Ջգրաշեն (Նինոծմինդայի շրջան)

Ջգրաշեն (նաև՝ Ջիգրաշեն, ), հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Նինոծմինդայի շրջանում«Ջավախք», Սամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, Երևան, 2006 թվական։։

 Աշխարհագրություն 
Ջգրաշեն բնակավայրը տեղակայված է Նինոծմինդայի շրջանի վարչական կենտրոն Նինոծմինդա քաղաքից 7 կմ հեռու դեպի հյուսիս-արևմուտք, իսկ Ախալքալաք քաղաքից՝ ուղիղ գծով 9 կմ դեպի հարավ-արևելք։ Փարվանա գետի ձախ ափի բնակավայրերից է և ծովի մակարդակից բարձր է 1820-1840 մ։ Գյուղի հին թաղամասը զբաղեցնում է հյուսիսային` գետափնյա հատվածը։

 Պատմություն 
Բնակավայրն ունի բազմադարյա պատմություն և հանդիսանում է Ջավախքի հին, պատմական գյուղերից։ Գրավոր աղբյուրներում գյուղի մասին առաջին հայտնի վկայությաններից մեկը թվագրվում է 1595 թվականով, երբ բնակավայրը հիշվում է թուրքական հարկացուցակի մեջ և նշված էր, որ ուներ 16 տուն ու հարկվում էր 11.160 ակչեով”გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 219:։ Հարկահավաքության վերաբերյալ գյուղը հիշվում է նաև 1707-1708 թվականներին, երբ Օմերի օրոք Ջգրաշեն գյուղից հարկվել է 6.830, իսկ 1709-1710 թվականներին` Դերվիշ Մեհմեդի օրոք՝ 6.830 ակչե”ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 127-128, 134:։

1700-ական թվականներից մինչև 1917 թվականը բնակավայրը դարձել է Ռուսական կայսրության մաս«Մշակ», 1901, N 40, էջ 1։։ Այնուհետև Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո դարձել է հայ-վրացական տարածքային հակամարտության օբյեկտ։ Հարավային Կովկասի խորհրդայնացումից հետո բնակավայրը ներառվել է Խորհրդային Վրաստանի կազմի մեջ, իսկ Վրաստանի անկախության հռչակումից հետո՝ Վրաստանի կազմի մեջ։

Հայտնի է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Խորհրդային Միության բանակի կազմում մասնակցել է Ջգրաշենի 184 բնակիչ, որից 89-ը զոհվել էԴավթյան Ա., Ջավախք, Երևան, 1994, էջ 102։։

 Պատմամշակութային հուշարձաններ 
 Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցի 

Ջգրաշեն գյուղում է գտնվում հայկական առաքելական Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցին։ Այն հիշատակվում է 1850-ական թվականների վավերագրերում։ Ծառայել է 1829-1830-ական թվականներին Կարնո գավառի մի քանի գյուղերից փոխադրված հայ ընտանիքներին։ Երկար տարիներ գտնվել է կիսաքանդ վիճակում։ Եկեղեցին վերանորոգվել է 2012 թվականին Արսեն Քսպոյանի կողմից։ Վերանորոգված եկեղեցին օծվել է 2012 թվականի նոյեմբերի 11-ին Հայ առաքելական եկեղեցու Վիրահայոց թեմի առաջնորդ գերաշնորհ Տեր Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի և Սամցխե-Ջավախքի թեմի ընդհանուր առաջնորդական փոխանորդ Տեր Բաբգէն աբեղա Սալբիյանի կողմիցՕծվել է Ջավախքի Ջգրաշեն գյուղի Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցին:։

1800-ական թվականների վերջերին եկեղեցու նկարագրության մեջ նշվել է, որ այն քարաշեն ու փայտածածկ կառույց է, ծածկը հենված է եղել 4 զույգ փայտե սյուների վրա։ Ունի մեկ մուտք, որը արևմտյան կողմից է։ Մկրտարանի ավազանը տեղադրված է եղել հյուսիսային պատմի մեջ«Արձագանք», 1885, N 3, էջ 41։։

Եկեղեցու արևելյան կողմում է տարածվում 19-րդ դարով թվագրվող հայկական գերեզմանոցը։

Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցին հանդիսանում է Հայ առաքելական եկեղեցու և Վրաց ուղղափառ եկեղեցու միջև եկեղեցիների պատկանելիության վերաբերող հակամարտության օբյեկտ։ Վրացական եկեղեցին այն համարում է վրացական։

