Մեծ Խանչալի

Մեծ Խանչալի (-Դիդի Խանչալի), հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Նինոծմինդայի մունիցիպալիտետում«Ջավախք», Սամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, Երևան, 2006 թվական։։

 Աշխարհագրություն 
Մեծ Խանչալի բնակավայրը գտնվում է մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոն Նինոծմինդա քաղաքից 2 կմ հարավ, իսկ Ախալքալաք քաղաքից՝ ուղիղ գծով 19 կմ դեպի հարավ-արևելք։ Գյուղը տեղակայված է Խանչալի լճի հարավարևելյան ափից ոչ հեռու և ծովի մակարդակից բարձր է 1940-1980 մ։

 Պատմություն 
Մեծ Խանչալի գյուղը հանդիսանում է Ջավախքի հայաբնակ բնակավայրերից։

Մեծ Խանչալիի ներկայիս բնակիչների նախնիները բնակության նպատակով այստեղ են հաստատվել 1829-1830 թվականներին՝ տեղափոխվելով Էրզրումի նահանգի Հինձք գյուղից։

Հայտնի է, որ մինչև 1847 թվականին գավառի տարածքում ռուս դուխոբորների բնակեցումը Խանչալի բնակչությունն ունեցել է ընդարձակ հողատարածքներ։ Ռուս վերաբնակիչների գալուց հետո գյուղի բնակիչներից վերցվել են այն տարածքներից, որտեղ հիմնվել են Սպասովկա, Օրլովկա, Բոգդանովկա գյուղերըАкты собранные Кавказского археорафическою коммиссиею, т. Х, Тифлис, 1885, էջ 123:։

Հայտնի է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Խորհրդային Միության կազմում Մեծ Խանչալի գյուղից մասնակցել է 202 հոգի, որոնցից 72-ը զոհվել էԴավթյան Ա., Ջավախք, Երևան, 1994, էջ 101։։

 Պատմամշակութային հուշարձաններ 
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 
Մեծ Խանչալի գյուղում է գտնվում Սուրբ Աստվածածին անունը կրող եկեղեցին, որի հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ։ Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի՝ ներկայիս եկեղեցին, ըստ ամենայնի, կառուցվել է հին եկեղեցու տեղում կամ հիմնովին վերակառուցվել հնի հիման վրա։ Հայտնի է, որ հին եկեղեցին դեռևս 1830-ական թվականներին գոյություն է ունեցել։ Ներկայիս եկեղեցին իր պատմության ընթացքում մի քանի անգամ վերանորոգման է ենթարկվել։ Ճարտարապետական տեսակետից այն քարաշեն, փայտածածկ կառույց է։ Կառուցված է սրբատաշ և կոփածո բազալտից, իսկ քարերը իրար ամրացված են կրաշաղախով։ Ունի 19,67 x 11,68 մ արտաքին չափեր։ Տանիքը պահում են 3 զույգ փայտե սյուները։ Մուտքը արևմտյան ճակատի կողմից է։ Սրահի լուսավորությունն ապահովվում են 10 լուսամուտներըՀայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2917, թ. 23-25:Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3450, թ. 1-7, նաև` ֆ. 56, ց. 1, գ. 11746, թ. 1-3:«Արարատ», 1913, էջ 1004։։

 Սուրբ Մինաս սրբատեղի 
Մեծ Խանչալի գյուղի սրբատեղիներից է Սուրբ Մինաս սրբավայրը, որտեղ պահպանվում են 5-ից 7-րդ դարերով թվագրվող քառակոթողի խաչազարդ պատվանդան ու կոթողի մի բեկոր։ Պատվանդանն ունի 100 x 81 սմ չափեր, իսկ բեկորը՝ 78 x 33 x 29 սմ։

 Սուրբ Գևորգ սրբատեղի 
Մեծ Խանչալի գյուղի բնակչության համար սրբատեղիներից մեկը Սուրբ Գևորգ անունը կրող սրբավայրն է։ Այն գտնվում է գյուղի մոտակայքում գտնվող բլրի վրա։

 Գերեզմանոց 
Մեծ Խանչալի գյուղի պատմական գերեզմանոցը գտնվում է բնակավայրի հյուսիսային եզրին։ Հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի ուսումնասիրությունների ժամանակ հայտնաբերվել են 19-րդ դարին բնորոշ տապանաքարեր։

 Բնակչություն 
<center>Մեծ Խանչալի գյուղի բնակչության վիճակագրական տվյալները սկսած 1855 թվականից<center>Տարի<center>Հայեր<center>Արական<center>Իգական<center>Տուն 1840Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3800, թ. 4:<center>189<center>106<center>83<center>- 1841	Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3802, թ. 63-64:<center>207<center>116<center>91<center>- 1842Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3805, թ. 78-79:<center>225<center>212<center>104<center>- 1844Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3809, թ. 15-16:<center>254<center>137<center>117<center>- 1845Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3811, թ. 72-73:<center>294<center>160<center>134<center>- 1847Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 34-35:<center>311<center>161<center>150<center>- 1849Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3818, թ. 39-40:<center>332<center>172<center>160<center>- 1853Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743 թ. 38-39:<center>349<center>176<center>173<center>- 1854Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3825, թ. 48-49:<center>353<center>178<center>175<center>- 1857Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 52-53:<center>461<center>238<center>223<center>- 1860Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 66-67:<center>421<center>216<center>205<center>- 1861Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3839, թ. 23-24:<center>422<center>219<center>203<center>- 1862Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3836, թ. 20-21:<center>437<center>223<center>214<center>- 1863Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 21-22:<center>444<center>230<center>214<center>- 1864Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3846, թ. 9-10:<center>456<center>234<center>222<center>- 1866Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 74:<center>475<center>245<center>230<center>42 1867Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3851, թ. 21-22:<center>496<center>250<center>246<center>- 1868Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3853, թ. 27:<center>542<center>287<center>255<center>- 1869Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3856, թ. 9:<center>559<center>299<center>260<center>- 1870Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3857, թ. 23:<center>565<center>307<center>258<center>- 1871Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3858, թ. 9-10:<center>581<center>316<center>265<center>- 1872Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3859, թ. 56-57:<center>593<center>323<center>270<center>- 1873Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3862, թ. 71-72:<center>600<center>332<center>278<center>- 1874Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3864, թ. 26-27:<center>627<center>-<center>-<center>- 1875Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3866, թ. 19-20:«Մեղու Հայաստանի», 1875, N 44, էջ 2։<center>631<center>-<center>-<center>60 1876Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 29-30:<center>644<center>349<center>295<center>- 1877Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3869, թ. 28-29:<center>684<center>365<center>319<center>- 1878Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 217-218:<center>688<center>369<center>319<center>- 1881Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 96-97։<center>721<center>390<center>331<center>- 1882Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3874, թ. 42-43:<center>731<center>395<center>336<center>- 1883Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3875, թ. 47-48:<center>718<center>387<center>331<center>- 1884«Արձագանք», 1885, N 3, էջ 41։<center>-<center>-<center>-<center>64 1885Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 10:<center>747<center>402<center>345<center>- 1887Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 39-40:<center>826<center>439<center>387<center>- 1889Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 64-65:<center>851<center>457<center>394<center>- 1890Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 144:<center>890<center>477<center>413<center>- 1891Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 143:<center>916<center>490<center>426<center>- 1892Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 115:<center>946<center>510<center>436<center>- 1893Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 41-42:«Մուրճ», 1894, N 5, էջ 794։<center>946<center>516<center>430<center>115 1894Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3896, թ. 168-169:<center>928<center>499<center>429<center>- 1897Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 141-142:<center>1026<center>554<center>472<center>- 1898Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 164:<center>1066<center>496<center>570<center>- 1899Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 93-94:<center>1085<center>578<center>507<center>- 1900Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 55:<center>1123<center>599<center>524<center>- 1901Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3906, թ. 67:<center>1145<center>611<center>534<center>- 1902Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 18-19:<center>1195<center>637<center>558<center>- 1905Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 261-262:<center>1245<center>664<center>581<center>- 1908Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 42:<center>1326<center>717<center>609<center>147 1910Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3917, թ. 134-135:<center>1417<center>762<center>655<center>- 1912Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3920, թ. 17-18:<center>1518<center>823<center>695<center>- 1914Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 56, ց. 6, գ. 1020, թ. 172-173։“Кавказский календарь на 1915 г.”, Тифлис, 1914, էջ 195:<center>1590<center>858<center>732<center>- 1916Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 196, ց. 1, գ. 43, թ. 19-20:<center>1581<center>848<center>733<center>- 1918Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 469, ց. 3, գ. 2, թ. 1-4:<center>1972<center>998<center>974<center>208 1921Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 355, ց. 1, գ. 895, թ. 1:<center>310<center>185<center>125<center>- 1926Արոյան Ս., Բեկորներ Մշո ջոջ քարի, Երևան, 1997, էջ 125։<center>903<center>-<center>-<center>179 1987<center>1683<center>-<center>-<center>406
Մեծ Խանչալի գյուղի ներկայիս բնակիչների նախնիները 1829-1830 թվականներին փոխադրվել են Էրզրումի նահանգի համանուն գավառի Հինձք գյուղից։ Սկզբում նրանք տեղափոխվել են դեպի Ախալցխայի  մոտ գտնվող Սազել գյուղը, որտեղից էլ բնակություն հաստատելու նպատակով տեղափոխվել են Խանչալի գյուղՄուրատեանց Յ., Ախալցխայի գաւառի մի քանի հայ գիւղերը, «Մուրճ», 1895, N 2, էջ 326։։

 Տես նաև 
 Ջավախք

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Նինոծմինդայի շրջանի բնակավայրեր