Հնեվանք

Հնեվանք, վանական համալիր, ճարտարապետական հուշարձան Հայաստանի Լոռու մարզում՝ Կուրթան գյուղից արևելք, Ձորագետի աջ ափին։ Կառուցվել է 7-րդ դարում, 12-13-րդ դարերում գործել է որպես քաղկեդոնականԱշոտ Մանուչարյան, Հաղարծնավանքի դավանաբանական կողմնորոշման շուրջ վանք։ Ներկայիս կիսավեր համալիրի կազմում եղել են երեք եկեղեցի, գավիթ, բնակելի, տնտեսական և օժանդակ շինություններ։

 Պատմություն 
Հնեվանքի վանական համալիրի ամենահին շինությունը՝ գլխավոր եկեղեցին, կառուցվել է 7-րդ դարում դեղնավուն սրբատաշ ֆելզիտից։ 1123 թվականին Վրաստանի Դավիթ Շինարար թագավորը Լոռի-Տաշիրն ամբողջությամբ հանձնել է ամիրսպասալար Իվանե Օրբելյանին։ 1128 թվականին ամիրսպասալար է դարձել Իվանեի որդի Սմբատը, որը 1154 թվականին վերանորոգել է Հնեվանքի գլխավոր եկեղեցին (ըստ թմբուկի քիվատակ գոտու վրացերեն արձանագրության), համալիրի գլխավոր եկեղեցուն 1186–1206 թվականին արևմուտքից կցվել է գավիթը։ Միաժամանակ կառուցվել է միանավ գմբեթավոր սրահը, որը հյուսիսից բացվում է գավթի մեջՔրիստոնյա Հայաստան Հանրագիտարան, Երևան, Հայկական Հանրագիտարանի հրատարակչություն, 2002։։

Եկեղեցու պատերին պահպանվել են վրացերեն արձանագրություններԴիվան հայ վիմագրության, պրակ IX, Լոռու մարզ, Երևան, 2012։։

Նորագույն ժամանակներ վանական համալիրը հասել է կիսավեր վիճակումԿուրթանի ձորում ծվարած վանքըՀնեվանք վանական համալիր։ 21-րդ դարում գլխավոր եկեղեցին վերանորգվել է, և 2006 թվականի նոյեմբերի 25-ին տեղի է ունեցել գմբեթի խաչի օծման և տեղադրման արարողությունըՀնեվանքի խաչի օծումը – «Էջմիածին» պաշտոնական ամսագիր, 2006 թվական, հոկտեմբեր-նոյեմբեր։

 Կառուցվածք 
Գլխավոր եկեղեցին (7-րդ դար) արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև, եռախորան գմբեթավոր կառույց է (արևմտյան ուղղանկյուն խաչաթևը չի պահպանվել)։ Պատերը հիմնականում առանց երեսքարերի են։ Բեմի մասը առաջ է ընկած ավագ խորանից։ Հավանական է, որ աղոթասրահն ունեցել է արևելք-արևմուտք ձգվածություն։  Ավագ խորանին կից ուղղանկյուն ավանդատներից հարավը ծածկված է խաչային, իսկ հյուսիսը՝ կիսագլանային թաղերով։ Եկեղեցու մուտքը եղել է արևմտյան թևից։  Մեկական պատուհաններ են բացվում խորաններից և թմբուկի ճակատային նիստերից։ Պատուհանները եզրագծված են եղել բուսական և երկրաչափական զարդանախշերով։

Գմբեթային փոխանցումը երկշարք տրոմպներով է։ Թմբուկը դրսից ութանիստ է՝ հատած զույգ կիսասյուներին հենվող որմնակամարներով, որոնց կամարամիջոցներում մարդու գլուխ հիշեցնող զարդանախշ քանդակներ են։ Գմբեթի քիվի ստորին գոտու վրացերեն արձանագրության համաձայն, եկեղեցին 1154 թվականին նորոգել է Իվանե Օրբելյան ամիրսպասալարի որդի Սմբատը։ Կառուցված է բաց դեղնավուն ֆելզիտի  խոշոր սրբատաշ քարերովԼոռու մարզ․ պատմամշակութային կոթողներ և հուշարձաններ։ Ծածկերը թեթևացնելու համար դրանցում տեղադրվել են կավե խոշոր կճուճներ։

Արևմուտքից կից գավթից պահպանվել են միայն որմնախարիսխների մասեր։ Համեմատաբար լավ է պահպանվել եկեղեցուն հարավից կից, կիսաշրջանաձև խորանով, գմբեթավոր դահլիճ տիպի եկեղեցին (ըստ հարավային մուտքից վեր գտնվող վրացերեն արձանագրության՝ այն կառուցվել է 13-րդ դարի սկզբին)։ Մուտքը հարավից է` ձևավորված ականթի տերևներով պատած պարակալով և զույգ կիսասյուների վրա հենվող սլաքաձև որմնակամարով։ Մուտքի վերևում գտնվող խաչաքանդակի վրա կան շինարարական գրառումներ։

Գավթի հյուսիսային կողմի միանավ թաղակապ եկեղեցուց պահպանվել են խորանի մասը և պատերի երկու շարքը։

Համալիրի շուրջ կան տարբեր քաղաքացիական շենքերի մնացորդներ, որոնց դերն ու նշանակությունը հնարավոր չէ որոշել։ Համալիրի արևմտյան կողմում գտնվել է թաղակապ դահլիճ, որից պահպանվել են պատերը և ծածկի որոշ մասը։ Հավանաբար այն եղել է վանքի առաջնորդարանը և համալիրը շրջապատող կառույցներից ամենահինն է (13-րդ դար)։

Համալիրից մոտ 50 մ դեպի արևելք գտնվում են մեծաչափ երկհարկանի շինության մնացորդներ, որն ունի մեծ թվով  դռներ և պատուհաններ։ Ներսում պատերին կից պահպանվել են չորսական որմնամույթեր։ Ամենայն հավանականությամբ այս շինությունը ծառայել է որպես վանքի միաբանության կացարան։

 Պատկերներ 

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Երկիր հայրենի․ Հնեվանք վանական համալիրը Լոռու մարզում (նկարներ)

Կատեգորիա:7-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Գուգարաց թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Հայ քաղկեդոնական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Հայկական առաքելական չգործող վանքեր և եկեղեցիներ (Հայաստան)
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով