Դնեպր

Դնեպր (ռուսերեն՝ Днепр, բելառուսերեն՝ Дняпро, ուկրաիներեն՝ Дніпро, հին սլավոներեն՝ Дънѣпръ, հին հունարեն՝ Βορυσθένης, լատիներեն՝ Danapris), գետ Բելառուսում, Ուկրաինայում և Ռուսաստանում։ Սկիզբ է առնում Վալդայան բարձրավայրից, թափվում Սև ծովի Դնեպրի լիմանը։

Երկարությունը 2200 կմ է, նավարկելի է գետաբերանից 1677 կմ։ Առավել կարևոր քաղաքները՝ Սմոլենսկ (Ռուսաստան), Մոգիլյով (Բելառուս), Կիև, Չերկասի, Կրեմենչուգ, Կամենսկոե, Դնեպր, Զապորիժիա, Նիկոպոլ, Խերսոն (Ուկրաինա)։ Արհեստական ջրային ցանցով միացված է Բալթիկ ծովի ավազանի գետերին։

 Անվանում 
Հին հույները գետն անվանել են Բորիսթենես. ենթադրում են, որ անվանումն առաջացել է պարսկերեն վոուրուստան «ընդարձակ վայր» բառից (նկատի ունենալով գետաբերանում եղած լայն լիմանը)։ Բյուզանդական աղբյուրներում հիշատակվում է Դանապրիս և Դանապեր անուններով։ Հետազոտողների մեծ մասը կարծում է, որ անվանման հիմքում ընկած է իրանական լեզուներում «գետ» նշանակող դոն բառը։

 Ֆիզիկական աշխարհագրություն 
Դնեպրը Արևելաեվրոպական հարթավայրին բնորոշ խոշոր գետ է՝ դանդաղ ու հանդարտ հոսանքով:

Գետը բաժանվում է երեք հատվածի. վերին հոսանք (Վերին Դնեպր)՝ ակունքից մինչև Կիև (1320 կմ), միջին հոսանք (Միջին Դնեպր)՝ Կիևից մինչև Զապորիժիա (555 կմ), և ստորին հոսանք (Ստորին Դնեպր)՝ Զապորիժիաից մինչև գետաբերան (326 կմ): Դելտայի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 350 կմ²:

 Հնէաաշխարհագրություն 
Համաձայն Մ. Վեկլիչի երկրաբանական վերակառուցումների՝ Դնեպրի ավազանը սկսել է ձևավորվել մոտ 10 միլիոն տարի առաջ՝ բերեգովյան ժամանակաշրջանում, պալեոգեն-նեոգենյան ծովի նահանջից հետո: Սկզբնական շրջանում Սև ծովի հետ կապը պահպանվում էր միայն ստորին հատվածներում, որտեղ Սամարա, Օրել, Կիլչեն և Կինսկա գետերը կազմում էին ինքնավար ավազան: Վաղ անթրոպոգենում ջրագրական ցանցն արդեն ներառում էր բոլոր ժամանակակից տարրերը՝ բացառությամբ Պրիպյատի ավազանի:

Միջին անթրոպոգենում սկսվեց «լճային փուլը», որի ընթացքում ավազանի զգալի մասում ձևավորվեցին հսկայական հետսառցադաշտային լճեր: Ինչպես հիմնավորել են հետազոտողներ Վ. Դոկուչաևը և ավելի ուշ՝ Դ. Կվասովը, ժամանակակից Դնեպրը ձևավորվել է հենց այդ ջրավազանների զանգվածային ճեղքումների արդյունքում: Լճային ժամանակաշրջանն ավարտվեց բնական աղետներով: Ամենաաղետալին վերջին 23 հազար տարիներն էին, երբ հսկայական ջրհեղեղը ճեղքեց միջին Դնեպրի հովիտը: Հետագա՝ ավելի թույլ վարարումները, որոնք տեղի ունեցան 13–12 հազար տարի առաջ, վերջնականապես ձևավորեցին դնեպրյան ավազանի ներկայիս կառուցվածքը:

 Ռելիեֆ 

Դնեպրի ավազանի ռելիեֆը հիմնականում հարթավայրային և բլրապատ է: Ջրահավաք ավազանի վերին հոսանքները գտնվում են Սմոլենսկի, Օրշայի և Մինսկի բարձրավանդակների սահմաններում: Սա ամենաբարձրադիր հատվածն է, որն իրենից ներկայացնում է խոշոր բլրապատ մորենային բարձրությունների բարդ համակարգ՝ առանձին բլուրների 30–50 մ-ից մինչև 120 մ հարաբերական բարձրություններով: Դրանք հերթագայվում են թույլ գոգավոր, հաճախ ճահճակալած ցածրավայրերով և խիստ կտրտված սարահարթանման տեղամասերով:

Կենտրոնական հատվածը (որն ընդգրկում է Բերեզինա և Սոժ գետերի ջրահավաք ավազանները) առավելապես հարթավայրային է. աջափնյակն ընկած է Կենտրոնաբերեզինյան հարթավայրում, իսկ ձախափնյակը՝ Օրշա-Մոգիլյովյան: Այստեղ հանդիպում են հատակային մորենի ալիքավոր տեղամասեր՝ բարձրությունների ավելի աննշան տատանումներով (5–30 մ): Ընդ որում, մինչև Ժլոբին ձախափնյակը աջ ափի նկատմամբ բարձրադիր է 40–60 մետրով և խիստ կտրտված է հովիտներով, հեղեղատներով ու ձորակներով:

Հարավում, որտեղ հարթավայրը վերածվում է Բելառուսական Պոլեսիեի ցածրավայրի (Ռոգաչովից դեպի հարավ ձգվում է Մերձդնեպրյան ցածրավայրը), ռելիեֆը փոխվում է: Այստեղ հանդիպում են ավազային դյունաբլրային գոյացություններ (5–8 մ բարձրությամբ) և առանձին ողողված մորենային բլուրներ:

Բելառուսի սահմաններում գետահովտի լայնությունը հասնում է 18 կմ-ի, և այն ունի հիմնականում սեղանաձև տեսք: Հովտի լանջերը չափավոր զառիթափ են և մեղմաթեք՝ 12–35 մ բարձրությամբ, կտրտված են հեղեղատներով և ձորակներով: Հովտի լայնությունը փոփոխական է. մինչև Մոգիլյով այն կազմում է 0,8–3 կմ, ավելի վար (մինչև Սոժի գետաբերանը) լայնանում է մինչև 5–10 կմ, իսկ Պոլեսիեի դաշտավայրի սահմաններում դառնում է անարտահայտիչ և միաձուլվում հարակից տեղանքին:

Գետի ողողահունը, որն ունի մինչև 12 կմ լայնություն, զգալի հատվածներում երկկողմանի դարավանդ է՝ բարձրանալով ջրի սակավաջուր մակարդակից 5–8 մ: Նրա լայնությունը տատանվում է՝ Մոգիլյովի մոտ 0,1–1 կմ-ից մինչև 6 կմ Ժլոբինի մոտ և մինչև 10 կմ Գոմելի Պոլեսիեի սահմաններում: Ողողահունի մակերևույթը հատվում է հնահուներով, բազուկներով, վտակներով և լճերով, մեծամասամբ բաց է և հերկված: Հանդիպում են բարձրադիր թմբաշարային տեղամասեր և մերձհունային պատվարներ:

Դնեպրի հունը մեծ երկարությամբ խիստ գալարուն է, առատ է բազուկներով, կղզիներով և ծանծաղուտներով (հատկապես Դրուցի և Սոժի գետաբերանների միջև): Օրշայից 9 կմ վերև՝ Պրիդնեպրովիե գյուղի մոտ, գետը ճեղքում է դևոնյան կրաքարերի շարքը՝ առաջացնելով այսպես կոչված Կոբելյակյան սահանքները: Գետի լայնությունը 60–120 մ է, Բերեզինայի և Սոժի գետաբերանների միջև՝ 0,2–0,6 կմ, ավելի վար՝ 0,8–1,5 կմ, իսկ Կիևի ջրամբարի հետհոսանքի գոտում՝ 3–5 կմ: Հատակը հիմնականում հարթ է, ավազոտ, երբեմն՝ ավազակոպճային: 0,5-ից մինչև 10 մ բարձրությամբ ափերը լինում են մեղմաթեքից մինչև զառիթափ. գալարներում դրանք հաճախ քայքայվում են, ուստի որոշ վայրերում իրականացվել է դրանց արհեստական ամրացում:

 Ուղեգիծ 
Իր ակունքից դեպի արևմուտք հոսելով՝ Դնեպրը Բելառուս է մտնում հյուսիս-արևելքից։ Երկրի տարածքով անցնող իր ճանապարհի առաջին երկու երրորդի ընթացքում գետը հոսում է հիմնականում Ռուսաստանի Դաշնության սահմանին զուգահեռ՝ անցնելով դրանից միջինը մոտ 80 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Իր հարավային մեկ երրորդում Դնեպրը պետական սահման է կազմում Ուկրաինայի հետ։ Այստեղ գետի արևելյան ափի երկայնքով տարածվում է Ուկրաինայի Չեռնիգովի մարզը։

Ուկրաինա Դնեպրը մտնում է ուղիղ հյուսիսից (Կիևի և Չեռնիգովի մարզերի հատման կետում) և հոսում դեպի ծայր հարավ՝ պայմանականորեն երկիրը գրեթե կիսելով Աջափնյակի և Ձախափնյակի, ընդհուպ մինչև Սև ծովի Դնեպր-Բուգյան լիման թափվելը։ Հոսանքի ուղղությունը մի քանի անգամ փոխվում է. ակունքներից մինչև Օրշա Դնեպրը հոսում է դեպի հարավ-արևմուտք, այնուհետև մինչև Կիև՝ ուղիղ հարավ, Կիևից մինչև Դնեպր քաղաքը՝ հարավ-արևելք։ Մինչև Զապորիժիա ձգվում է գետի ավելի կարճ՝ 90 կմ երկարությամբ հատվածը, որն ուղղված է դեպի հարավ։ Դրանից հետո, մինչև իր լիմանը, գետը հոսում է հարավարևմտյան ուղղությամբ։

Այսպիսով, Դնեպրը լայնությամբ զբաղեցնում է 9° 18' և Ուկրաինայի տարածքում ձևավորում է դեպի արևելք ուղղված մի մեծ աղեղի (կամարի) նմանություն, ինչը կրկնապատկում է Կենտրոնական Ուկրաինայից Դնեպրով դեպի Սև ծով տանող ճանապարհը. Կիևից մինչև Դնեպրի գետաբերան ուղիղ գծով հեռավորությունը 450 կմ է, իսկ գետի հունով՝ 950 կմ։

 Վերին և միջին հոսանքներ 
Դնեպրը սկիզբ է առնում Աքսյոնինսկի մոխ փոքրիկ ճահճուտից՝ Վալդայան բարձրավանդակի հարավային լանջին, Ռուսաստանի Սմոլենսկի մարզի Սիչովսկի շրջանի Բոչարովո գյուղի մոտ։ Բուն ակունքից, որտեղ գետը սկսվում է որպես փոքրիկ առվակ, տեղի բնակիչներն այն անվանում են Դնեպրեց ()։ Այս նույն լանջերից են սկիզբ առնում նաև այլ խոշոր գետեր, ինչպիսիք են Վոլգան, Արևմտյան Դվինան, Լովատը, Սյասը և Մոլոգան։

Վերին հոսանքում՝ մինչև Դորոգոբուժ քաղաքը, Դնեպրը դեռևս սակավաջուր է և հոսում է անտառապատ հարթավայրով։ Այստեղ նրա լայնությունը չի գերազանցում 30 մետրը։ Դորոգոբուժից վար՝ մինչև Օրշա, գետի հոսանքի ուղղությունը փոխվում է դեպի արևմուտք, և այն լայնանում է մինչև 40–120 մետր։ Արդեն այստեղից Դնեպրը դառնում է լաստարկելի, իսկ ջրի բարձր մակարդակի դեպքում՝ անգամ նավարկելի։ Օրշայից վերև գետը ճեղքում է դևոնյան կրաքարերը՝ առաջացնելով Կոբելյակյան փոքր սահանքները։ Օրշայից մինչև Կիև Դնեպրը հոսում է ուղիղ դեպի հարավ և Ռոգաչովի մոտ դուրս է գալիս Պոլեսիեի դաշտավայր։ Լոևից սկսած՝ գետը հոսում է Ուկրաինայի տարածքով։

Ուկրաինական հատվածում Դնեպրը հոսում է դեպի հարավ, որտեղ այնուհետև Կիևից մինչև Դնեպր քաղաքն անցնում է Մերձդնեպրյան բարձրավայրի և Մերձդնեպրյան դաշտավայրի սահմանով։ Գետահովիտն այստեղ հստակ անհամաչափ է.
 Աջ ափը զառիթափ է ու բարձր, տեղ-տեղ բարձրանում է 100–150 մետր։ Այն կտրտված է խորը հեղեղատներով, անտառապատ է և ստեղծում է «դնեպրյան լեռների» գեղատեսիլ բնապատկեր։ Այդտեղ է տեղակայված Կիևը, իսկ հոսանքով ավելի վար՝ Կանևի մոտ գտնվող Չեռնեչի (ներկայումս՝ Տարասի) լեռան վրա, գտնվում է ուկրաինացի ականավոր բանաստեղծ Տարաս Շևչենկոյի շիրիմը։
 Ձախ ափը ցածրադիր է, մեղմաթեք, ավազոտ և հաճախ պատված է սոճու անտառներով՝ դեպի արևելք բարձրանալով լայն դարավանդներով։

Այստեղ հովտի լայնությունը կազմում է 6–10 կմ, իսկ Պերեյասլավի և Չերկասիի մոտ հասնում է 15–18 կմ-ի։ Բուն հունի լայնությունը տատանվում է 200-ից մինչև 1200 մետր։ Չերկասիից վար՝ մինչև 1959 թվականին Կրեմենչուգի ջրամբարի կառուցումը, Դնեպրը բաժանվում էր բազուկների և բազմաթիվ կղզիներ առաջացնում։

Դնեպր քաղաքի և Զապորիժիաի միջև գետը հատում է Ուկրաինական վահանը։ Նախկինում այստեղ սահանքներ կային, իսկ այժմ դրանք ծածկված են Դնեպրի ջրամբարի ջրերով։

 Ստորին հոսանք 
մինի|աջից|Դնեպրի գետաբերանի արբանյակային լուսանկարը՝ արված 2015 թվականի օգոստոսի 7-ին։
Զապորիժիաից վար Դնեպրը մտնում է տափաստանային, չոր (տարեկան 300–400 մմ տեղումներ) Մերձսևծովյան դաշտավայրի սահմանները և դանդաղորեն իր ջրերը տանում հարավ-արևմուտք՝ դեպի ծով։ Անցնելով Զապորիժիաի հյուսիսային ծայրամասում (պատմական Կիչկաս տեղանքում) հունի նեղացող հատվածը՝ գետը բաժանվում է երկու բազուկի։ Դրանք շրջանցում են մեծ ժայռոտ Խորտիցա կղզին՝ գրանիտե մի զանգված, որտեղ նախկինում գտնվում էր Զապորոժյան Սեչը։ Այս հատվածում գետահովտի լայնությունը կազմում է 4 կմ, իսկ ավելի վար ընդարձակվում է մինչև 20 կմ։

Խորտիցայից հետո գետը տրոհվում է բազմաթիվ բազուկների և հոսում ճահճակալած հարթավայրով։ Գարնանը և ամառային վարարումների ժամանակ այս տարածքն ամբողջությամբ հեղեղվում է ջրով՝ առաջացնելով ջրածածկ հովիտներ, որոնք պատված են սաղարթախիտ անտառներով, եղեգներով, կնյունով, ողողատային մարգագետիններով, լճերով և ճահիճներով։ Ամենախոշոր ջրածածկ տարածքները, որոնք հայտնի են որպես Մեծ մարգագետին (Վելիկի Լուգ՝ մինչև 20 կմ լայնությամբ և մինչև 60 կմ երկարությամբ), ձգվում են Դնեպրի և նրա ձախ վտակի՝ Կոնկայի միջև։ Մեկ այլ խոշոր բնական համալիրից՝ Բազավլուկյան ճահճուտներից, դրանք բաժանվում են Նիկոպոլի մերձակայքում գտնվող ճահճակալած հողերի նեղ շերտով։

Դնեպրի վրա երկրորդ մեծ ամբարտակի կառուցումից և Կախովկայի ջրամբարի (որը նաև անվանում էին Կախովկայի ծով) ստեղծումից հետո գետի հովիտն էապես փոխվեց։ Մեծ մարգագետնի գրեթե ողջ տարածքը հայտնվեց ջրի տակ՝ բացառությամբ Խորտիցա կղզու հարավարևելյան մասում և ձախ ափին գտնվող մի քանի հարյուր հեկտարի։ Սակայն 2023 թվականի հունիսի 6-ին Կախովկայի ՀԷԿ-ի պայթեցման հետևանքով ջրերը հետ քաշվեցին, և Մեծ մարգագետինը կրկին մերկացավ։

Աջ վտակի՝ Բազավլուկ գետի միախառնման վայրից վար Դնեպրի հովիտը կրկին նեղանում է. ողողահունի լայնությունն այստեղ կազմում է 3–7 կմ՝ մինչև 10 կմ ընդարձակվելով միայն լիմանի մոտ։ Մինչև Կախովկա գետի երկու ափերն էլ բարձր են (Նիկոպոլի մոտ՝ մինչև 80 մ), իսկ Կախովկայից վար ձախ ափը դառնում է ցածրադիր։

Կախովկայից սկսվում է Դնեպրի գետաբերանային հատվածը։ Խերսոնից վար գետը բաժանվում է բազուկների՝ առաջացնելով 350 կմ² մակերեսով ընդարձակ դելտա՝ բազմաթիվ կղզիներով ու լճերով։ Դելտայի մոտ երկու երրորդը զբաղեցնում են ճահճապատ ողողատները, իսկ մեկ երրորդը՝ ջրային մակերեսը։

Դնեպրը թափվում է Դնեպր-Բուգյան լիման մի քանի ծանծաղ բազուկներով (գետաբերաններով)։ Դրանցից ամենակարևորներն են Զբուրևյան, Կիզիլոմիցյան և Բոկաչ (կամ Ռվաչ) բազուկները։ Ռվաչ բազուկի արհեստական խորացման շնորհիվ ծովային նավերը հնարավորություն ունեն հասնելու մինչև Խերսոնի գետի նավահանգիստ։

 Ջրահավաք մակերես 
մինի|աջից|Դնեպրի ջրահավաք ավազան
Դնեպրի ջրահավաք ավազանի մակերեսը կազմում է 504 000 կմ²։ Դրանից 291 400 կմ²-ն գտնվում է Ուկրաինայի սահմաններում, ինչը կազմում է ընդհանուր մակերեսի գրեթե 60 %-ը։ Գետի ավազանն ընդգրկում է պատմական ուկրաինական հողերի մեծ մասը՝ բացառությամբ Գալիցիայի, Վոլինիայի արևմտյան հատվածի և Անդրկարպատիայի։

Բելառուսի սահմաններում ջրահավաք ավազանի մակերեսը կազմում է մոտավորապես 118 000 կմ² (ընդհանուր մակերեսի մոտ 23 %-ը), ինչը համապատասխանում է երկրի ողջ տարածքի 57–58 %-ին և ձևավորում է նրա սևծովյան ավազանը։ Այս մեծությունն ընդգրկում է գետային ողջ համակարգը, ներառյալ խոշորագույն վտակների՝ Պրիպյատի, Բերեզինայի և Սոժի ավազանները։ Հարկ է նշել, որ որոշ հիդրոլոգիական աղբյուրներում նշվում է ավելի փոքր մակերես (63 700–67 500 կմ²), քանի որ Պրիպյատի ավազանը (որը Բելառուսում զբաղեցնում է մոտ 51 000–52 000 կմ²), իր զգալի չափերի պատճառով վիճակագրության մեջ հաճախ հաշվառվում է առանձին։

