Թինաթին Ասաթիանի

Թինաթին (Թինա) Լևանի Ասաթիանի (, ), Հայաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ։ Լենինյան մրցանակի դափնեկիր (1970): Ջորջ Սորոսի անվան հիմանդրամի պատվավոր պրոֆեսոր (1974)։

Թինա Ասաթիանիի հիմնական գիտական աշխատությունները նվիրված են բարձր էներգիայի և տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկային, մասնիկների արագացուցիչների հետազոտություններին և բարձր էներգիայի ֆիզիկայի փորձարարական գործիքներին: Հայտնի է իր սոցիալական և բարեգործական գործունեությամբ: Եղել է Հայաստանում վրացական «Իվերիա» բարեգործական կազմակերպության հիմնադիրը:

 Կենսագրություն 
Ծնվել է 1918 թվականի մարտի 12-ին Թբիլիսիում, գրականագետ, վրացական դասական գրականության հետազոտող, պրոֆեսոր Լևան Նիկիֆորովիչ ԱսաթիանիիАсатиани, Тина Левановна — статья из Большой советской энциклопедии. և բժիշկ Աննա Վոլկովայի ընտանիքում։ Գերազանցությամբ ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։ 1940 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը։ 1941 թվականին ընդունվել է Լենինգրադի ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտի ասպիրանտուրա (հետագայում՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Ա․ Ֆ․ Իոֆֆեի անվան ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտ) ակադեմիկոս Աբրահամ Ալիխանովի լաբորատորիա։ Լենինգրադի բլոկադայի ժամանակ Ասաթիանին վերադարձել է Թբիլիսի, Տրանսպորտի ինստիտուտում դասավանդել է ընդհանուր ֆիզիկա:

Ասաթիանիի գործունեությունը սկսվել է եղբայրներ Ալիխանյանների կողմից ղեկավարվող տիեզերական ճառագայթների հետազոտման Արագածյան կայանում։ 1942 թվականին, երբ Ալիխանյան եղբայրները սկսել են Արագած լեռան վրա կազմակերպել տիեզերական ճառագայթների հետազոտական կայան, Թինա Ասաթիանին հրավիրել են այնտեղ, և 1943 թվականին նա սկսել է աշխատել իր թեկնածուական ատենախոսության վրա՝ նվիրված ընդարձակ օդային հոսքերի ուսումնասիրությանը: 1945 թվականին Ասաթիանին ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ֆիզիկական խնդիրների ինստիտուտում պաշտպանել է իր ատենախոսությունը՝ ստանալով ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուի աստիճան: 

1943 թվականին ամուսնացել է ֆիզիկոս Արշալույս Տիգրանի Դադայանի հետ (հետագայում՝ Երևանի պետական համալսարանի ամբիոնի վարիչ): 

1944-1987 թվականներին եղել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի մյու-մեզոնային լաբորատորիայի վարիչ։ 1959 թվականից Ասաթիանին մասնակցել է բազմաթիվ միջազգային կոնֆերանսների և զեկուցումներով հանդես եկել բազմաթիվ երկրներում (Ճապոնիա, Հնդկաստան, Կանադա, ԱՄՆ, Անգլիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա և Ավստրիա):

1968 թվականից եղել է Երևանի պետական համալսարանի պրոֆեսոր և դասախոսություններ է կարդացել բարձր էներգիայի ֆիզիկայի վերաբերյալ։ 1971 թվականին պաշտպանել է ատենախոսություն՝ ստանալով ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան, իսկ 1974 թվականին Ասաթիանին շնորհվել է պրոֆեսորի ակադեմիական կոչում: 1991 թվականին ընտրվել է Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1996 թվականին՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամ։

1991 թվականին՝ Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո, Թինա Ասաթիանին ներգրավվել է հասարակական գործունեության մեջ, եղել է Հայաստանում «Իվերիա» վրացական բարեգործական համայնքի հիմնադիրն ու պատվավոր նախագահը: 

Կայծային խցիկների տեխնիկայի զարգացման գործում իրենց նշանակալի ներդրման համար Թինա Ասաթիանին և ակադեմիկոս Արտեմ Ալիխանյանը 1970 թվականին արժանացել են Լենինյան մրցանակի: Բազմաթիվ գիտական աշխատությունների հեղինակ է, Թբիլիսի քաղաքի պատվավոր քաղաքացիТ. Асатиани "Воспоминания", 2008։ 
մինի|Թինաթին Ասաթիանիի հուշատախտակը Երևանի Բաղրամյան պողոտայի 18ա տան պատին, որտեղ ֆիզիկոսն ապրել է 1950-2011 թվականներին

Ասաթիանին զբաղվել է նաև ողնուղեղի վնասվածքներ ունեցող մարդկանց բուժման և նրանց հոգեբանական ու մասնագիտական վերականգնման աշխատանքներով: Գրել և իրականացրել է «Ողնուղեղի վնասվածքներ ունեցողների համար համակարգչային և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ուսուցման» ծրագիրը: Նրա ծրագրի շրջանակներում Հայաստանում Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատունը կազմակերպել է ֆիզիկական մարզման կենտրոն ողնուղեղի վնասվածքներ ունեցող մարդկանց համար: Ասաթիանին եղել է ողնուղեղի խանգարումներ ունեցողների «Վերածնունդ» հայկական ասոցիացիայի խորհրդի անդամ: Նրա նախաձեռնությամբ Սպիտակ քաղաքում հիմնադրվել է հաշմանդամների և որբերի համար նախատեսված քոլեջ։

2008 թվականին նա հրատարակել է «Հիշողություններ» գիրքը:

Թինա Լևանովնա Ասաթիանին մահացել է Երևանում, 2011 թվականի հուլիսի 20-ին՝ 93 տարեկան հասակում։ Թինա Ասաթիանիի հիշատակին 2013 թվականին Երևանում հուշատախտակ է տեղադրվել այն տանը, որտեղ նա ապրել է 1950-2011 թվականներին (Բաղրամյան պողոտա 18ա):

 Գիտական գործունեություն 
Թինա Ասաթիանիի հիմնական գիտական աշխատանքները նվիրված են բարձր էներգիայի ֆիզիկային և տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկային: 1940-ական թվականներին Թինա Ասաթիանին ուսումնասիրել է ընդարձակ օդային հոսքերը՝ կիրառելով դրանց առաջնային էներգիան որոշելու նոր մեթոդ: Ակադեմիկոս Արտեմ Ալիխանյանի հետ միասին Ասաթիանին հայտնաբերել և ուսումնասիրել է միջուկային պրոցեսներից առաջացած նեղ հոսքերի բնույթը, որոնք տարբերվում են ընդարձակ օդային հոսքերի բնորոշ մասնիկներից:

Թինա Ասաթիանին մշակել է Վիլսոնի խցիկի վերականգնման ժամանակը կրճատելու էլեկտրոնային մեթոդ: Նա լիցքավորված մասնիկների կոորդինատները չափելու սարքի լիցքավորված մասնիկների կոորդինատների դետեկտորի գյուտարարն է: Այն օգտագործվում է արագացուցիչների և տիեզերական ճառագայթների հայտնաբերման փորձերում:

1960 թվականից Ասաթիանին զբաղվել է տիեզերական ճառագայթներում -մեզոնների բևեռացման վերաբերյալ փորձարարական հետազոտություններով։ Հետազոտությունները կատարվել են գլանաձև և ուղղանկյուն հոդոսկոպների և Վիլսոնի խցիկի միջոցով։ 1961 թվականից Ասաթիանին սկսել է աշխատել լայն բացվածքով կայծային խցիկների վրա և մագնիսական դաշտում լայն բացվածքով կայծային խցիկներ տեղադրելու ուսումնասիրության բնագավառում հասել է հայտնի արդյունքների։

1967 թվականից աշխատել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի «ԱՐՈՒՍ» փորձարարական կենտրոնում։ Օգտագործելով լայն բացվածքով կայծային խցիկներ՝ Ասաթիանին և նրա գործընկերները «ԱՐՈՒՍ»-ում անցկացրել են առաջին փորձը՝ ապացուցելով, որ ճառագայթների փունջը աշխատում է։ Ասաթիանին «ԱՐՈՒՍ»-ում անցկացրել է նաև -մեզոնների ֆոտոարտադրության առաջին փորձը։

1970-ականների սկզբին Թինա Ասաթիանիի ղեկավարությամբ կառուցվել է մագնիսական սպեկտրաչափը, որը հնարավորություն է տալիս բարձր ճշգրտությամբ չափել բարձր էներգիայի տիեզերական մյուոնների հորիզոնական հոսքը: 1970-ականների վերջին Թինա Ասաթիանին ուսումնասիրել է հալո երևույթը Բյուրականի աստղադիտարանում: Ասաթիանին հայտնաբերել է նաև բազմահալո ընտանիքների կառուցվածքի երևույթը։









 Պարգևներ, մցանակներ 
 Ջորջ Սորոսի անվան հիմանդրամի պատվավոր պրոֆեսոր (1974)
 Հայկական ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ
 Լենինյան մրցանակ (1970)
 Պատվո շքանշան (Վրաստան) (1999).
 Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացի

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Հայաստան)
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:Վրացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Վրացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Երկարակյացներ