Բանանց (գյուղ)

Բանանց (ադրբեջանական պաշտոնական անունը՝ Բայան ), գյուղ, ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։ Գտնվում է շրջկենտրոնից 7 կմ (ուղիղ գծով) հյուսիս-արևելք՝ Արթինաջուր (Կոշկար) գետի ձախ՝ հարավ-արևելահայաց ձորալանջին, Բանանց-Քարհատ և Սևանի ավազան տանող հնագույն ճանապարհին՝ ծովի մակերևույթից 1000-1100 մ բարձրության վրաՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 138։

Բայան անվանումով ընդգրկված է եղել Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում։

 Պատմություն 
Հակառակ Բանանցի բազմադարյան գոյության ու ըստ ամենայնի փառավոր անցյալի՝ գրավոր աղբյուրներում Բանանցի մասին պահպանված վկայությունները խիստ աղքատիկ են։

Գյուղի անվան առաջին հիշատակություններից մեկը 1625 թվականից է։ Հայտնի է, որ այդ թվականին «...Պանանցայ ճամահաթն մեծ և փոքր...» մասնակցել էին ավելի վաղ (1453 թվական) ստեղծված մի Ավետարանի նորոգության գործին (նորոգող՝ Հովհաննես Շատախեցի)«17-րդ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ», հատոր Բ, կազմեցին` Հակոբյան Վ., Հովհաննիսյան Ա., Երևան, 1978, էջ 186«Ցուցակ ձեռագրաց», հ. Բ, Երևան 1970, ձեռ. N 10669Բարխուտարեանց Մ., Արցախ, Բագու, 1895, էջ 279։

19-րդ դարի վերջին գյուղը կալվածատերեր Հովսեփ-բեկ Տեր-Իսրայելյանցի և Հովսեփ Տեր-Հովսեփյանցի նստավայրն էր։ Նրանց էր պատկանում Աղխաչ (Շահդաղ) տեղամասըՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 93, ց. 1, գ. 388, թ. 32-33։

1918-20 թվականներին թուրքական զավթիչների և մուսավաթական բանդաների դեմ մղված մարտերում աչքի են ընկել բանանցեցիներ գնդապետ Եգոր Տեր-Ավետիքյանն ու Գրիգոր Օհանյանը (Թաթողլի)Գ. Օհանյանի մասին տես՝ «Հայաստանի Հանրապետություն», 1995, N 199, էջ 4։ «Գարդմանք», 1998, N 6 (11)«Կրթությունը և գիտությունը Արցախում», 2001, N1-2, էջ 84։

Բանանցի մոտ պահպանված է եղել սեպագիր արձանագրությունТер-Аветисян С., Памятники древности Карабаха и скифская проблема, Тифлис, 1934, с. 11։

Գյուղում մեծ շուքով նշվում էր Վարդավառի տոնըՏէր-Միքայէլեան Ս., Վարդավառի տօնը Բանանցում, «Արձագանք», 1884, N 30, էջ 449։

Բանանցը հարուստ էր ջրաղացներով։ Դրանք բոլորն էլ գործում էին Արթինաջրի ջրերով, ուստի տեղադրված էին ձորի ողջ երկայնքովՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 158։

 Անվան ստուգաբանություն 
Գյուղի անվան ծագումը ստուգաբանվում է որպես «բանանոց», այսինքն՝ «աշխատելու վայր»։

 Աշխարհագրություն 
 Բնակչություն 

Առնվազն մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներից մինչև գրեթե վերջին բռնագաղթը Բանանցը մշտապես եղել է ողջ երկրամասի առավել մարդաշատ բնակավայրերից մեկը։ Այդ են վկայում գյուղի մերձակայքում պահպանված նախաքրիստոնեական և միջնադարյան ժամանակաշրջաններից մեզ հասած բազմաթիվ ընդարձակ գերեզմանոցները։ Դա են հաստատում նաև գյուղի տարածքում կանգուն կամ ավերակ եկեղեցիների ու մատուռների առատությունըՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 138-192։

Գյուղի բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ վիճակագրական տվյալները, սակայն, առկա են միայն 19-րդ դարի սկզբներից։ Այդ տվյալների հավաքագրումն ու համադրումը հնարավորություն է ընձեռում արձանագրել մի իրողություն, ըստ որի ամբողջ 19-րդ դարում և մինչև խորհրդային կարգերի հաստատումը Բանանցի բնակչության թվաքանակն ընդհանուր առմամբ շարունակաբար աճել է։

1989 թվականի հուլիսի 27-ին գյուղի վերջին բնակիչները ենթարկվեցին բռնագաղթի, որով և հազարամյակների պատմության մեջ առաջին անգամ Բանանցում մարեց հայ կյանքըԴանիելյան Ա., Բանանցն աչքիս առաջ դատարկվեց, «Գարդմանք», 1996, N 3, էջ 1։ Բռնագաղթի ենթարկված բանանցեցիները գլխավորապես բնակություն հաստատեցին Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիսի և Սյունիքի մարզի Մեղրու ենթաշրջաններում, Կոտայքի մարզի Աբովյան քաղաքում և մի շարք այլ բնակավայրերումՉալումյան Մ., Բռնագաղթված բանանցեցիները Հայաստանում, «Գարդմանք», 1996, N 3։

Բանանցը հայտնի էր իր երկարակյացներով։ Նրանցից մեկը՝ Մուսունց հայը, վախճանվել էր 103 տարեկան հասակում։ Այդ կապակցությամբ գրում է «Մշակ» թերթը.

Բանանցաբնակ ազգատոհմերի պատմության ուսումնասիրության առումով ուշագրավ է 1839 թվականին կազմված բնակիչների հետևյալ անվանացուցակը.

 Վիճակագրություն 
 Տարեթիվ  Հայ տուն  Հայ արական  Հայ իգական  Հայ ընդամենը  Աղբյուր 1804  51  100  80  180 “Акты, собранные Кавказскою археологическою коммиссиею”, т. II, Тифлис, 1868, с. 596 1839  49  191  191  382 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3800, թ. 33-34 1845  -  477  414  891 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3811, թ. 4-5 1847  -  485  439  916 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 96-97 1849  -  509  438  947 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3818, թ. 96-97 1850  118  519  509  1028 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, ֆ. 56, ց. 1, գ. 2596, թ. 110 1852  -  529  517  1046 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3819, թ. 106-107 1853  -  536  523  1059 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743, թ. 16-18 1854  -  553  527  1080 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3825, թ. 68-69 1856  -  582  562  1144 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3828, թ. 112 1857  -  589  579  1168 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 74-75 1858  -  595  582  1177 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3831, թ. 41-42 1860  -  599  584  1183 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 108-109 1861  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3835, թ. 147-148 1863  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 15-16 1864  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3846, թ. 23-24 1865  103    «Նոր-Դար», 1889, N 204, էջ 2Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 49-50 1866  146    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 57 1872  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 62-63 1873  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3864, թ. 39-40 1874  -    ”Кавказский календарь на 1886 г.”, Тифлис, 1885, с. 124 1875  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3866, թ. 44-45 1876  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 57-58 1877  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3869, թ. 54-55 1878  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3870, թ. 22-23 1881  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 27-28 1882  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3874, թ. 30 1883  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3875, թ. 56-57 1885  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 29 1886  174  1135  860  1995Վիճակագրական մեկ այլ տվյալով նույն թվականին գյուղն ունեցել է 272 տուն (տես՝ «Նոր-Դար», 1889, N 204, էջ 2) “Елисаветопольская губерния. свод статистических данных, извлеченных из посемейных списков населения Кавказа”, Тифлис, 1888, с. 78-79 1887  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 73 1888  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3883, թ. 131 1889  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 226-227 1890  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 150 1891  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 149 1892  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 121 1893  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 77-78 1894  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3896, թ. 174-175 1897  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 147-148 1898  -    Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 169 1899  -  1382  1316  2698 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 126-127 1900  -  1390  1333  2723 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 91-92 1901  -  1436  1365  2801 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3906, թ. 97-98 1902  -  1431  1384  2815 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 23-24 1905  -  1448  1392  2840 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 266-267 1906  -  1516  1412  2928 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3915, թ. 24 1907  -  -  -  2310 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 240, թ. 2 1908  262  1156  930  2086Ի դեպ, նույն թվականին գյուղն ունեցել է 2070 բնակիչ (տես՝ ”Кавказский календарь на 1910 г.”, Тифлис, 1909, с. 201) Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 10 1909  -  1462  1394  2856 Հայաստանի ազգային արխիվ, Պ56, ց. 18, գ. 764, 117 1910  -  1203  971  2174 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3917, թ. 57-58 1912  -  1508  1423  2931 Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3919, թ. 62-63 1914  -  -  -  2390 ”Кавказский календарь на 1915 г.”, Тифлис, 1914, с. 98 1917  400  -  -  2596 Ավետիսյան Մ. Մ., Տեղեկագիր Լեռնային Ղարաբաղի և Զանգեզուրի բնակավայրերի ու բնակչության թվակազմի մասին, «Բանբեր Հայաստանի Արխիվների», 1991, N 3, էջ 166 1976  -  -  -  1675 «Ադրբեջանական սովետական հանրագիտարան», հ. 1, Բաքու, 1976, էջ 541 1989 հուլիսի 27-ից  չկա  չկա  չկա  չկա 

 Տնտեսություն 
Գյուղում գործել է յոթ երկաթաձուլարանՍամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 147։

 Կրոն 
 Բանանցի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի
 Բանանցի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (1863 - 1866 թթ.)

 Հայտնի անձինք 
 Սարգիս Միխայիլի Իսրայելյան«Բանանց» ՖԱ պաշտոնական կայք (ծ. 1951) - Բանանց ՖԱ նախագահ։
 Մելիք Գալուստի Մելիքյան (1868 - 1908) - հեղափոխականԽորհրդային մեծ հանրագիտարան, 1950 հրատ., հատոր 27, էջ 99։
 Ասյա ՎանյանВанян Ася,
 Արշակ Տոնյան, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների պրոֆեսոր։
 Մարտիրոս Բադալյան, հայ նկարիչ։
 Նարցիս Շահլամյանց, հայ դերասան, երաժիշտ։

 Արմատներով բանանցեցիներ 
 Արտեմ Տերյան (ru), հայ ըմբշամարտիկ։

 Արտաքին հղումները 
 Բանանցը ՀՃՈՒԿ-ի կայքում 
 Բանանցը GEOnet Names Server կայքում 
 Բանանցի անավարտ պատմությունը 
 ՀԱՅՐԵՆԱԿԱՆ ՄԵԾ ՊԱՏԵՐԱԶՄՈՒՄ ԶՈՀՎԱԾ ԲԱՆԱՆՑԵՑԻՆԵՐԻՆ ՆՎԻՐՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐ – ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ 

 Տեսնայութեր 
 Տեսանյութի Բանանցի մասին youtube.com կայքում (1-ին մաս)
 Տեսանյութի Բանանցի մասին youtube.com կայքում (2-րդ մաս)

 Գրականություն 
 Григорян Р. Боль моя, Бананц. Ереван, 2007

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Բանանց (գյուղ)
Կատեգորիա:Դաշկեսանի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Նախկին հայաբնակ բնակավայրեր Ադրբեջանում