Ամիանոս Մարկելլինոս

Ամիանոս Մարկելլինոս (, ), հին հռոմեական պատմիչ։

Մասնակցել է IV դ. կեսերին պարսիկների դեմ Հռոմի պատերազմներում, նաև ծառայել է կայսրության արևմտյան մասերում։ Ծագմամբ Ասորիքի հույն է, սակայն իր «Գործք» (Res gestae, երբեմն թարգմանվում է նաև «Պատմություն») աշխատությունը գրել է լատիներեն։ Ամիանոսի պատմությունը բաղկացած էր 31 գրքից և ի սկզբանե ընդգրկում էր 96 թ. մինչև 378 թ. իրադարձությունների նկարագրությունը, սակայն մեզ հասել են միայն XIV-XXXI գրքերը, որոնք ներառում են 353-378 թթ. պատմական անցքերը։ Առաջին 13 գրքերը, որոնք բովանդակում էին 96-352 թթ. պատմությունը, կորսված են։ Ամիանոս Մարցելինուսին հաճախ բնութագրում են որպես «վերջին մեծ հռոմեական պատմիչ»։

Ամիանոս Մարցելինուսի գործում կարևորագույն տեղեկություններ են պահպանվել նաև Հայաստանի IV դարի պատմության վերաբերյալ, հատկապես Արշակ Բ և Պապ թագավորների մասին։

 Կենսագրություն 
Ինչպես հին դարաշրջանի շատ այլ հեղինակներ, Ամիանոս Մարցելինուսը թողել է իր մասին բավականին սուղ տեղեկություններ, որոնք պարունակվում են մեզ հասած միակ աշխատության մեջ։ Այլ աղբյուրներ, որոնցից կարելի է տեղեկություններ քաղել Ամմիանոսի կյանքի և ստեղծագործության մասին, նրա երկու ժամանակակիցների նամակներն են՝ հայտնի հույն հռետորաբան Լիբանիուսի և հռոմեացի հասարակական գործիչ և հռետոր Կվինտուս Ավրելիուս Սիմմակոսի։

Ամիանոս Մարցելինուսի ծննդյան տարեթիվը հստակ հայտնի չէ։ Հետազոտողները դա բերում են անուղղակի և, բնականաբար, շատ մոտավոր։ Գրականության մեջ հայտնաբերված Ամիանոսի ծննդյան ամենավաղ տարեթիվը 325 թվականն է։ Ամիանոս Մարցելինուսի ծննդյան վերջին հավանական տարեթիվը համարվում է 335։ Մի շարք հեղինակներ նշում են 332կամ 333 թվականը։ Երբեմն կոնկրետ ամսաթվի փոխարեն նշվում է ժամանակաշրջան՝ օրինակ՝ 325-ից 330կամ 327-ից 334։ Այս խնդրին անդրադառնող աշխատանքներից շատերն օգտագործում են միջինը 333։

Ամիանոսի ծննդյան տարեթիվը որոշելու համար շատ կարևոր է   նրա արտահայտությունը, որտեղ նա խոսում է իր և հեծելազոր Ուրսիկինոսի հետ Արևելք ուղարկված իր ընկերների մասին. մեզ՝ կրտսերներիս, հրամայվեց հետևել նրան [Ուրսիկինուսին]՝ կատարելու տարբեր գործեր, որոնք կվստահվենի մեզ» Ammianus Marcellinus-ի ժամանակակից աղբյուրներից հետևում է, որ «adulescens» բառը հռոմեացիներն օգտագործել են մ.թ. 4-րդ դարում և որը այդ ժամանակ  ասում էին  մոտ 20 տարեկան երիտասարդներին։ Այսպիսով, Եվտրոպիոսը գրում է երիտասարդ Գնեոս Պոմպեոսի մասին, որը 21 տարեկան էր (quem adulescentem Sulla atque annos unum et viginti natum cognita eius industria exercitibus praefecerat) և Օկտավիանոսի մասին, որը «երիտասարդ էր (18 տարեկան»): Այսպես, Ամիանոսը, մատնանշելով, որ 357-ին ինքը «դեռահաս» է եղել, հիմք է տալիս իր ծննդյան տարեթիվը նշանակել 330-ականների կեսերին՝ երկրորդ կեսին։

Պետք է նշել ևս մեկ մանրամասն՝ կապված Ամիանոս Մարցելինուսի ծագման հետ։ Թեև նրա ստեղծագործությունը գրված էր լատիներենով, նա դեռ հույն էր, ինչի մասին ինքը բազմիցս հիշատակում է «Գործք»աշխատության էջերում։ Թեև Ամիանոսը ծագումով հույն էր, նա պետք է ճանաչվի որպես իսկական հռոմեացի հայրենասեր, կայսրության իշխանությունն իր բոլոր դրսևորումներով և ձևերով ամեն գնով ամրապնդելու կողմնակից (նույնիսկ թշնամական ժողովուրդների ամբողջական և անխնա ոչնչացման միջոցով)։

Ըստ երևույթին, Ամիանոս Մարցելինուսի նախնիները եկել են Փոքր Ասիայի էթնիկ միջավայրից, քանի որ «Ammianus»բառը, ծագում է մայր աստվածուհու՝ Ամմայի անունից, որի պաշտամունքը տարածված էր Անատոլիայում (հատկապես Ֆրիգիայում), լատինական ան- վերջածանցի ավելացում, որը հաճախ օգտագործվում է լատինական մարդաբանության մեջ անուններ կազմելու համար։ Այսպիսով, «Ammianus» անվան ստուգաբանությունը ցույց է տալիս, որ Գործք Առաքելոցի հեղինակը Փոքր Ասիայի բնիկ հելլենացված բնակչության հետնորդն էր։

 Զինվորական ծառայություն 
354 թվականին Ամիանոսն արդեն տնային պաշտպաններից մեկն էր (լատ. protector domesticus)։ Պաշտպանները կազմում էին ուշ հռոմեական բանակի վերնախավը և մոտ էին կայսրին։ Սա, առաջին հերթին, թույլ տվեց Ամիանոսին տեղյակ լինել պետական ​​բոլոր կարևորագույն գործերին և, երկրորդ, ստանալ գերազանց ռազմական պատրաստություն և գերազանց պատկերացում ունենալ ռազմական գործերից։ Մեկ տարի առաջ՝ 353 թվականին, նա, Կոստանդիոս II կայսրի ցուցումով, նշանակվեց հեծելազոր Ուրսիկինոսի մոտ, որը կանչվեց Նիսիբիսից և ուղարկվեց Անտիոք՝ հետաքննելու հնարավոր դավաճանության գործի հանգամանքները։ Այս պահից սկսած Ամիանոսի ճակատագիրը մի քանի տարի սերտորեն կապված է Ուրսիկինուսի հետ, իսկ վերջինիս միջոցով՝ Հռոմեական կայսրության պատմության կարևոր իրադարձությունների հետ։

353-359 թվականներին Ամիանոս Մարցելինուսը, որպես Ուրսիկինոսի շքախմբի մաս, նախ եղել է Անտիոքում, այնուհետև կայսրության արևմտյան մասում՝ Իտալիայում և Գալիայում։ 357 թվականին Ամիանոսը Ուրսիկինոսի հետ վերադարձավ Արևելք։ Այստեղ նրանց վրա հասավ Հռոմի դեմ Շապուհ II-ի արշավանքի սկզբի լուրը։ Ամիանոսին վստահվել է կարևոր և բավականին վտանգավոր հետախուզական առաքելություն. օգտագործելով իր ծանոթությունը Կորդուենա Ջովինյանի սատրապի հետ  Ամիանոսը պետք է ստանա ճշգրիտ տեղեկատվություն այն մասին, թե ինչ է եղել։ Ամիանուս Մարցելինուսի հետագա մասնակցությունը 359 թվականի արշավին ներառում էր նրա ներկայությունը հռոմեական Ամիդա ամրոցում, որը պաշարված էր պարսկական զորքերի կողմից։ Ինչպես հետևում է հենց Ամիանոսի խոսքերից, նա եղել է պաշտպանության կազմակերպիչներից։

363 թվականին Հուլիանոս կայսրը ձեռնարկեց նոր ռազմական գործողություն՝ արշավանք Եփրատի վրայով, որին մասնակցեց նաև Ամմիանոս Մարցելինոսը։ Ինքը՝ պատմաբանը, ի տարբերություն 359 թվականի արշավի, գործնականում ոչինչ չի ասում նկարագրված իրադարձություններում իր դերի մասին. Ըստ այդմ, անհնար է կոնկրետ որևէ բան ասել այն մասին, թե ինչ է կատարվել անմիջապես Ամմիանոսի հետ 363 թվականի արշավանքի ժամանակ։ Պարզ է միայն, որ նա եղել է հռոմեական բանակի մարտական ​​ստորաբաժանումների կազմում և անմիջական մասնակցություն է ունեցել այն իրադարձություններին, որոնց մասին խոսում է։ Կարելի է եզրակացնել, որ հռոմեական բանակի կազմում Ամիանոսը այցելել է Պարսկաստանի արևմտյան (կայսրության հետ սահմանակից) շրջանները՝ անցնելով Եփրատի հովտի զգալի հատվածը (Աբորա գետի միախառնումից մինչև Տիգրիսը կապող ջրանցքը և Եփրատը Կտեսիֆոնի տարածքում) և բավականին երկար ճանապարհ Տիգրիսի ձախ ափի երկայնքով (Կտեսիֆոնից հյուսիս)։ Հնարավոր է, որ Ամիանոսը անձամբ ներկա է եղել Հուլիանոսի վրանում կայսեր կյանքի վերջին ժամերին Ամիանոսի կյանքի հաջորդ և վերջին շրջանը կապված է Հռոմ քաղաքի հետ։ Պատմաբանի Անտիոքից Հռոմ տեղափոխվելու թվականը նույնպես հստակ հայտնի չէ։ Համենայն դեպս, 383 թվականին նա արդեն Հռոմում էր և ենթարկվեց հաշվեհարդարների՝ ուղղված օտարների դեմ։ Հռոմում բնակվելու սկզբնական շրջանում Ամիանոսի ծանր ճակատագրի մասին են վկայում նրա սուր հարձակումները հռոմեական արիստոկրատիայի դեմ, որոնք արհամարհանքով և ծայրաստիճան ամբարտավանությամբ էին վերաբերվում թեև շատ կիրթ, բայց դեռ մի օտարերկրացու։

 «Գործք» աշխատությունը 
Պատմական գիտության մեջ այն երբեք չի գտել ընդհանուր ընդունված անուն։ Ամենից հաճախ, և, ըստ երևույթին, ամենաճիշտը, Ամիանոսի աշխատանքը կոչվում է «Գործեր» (լատիներեն՝ Res gestae, երբեմն թարգմանվում է որպես «Պատմություն»)։ Կա նաև ավելի ամբողջական և ճշգրիտ վերնագիր՝ «Գործեր երեսունմեկ գրքում» (Rerum gestarum libri XXXI): Այս անունը (Rerum gestarum libri) օգտագործվել է Ամիանոս Մարցելինուսի ստեղծագործության հետ կապված վաղ միջնադարյան հռոմեացի ճարտասանի կողմից 6-րդ դարի սկզբի Կեսարիայի Մավրիտանիայից Պրիսկիանի կողմից իր «Քերականական հրահանգներում» և այն դարձել է գերիշխող։ Միաժամանակ, երբ Ամիանոսի ստեղծագործությունը թարգմանվում էր եվրոպական լեզուներով։ Այսպիսով, գերմաներեն թարգմանություններում «Գործերը» կոչվել են «Հռոմեական պատմություն» (Römische Geschichte):

 Կառուցվածք 
Գործերը ի սկզբանե բաղկացած էին երեսունմեկ գրքից և ընդգրկում էին 96-ից մինչև 378 թվականը ընկած ժամանակահատվածը՝ Ներվա կայսրի իշխանության գալուց (96-98) մինչև Վալենսի մահը 378 թվականին։ Սակայն մեզ են հասել «Գործք »-ի (XIV-XXXI) միայն վերջին 18 գրքերը, որոնք նկարագրում են 353-378 թվականների իրադարձությունները՝ Մագնենտիոսի ապստամբության ճնշումից մինչև Ադրիանուպոլսի ճակատամարտը։

Ընդհանուր առմամբ պահպանված գրքերի կառուցվածքը, ժամանակագրական շրջանակը և բովանդակությունը հետևյալն են՝

1.աշխարհագրական և ազգագրական էքսկուրսիաներ՝ առանձին աշխարհագրական օբյեկտների, երկրների, շրջանների և ժողովուրդների նկարագրություններ՝ Բրիգանտին լիճ, Գալիա, Ամիդա, Եգիպտոս, Արևելքի նահանգներ, Սարացիներ, Պարսկաստան, Թրակիա և Պոնտոս, հոներ և ալաններ, ինչպես նաև Հռոմ քաղաքի բնակիչների բարքերը։

2.էքսկուրսիաներ բնագիտական ​​բնույթի. երկրաշարժերի մասին, ժանտախտի մասին, արևի և լուսնի խավարումների մասին, ծիածանի մասին, պատերազմական մեքենաների մասին, մարգարիտների ծագման մասին, նահանջ տարվա մասին։

3.կրոնական և փիլիսոփայական էքսկուրսիաներ՝ ճակատագրի մասին, ապագայի կանխատեսման մեթոդների մասին, մոգերի մասին։

4.կենսագրական էքսկուրսիաներ - նվիրված հռոմեական կայսրերի անձերին՝ Կեսար Գալ, Կոնստանցիոս, Հուլիանոս Ուրացող, Հովիանոս, Վալենտինիանոս։

 Ամիանոս Մարկելինոսի գրական ոճը 
«Գործք»-ի լեզուն չափազանց ծաղկուն է, հռետորական և այսպես կոչված ասիական պերճախոսության ոգով, որը շատ տարածված է մ.թ.ա 4-րդ դարի անտիկ գրականության մեջ։ Պետք է նաև նկատի ունենալ, որ Ամիանոս Մարցելինուսն իր ստեղծագործությունը գրել է ոչ թե ընթերցողների, այլ ունկնդիրների համար, և, հետևաբար, նման հռետորական «ավելորդությունները» նպատակ են ունեցել հաճոյանալ հանրության ճաշակին, ինչը, ինչպես հետևում է վերը նշված Լիբանիուսի նամակից:Այս հանգամանքների պատճառով Ամիանոս Մարցելինուսի ստեղծագործությունը բնօրինակով կարդալը և առավել ևս թարգմանելը կապված է զգալի դժվարությունների հետ, և հաճախ այնքան էլ պարզ չէ, թե կոնկրետ ինչ է ուզում ասել հեղինակը տվյալ դեպքում։ Ֆրիդրիխ Լյուբկերի հանրագիտարանային բառարանում Ամիանոսի լեզուն նկարագրվում է որպես «տանջանք ընթերցողի համար»։ Բացի այդ, լատիներեն լեզուն վերջնականապես բնիկ չի դարձել Ammianus Marcellinus-ի համար, և, հետևաբար, «Գործերը» պարունակում են բազմաթիվ հունականություններ, ինչպես նաև դասական լատիներենի համար անսովոր քերականական և շարահյուսական կառույցներ։

Հայտնի է նաև, որ Հռոմում Ամիանոսը հրապարակավ կարդացել է իր ստեղծագործությունը, և, ըստ երևույթին, արձագանքը հեռու էր միանշանակ լինելուց։ Այսպիսով, Լիբանիուսն իր նամակներից մեկում նշում է, որ Ամիանոս Մարցելինուսը որոշակի հաջողություններ է ունեցել հանրության շրջանում։ Միևնույն ժամանակ, հեղինակն ինքը խոսում է իր պատմական աշխատության քննադատների մասին (examinatores contexendi operis), ովքեր դժգոհ են իրենց կարծիքով կարևոր, բայց իրականում բացարձակապես աննշան մանրամասների բացակայությունից։

Առանձին խնդիր, որը երկար ժամանակ զբաղեցրել է շատերին, հատկապես արտասահմանցի գիտնականներին, ուսումնասիրելով Ամիանոս Մարցելինուսի աշխատանքները, նրա աղբյուրների հարցն է։ Սա առաջին հերթին պայմանավորված է նրանով, որ Ամիանոսը օբյեկտիվ պատճառներով (գործնականում լինելով հնագույն վերջին հեղինակը) հնարավորություն ուներ օգտագործելու բոլոր (կամ գրեթե բոլոր) հույն և հռոմեացի գրողների ստեղծագործությունները «Գործք Առաքելոցը» գրելիս և պատմաբանը, իհարկե, լայնորեն օգտվեց այս հնարավորությունից։ Ի տարբերություն շատ այլ հեղինակների, Ամմիանը շատ հազվադեպ է նշում կոնկրետ խնդրի վերաբերյալ իր տեղեկատվության աղբյուրը, ինչը բարդացնում է հետազոտողների առանց այն էլ դժվար խնդիրը։ Գրեթե բոլոր հեղինակները, որոնք նա անվանել է, ապրել են Ամիանոսից շատ առաջ, և նրա ընթերցանության շրջանակը հիմնականում ցույց է տալիս նրա կրթության մակարդակը և նեղ իմաստով աղբյուր չէ։

Ամիանոսի օգտագործած հեղինակներին կարելի է մոտավորապես բաժանել երկու խմբի՝

1) նրանց, ում անունները նա ինքն է անվանում, և 2) նրանց, ում ստեղծագործությունները նա օգտագործում է առանց հեղինակի մասին որևէ հիշատակման։

Ամիանոսը նաև կարդացել է Հերկուլեսի սխրագործությունների մասին պատմող գալալական հուշարձանների արձանագրությունները և հետաքրքրված էր եգիպտական ​​հիերոգլիֆներով։

 Անձնական կյանք 
Հուլիանոսի պարսկական արշավանքից հետո Ամիանոս Մարցելինուսը, ամենայն հավանականությամբ, թողեց զինվորական ծառայությունը և սկսեց ճամփորդել։ Հայտնի է նրա ճանապարհորդությունը Եգիպտոս, այնուհետև Ալեքսանդրիա, Թեբե, Պելոպոնես, որտեղ պատմաբանը կարողացել է դիտել ավերիչ երկրաշարժի հետևանքները։

364 թվականի հուլիսի 21-ին նա գնացել է, Թրակիա, որտեղ այցելել է հռոմեացիների և վեստգոթերի միջև ճակատամարտի վայրը՝ Սալիցիում։ Այս ճակատամարտը տեղի է ունեցել Ադրիանապոլսի ճակատամարտից քիչ առաջ։

371 թվականից Ամիանոս Մարցելինոսը գտնվում էր Անտիոքում։

Ամիանոսի կյանքի հաջորդ և վերջին շրջանը կապված է Հռոմ քաղաքի հետ։ Պատմաբանի Անտիոքից Հռոմ տեղափոխվելու թվականը նույնպես հստակ հայտնի չէ։

Հավանաբար, 390-ականների սկզբին, արդեն ապրելով Հռոմում, Ամիանոս Մարցելինուսն  գրել էր իր ստեղծագործության զգալի մասը։ «Գործք» աշխատության ամբողջական ավարտի թիվը, ինչպես նաև պատմաբանի մահվան տարեթիվը հստակ սահմանված չէ։

 «Գործք Առաքելոց»ի գիտական ​​հրատարակությունները 
«Գործք» կամ «Գործք Առաքելոց» աշխատությունը հանդիսանում է նաև օրենքների և իրավական ակտերի  ժողովածու։ Այս աշխատության առաջին հրատարակությունը կատարվել է Հռոմում 1474 թվականին Անջելո Սաբինոյի կողմից։ Այնուհետև «Գործք»աշխատության տեքստը մի քանի անգամ տպագրվել է 16-րդ և 17-րդ դարերում։ Այս ժամանակաշրջանում հրատարակումներ կատարել է նաև Սիգիզմունդ Գելենիուսը, Բազելում 1533 թվականին,որը մեզ չի հասել ։

«Գործք Առաքելոց»-ի առաջին քննադատական ​​հրատարակությունը լույս է տեսել 1636 թվականին՝ Հենրի Վալեսիուսի խմբագրությամբ։ Այնուհետև «Գործք Առաքելոցը» մի քանի անգամ վերահրատարակվել է, սակայն հրապարակված տեքստը էական փոփոխություններ չի կրել Վալեսիոսի հրատարակած տարբերակի համեմատությամբ։

XIX դարի 70 ականներին ՝ավելի քան երկու դար ընդմիջումից հետո, առաջին անգամ գերմանացի գիտնականՖ. Էյզենհարդը հրատարակեց վերոհիշյալ աշխատությունը։

Ռուսաստանում Ամիանոս Մարցելինուսի աշխատությունը առաջին անգամ լույս է տեսել 20-րդ դարի սկզբին։

20-21-րդ դարերի վերջերին այն մի քանի անգամ վերահրատարակվել է։

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 «Գործք»-ի լատիներեն տեքստը
 Ամիանոս Մարցելինուս «Հռոմեական պատմություն» (ռուսերեն)
 Ammianus Marcellinus Online Project  Ամիանոս Մարցելինուսին նվիրված կայք (անգլերեն)

Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի պատմագիրներ
Կատեգորիա:Հռոմեական պատմիչներ