Արաբական պետությունների լիգա

Արաբական պետությունների լիգա (ԱՊԼ;  Ջամիաթ ալ-Դուալ ալ-Արաբիա), միջազգային կազմակերպություն, որը միավորում է 20-ից ավել արաբական երկրներ և դրանց բարեկամ պետություններ։ Արաբական երկրների լիգան ստեղծվեց 1945 թվականի մարտի 22-ին, Կահիրեում տեղի ունեցած կոնֆերանսի ժամանակ, որին մասնակցում էին Եգիպտոսը, Սիրիան, Լիբանանը, Անդրհորդանանը, Իրաքը, Սաուդյան Արաբիան և Եմենը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Անգլիան, հաշվի առելով արաբական երկրների միավորվելու ձգտումը, որոշեց ստեղծել մի այնպիսի կառույց, որը կմիավորեր արաբական երկրները, կլիներ նրա վերահսկողության ներքո և կծառայեր որպես հենարան Մերձավոր Արևելքում անգլիական քաղաքականության համար։ Մեծ Բրիտանիայի ԱԳ նախարար Իդենը, 1941 և 1943 թվականներին արաբական երկրների ներկայացուցիչների հետ հանդիպումների ժամանակ նշել էր, որ Անգլիան պատրաստ է աջակցել ցանկացած նախագծի, որը ուղղված կլինի արաբական միասնությանը։ Իդենի նման հայտարարությունից հետո՝ 1943 թվականին, արաբական երկրների կառավարությունները ձեռնամուխ եղան Արաբական Միության ստեղծման բանակցություններին։

1944 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Ալեքսանդրիայում տեղի ունեցավ կոնֆերանս 7 արաբական երկրների միջև, որի ընթացքում որոշվեց ձևավորել Արաբական Պետությունների Լիգան՝ որպես անկախ պետություններ արտաքին քաղաքականության բլոկ։ 1945 թվականին Կահիրեում կայացած կոնֆերանսի ժամանակ ստորագրվեց Լիգայի կանոնադրությունը, որով և սկիզբ դրվեց նրա գործունեությանը։

Ըստ կանոնադրության, ԱՊԼ-ի գլխավոր նպատակն էր անդամ երկրների միջև կապերի ամրապնումը, նրանց անկախության և սուվերենության պահպանումը և արաբական երկրներին հուզող հարցերի և խնդիրների լուծումը։ Հարկ է նշել, որ ԱՊԼ-ի՝ անկախության և սուվերենության պահպանման դրույթը գործնական կիրառություն չստացավ նրա գործունեության հենց սկզբից։ Ընդհակառակը, նրա որոշումները, որպես կանոն, թելադրված էին բրիտանական իմպերիալիզմի կողմից։ Դրա վառ օրինակն էր սիրիա-լիբանանյան հարցում ընդունած որոշումը (1945 թվականի հուլիս), ըստ որի Լիգան պահանջեց Ֆրանսիայի զորքերի անհապաղ դուրսբերումը Սիրիայից և Լիբանանից, սակայն նույնը չպահանջեց անգլիական զորքերից։

Ինչ վերաբերում է պաղեստինյան խնդրին, ապա այս հարցի շուրջ ընդունած բազմաթիվ որոշումներում Լիգան իր ուշադրությունը կենտրոնացրել էր միայն սիոնիզմի դեմ պայքարի վրա, անուշադրության մատնելով արաբների՝ բրիտանական իմպերիալիզմի դեմ ուղղված բողոքները։ 1947 թվականի դեկտեմբերին Կահիրեում տեղի ունեցավ ԱՊԼ անդամ երկրների կոնֆերանս, որը ընթացավ բավական լարված մթնոլորտում։ Արդյունքում որոշվեց հակազդել Պաղեստինում հրեական պետություն ստեղծելու գործընթացին և պաշտպանել Պաղեստինի ամբողջականությունը։ Իսրայել պետության հռչակումից հետո, հենց ԱՊԼ-ի ընդունած որոշմամբ առաջնորդվելով, արաբական երկրները պատերազմ սկսեցին Իսրայելի դեմ։

 Պատմություն 
1944 թվականին Ալեքսանդրյան Արձանագրությունը ընդունելուց հետո, 1945 թվականի մարտի 22-ին ստեղծվեց Արաբական Պետությունների Լիգան (ԱՊԼ) ։ Այն ձևավորվեց, որպես կրոնական կազմակերպություն և նրա կազմում էին արաբական երկրները, որոնք նպատակ ունեին զարգացնել տնտեսությունը, լուծել առկա խնդիրները և համակարգել քաղաքական նպատակներըArab League formed — History.com This Day in History — 3/22/1945. History.com. Retrieved on 2014-04-28.։ Հետագայում այլ պետություններ միացան լիգայինHowStuffWorks "Arab League". History.howstuffworks.com (2008-02-27). Retrieved on 2014-04-28.։ Յուրաքանչյուր պետություն խորհրդում ունի մեկ ձայնի իրավունք։ Առաջին խոշոր գործողությունն այն էր, որ իրականացվեց միացյալ միջամտություն, երբ 1948 թվականին ձևավորվեց Իսրայել պետությունը և արաբական աշխարհում իրականացվում էին զանգավածային ցույցեր, սակայն այս միջամտության հիմնական մասնակից՝ Տրանսհորդանանը համաձայնվեց Իսրայելի հետ կիսել Պաղեստինյան հողերը,  ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի կողմից առաջարկաված ծրագրով և Եգիպտոսը միջամտեց, որպեսզի կասեցնի Ամմանի այս նպատակներըAvi Shlaim, Collusion Across the Jordan: King Abdullah, the Zionist Movement and the Partition of Palestine. Oxford, U.K., Clarendon Press, 1988; Uri Bar-Joseph, Uri, The Best of Enemies: Israel and Transjordan in the War of 1948. London, Frank Cass, 1987; Joseph Nevo, King Abdullah and Palestine: A Territorial Ambition (London: Macmillan Press; New York: St. Martin's Press, 1996.։ Դրանից հետո երկու տարի անց կողմերը փոխադարձ պաշտպանության մասին պայմանագիր ստեղծեցին։ 1965 թվականին ստեղծվել է ընդհանուր շուկանRobert W. MacDonald, The League of Arab States: A Study in Regional Organization. Princeton, New Jersey, United States, Princeton University Press, 1965.։

 Աշխարհագրություն 

Արաբական Պետությունների Լիգայի անդամ պետությունները զբաղեցնում են 13,000,000 քառ․ կմ տարածք և գտնվում են երկու մայրցամաքներում՝ Աֆրիկա և Ասիա։ Տարածքները հիմնականում բաղկացած են չոր անապատներից, ինչպիսին է Սահարան։ Այդուհանդերձ, այն իր մեջ է ընդգրկում մի շարք պտղաբեր տարածքներ, ինչպիսիք են՝ Նեղոսի հովիտը, Ջուբայի հովիտը և Շեբել հովիտը Սոմալի թերակղզում, Ատլասի լեռները Մաղրիբում և Բարեբեր մահիկը, որը տարածվում է Միջագետքով և Լևանտեով։ Տարածքն ընդգրկում է Արաբիայի հարավային խորքային անտառները և աշխարհի ամենաերկար գետը՝ Նեղոսը։

 Անդամ պետություններ 
Արաբական Լիգայի խարտիան, որը հայտնի է նաև որպես Արաբական Պետությունների Լիգայի Պակտ անվամբ, Արաբական Լիգայի հիմնադիր պայմանագիրն է։ Այն ընդունվել է 1945 թվականին և  նախատեսում է, որ Արաբական Պետությունների Լիգան կազմված է անկախ արաբական պետություններից, որոնք ստորագրել են այս Պակտը։

1945 թվականին նրա կազմում նախապես եղել են վեց անդամ պետություն, իսկ ներկայումս Արաբական Լիգան զբաղեցնում է 14 մլն քառ․կմ տարածք և նրա կազմում են 22 անդամ պետություն և 5 դիտորդ պետություն։ Այժմ 22 անդամներից երեքը Աֆրիկայի տարածքի ամենամեծ պետություններից են (Սուդան, Ալժիր և Լիբիա) և Մերձավոր Արևելքի ամենամեծ պետությունը՝ Սաուդյան Արաբիան։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին նկատվում էր անդամների թվի ավելացում և ընդհանուր առամբ անդամակցեցին 15 արաբական պետություն։ 2011 թվականին Սիրիան դադարեց անդամ լինելուց, երկրում տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո։ 2016 թվականի դրությամբ անդամ են 22 պետություն։ Դրանք են՝

5 դիտորդ պետություններն են՝

2011 թվականի փետրվարի 22-ին Լիբիայի քաղաքացիական պատերազմի սկսվելուց և խաղաղ բնակչության դեմ ռազմական ուժի կիրառությունից հետո, Արաբական Պետությունների Լիգայի Գլխավոր Քարտուղար՝ Ամր Մուսսան հայտարարեց, որ Լիբիայի անդամակցությունը կասեցվում է։ Նա ասաց, որ․ «Կազմակերպությունը որոշել է դադարեցնել լիբիական պատվիրակությունների մասնակցությունը Արաբական Լիգայի բոլոր նիստերին»Libya suspended from Arab League sessions – Israel News, Ynetnews. Ynetnews.com (1995-06-20). Retrieved on 2014-04-28.։ Դա դարձրեց Լիբիան երկրորդ երկիրը, որի անդամակցությունը դադարեցվեց Լիգայում։ Լիբիայի առաջնորդ Մուամմար ալ-Կադդաֆին հայտարարեց, որ Լիգայի որոշումը անօրինական է, հայտարարելով, որ․ «Արաբական Լիգայի պատմությունը ավարտված է։ Չկա այլևս Արաբական Լիգան»։ 2011 թվականի օգոստոսի 25-ին Գլխավոր Քարտուղար Նաբիլ ալ-Արաբին հայտարարեց, որ «ժամանակն» է, որպեսզի վերականգնվի Լիբիայի լիիրավ անդամի կարգավիճակը։ Ազգային անցումային խորհուրդը, որը ճանաչվել էր, որպես Լիբիայի ժամանակավար կառավարությունը օգոստոսի 17-ի նիստին ուղարկեց ներկայացուցիչ, որը պետք է մասնակցեր քննարկմանը, արդյոք պետք է Լիբիան վերադառնա կազմակերպություն։

2011 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Արաբական խորհրդարանը առաջարկեց ժամանակավորապես դադարեցնել Սիրիայի և Եմենի անդամակցությունը, կապված Արաբական գարնան իրադարձությունների հետ, քանի որ այդ երկրներում բռնաճնշումներ էին կատարվում քաղաքական ընդդիմադիրների և ցուցարարների նկատմամբ։ Նոյեմբերի 12-ին տեղի ունեցած քվեարկության արդյունքում ընդունվեց որոշում, համաձայն որի  չորս օր անց կասեցվելու է Սիրիայի անդամակցությունը, եթե Ասադը  փոփոխություններ չկատարի։ Սիրիան, Լիբանանը և Եմենը դեմ քվեարկեցին որևէ միջամտություն իրականացնելուն, իսկ Իրաքը ձեռնպահ մնաց քվեարկությունից։ 2011 թվականի դեկտեմբերին Արաբական Լիգան ռեժիմի կողմից մարդկանց նկատմամբ բռնաճնշումները «վերահսկելու» համար ուղարկեց հանձնաժողով։ Հանձնաժողովը նախագահում էր Մուհամմեդ  Ահմեդ Մուստաֆա ալ-Դաբիրը, ով եղել է Օմար ալ-Բաշիրի ռազմական հետախուզության ղեկավարը As Arab League monitors work to expose President Bashar al-Assad's crackdown, the head of the mission is a Sudanese general accused of creating the fearsome "Janjaweed," which was responsible for the worst atrocities during the Darfur genocide.Syrian activists slam Arab League mission head  CNN, 28 December 2011.։ 2013 թվականի մարտի 6-ին Արաբական Լիգայում տեղ հատկացվեց Սիրիայի Ազգային Կոալիցիային, որպես Սիրիայի ներկայացուցիչներ։ 2014 թվականի մարտի 9-ին Նաբիլ ալ-Արաբին հայտարարեց, որ Սիրիայի տեղը մնում է կազմակերպությունում թափուր, մինչ ընդդիմությունը կավարտի իր ինստիտուտների ձևավորումը։

 Նպատակներ 
Կազմակերպության բարձրագույն մարմինը Լիգայի խորհուրդն է, որտեղ անդամ-պետություններից յուրաքանչյուրն ունի մեկ ձայն։ Կազմակերպության կենտրոնակայանը գտնվում է Կահիրեում։ Լիգայի նպատակները նշված են 1945 թվականին ստորագրված դաշնագրում և նախատեսում են «դրան մասնակից պետությունների միջև կապերի ամրապնդում, միացյալ քաղաքական ուղղու հիմնում՝ անդամ երկրների միջև համագործակցություն, անկախությունը և գերիշխանությունը պաշտպանելու և ընդհանրապես արաբական երկրների գործերը և շահերը քննարկելու համար»։ Համագործակցությունը չի սահմանափակվում քաղաքական ասպարեզով և ներառում է նաև տնտեսական, ֆինանսական, կապի, մշակութային, սոցիալական և սանիտարական փոխհարաբերությունները։ Բացի այդ, համագործակցությունը ներառում է նաև այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են քաղաքացիությունը, անձնագրերը, վիզաները, հանցագործների հանձնումըԴիվանագիտական բառարան, 1948 թ։

 Գագաթանժողովներ 
 No.  Տարի Անցկացման վայրՀյուրընկալ քաղաք 1  13–17 հունվար 1964   Կահիրե 2  5–11 սեպտեմբեր 1964   Ալեքսանդրիա 3  13–17 սեպտեմբեր 1965   Կասաբլանկա 4  29 օգոտստոս 1967   Խարթում 5  21–23 դեկտեմբեր 1969   Ռաբաթ 6  26–28 նոյեմբեր 1973   Ալժիր (քաղաք) 7  29 հոկտեմբեր 1974   Ռաբաթ 8  25–26 հոկտեմբեր 1976   Կահիրե 9  2–5 նոյեմբեր 1978   Բաղդադ 10  20–22 նոյեմբեր 1979   Թունիս (քաղաք) 11  21–22 նոյեմբեր 1980   Ամման 12  6–9 սեպտեմբեր 1982   Ֆես 13  1985   Կասաբլանկա 14  1987   Ամման15   հունիս 1988   Ալժիր (քաղաք) 16  1989   Կասաբլանկա 17  1990   Բաղդադ 18  1996   Կահիրե 19  27–28 մարտ 2001   Ամման 20  27–28 մարտ 2002   Բեյրութ 21  1 մարտ 2003   Շարմ էլ Շեյխ 22  22–23 մայիս 2004   Թունիս (քաղաք) 23  22–23 մարտ 2005   Ալժիր (քաղաք) 24  28–30 մարտ 2006   Խարթում 25  27–28 մարտ 2007   Ալ-Ռիադ 26  29–30 մարտ 2008   Դամասկոս 27  28–30 մարտ 2009   Դոհա 28  27–28 մարտ  2010   Սիրտ 29  27–29 մարտ 2012   Բաղդադ 30  21–27 մարտ 2013   ԴոհաArab League Summit 2013 . Qatarconferences.org (2013-03-27). Retrieved on 2014-04-28. 31  25–26 մարտ 2014   Ալ-ՔուվեյթArab League summit hit by new rifts - Features. Al Jazeera English. Retrieved on 2014-04-28. 32  28–29 մարտ 2015   Շարմ էլ ՇեյխOpposition fail to get Syria Arab League seat - Middle East. Al Jazeera English. Retrieved on 2014-04-28. 33  20 հուլիս 2016   Նուակշոտ 34  23–29 մարտ 2017   Ամման

 Զինված ուժեր 
Արաբական Լիգայի համատեղ Պաշտպանական խորհուրդը Արաբական Լիգայի ինստիտուտներից մեկն է։ Պաշտպանության խորհուրդը ստեղծվել է 1950 թվականին Համատեղ պաշտպանության և տնտեսական համագործակցության պայմանագրի հիման վրա, որով համաձայնեցվում էր Արաբական պետությունների լիգայի անդամ պետությունների համատեղ պաշտպանությունը։

Արաբական Լիգան որպես կազմակերպություն չունի ոչ մի զինվորական ուժ, ինչպես ՄԱԿ-ը կամ ԵՄ-ն, բայց 2007 թվականի գագաթնաժողովին որոշում կայացվեց ստեղծել պաշտպանական ուժեր և իրականացնել խաղաղապահ առաքելություններ՝ Հարավային Լիբիայում, Դարֆուրում, Իրաքում և այլ թեժ կետերում։

2015 թվականի Եգիպտոսում կայացած գագաթնաժողովին անդամ պետությունները համաձայնեցրեցին սկզբունքները, որոնց հիման վրա պետք է ստեղծվեր միասնական ռազմական ուժերը։

 Արտակարգ գագաթնաժողովներ 
 No.  Տարի Անցկացման վայրՀյուրընկալ քաղաք 1  21–27 սեպտեմբեր1970   Կահիրե 2  17–28 հոկտեմբեր 1976   Ալ-Ռիադ 3  7–9 սեպտեմբեր1985   Կասաբլանկա 4  8–12 նոյեմբեր 1987   Ամման 5  7–9 հունիս 1988   Ալժիր 6  23–26 հունիս1989   Կասաբլանկա 7  28–30 մարտ 1990   Բաղդադ 8  9–10 օգոստոս 1990   Կահիրե 9  22–23 հունիս1996  Կահիրե 10  21–22 հոկտեմբեր 2000   Կահիրե 11  7 հունվար 2016   Ալ-Ռիադ
 Երկու գագաթնաժողովներ չեն ընդգրկվում Արաբական Լիգայի գագաթնաժողովների ցանկում՝
 Անշաս, Եգիպտոս։ 28 – 29 մայիս 1946։
 Բեյրութ, Լիբանան։ 13 – 15 նոյեմբեր 1958։
  14-րդ գագաթնաժողովը Ֆեսում տեղի է ունեցել երկու փուլով՝
 1981 թվականի նոյեմբերի 25-ի գագաթնաժողովը, որը տևել է 5 ժամ, ավարտվել է առանց որևէ փաստաթղթի ստորագրման,
 1982 թվականի գագաթնաժողովը անցել է սեպտեմբերի 6-9։

 Գրագիտությունը Արաբական Լիգայի պետություններում 

Գրագիտության վերաբերյալ տեղեկություններ հավաքելիս, տարբեր երկրներում տարբեր մեթոդներ են կիրառում։ Հիմնականում հաշվի է առնվում տվյալ երկրում գրագետ մարդկանց թվաքանակը։ Արաբական աշխարհում գրագիտության մակարդակը տատանվում է, և հատկապես պետք է հաշվի առնել նավթային գների աճը, որը հնարավորություն տվեց Պարսից ծոցի երկրներում կառուցել բազում դպրոցներ և համալսարաններ։

 Շարք Պետություն  Գրագիտության մակարդակ  1           97.3The World Factbook . Cia.gov. Retrieved on 2014-04-28.   2       96.5   3          96.3   4         95.7   5          95.4   6    94.4   7         93.9  8     93.8  9             91.1   10          91  11           86.4  12            85.7  13         81.8  14         81.8  15         80.2  16           75.9  17           73.8  18           70.1  19        70.0  20         68.5  21      52.1  22         44–72

 Ժողովրդագրություն 
Արաբական Լիգան հանդիսանում է 22 անդամ պետություններից կազմված մշակութային և էթնիկական կազմակերպություն, ընդ որում անդամ պետությունների բնակչության մեծամասնությունը արաբներ են։ 2013 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ անդամ պետությունների ընդհանուր բնակչության թվաքանակը հաշվվում էր 359 մլն մարդ։ Նրա բնակչությունը աճում է ավելի արագ, քան աշխարհի այլ շրջաններում։ Առավել խիտ բնակեցված երկիրը Եգիպտոսն է, որի բնակչության թվաքանակը կազմում է 91 մլն մարդ։ Ամենաքիչը բնակեցված է Կոմորյան կղզիներ, որի բնակչությունը կազմում է 0․6 մլն մարդ։

 Շարք Պետություն Բնակչություն խտությունը (քառ/կմ)  Խտություն (քմ)  Նշումներ 1   92,519,544   Official Egyptian Population clock  2   37,100,000    3   37,056,169    4   32,064,173    5   30,894,000    6   28,146,658    7   23,580,000    8 *  21,906,000    9   10,673,800    10   11,400,000    11   8,264,070    12   6,733,620    13  6,332,000    14   4,550,368    15   4,224,000    16   3,566,437    17   3,291,000    18   2,845,000    19   1,699,435    20   1,234,596   Bahraini Census 2010 - تعداد السكــان العام للبحريــن 2010 . Census2010.gov.bh. Retrieved on 2014-04-28. 21   864,000    22   691,000    Ընդհանուր    356,398,918     
Սիրիայի ժողովրդագրությունը նախքան քաղաքացիական պատերազմը։

 Կրոն 
Արաբական Լիգայի անդամ պետությունների գրեթե բոլոր քաղաքացիները իսլամի հետևորդներ են, քրիստոնեությունը երկրորդ կրոնն է։ Առնվազն 15 միլիոն քրիստոնյաներ ապրում են՝ Եգիպտոսում, Իրաքում, Հորդանանում, Լիբանանում, Պաղեստինում, Սուդանում և Սիրիայում։ Բացի այդ, կան ավելի փոքր, բայց զգալի թվով Դրուզներ, Եզդիներ,  Շաբաքսներ և Մանդեյաններ։ Ոչ կրոնական արաբների թվաքանակը հայտնի չէ, քանի որ, որպես կանոն հասանելի չեն տվյալները, սակայն Pew Forum կազմակերպության կողմից իրականացված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նրանց թիվը 1% MENA-ի երկրներում։

 Լեզուները 
Արաբական Լիգայի պաշտոնական լեզուն գրական արաբերենն է, որը հիմնված է դասական արաբերենի վրա։ Այնուամենայնիվ, Արաբական լիգայի մի քանի երկրներ ունեն այլ պաշտոնական կամ ազգային լեզուներ, ինչպիսիք են սոմալիերենը, բերբերենը, քրդերենը, ասորերենը և նուբիերենը։ Բացի այդ, խոսում են   արաբական տարբեր բարբառներով, ինչպիսիք են եգիպտական արաբերենը, Լևանտի արաբերենը և մարոկկյան արաբերենը։

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 




 Կազմակերպության պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Արաբական Լիգա
Կատեգորիա:Արաբական երկրների պատմություն
Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Պայմանագրով հիմնադրված միջկառավարական կազմակերպություններ