Ասորեստան

Ասորեստան, նաև անվանում են Ասորական կայսրություն, եղել է Սեմական լեզվով խոսող գլխավոր միջագետքյան թագավորությունը և կայսրությունը Հին Մերձավոր Արևելքում և Լևանտում։ Այն որպես պետություն ստեղծվել է մ.թ.ա. մոտ 25-րդ դարում Աշուր քաղաք պետությունից և գոյատևել է մինչև կործանումը մ.թ.ա. 612 թվականից մ.թ.ա. 609 թվականները ընկած ժամանակահատվածում։ Մ.թ.ա. յոթերորդ դարի վերջից մինչև մ.թ. յոթերորդ դարերի սկիզբը այն եղել է որպես աշխարհաքաղաքական միավոր, որի մեծ մասը եղել է օտարերկրյա տերությունների տիրապետության տակ, չնայած մեծ թվով Նեո-ասորական պետություններ հզորացան տարբեր ժամանակներում, օրինակ՝ Պարթևական և Սասանյան կայսրություններ, որոնց ժամանակ Ասորեստանը դարձավ Արևելյան եկեղեցու բնօրրանըWinkler, Church of the East: a concise history, p. 1։

Կենտրոնացած լինելով Բարձր Միջագետքի Տիգրիսի ավազանում (ժամանակակից հյուսիսային Իրաք, հյուսիսարևելյան Սիրիա, հարավարևելյան Թուրքիա և հյուսիսարևմտյան Իրան)՝ Ասորեստանը դարձավ իր ժամանակների ամենահզոր կայսրություններից մեկը։ Զբաղեցնելով մեծ Միջագետքի մեծ մասը, այսպես կոչված «քաղաքակրթության բնօրրանը», որը ներառում էր Շումերը, Աքքադը և Բաբելոնը՝ Ասորեստանը ունեցավ մեծ տեխնիկական, գիտական և մշակութային ձեռքբերումներ։ Իր հզորության գագաթնակետին այն ձգվում էր Կիպրոսից  Արևելյան Միջագետքով Իրան և ներկայիս Հայաստանից ու Ադրբեջանից Արաբական թերակղզի, Եգիպտոս և արևելյան Լիվիա §716.։

Ասորեստանի անվանումը գալիս է մայրաքաղաք Աշուրից, որը մ.թ.ա. 2600 թվականին եղել է Միջագետքի բազմաթիվ աքքադերեն խոսող քաղաք-պետություններից մեկը։ Մ.թ.ա. 24-րդ դարի վերջին Սարգոնը միավորեց Միջագետքի բոլոր աքքադերեն և շումերերեն խոսող ժողովուրդներին Աքքադական կայսրության ներքո, որը գոյատևեց մ.թ.ա. 2334 թվականից մինչև մ.թ.ա. 2154 թվականը.։ Ասորական կայսրության անկումից հետո Ասորեստան աշխարհաքաղաքական տարածաշրջանը դարձավ այլ կայսրությունների մաս։

Ասորեստան տարածաշրջանը տարբեր ժամանակներում եղել է Մարրական, Աքեմենյան, Մակեդոնական, Սելևկյանների, Պարթևական, Հռոմեական և Սասանյան կայսրությունների մաս։ Արաբական արշավանքները վերջ դրեցին Ասորեստանին որպես առանձին միավորի և ասորիները հիմնականում դարձան էթնիկ, մշակութային և կրոնական փոքրամասնություն տարածաշրջանում՝ համարվելով տարածաշրջանի տեղաբնիկ ժողովուրդParpola, Simo (2004). "National and Ethnic Identity in the Neo-Assyrian Empire and Assyrian Identity in Post-Empire Times" (PDF). Journal of Assyrian Academic Studies (JAAS)։

 Ստուգաբանություն 
Ասորեստան ծագում է գրաբարից, իսկ գրաբարը ծագում է իրանականից; ,  - Իսկ ըստ Հյուբշմանի կարծիքի, այն ձևավորվել է հայերենում ասորի  + -աստան  ձևով։ -իա- → -ե- հնչյունափոխությունը կանոնավոր է հայերենում։

 Պատմություն 
Ասորեստանի առաջին հզորացումը եղել է Շամշի-Ադադ I-ի կառավարման ժամանակ, երբ նա իր իշխանության ներքո միավորեց ողջ Հյուսիսային Միջագետքը։ Շամշի-Ադադ I-ը նվաճեց Հյուսիսային Միջագետքը և շրջակա երկրները։ Սակայն մ.թ.ա. XVIII դ. Ասորեստանը հարկադրված ենթարկվել է հզորացած Բաբելոնին, իսկ մ.թ.ա. XVI — XV դդ.՝ Միտաննի պետությանը։ Մ.թ.ա. XIV դ. դարձել էր քայքայվող Միտաննիի ժառանգության հավակնորդ։ Իր մահից շատ չանցած Ասորեստանն ընկավ նախ Բաբելոնի, ապա Միտաննիի հայկական պետության ենթակայության տակ։ Ասորեստանի նոր վերելքը սկսվեց մ.թ.ա. XIV դարի երկրորդ կեսին Աշուր-Ուբալիտ I-ի կառավարման շրջանում։ Աշուր-Բալիտ I-ը հափշտակեց նրա տարածքի զգալի մասը և Ասորեստանում հիմնեց նոր հարստություն։ Մ. թ. ա. XIII դ. Ադադներարի I-ը, այնուհետև Սալմանասար I-ը նվաճեցին Ասորիքը, թափանցեցին Հայկական լեռնաշխարհ և Փոքր Ասիա։ Սալմանասար I-ը արշավեց Նաիրիի «լայնածավալ երկրները»։ Նա գրավեց և կողոպտեց նաև Բաբելոն քաղաքը։ Ասորեստանի թագավորը միաժամանակ քրմապետ էր և զինվորական առաջնորդ։ Նվաճողական պատերազմներին զուգընթաց նա դարձել էր միահեծան, բռնակալ՝ այլևս հաշվի չնստելով ստրկատիրական ավագանու հետ։ Սալմանասար I-ը գահանիստ էր դարձրել Քաղաքը, Թուկուլտինինուրտա I-ը՝ Քար-Թուկուլտինինուրտան՝ հեռանալով ավագանու խորհրդատեղից՝ Աշուրից։ Սակայն «ըմբոստացած ավագները» սպանեցին Թուկուլտինինուրտա I-ին և միանալով Բաբելոնին, գահ բարձրացրին իրենց կամակատարներին։

Մ.թ.ա. IX դարից սկսվեցին Ուրարտուի և Ասորեստանի միջև պատերազմները։ Ասորեստանն իր հզորության գագաթնակետին հասավ մ.թ.ա. VIII դարի երկրորդ կես-մ.թ.ա. VII դարի առաջին կես ժամանակահատվածում։ Ուրարտուն չկարողացավ պահպանել տարածաշրջանի առաջին տերության կարգավիճակը։ Ասորեստանյան կայսրությունը ձգվում էր Եգիպտոսից մինչև Արևմտյան Իրան և Էլամից մինչև Փոքր Ասիա։ Բայց այն արդեն իրեն սպառել էր անընդհատ պատերազմների և ենթակա ժողովուրդների նկատմամբ դաժան քաղաքականության հետևանքով։ Ասորեստանը կործանվեց Մարաստանի արքա Կիաքսարի, Բաբելոնի արքա Նաբուպալասարի և հայոց տիրակալ Պարույրի կողմից մ.թ.ա. 612 թ.: Ասորեստանի վերջին զորքերը ջախջախվեցին մ.թ.ա. 605 թ. Կարքեմիշի մոտ։

 Ասորեստանյան արքաների անվանացանկ 

 Պուզուր-Աշշուրի Հարստություն
 Պուզուր-Աշշուր I մ.թ.ա. XX դ. սկիզբ
 Շալիմախում
 Իլուշումա մ.թ.ա.մոտ 1945 թ
 Էրիշում I մ.թ.ա. 1940-1901
 Իկունում մ.թ.ա. մոտ 1885
 Շառումքեն I
 Պուզուր-Աշշուր II
 Նարամ-Սուեն
 Էրիշում II
 Շամշի-Ադադի Հարստություն
 Շամշի-Ադադ I մ.թ.ա. 1813-1781
 Իշմե-Դագան I մ.թ.ա. 1781-1757
 Մուտ-Աշկուր
 Ռիմուշ
 Ասինում
 Պուզուր-Սուեն
 Աշշուր-դուգուլ
 Աշշուր-ապլա-իդդին
 Նացիր-Սին
 Սին-նամիր
 Իպկի-Իշտար
 Ադադ-ցալուլու մ.թ.ա. մոտ 1700
 Ադասի
 Բելուբանի
 Լիբայա
 Շարմա-Ադադ I
 Իպտար-Սին
 Բազայա
 Լուլլայա
 Կիդին-Նինուա մ.թ.ա. 1633-1620
 Շարմա-Ադադ II
 Էրիշում III
 Շամշի-Ադադ II
 Իշմե-Դագան II
 Շամշի-Ադադ III
 Աշշուր-Ներարի I
 Պուզուր-Աշշոուր III մ.թ.ա. XVI դ. վերջ
 Էլիլ-Նացիր I
 Նուրիլի մ.թ.ա. 1484-1472
 Աշշուր-շադունի մ.թ.ա. 1472
 Աշշուր-ռաբի I մ.թ.ա. 1472-1452
 Աշշուր-նադին-ահհե I մ.թ.ա. 1452-1432
 Էլիլ-նացիր II մ.թ.ա. 1432-1427
 Աշշուր-ներարի II մ.թ.ա. 1426-1420
 Աշշուր-բել-նիշեշու մ.թ.ա. 1419-1411
 Աշշուր-ռիմ-նիշեշու մ.թ.ա. 1410-1403
 Աշշուր-նադին-ահհե II մ.թ.ա. 1402-1393
 Էրիբա-Ադադ I մ.թ.ա. 1392-1366
 Աշշուր-ուբալիտ I մ.թ.ա. 1365-1330
 Էլիլ-ներարի I մ.թ.ա. 1329-1320
 Արիկդենիլի մ.թ.ա. 1319-1308
 Ադադ-ներարի I մ.թ.ա. 1307-1275
 Շուլմանու-աշարեդ I մ.թ.ա. 1274-1245
 Թուկուլթի-Նինուրթա I մ.թ.ա. 1244-1208
 Աշշուր-նադին-ապալ մ.թ.ա. 1207-1204
 Աշշուր-ներարի III մ.թ.ա. 1203-1198
 Էլիլ-կուդուրի-ուցուր մ.թ.ա. 1197-1193
 Նինուրթա-ապիլ-էկուրյուու մ.թ.ա. 1192-1180
 Աշշուր-դան I մ.թ.ա. 1179-1134
 Նինուրթա-թուկուլթի-Աշշուր մ.թ.ա. 1134
 Մութաքիլ-Նուսկու մ.թ.ա. 1133
 Աշշուր-ռեշ-իշի I մ.թ.ա. 1133-1116
 Թուկուլթի-ապալ-էշառա I մ.թ.ա.1115-1077
 Աշարեդ-ապալ-էկուր մ.թ.ա. 1076-1075
 Աշշուր-բել-կալա I մ.թ.ա. 1074-1057
 Էնլիլ-ռաբի
 Աշշուր-բել-կալա II
 Էրիբա-Ադադ II մ.թ.ա. 1056-1055
 Շամշի-Ադադ IV մ.թ.ա. 1054-1051
 Աշշուր-նացիր-ապալ I մ.թ.ա. 1050-1032
 Շուլմանու-աշարեդ II մ.թ.ա. 1031-1020
 Աշշուր-ներարի IV մ.թ.ա. 1019-1014
 Աշշուր-ռաբի II մ.թ.ա. 1013-973
 Աշշուր-ռեշ-իշի II մ.թ.ա. 972-968
 Թուկուլթի-ապալ-էշառա II մ.թ.ա. 967-935
 Աշշուր-դան II մ.թ.ա. 934-912
 Ադադ-նիրարի II մ.թ.ա. 911-891
 Թուկուլթի-Նինուրթա II մ.թ.ա. 890-884
 Աշշուր-նացիր-ապալ II մ.թ.ա. 883-859
 Շուլմանու-աշարեդ IIIIII մ.թ.ա. 858-824
 Շամշի-Ադադ V մ.թ.ա. 823-811
 Ադադ-ներարի III մ.թ.ա. 811-783
 Շուլմանու-աշարեդ IV մ.թ.ա. 782-773
 Աշշուր-դան III մ.թ.ա. 772-755
 Աշշուր-ներարի V մ.թ.ա. 754-745
 Թուկուլթի-ապալ-էշառա III մ.թ.ա. 744-727
 Շուլմանու-աշարեդ V մ.թ.ա. 726-722
 Շառումքեն II մ.թ.ա. 721-705
 Սին-ահհե-էրիբա մ.թ.ա. 704-681
 Ասարհադդոն VIII մ.թ.ա. 680-669
 Աշշուր-բանու-ապլի մ.թ.ա. 668-627
 Աշշուր-էթել-իլանի մ.թ.ա. 627-624
 Սին-շումու-լիշիր
 Սին-շարի-իշկուն մ.թ.ա. մինչև 612
 Աշշուր-ուբալիտ II մ.թ.ա. 611-609

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Ասիայի բրոնզի դարի երկրներ
Կատեգորիա:Ասորեստան
Կատեգորիա:Արևելյան Միջերկրական
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Լևանտ
Կատեգորիա:Հին Մերձավոր Արևելք
Կատեգորիա:Հին Միջագետք
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Պատմական երկրներ