Խոսրով Դ

Ծագում

Խոսրով Դ-ը Հայաստանի Արշակունիների արքայական տոհմի ներկայացուցիչ էր։ Նրա ծնողների մասին հին հայկական աղբյուրներում հիշատակություն չկա։ 5–6-րդ դարերի հայ պատմիչ Ղազար Փարպեցի-ն նրան կոչում է Վռամշապուհ-ի եղբայր, որը 389 թվականին հաջորդեց Խոսրովին որպես թագավոր։

Ֆերդինանդ Յուստի-ն, Կիրիլ Թումանով-ը և Քրիստիան Սետիպանի-ն ենթադրում են, որ Խոսրովը ավելի վաղ Հայաստանի թագավոր Վարազդատ-ի որդին էր։

Խոսրով Դ (Խոսրով Դ, մահ՝ 415 կամ 418), որը որոշ աղբյուրներում կոչվում է Խոսրով Գ, Արշակունիների արքայական տոհմից ազնվական էր, որը ծառայել է որպես Սասանյանների ենթակայության տակ գտնվող Հայաստանի թագավոր՝ 384/385-ից մինչև 389 թվականները և կրկին՝ 414-ից մինչև 415 կամ 417-ից մինչև 418 թվականները։

Նա Հայաստանի թագավոր է նշանակվել Սասանյանների արքայի կողմից, որը Խոսրովին կնության է տվել իր քրոջը։ Նրա գահակալության ընթացքում Հայաստանը 387 թվականի Ակիլիսենեի հաշտությամբ բաժանվեց Հռոմեական և Սասանյան հատվածների։ Խոսրովը իշխում էր արևելյան՝ սասանյան մասում, մինչդեռ նրա ազգական Արշակ Գ-ն իշխում էր արևմտյան՝ հռոմեական հատվածում։

Նա մոտ հինգ տարի իշխեց, ապա հայ նախարարների կողմից մեղադրվեց Հռոմի հետ դավադրություն կազմակերպելու մեջ, գահընկեց արվեց և աքսորվեց Իրան։ Իր եղբոր և հաջորդի՝ Վռամշապուհի մահից հետո նա կարճ ժամանակով վերականգնվեց գահին, սակայն դրանից քիչ անց մահացավ։

Գահակալություն

Խոսրով Դ-ի գահակալությունը «Բուզանդարան պատմութիւնք»-ում տեղադրվում է մինչև Հայաստանի պաշտոնական բաժանումը՝ 387 թ․, մինչդեռ Մովսես Խորենացի-ի պատմությունը այն դնում է այդ իրադարձությունից հետո։ Ենթադրաբար դա տեղի է ունեցել Վաղարշակ-ի (Վաղարշակ) մահից հետո, որը իր եղբոր՝ Արշակ Գ-ի հետ միասին համաթագավոր էր Հայաստանում՝ Մանվել Մամիկոնյան-ի խնամակալության ներքո։

Ըստ Նինա Գարսոյան-ի՝ Հայաստանի փաստացի բաժանումը, հավանաբար, արդեն տեղի էր ունեցել 384/385 թթ․-ին․ այդ ժամանակ Մանվելը մահացավ, Արշակը պարսկամետ հայ նախարարների կողմից ստիպված փախավ արևմուտք՝ Եկեղյաց, և Խոսրովը նշանակվեց Հայաստանի արևելյան մասի թագավոր՝ պարսիկ դաստիարակով։

387 թ․ բաժանումը պաշտոնապես ձևակերպվեց Ակիլիսենեի (Եկեղյաց) հաշտությամբ․ նոր սահմանը հյուսիսից հարավ ձգվում էր Կարինից (ներկայիս Էրզրում) արևելք գտնվող կետից մինչև Միջագետք՝ Նիսիբիսից արևմուտք։ Խոսրով Դ-ը իր թագավորության մեջ պահեց Արշակունիների մայրաքաղաքներ Արտաշատն ու Դվինը, մինչդեռ Արշակ Գ-ը իշխում էր հռոմեական վերահսկողության տակ գտնվող Եկեղյացում մինչև իր մահը մոտ 390 թ․։

Հայաստանի բաժանումից հետո սկսվեց Արշակունիների իշխանության վերջնական փուլը ՀՍասանյան արքա Շապուհ Գ-ը իր քույր Զրուանդուխտին կնության տվեց Խոսրով Դ-ին, ինչպես նաև տրամադրեց մեծ զորք Հայաստանի պաշտպանության համար և դաստիարակ՝ Զիկ տոհմից։ Խոսրովը իշխեց մոտ հինգ տարի՝ մինչև 389 թ․, երբ հայ նախարարները նրան մեղադրեցին Հռոմի հետ դավադրության մեջ, գահընկեց արեցին և աքսորեցին Իրան։ Նրա փոխարեն Հայաստանի թագավոր նշանակվեց եղբայրը՝ Վռամշապուհ-ը։

Մովսես Խորենացի-ն հավելում է, որ Խոսրովի իշխանազրկման պատճառը նաև այն էր, որ նա Սասանյանների համաձայնության բացակայությամբ կաթողիկոս էր նշանակել Սահակ Ա Պարթև-ին։ Խորենացու վկայությամբ՝ նա բանտարկվել էր Խուզիստանի «Մոռացության բերդում»։

Վռամշապուհի մահից հետո Խոսրովը ազատվեց աքսորից և վերականգնվեց գահին՝ 414 կամ 417 թթ․։ Ըստ Խորենացու՝ դա տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ կաթողիկոս Սահակը այցելեց Սասանյան արքա Յազդեգերդ Ա-ի արքունիք՝ Խոսրովի ազատումն խնդրելու համար։

Սակայն Խոսրովը դրանից շատ չանցած մահացավ (ութ ամիս անց՝ ըստ Ղազար Փարպեցի-ի, մեկ տարի անց՝ ըստ Խորենացու)՝ 415 կամ 418 թ․։ Նրա մահից հետո կարճ ժամանակով հաստատվեց Սասանյանների ուղղակի կառավարում Յազդեգերդի որդի Շապուհ-ի կողմից, սակայն 422 թ․ Հայաստանի թագավոր նշանակվեց Վռամշապուհի որդի Արտաշես Դ-ը։այաստանում։

Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ
Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր