Սուրբ Վարդան եկեղեցի (Ղազախ)

Սուրբ Վարդան եկեղեցի, հայկական առաքելական եկեղեցի ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Ղազախի շրջանի Ղազախ քաղաքումՍամվել Կարապետյան, «Հյուսիսային Արցախ», Երևան 2004 թվական, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, ISBN 5-8080-0566-3, (էլեկտրոնային տարբերակ )։։

 Պատմություն 
 Կառուցման նախապատմություն 
1883 թվականին քաղաքի կարգավիճակ ստացած Ղազախի հայ ազգաբնակչության մոտ առաջացել է հայկական եկեղեցի ունենալու գաղափարը։ Արդեն 1885 թվականին եկեղեցի կառուցելու նպատակով հանգանակություն էր սկսվել«Նոր-Դար», 1885, N 58, էջ 1։։ Որոշ ժամանակ անց Գանձակ քաղաքի բնակիչ Մագի (Մկրտիչ) Ղազարյանցը դիմում է Թիֆլիսի թեմի առաջնորդին, որպեսզի իր ֆինանսական միջոցներով եկեղեցի կառուցելու թույլատվություն ստանա։ Հայտնի է, որ եկեղեցու շինարարության համար անհրաժեշտ էր 5000 ռուբլի«Նոր-Դար», 1887, N 46, էջ 3։։

 Շինարարություն 
1889 թվականի հունիսի 17-ին օծվում է եկեղեցու հիմքը, որից հետո Մագի Ջաղեթյանցը սկսում է շինարարությունը«Մշակ», 1889, N 74, էջ 3։«Արձագանք», 1890, N 23, էջ 8։։

Հայտնի է, որ 1890 թվականի հուլիսի 22-ին Մագի Ջաղեթյանցը վախճանվում է, իսկ եկեղեցու կառուցման գործը շարունակում է նրա որդի Ալեքսանդրը։

Եկեղեցու կառուցման աշխատանքներն ընթացել են առանց ընդհատման և ավարտվել 1901 թվականին«Արձագանք», 1890, N 40, էջ 4։«Մշակ», 1891, N 51, էջ 3։«Արձագանք», 1895, N 19, էջ 3։։

 Բացում 
1901 թվականի ապրիլի 8-ին բազմամարդ հանդիսավոր արարողությամբ Գանձակի փոխանորդ Անանիա եպիսկոպոսը տաս քահանայի հետ միասին օծեց նորակառույց եկեղեցին։ Նույն օրը 200 հյուրերի պատվին տրված ճաշկերույթի ժամանակ եկեղեցու շինարարությունը ֆինանսավորած Ալեքսանդր Ջաղեթյանցը արտասանում է հետևյալ ճառը«Մշակ», 1901, N 87, էջ 3։«Տարազ», 1901, N 19, էջ 220։՝

Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը եկեղեցու շինարարության համար Ջաղեթյանցի պատվին կոնդակ է գրում«Արարատ», 1901, էջ 264։Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 18, գ. 421, թ. 4:։ Մեկ այլ կոնդակով թույլատրում է նաև Ջաղեթյանցի ժառանգներին նույնպես թաղել Սուրբ Վարդան եկեղեցու գավթում«Արարատ», 1901, էջ 478։։ Ի դեպ, համաձայն կաթողիկոսի կոնդակի, 1916 թվականի օգոստոսի 26-ին ներկայիս Իջևան քաղաքում մահացած Ալեքսանդր Ջաղեթյանցի աճյունն ամփոփվել է Սուրբ Վարդան եկեղեցու գավթում՝ մուտքի մոտ։ Նրա հուղարկավորությանը մասնակցել են նաև թուրք աղալարներ (աղաներ) և հոգևորականներ, ովքեր հայտնեցին իրենց երախտիքը հանգուցյալին և ասացին, որ հանգուցյալը քաղաքի հայոց եկեղեցին կառուցելուց հետո եղել է նաև մզկիթի կառուցմանը նպաստողներից առաջին անձըԽառատյան Հ., Մկրտիչ և Ալեքսանդր Ջաղեթյանցները՝ Ղազախի Սուրբ Վարդանանց եկեղեցու կառուցողներ, «Էջմիածին», 1994, Զ-Է, էջ 96։։

 Քահանա 
Հայտնի է, որ Ղազախ քաղաքի հայերի համար քահանա է ձեռնադրվել Զաքարիա Ապրեսյանցը, ով հովվել է 1896 թվականի ապրիլի 2-ից մինչև 1918 թվականը ներառյալ։ Նա ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը և չորս տարի զբաղվել ուսուցչությամբ«Արձագանք», 1897, N 35, էջ 3։Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1079, թ. 3:«Հայերի կոտորածները Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներում. 1918-1920 թթ.» փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Երևան, 2003, էջ 69։։

 Հայ-թաթարական (ադրբեջանական) ընդհարումներ 1905-1906թթ․ 

1905-1906 թվականներին Ռուսական Կայսրության հյուսիս-արևմուտքում տեղի ունեցած հայ-թուրքական ընդհարումների ժամանակ եկեղեցին թուրքերի ենթարկվել է թալանի։

 Հայ-թաթարական (ադրբեջանական) ընդհարումներ 1918-1920 

1918 թվականին հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ՝ փետրվար ամսին, անվտանգության նկատառումներից ելնելով Ղազախ հայ ազգաբնակչությունը հեռացել էր քաղաքից և ապաստան գտել Իջևան քաղաքում։ Այդ ընթացքում, Սուրբ Վարդան եկեղեցին թուրքերի կողմից թալանվել է։ Թուրքերը նախապես կոտրել են եկեղեցու ապակիները, կատարել սրբապիղծ գործողություններՀայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1254, թ. 13, 15-18, 21։։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Ղազախի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
վ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