Սուրբ Նշան վանք (Սեբաստիա)

Սուրբ Նշան վանք (նաև՝ Սուրբ Հովհաննես Ոսկեբերան վանք), հայկական միջնադարյան եկեղեցական համալիր։ Ըստ Արիստակես Լաստիվերցու՝ վանքը 11-րդ դարում կառուցել է Վասպուրականի վերջին թագավոր Սենեքերիմ-Հովհաննես Արծրունու որդի Ատոմը։ Սուրբ Նշան վանքում է պահվել Վարագավանքից տեղափոխված հարուստ մատենադարանը, Սենեքերիմ-Հովհաննեսի գահը, Վարագա Սուրբ Խաչը և այլ արժեքավոր իրեր։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին վանքում գործել է հոգևոր դպրոց։

 Վանական համալիրի կառույցները 
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ոչ մեծ, գրեթե քառակուսի հատակագծով, քառախորան գմբեթավոր շինություն է։ Խորանների հատման անկյուններում ուղղանկյուն խորշեր կան, որոնց արևելքից մուտք է բացվում դեպի կիսաշրջանաձև, փոքր աբսիդներով զույգ ավանդատները։ Գմբեթը բարձրանում է խորանների անկյունների կիսասյուների միջև ձգվող կամարների վրա։ Եկեղեցին 19-րդ դարի սկզբին նորոգվել է, որի ընթացքում աղավաղվել են նրա որոշ հատվածներ (արևմտյան խորանը կիսաշրջանից փոխվել է սեղանաձևի, ավելացվել են կիսասյուներ)։ Մաքուր տաշված կրաքարից շարված, առանց խորշերի արտաքին պատերն ունեն բազմաստիճան որմնախարիսխ և զարդարված են դեկորատիվ կամարաշարով։ Այս եկեղեցին իր հորինվածքով Ավան-Հռիփսիմե տիպի հուշարձանների զուգահեռներից է։

 Սուրբ Նշան եկեղեցի 
Սուրբ Նշան եկեղեցին ունի գմբեթավոր դահլիճի հորինվածք՝ մեկ զույգ որմնամույթերով։ Բեմի խորանի երկու կողմի ուղղանկյուն, կիսաշրջանաձև աբսիդներով ավանդատները երկհարկանի են։ Եկեղեցու ներսակողմը բարձրության կիսով չափ երեսապատված է Արևմտյան Հայաստանի Կուտինա բնակավայրի հախճապակե սալիկներով։ Արտաքին պատերի մեջ ագուցված են խաչքարեր։ 11-րդ դարում եկեղեցին օծել է Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու աշակերտ, վանահայր Եղիշե եպիսկոպոսը։

 Սուրբ Կարապետ եկեղեցի 
Վանական համալիրի երրորդ՝ Սուրբ Կարապետ գմբեթավոր եկեղեցին, ըստ ավանդության, հիմնել է Գրիգոր Լուսավորիչը՝ որպես մատուռ։ Այն հիմնովին վերակառուցվել է 1857 թ․-ին։

 Վանական համալիրի ճակատագիրը 
1915 թվականին Սուրբ Նշան վանքը եղել է միջնադարյան հայկական ձեռագրերի հիմնական շտեմարանը Սեբաստիայում, այնտեղ գրանցված է եղել առնվազն 283 ձեռագիր։ Գրադարանը Հայոց ցեղասպանության ժամանակ չի ավերվել, և ձեռագրերի մեծ մասը պահպանվել է։ 1918 թվականին նրանցից մոտ 100-ը փոխանցվել է Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքություն։ Մյուսներն այժմ գտնվում են Երևանի Մատենադարանում կամ հանրային և մասնավոր հավաքածուներում։

1939 թվականին ճանապարհորդ Հ. Է. Քինգը այցելել է Սուրբ Նշան։ Նա պարզել է, որ վանքն օգտագործվում է որպես ռազմական պահեստ, իսկ իրեն  թույլ չեն տվել ներս մտնել։ Նա գրել է, որ վանքի պարիսպը դեռևս անձեռնմխելի է, և գլխավոր եկեղեցին գմբեթով «կարծես գերազանց պահպանված վիճակում է»։

Վանքն այժմ ամբողջությամբ ավերված է, և տեղանքը զբաղեցնում է մեծ ռազմաբազա։ Ոչնչացման ամսաթիվն անորոշ է։ «Արմինիըն Ռիփորթրի» 1978 թվականի մարտի 30-ի կարճ հոդվածում ասվում է, որ Ստամբուլ են հասել լուրեր այն մասին, որ Սիվասի Սուրբ Նշան եկեղեցին քանդվում է, և որ Պոլսո հայոց պատրիարքությունը պետք է բողոք ներկայացնի։ Որոշ գրքեր ասում են, որ վանքի վերջին մնացորդները քանդվել են 1980-ական թվականներին։ Ինչ-որ մուսուլմանական սրբավայր դեռևս գոյություն ունի ռազմաբազայում, որը կարելի է այցելել շաբաթվա միայն մեկ օր մի քանի ժամով։

 Պատկերներ 

 Ծանոթագրություններ 

 Աղբյուրներ 
 «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, գլխավոր խմբագիր Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակություն, Երևան 2002, էջ 898-900։

Կատեգորիա:11-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Սիվասի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով