Հոբարձի, Պուշկինո, ՎարդաբլուրԹումանյան համայնք382,436․727ԹումանյանԱթան, Ահնիձոր, Դսեղ, Լորուտ, Մարց, Շամուտ, Չկալով, Քարինջ, ՔոբայրՓամբակ համայնք525,6713.710ՓամբակԱզնվաձոր, Անտառամուտ, Արջուտ, Բազում, Գուշար, Դեբեդ, Եղեգնուտ, Ժամատուն, Լեռնապատ, Լեռնաջուր, Ծաղկոց, Մարգահովիտ, Ձորագետ, Ձորա, Վահագնաձոր, Վահագնի, ՔարաբերդՍպիտակ համայնքկենտրոն|100x100փքս615,3143.460ՍպիտակԱրջհովիտ, Արևաշող, Գեղասար, Գոգարան, Լեռնանցք, Լեռնավան, Լուսաղբյուր, Խնկոյան, Ծաղկաբեր, Կաթնաջուր, Հարթա, Մեծ Պարնի, Նոր Խաչակապ, Շենավան, Շիրակամուտ, Ջրաշեն, Սարալանջ, Սարահարթ, Սարամեջ, ՔարաձորՍտեփանավան համայնքկենտրոն|100x100փքս59,0720․527ՍտեփանավանԱրմանիս, Կաթնաղբյուր, Ուրասար Տաշիր համայնքկենտրոն|100x100փքս403,5915․865ՏաշիրԱպավեն, Արծնի, Բլագոդարնոյե, Գետավան, Գոգավան, Դաշտադեմ, Լեռնահովիտ, Կաթնառատ, Կրուգլայա շիշկա, Ձյունաշող, Ձորամուտ, Մեդովկա, Մեծավան, Մեղվահովիտ, Միխայելովկա, Նովոսելցովո, Նորամուտ, Նորաշեն, Պաղաղբյուր, Պետրովկա, Պրիվոլնոյե, Սարատովկա, Սարչապետ Լոռի Բերդ համայնքկենտրոն|100x100փքս170,415.369Լոռի ԲերդԱգարակ, Բովաձոր, Լեջան, Կողես, Հովնանաձոր, Յաղդան, Սվերդլով, Ուռուտ Լերմոնտովո համայնք25,63880ԼերմոնտովոԱնտառաշենԱզգային փոքրամասնությամբ (ռուսներով/մոլոկաններով) բնակեցված համայնքՖիոլետովո համայնք44,301․271ՖիոլետովոԱզգային փոքրամասնությամբ (ռուսներով/մոլոկաններով) բնակեցված համայնք

 Կոտայքի մարզ 
Հայաստանի Կոտայքի մարզում ներառված է 11 համայնք․ Աբովյան, Ակունք, Արզնի, Բյուրեղավան, Գառնի, Հրազդան, Նաիրի, Ծաղկաձոր, Նոր Հաճն, Չարենցավան, Ջրվեժ։ Արզնի համայնքը բնակեցված է ասորիներով և համարվում է ազգային փոքրամասնությամբ բնակեցված համայնք։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունՀրազդան համայնք278,7166․582ՀրազդանԼեռնանիստ, Ջրառատ, Սոլակ, Քաղսի Աբովյան համայնքկենտրոն|100x100փքս173,8289․145ԱբովյանԱռինջ, Արամուս, Բալահովիտ, Գեղաշեն, Գետարգել, Կաթնաղբյուր, Կամարիս, Մայակովսկի, Պտղնի, Վերին Պտղնի Ակունք համայնք302,849․922ԱկունքԶառ, Զովաշեն, Կապուտան, Կոտայք, Հատիս, Նոր Գյուղ, Սևաբերդ Բյուրեղավան համայնք24,5212․229ԲյուրեղավանՋրաբեր, ՆուռնուսԳառնի համայնք58,7513․058ԳառնիԳեղադիր, Գեղարդ, Գողթ, Հացավան, ՈղջաբերդՆաիրի համայնք272,5925․708ԵղվարդԱրագյուղ, Բուժական, Զովունի, Զորավան, Պռոշյան, Սարալանջ, ՔասախԾաղկաձոր համայնքկենտրոն|118x118փքս395,367․240ԾաղկաձորԱղավնաձոր, Արտավազ, Գոռգոչ, Հանքավան, Մարմարիկ, Մեղրաձոր, ՓյունիկՆոր Հաճն համայնք98,0231․888Նոր ՀաճնԱրգել, Գետամեջ, Թեղենիք, Մրգաշեն, Նոր Արտամետ, Նոր Գեղի, Քանաքեռավան, ՔարաշամբՉարենցավան համայնքկենտրոն|100x100փքս24,52539․494ՉարենցավանԱլափարս, Արզական, Բջնի, Կարենիս, ՖանտանՋրվեժ համայնք54,9010․670ՋրվեժԶովք, ՁորաղբյուրԱրզնի համայնք18,073․004ԱրզնիԱզգային փոքրամասնությամբ (ասորիներով) բնակեցված համայնք

 Շիրակի մարզ 
Շիրակի մարզի համայնքները թվով 6-ն են՝ Աշոցք, Ամասիա, Գյումրի, Ախուրյան, Անի, Արթիկ։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԳյումրիկենտրոն|141x141փքս36,26118․600ԳյումրիԱխուրյան համայնք558,8944․950ԱխուրյանԱզատան, Ախուրիկ, Ախուրյան կայարանի գյուղ, Այգաբաց, Առափի, Արևիկ, Բայանդուր, Բասեն, Բենիամին, Գետք, Երազգավորս, Լեռնուտ, Կամո, Կապս, Կառնուտ, Կարմրաքար, Կրաշեն, Հայկավան, Հացիկ, Հացիկավան, Հովիտ, Հովունի, Ղարիբջանյան, Մայիսյան, Մարմաշեն, Մեծ Սարիար, Շիրակ, Ոսկեհասկ, Ջաջուռ, Ջաջուռավան, Ջրառատ, Վահրամաբերդ, Փոքրաշեն, Քեթի Ամասիա համայնք201,878․765ԱմասիաԱլվար, Աղվորիկ, Արավետ, Արդենիս, Արեգնադեմ, Բանդիվան, Բերդաշեն, Բյուրակն, Գառնառիճ, Գտաշեն, Դարիկ, Եղնաջուր, Երիզակ, Զարիշատ, Զորակերտ, Լորասար, Ծաղկուտ, Կամխուտ, Հողմիկ, Հովտուն, Մեղրաշատ, Շաղիկ, Ողջի, Պաղակն, ՋրաձորԱնի համայնք444,5422․986ՄարալիկԱղին, Անիավան, Անիպեմզա, Բագրավան, Բարձրաշեն, Գուսանագյուղ, Իսահակյան, Լանջիկ, Լուսաղբյուր, Հայկաձոր, Ձիթհանքով, Ձորակապ, Շիրակավան, Նորշեն, Ջրափի, Սառնաղբյուր, Սարակապ, ՔարաբերդԱշոցք համայնք558,6210․703ԱշոցքԱրփենի, Բաշգյուղ, Բավրա, Գոգհովիտ, Զույգաղբյուր, Թավշուտ, Թորոսգյուղ, Լեռնագյուղ, Կարմրավան, Կաքավասար, Կրասար, Հարթաշեն, Ձորաշեն, Ղազանչի, Մեծ Սեպասար, Մուսայելյան, Սալուտ, Սարագյուղ, Սարապատ, Սիզավետ, Վարդաղբյուր ,Ցողամարգ, Փոքր Սարիար, Փոքր Սեպասար Արթիկ համայնք 415,6952․263ԱրթիկԱնուշավան, Արևշատ, Գեղանիստ, Գետափ, Լեռնակերտ, Լուսակերտ, Հայկասար, Հայրենյաց, Հառիճ, Հոռոմ, Հովտաշեն, Մեծ Մանթաշ, Մեղրաշեն, Նահապետավան, Նոր Կյանք, Պեմզաշեն, Սարալանջ, Սարատակ, Սպանդարյան, Վարդաքար, Տուֆաշեն, Փանիկ, Փոքր Մանթաշ 

 Սյունիքի մարզ 
Սյունիքի մարզում գոյություն ունի 7 համայնք՝ Սիսիան, Գորիս, Տեղ, Տաթև, Կապան, Քաջարան, Մեղրի։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԿապան համայնքկենտրոն|100x100փքս799,8143․937ԿապանԱգարակ, Աղվանի, Աճանան, Անտառաշատ, Առաջաձոր, Արծվանիկ, Բարգուշատ, Գեղանուշ, Գոմարան, Դավիթ Բեկ, Դիցմայրի, Եղեգ, Եղվարդ, Ըրկենանց, Խդրանց, Խորձոր, Ծավ, Կաղնուտ, Ձորաստան, Ճակատեն, Ներքին Խոտանան, Ներքին Հանդ, Նորաշենիկ, Շիկահող, Շիշկերտ, Շրվենանց, Չափնի, Սզնակ, Սյունիք, Սրաշեն, Սևաքար, Վանեք, Վարդավանք, Վերին Խոտանան, Տանձավեր, Տավրուս, Ուժանիս, Օխտար Գորիս համայնք336,0429․540ԳորիսԱկներ, Աղբուլաղ, Բարձրավան, Խնձորեսկ, Հարթաշեն, Ձորակ, Ներքին Խնձորեսկ, Շուռնուխ, Որոտան, Վանանդ, Վերիշեն, ՔարահունջՄեղրի համայնք740,0511․769ՄեղրիԱգարակ, Ալվանք, Այգեձոր, Գուդեմնիս, Թխկուտ, Լեհվազ, Լիճք, Կարճևան, Կուրիս, Նռնաձոր, Շվանիձոր, Վահրավար, Վարդանիձոր, ՏաշտունՍիսիան համայնքկենտրոն|131x131փքս1723,0432․274ՍիսիանԱխլաթյան, Աղիտու, Անգեղակոթ, Աշոտավան, Արևիս, Բալաք, Բնունիս, Բռնակոթ, Գետաթաղ, Գորայք, Դաստակերտ, Դարբաս, Թանահատ, Թասիկ, Իշխանասար, Լծեն, Լոր, Ծղուկ, Հացավան, Մուցք, Նժդեհ, Նորավան, Շաղատ, Շամբ, Շաքի, Շենաթաղ, Որոտնավան, Ույծ, Սալվարդ, Սառնակունք, Սպանդարյան, Վաղատին, Տոլորս, Տորունիք, Ցղունի Տարածքային առումով Հայաստանի ամենամեծ համայնքն էՏաթև համայնք263,596․251ՏաթևՇինուհայր, Հալիձոր, Հարժիս, Սվարանց, Խոտ, Տանձատափ, ՔաշունիՏեղ համայնք157,315․543ՏեղԱրավուս, Խնածախ, Խոզնավար, Կոռնիձոր, Վաղատուր, ՔարաշենՔաջարան համայնքկենտրոն|137x137փքս579,278․233ՔաջարանԱնդոկավան, Աջաբաջ, Բաբիկավան, Գեղավանք, Գեղի, Գետիշեն, Լեռնաձոր, Կաթնառատ, Կավճուտ, Կարդ, Կիցք, Ձագիկավան, Ներքին Գիրաթաղ, Նոր Աստղաբերդ, Ոչեթի, Վերին Գեղավանք, Վերին Գիրաթաղ, Փուխրուտ, Քաջարանց, Քարուտ

 Վայոց ձորի մարզ 
Վայոց ձորի մարզը բաղկացած է 5 համայնքներից՝ Արենի, Եղեգնաձոր, Վայք, Ջերմուկ, Եղեգիս։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԵղեգնաձոր համայնք460,9220․480ԵղեգնաձորԳետափ, Գլաձոր, Մալիշկա, Վերնաշեն Արենի համայնք437,8511․412ԱրենիԱգարակաձոր, Աղավնաձոր, Արփի, Ամաղու, Գնիշիկ, Ելփին, Խաչիկ, Մոզրով, Չիվա, ՌինդԵղեգիս համայնքկենտրոն|100x100փքս479,636․431ԵղեգիսԱղնջաձոր, Արատես, Արտաբույնք, Գետիկվանք, Գողթանիկ, Շատին, Թառաթումբ, Կալասար, Հերմոն, Հորբատեղ, Հորս, Սալլի, Սևաժայռ, Վարդահովիտ, ՔարագլուխՎայք համայնքկենտրոն|100x100փքս610,188․896ՎայքԱզատեկ, Ախտա, Արին, Արտավան, Բարձրունի, Գոմք, Զառիթափ, Զեդեա, Խնձորուտ, Կապույտ, Կարմրաշեն, Հերհեր, Հորադիս, Մարտիրոս, Նոր Ազնաբերդ, Սարավան, Սերս, Ուղեձոր, ՓոռՋերմուկ համայնքկենտրոն|123x123փքս505,819372ՋերմուկԳնդեվազ, Կեչուտ, Կարմրաշեն, Հերհեր

 Տավուշի մարզ 
Տավուշի մարզը թվով ամենաքիչ համայնքներով մարզն է։ Այստեղ են գտնվում Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Բերդի և Դիլիջանի համայնքները։
ԱնվանումԶինանշանՄակերես (կմ2)ԲնակչությունՀամայնքի կենտրոնԲնակավայրերՆշումներԾանոթագրությունԻջևան համայնքկենտրոն|100x100փքս941,6347․337ԻջևանԱզատամուտ, Ակնաղբյուր, Աճարկուտ, Այգեհովիտ, Աչաջուր, Բերքաբեր, Գանձաքար, Գետահովիտ, Դիտավան, Ենոքավան, Լուսահովիտ, Լուսաձոր, Խաշթառակ, Ծաղկավան, Կայան, Կիրանց, Սարիգյուղ, Սևքար, Վազաշեն Բերդ համայնք78,52831․695ԲերդԱյգեձոր, Այգեպար, Արծվաբերդ, Իծաքար, Վերին Ծաղկավան, Մովսես, Նավուր, Ներքին Կարմիրաղբյուր, Նորաշեն, Չինարի, Չինչին, Չորաթան, Պառավաքար, Վարագավան, Վերին Կարմիր աղբյուր, Տավուշ Դիլիջան համայնքկենտրոն|121x121փքս625,2526․701ԴիլիջանՀաղարծին, Թեղուտ, Գոշ, Աղավնավանք, Հովք, Խաչարձան, Ճերմակավան, ԳեղատափՆոյեմբերյան համայնքկենտրոն|111x111փքս338,8633․780ՆոյեմբերյանԱյրում, Արճիս, Բագրատաշեն, Բաղանիս, Բարեկամավան, Բերդավան, Դեբեդավան, Դեղձավան, Դովեղ, Զորական, Լճկաձոր, Կոթի, Կողբ, Հաղթանակ, Ոսկեպար, Ոսկեվան, Պտղավան, Ջուջևան 

 Տես նաև 
 Հայաստանի վարչական բաժանում
 Մարզ

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Համայնք
Կատեգորիա:Հայաստանի վարչական բաժանում