Մուամմար ալ-Կադդաֆի

Մուամմար Մուհամադ Աբու Մենյար ալ-Կադդաֆի (, Muʿammar Muhammad Abū Minyār al‑Qaḏḏāfī ), լիբիացի հեղափոխական, քաղաքական, պետական և ռազմական գործիչ, քաղաքական տեսաբան։ Լիբիական Ջամահիրիայի առաջնորդ (1969–2011), Լիբիայի Հեղափոխական հրամանատարության խորհրդի նախագահ (1969–1977), Լիբիայի վարչապետ և պաշտպանության նախարար (1970–1972), Ընդհանուր ժողովրդական կոնգրեսի գլխավոր քարտուղար (1977–1979), գնդապետ։ Հետագայում հրաժարվելով պաշտոններից՝ սկսեց անվանվել Սեպտեմբերմեկյան Սոցիալիստական Ժողովրդական Լիբիական Արաբական Ջամահիրիայի եղբայրական առաջնորդ և ղեկավար՝ կամ Հեղափոխության եղբայրական առաջնորդ և ղեկավարDaniel Don Nanjira, African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st Century, Greenwood Publishing Group, 2010, p. 279 n. 2US Department of State’s Background Notes, (November 2005) «Libya — History», United States Department of State. Retrieved on 14 July 2006.։

Կադդաֆին ծնվել է Սիրտի մոտ, Իտալական Լիբիայում, աղքատ բեդվինական ընտանիքում։ Դեռ դպրոցական տարիներին Սաբհայում նա դարձավ արաբական ազգայնական, այնուհետև ընդունվեց Բենղազիի Թագավորական ռազմական ակադեմիա։ Զինված ուժերում նա հիմնեց հեղափոխական խումբ, որը 1969 թվականի ռազմական հեղաշրջման արդյունքում տապալեց Արևմուտքի աջակցած Իդրիս |-ի սենուիստական միապետությունը և Կադդաֆիին բերեց իշխանության։ Իշխանության գալուց հետո Կադդաֆին Լիբիան վերածեց հանրապետության, որն իր վերահսկողության ներքո էր գործում Հեղափոխական հրամանատարության խորհրդի միջոցով։ Իր հրամանագրերով նա արտաքսեց Լիբիայի իտալական բնակչությանը և վտարեց արևմտյան ռազմական բազաները։ Աշխատելով ամրապնդել կապերը արաբական ազգայնական կառավարությունների հետ, հատկապես Եգիպտոսի Գամալ Աբդել Նասերի հետ, Կադդաֆին փորձեց ստեղծել պանարաբական միություն, սակայն անհաջող։ Լինելով իսլամական մոդեռնիստ, նա շարիաթը սահմանեց որպես իրավական համակարգի հիմք և խթանեց «իսլամական սոցիալիզմը»։ Նա ազգային սեփականություն դարձրեց նավթարդյունաբերությունը և աճող պետական եկամուտները օգտագործեց զինված ուժերի հզորացման, օտարերկրյա հեղափոխականների աջակցման և սոցիալական ծրագրերի իրականացման համար՝ առաջնահերթություն տալով բնակարանաշինությանը, առողջապահությանը և կրթությանը։ 1973 թվականին նա նախաձեռնեց «Ժողովրդական հեղափոխությունը»՝ հիմնելով Հիմնական ժողովրդական կոնգրեսներ՝ որպես ուղիղ ժողովրդավարության համակարգ, սակայն անձնական վերահսկողությունը պահպանելով հիմնական որոշումների վրա։ Նույն թվականին Կադդաֆին իր «Երրորդ համաշխարհային տեսությունը» ներկայացրեց «Կանաչ գրքում»։ 1977 թվականին Լիբիան վերածվեց նոր սոցիալիստական պետության՝ Ջամահիրիայի և Կադդաֆին ստանձնեց խորհրդանշական, բայց ազդեցիկ ղեկավարության դերը, վերահսկելով թե՛ ռազմական, թե՛ հեղափոխական կոմիտեները՝ ներքին անվտանգության և այլախոհության ճնշման համար։ 1970–1980-ական թվականներին Լիբիայի անհաջող սահմանային բախումները Եգիպտոսի և Չադի հետ, օտարերկրյա զինյալներին ցուցաբերված աջակցությունը և Լոքերբիի պայթյունի մեջ ենթադրյալ ներգրավվածությունը երկրի մեկուսացմանն են հանգեցրել։ Հատկապես հակադաշնակցային հարաբերություններ են ստեղծվել Իսրայելի, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի հետ, ինչը հանգեցրել է 1986 թվականին ԱՄՆ-ի ռմբակոծություններին և ՄԱԿ-ի տնտեսական պատժամիջոցներին։
1999 թվականից Կադդաֆին աստիճանաբար հեռացավ պանարաբական գաղափարներից՝ մոտենալով պանաֆրիկանիզմին և արևմուտքի երկրների հետ հարաբերությունների բարելավմանը։ Նա ղեկավարել է Աֆրիկյան միությունը 2009–2010 թվականներին։ 2011 թվականի «Արաբական գարնան» ընթացքում Լիբիայի արևելքում բռնկվեցին բողոքի ցույցեր համատարած կոռուպցիայի և գործազրկության դեմ, որոնք վերաճեցին քաղաքացիական պատերազմի՝ Ազգային անցումային խորհրդի (ԱԱԽ) աջակցությամբ։ Կադդաֆիի կառավարությունը տապալվեց, իսկ ինքը նահանջեց դեպի Սիրտ, սակայն 2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ին հայտնաբերվեց և սպանվեց Լիբիայի ԱԱԽ-ի գրոհայինների կողմից։ Կադդաֆին շուրջ չորս տասնամյակ գերիշխել է Լիբիայի քաղաքական կյանքում և լայնորեն դարձել անձի պաշտամունքի օբյեկտ։ Նա արժանացել է տարբեր պարգևների և բարձր գնահատանքի՝ իր հակաիմպերիալիստական դիրքորոշման, արաբական և աֆրիկյան միասնությանն աջակցելու և նավթային պաշարների բացահայտումից հետո երկրի զարգացման համար։ Միևնույն ժամանակ, երկրում ապրող մի մասը քննադատել է նրա սոցիալական ու տնտեսական բարեփոխումները և նրան մեղադրել բռնությունների և մարդու իրավունքների խախտումների մեջ։

Վաղ տարիներ
Մուամմար ալ-Կադդաֆին ծնվել է 1942 թվականի հունիսի 7-ին Կասր Աբու-Հադիի մոտ, Տրիպոլիտանիայի անապատային գոտում՝ Սիրտ քաղաքի շրջակայքում՝ Լիբիայի արեւմտյան մասում։ Նրա ընտանիքը պատկանել է փոքր, համեմատաբար ոչ ազդեցիկ ցեղային խմբի՝ Կադդաֆա ցեղին, որը արաբական ծագում ուներ։ Նրա մայրը՝ Այշա բին Նիրան (մահացել է 1978-ին), իսկ հայրը՝ Մուհամմադ Աբդուլ Սալամ բին Համեդ բին Մուհամմադ, որը հայտնի էր Աբու Մինիար անունով (մահացել է 1985-ին)։ Հայրը հովիվ էր, որոշ աղբյուրներ նշում են, որ նրա մորական տատը հրեա է եղել, ով ընդունել է իսլամ։ Ինչպես մյուս ժամանակակից կադդաֆիական բեդվինական ցեղերը, ընտանիքը անգրագետ էր և ծննդյան մասին գրառումներ չէր պահում։ Շատ կենսագրողներ հունիսի 7-ը նշում են որպես Կադդաֆիի ծննդյան օր, սակայն նրա ճշգրիտ ծննդյան օրը հայտնի չէ. տարբեր աղբյուրներ վկայում են, որ նա կարող է ծնվել եղել 1942-ի տարբեր օրերի կամ 1943-ի գարնանը, իսկ կենսագրաբաններ՝ Դեվիդ Բլանդին և Էնդրյու Լայսեթը նկատել են, որ Կադդաֆիի ծնունդը հնարավոր է եղել մինչև 1940 թվականը։ Կադդաֆիի ընտանիքում նա եղել է միակ տղան՝ երեք մեծ քույրերի կողքին։ Բեդվինական մշակույթում կերտված նրա կենցաղը մեծ ազդեցություն է ունեցել ամբողջ կյանքի վրա. նա նախընտրել է անապատը քաղաքին և այնտեղ է նահանջել մտորումների համար։ 
 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Լիբիայի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Լիբիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ
Կատեգորիա:Լիբիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սպանված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Պաշտպանության նախարարներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռազմական գործիչներ