Եսայի Նչեցի

Եսայի Նչեցի (), րաբունապետ, մանկավարժ, քերական, մատենագիր, հասարակական-հոգևոր գործիչ։ Գլաձորի համալսարանի հիմնադիրն ու ղեկավարը։

 Կենսագրություն 
Եսայի Նչեցին ծնվել է Մեծ Հայքի Սանասունքի (Սասուն) Նիչ գավառում: Սովորել է Մուշի Առաքելոց դպրեվանքում, ապա՝ Քաջբերունյաց գավառում և Վայոց ձորի Աղբերց վանքում՝ Ներսես Մշեցու մոտ։ Ստացել է բարձրագույն կրթություն և վարդապետի (դոկտորի) աստիճան։ 1284 թվականին գլխավորել է Աղբերց վանքի դպրության աշխատանքները։

Եսայի Նչեցին եղել է Գլաձորի համալսարանի հիմնադիրն ու ղեկավարը։

Որպես ուսուցչապետ մեծ համբավ է վայելել բնաշխարհում և Կիլիկիայի հայկական պետության սահմաններում։ Դասավանդել է «յոթ ազատ արվեստներ»` քերականություն, տրամաբանություն, ճարտասանություն, թվաբանություն, երկրաչափություն, աստղաբաշխություն, երաժշտություն։ Դաստիարակել և կրթել է մոտ 360 աշակերտ։ Նրա մոտ են ուսանել Հովհան Արճիշեցին, Մխիթար Երզնկացին, Գրիգորիս Երզնկացին և ուրիշներ: 

Նչեցին պայքարել է պապական նկրտումների, ինչպես նաև ունիթորական (միարարական) շարժման դեմ` հանուն հայ եկեղեցու ինքնուրույնության և հայերենի պահպանման:

Նչեցու գրական ժառանգությունը (մեկնություններ, ճառեր, նամակներ) հիմնականում ունի կրոնաբարոյական բովանդակություն։ Նրա «Վերլուծության քերականություն» համալսարանական դասագիրքն իր բնույթով բանաքաղական երկ է, ընդգրկում է Դավիթ Քերականի, Համամ Արևելցու, Արիստակես Գրչի, Գևորգ Սկևռացու և այլոց քերականական մեկնությունների հիմնական դրույթներն ու հարցադրումները։ 

Նրա գրած «Աստվածաշունչը» 1318 թվականին Գլաձորում և Թորոս Տարոնացու մանրանկարներով նկարված Աստվածաշունչը համարվում է Գլաձորի գրչության դպրոցի գլուխգործոցը։ 1321 թվականին Եսային նամակ է գրել Կիլիկյան իշխան Օշին պայլին և նրա որդի Հեթումին, որտեղ քննադատում է Կիլիկիայի որոշ հայ իշխանների կաթոլիկամետ գործունեությունը։

Ժամանակակիցները նրան բնութագրել են որպես «անպարտելի հռետորաբան», «բարդ ճառերի և գրքերի մեկնաբան» և այլն։ Նչեցին քերականությունը համարել է «դուռն ամենայն իմսատութեան և կրթութևան», առաջարկել համեմատության միջոցով վերացնել հայոց հին ու նոր լեզուների միջև առաջացած խզումը՝ վերականգնելով լեզվի հին ձևերը։ Նչեցին անդրադարձել է «հունաբան դպրոց»-ի թարգմանություններին (քննադատելով նրանց արհեստական նորակազմությունները), խոսքի մասերին և նրանց բաժանմանը, հոլովմանը, խոնարհմանը, լեզուների ծագմանը և այլ հարցերի։

Նչեցին մահացել է 1338 թվականին Գլաձորում։ Նրա աշակերտն էր փիլիսոփա Հովհաննես Որոտնեցին, ով Նչեցու մահից հետո դարձել է Գլաձորի համալսարանի ղեկավարը։

 Երկեր 
250px|մինի|Եսայի Նչեցու հուշարձանը Եղեգնաձորում
 «Մեկնութիւն Եզեկիէլի»
 «Վերլուծութիւն քերականութեան»
 «Դաւանութիւն և խոստովանութիւն ի Սուրբ Երրորդութիւն»
 «Սուղ ինչ պատճառ ձեռնադրութեան քահանայի»
 «Յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ»
 «Յաղագս եկեղեցւոյ խորհրդեան»
 «Թուղթ վասն կարգաց եկեղեցւոյ և ժամուց»
 «Թուղթ Եսայեայ վարդապետին պատասխանի ընդդէմ պարոն Հեթմոյ»
 «Թուղթ Եսայեայ ի Տէր Մատթէոսն»
 «Թուղթ շրջաբերական յաղագս ողորմութիւն տալոյ ի նպաստ Ս. Կարապետին Տարօնոյ»

 Գրականություն 
 X-XIV դդ. մշակույթը, դպրոցը, գիտությունը և գրականությունը։
 Ալիշան Ղ, Սիսական, Վենետիկ, 1893։
 Ջահուկյան Գ., Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում, Երևան, 1954։
 Խաչերյան Լ., Գլաձորի համալսարանը հայ մանկավարժական մտքի զարգացման մեջ (XIII-XIV դդ.), Երևան, 1973։
 Պետրոսյան Ս., Եսայի Նչեցու թղթերը, «Էջմիածին», 1985։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