 Տիկաշեն գյուղատեղի 
Ներկայիս Ջգրաշեն գյուղից 0,5 կմ հեռու դեպի հյուսիս-արևելք՝ Փարվանա գետի աջ ափինէ գտնվում երբեմնի Տիկաշեն գյուղը, որը ներկայում գյուղատեղի է։ Հայտնի է, որ 1595 թվականի հիշատակության մեջ գյուղն ունեցել է 15 տուն։ Այդ ժամանակ հայ ազգաբնակչությունից հիշվում է Աստվածատուրը, Հանեսը, Ավանեսի որդի Փոլադը և այլք։ 1700-ական թվականներին գյուղի հայ ազգաբնակչությունը բռնի կերպով մահմեդականացվում է։ Հայտնի է, որ 1710-1711 թվականներին Հյուսեինի օրոք գյուղից հարկվել է 13.000 ակչե։ Մեկ տարի անց` Օսմանի օրոք պետական գանձարան էր մուծվել 4.500 ակչե”ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 135, 137-138:”გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 227:։

Տիկաշեն գյուղատեղիից արևելք է գտնվում հնագույն բնակատեղի, որը թվագրվում է մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակով։

Տիկաշեն գյուղատեղիում պահպանվել են եկեղեցու ավերակներ։ Եկեղեցու մոտակայքում է գտնվում քառակող կոթողի պատվանդան, որը թվագրվում է 9-ից 10-րդ դարերով։

 Նորաշեն գյուղատեղի 
Ջգրաշեն գյուղի մոտակայքում՝ 2 կմ արևելք է գտնվում Նորաշեն անունը կրող գյուղատեղին։ Այն տեղակայված է Ջգրաշեն և Ղաուրմա գյուղերի միջևბერძენიშვილი ნ., նշվ. աշխ., էջ 79:։

 Բնակչություն 
Ջգրաշեն գյուղի ներկայիս բնակչության մի մասի նախնիները 1829-1830 թվականներին փոխադրվել են Կարին գավառի գյուղերից։

Բնակչության թվաքանակի մասին վիճակագրական տվյալներ հայտնի են 1840 թվականից։

1840 թվականին գյուղում բնակվել է 367 հայ (200 արական, 167 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3800, թ. 4:, 1841 թվականին՝ 339 հայ (182 արական, 157 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3802, թ. 63-64:, 1842 թվականին՝ 345 հայ (185 արական, 160 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3805, թ. 77-78:, 1844 թվականին՝ 376 հայ (197 արական, 179 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3809, թ. 16:, 1845 թվականին՝ 391 հայ (200 արական, 191 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3811, թ. 72-73:, 1847 թվականին՝ 420 հայ (215 արական, 205 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 34-35:, 1849 թվականին՝ 450 հայ (230 արական, 220 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3818, թ. 39-40:, 1853 թվականին՝ 480 հայ (256 արական, 234 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743 թ. 38-39:, 1854 թվականին՝ 498 հայ (253 արական, 245 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3825, թ. 48-49:, 1857 թվականին՝ 531 հայ (275 արական, 256 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 52-53:, 1860 թվականին՝  հայ (67 տուն, 298 արական, 276 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 66-67:, 1861 թվականին՝ 587 հայ (65 տուն, 301 արական, 286 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3839, թ. 23-24:, 1862 թվականին՝ 592 հայ (65 տուն, 303 արական, 289 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3836, թ. 20-21:, 1863 թվականին՝ 621 հայ (313 արական, 308 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 21-22:, 1864 թվականին՝ 645 հայ (326 արական, 319 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3846, թ. 10-11:, 1865 թվականին՝ 647 հայ (332 արական, 315 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 11-12:, 1866 թվականին՝ 647 հայ (65 տուն, 332 արական, 315 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 74:, 1867 թվականին՝ 669 հայ (342 արական, 327 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3851, թ. 21-22:, 1868 թվականին՝ 699 հայ (353 արական, 346 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3853, թ. 27:, 1869 թվականին՝ 713 հայ (357 արական, 356 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3856, թ. 9:, 1870 թվականին՝743 հայ (371 արական, 372 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3857, թ. 23:, 1871 թվականին՝ 750 հայ (376 արական, 374 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3858, թ. 9-10:, 1872 թվականին՝ 767 հայ (387 արական, 380 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3859, թ. 56-57:, 1873 թվականին՝ 782 հայ (396 արական, 386 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3862, թ. 70-71:, 1874 թվականին՝ 798 հայՀայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3864, թ. 26-27:, 1875 թվականին՝ 793 հայ (80 տուն)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3866, թ. 19-20:«Մեղու Հայաստանի», 1875, N 44, էջ 2։, 1876 թվականին՝ 823 հայ (416 արական, 407 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 29-30:,  1877 թվականին՝ 829 հայ (436 արական, 393 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3869, թ. 28-29:, 1878 թվականին՝ 868 հայ (454 արական, 414 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 217-218:, 1880 թվականին՝ 898 հայ (472 արական, 426 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 87-88:, 1881 թվականին՝ 915 հայ (478 արական, 437 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 96-97:, 1882 թվականին՝ 914 հայ (484 արական, 435 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3874, թ. 42-43:, 1883 թվականին՝ 910 հայ (473 արական, 437 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3875, թ. 47-48:, 1884 թվականին՝ 88 հայ տուն, 1885 թվականին՝ 941 հայ (489 արական, 452 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 10:, 1887 թվականին՝ 1000 հայ (519 արական, 481 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 39-40:, 1889 թվականին՝1011  հայ (522 արական, 489 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 64-65:, 1890 թվականին՝ 1036 հայ (532 արական, 504 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 144:, 1891 թվականին՝ 1056 հայ (548 արական, 508 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 143:, 1892 թվականին՝ 1033 հայ (538 արական, 495 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 115:, 1893 թվականին՝ 1028 հայ (532 արական, 496 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 41-42:, 1894 թվականին՝ 1059 հայ (539 արական, 520 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3896, թ. 168-169:, 1897 թվականին՝ 1124 հայ (578 արական, 546 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 141-142:, 1898 թվականին՝ 1167 հայ (601 արական, 566 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 163:, 1899 թվականին՝ 1189 հայ (610 արական, 579 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 93-94:, 1900 թվականին՝ 1205 հայ (617 արական, 588 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 55:, 1901 թվականին՝ 1230 հայ (630 արական, 600 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3906, թ. 67:, 1902 թվականին՝ 1251 հայ (641 արական, 610 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 17-18:, 1905 թվականին՝ 1309 հայ (678 արական, 631 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 260-261:, 1908 թվականին՝ 1387 հայ (171 տուն, 722 արական, 665 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 42:, 1910 թվականին՝ 1463 հայ (760 արական, 703 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 35, ց. 1, գ. 3917, թ. 134-135:, 1912 թվականին՝ 1537 հայ (806 արական, 731 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 35, ց. 1, գ. 3920, թ. 17-18:, 1914 թվականին՝ 1590 հայ (822 արական, 768 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 56, ց. 6, գ. 1020, թ. 171-172:, 1916 թվականին՝ 1586 հայ (824 արական, 762 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 196, ց. 1, գ. 43, թ. 18-19:, 1918 թվականին՝ 1817 հայ (260 տուն, 965 արական, 952 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 469, ց. 3, գ. 2, թ. 1-4:, 1921 թվականին՝ 320 հայ (162 արական, 158 իգական)Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 355, ց. 1, գ. 895, թ. 1:, 1926 թվականին՝ 971 հայ (200 արական)Արոյան Ս., Բեկորներ Մշո ջոջ քարի, Երևան, 1997, էջ 125։, 1987 թվականին՝ 1665 հայ (405 արական)։

 Կրթություն 
 Պատմական ակնարկ 
Հայտնի է, որ 1800-ական թվականներին Ջգրաշեն գյուղում գործել է հայկական կրթական հաստատություն։ 1909 թվականին ուսումնական հաստատությունը վերաբացվել է։ Այնուհետև այն կրկին փակվել է և փակված վիճակում մնացել մինչև 1915 թվականը“Кавказ”, Тифлис, 1910, N 1, էջ 2:«Արարատ», 1915, էջ 268։։ 1917 թվականի դրությամբ ուսումնական գործել է Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերության հովանավորության շնորհիվ“Армянский вестник”, 1917, N 35-36, էջ 21:։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Նինոծմինդայի շրջանի բնակավայրեր