Սոլթանիե

Աշխարհագրություն 
Քաղաքն ընկած է Զանջանի նահանգի արևելյան հատվածում, լեռնային տեղանքում՝ ծովի մակերևույթից 1776 մետր բարձրության վրաФизико-географические данные , նահանգի վարչական կենտրոնից՝ Զանջան քաղաքից մոտավորապես 35, երկրի մայրաքաղաք Թեհրանից 235 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։

 Պատմություն 
Քաղաքը հիմնադրվել է Հուլավուի հաջորդներից Արղուն խանի օրոք (1284—1291): Շինարարությունը 1305 թվականից նոր թափով շարունակել է իլխան (սուլթան) Օլջայթուն, ով նորակառույց բնակավայրին տվել է Սոլթանիե անվանումը և այն դարձրել է իր մայրաքաղաքը՝ Թավրիզի փոխարեն։ Սոլթանիեի տնտեսական ծաղկմանը նպաստել են քարավանային ճանապարհներին ունեցած բարենպաստ դիրքը, մեղմ կլիման, մերձակայքում ընդարձակ արոտավայրերի առկայությունը։ Սոլթանիեն հանգուցային կետ էր հնդ-իրանական առևտրական երթուղու վրա, որը Գուջարաթից Օմանի ծովածոցով հասնում էր Հորմուզ, այնուհետև՝ Քերմանով, Յազդով, Քաշանով ու Սավեով՝ Զանջան։ Հորմուզից մինչև Սոլթանիե քարավաններն անցնում էին միջին հաշվով 60 օրում։ Զանջանից շարունակելով ճանապարհը հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ՝ հասնում էին Թավրիզ, այնտեղից էլ՝ Փոքր Ասիա։ Եվրոպացի վաճառականները հաճույքով էին օգտվում այս երթուղուց, քանզի իլխանները, ի տարբերություն Կարմիր ծովի ավազանով անցնող ճանապարհները հսկող եգիպտոսյան սուլթանների, օտարականներից չափազանց փոքր հարկ էին վերցնում, թույլ էին տալիս փոխադրելու ցանկացած ապրանք՝ ցանկացած ուղղությամբ։

1384 թվականին Լենկթեմուրը առանց մեծ ջանքերի գրավել  ու իր հսկա տերությանն է միացրել Սոլթանիեն, որը մինչ այդ հայտնվել էր Ջալաիրյանների տիրապետության տակ։

Ջալաիրյանների օրոք անկման դուռը հասած քաղաքը Թեմուրի ու նրա հաջորդների օրոք կրկին ծաղկում է ապրել։ Եվ դարձյալ կարևոր դեր է խաղացել առևտուրը. Ասիայի, Եվրոպայի, Աֆրիկայի տարբեր երկրներից եկած մուսուլման, քրիստոնյա, հրեա վաճառականներն այստեղ կարող էին ազատ առևտուր անել։ Վաճառվում էին մեծաքանակ մետաքսե գործվածքներ, գորգեր, հնդկական համեմունքներ ու այլ ապրանքներ։ Կազմակերպվել են ամենամյա ճոխ տոնավաճառներ, որոնց մասնակցել են նաև Վենետիկի ու Ջենովայի հանրապետություններից հատուկ այդ նպատակով եկած վաճառականներ։

Թեմուրյաններից հետո քաղաքը անկում է ապրել և XVI դարի վերջերին կորցրել է իր նախկին շքեղությունը։

 Սոլթանիեի արքեպիսկոպոսություն 
XIII դարի երկրորդ կեսից Մերձավոր Արևելքը ընդգրկվել է հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու ֆրանցիսկյան և դոմինիկյան օրդենների (ուխտերի) միսիոներական գործունեության ոլորտում։ Այդ դարի վերջից գործել է Արևելյան Թաթարիայի վիկարիատը, որի կենտրոնը Թավրիզում էր։ 1318 թվականի ապրիլի 1-ին ստորագրած Redemptor noster բուլլայով Հովհաննես XXII պապը այդ վիկարիատի փոխարեն հաստատել է Սոլթանիեի արքեպիսկոպոսությունը և հանձնել դոմինիկյան միաբանությանը։ Արքեպիսկոպոսությունը Հուլավուի և նրա հաջորդների տիրույթներից զատ՝ գործունեություն է ծավալել Չաղաթայի ուլուսում, Հնդկաստանում և Եթովպիայում։ Սոլթանիեի առաջին արքեպիսկոպոս է նշանակվել Ֆրանկո Պերուջացին։ Նշանակումից մեկ ամիս անց նրան տրվել են վեց ենթակա եպիսկոպոսներ, որոնց թվում էր իր ապագա հաջորդողը՝ խաչակրաց արշավանքների նախագծի հեղինակ Գիյոմ Ադամը։

1320-1329 թվականների միջակայքում թեմեր են հիմնվել Մարաղայում, Թավրիզում, Տփղիսում (Թիֆլիսում), իսկ 1350 թվականին՝ Նախիջևանում, որը մեկ դար անց դարձել է արքեպիսկոպոսների նստավայր՝ անկման դուռը հասած Սոլթանիեի փոխարեն։

 Օլջայթուի դամբարան 
Սոլթանիեի գլխավոր տեսարժանությունը իլխան Օլջայթուի (վերջինս գերադասում էր սուլթան տիտղոսը) դամբարանն է, որը կառուցվել է 1302-ից 1312 թվականներին, ունի աշխարհի ամենահին ու ամենաբարձր երկփեղկավոր գմբեթներից մեկը։ Իսլամական աշխարհում վերջինիս կարևորությունը կարելի է համեմատել Ֆլորենցիայում Բրունելեսկիի կառուցած գմբեթի հետ՝ քրիստոնեական ճարտարապետության մեջ։ Սոլթանիեի գմբեթը ճանապարհ է հարթել ավելի համարձակ գմբեթավոր կառույցների համար, ինչպիսիք են Խոջա Ահմեդ Յասավիի դամբարանը՝ Ղազախստանում և Թաջ Մահալը՝ Հնդկաստանում։ Թեև Օլջայթուի դամբարանի արտաքին հարդարանքի մեծ մասը ոչնչացել է, բայց ինտերիերում պահպանվել են հոյակապ խճանկարները, խեցեղենը և որմնանկարները։

Շուրջ 200 տոննա կշիռ ունեցող գմբեթը  իր հիմքից բարձրանում է 49  մետր։

 Պատկերասրահ 

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 

 Minorsky V., Bosworth C.E, Blair Sheila S., volume=9, title=Sulṭāniyya, pages=859–861: url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sultaniyya-COM_1118
 Iran. Journal of the British Institute of Persian Studies |nazwisko=Blair |imię=Sheila S. |autor link= |tytuł=The Mongol capital of Sulṭāniyya, "The Imperial", 1986 թ., թիվ 24, էջ 139-151, issn =0578-6967, անգլերեն
 « Oljeitu Tomb » sur le site Archnet 

 Արտաքին հղումներ 
 Սոլթանիեի պաշտոնական կայքէջը
 Perfil Patrimonio Mundial

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իրանում