 Վտակները և ջրագրական ցանց 
մինի|աջից|Ուկրաինայի տարածքում Դնեպրի վտակների մանրամասն գետային ցանցը։
Դնեպրի հոսանքով վտակների բաշխվածությունը խիստ անհամաչափ է։ Գետային ցանցի հիմնական մասը կենտրոնացած է վերին հոսանքում, որտեղ գետն ընդունում է իր ամենաջրառատ վտակները։ Կիևից վար և մինչև բուն գետաբերանը վտակների քանակն ու ջրառատությունը զգալիորեն նվազում են։

Ընդհանուր առմամբ, Դնեպրի ավազանում հոսում է 15 380 փոքր գետ (Ուկրաինայում դրանց ընդհանուր թվի մոտ 25 %-ը)։ Դրանց գումարային երկարությունը կազմում է 67 156 կմ։ Այդ քանակից 13 998 գետ ունի 10 կմ-ից ավելի երկարություն (ընդհանուր երկարությունը՝ 35 041 կմ)

 Վերին հոսանքի վտակները
Բուն վերին հոսանքում՝ մինչև Դորոգոբուժ քաղաքը, Դնեպրը մնում է համեմատաբար փոքր գետ։ Նրա ջրառատության կտրուկ աճը տեղի է ունենում գլխավոր զարկերակների միախառնման շնորհիվ՝ միջին հոսանքի սկզբին ավելի մոտ։ Բելառուսում Դնեպրն ընդունում է ջրառատ աջափնյա Բերեզինան (երկարությունը՝ 613 կմ, ավազանը՝ 24 530 կմ²) և ձախափնյա Սոժը (648 կմ, ավազանը՝ 42 140 կմ²)։ Բելառուսի ավելի փոքր գետերից Դնեպր են թափվում աջից՝ Օրշիցան, Ադրովը, Լախվան, Դրուցը և Դոբասնան, իսկ ձախից՝ Ուխլյասցը և Ռժավկան։

Ուկրաինայի հյուսիսում միախառնվում են խոշորագույն վտակները՝ աջափնյա Պրիպյատը (802 կմ, ավազանը՝ 114 300 կմ²) և ձախափնյա Դեսնան (1 187 կմ, ավազանը՝ 88 840 կմ²)։ Այստեղ միանում են նաև միջին մեծության գետեր՝ Տետերևը, Իրպենը, և փոքր գետեր՝ Ժիդոկը, Ռատուխան։ Այս գետերն ընդունելուց հետո Դնեպրը վերածվում է հզոր ջրային զարկերակի։ Նրա լայնությունը հասնում է 700 մ-ի, իսկ խորությունը՝ 8 մ-ի։ Ջրի ծախսը վիթխարիորեն աճում է՝ Օրշայի մոտ 45 մ³/վրկ-ից հասնելով 108 մ³/վրկ-ի Ռոգաչովի մոտ և 1 380 մ³/վրկ-ի՝ Կիևի մոտ։

Ստորին հոսանքի վտակները
Կիևից վար Դնեպր թափվող վտակները ջրառատությամբ զգալիորեն զիջում են վերին հոսանքի վտակներին և ունեն տարբեր բնույթ՝ կախված ափից.

 Աջ վտակները հոսում են Ուկրաինական վահանի գրանիտե ապարների միջով։ Դրանք, որպես կանոն, կարճ են, ունեն նեղ հուներ և ավելի սրընթաց հոսանք։ Դրանցից հիմնականներն են՝ Ստուգնան, Կրասնան, Բոբրիցան, Սկվիրան, Լեգլիչը, Ռոսը, Վիլշանկան, Իրդինկան, Տյասմինը, Ցիբուլնիկը։ Ստորին հոսանքի աջափնյա վտակների շարքում բացառություն է երկար Ինգուլեց գետը (346 կմ), որը թափվում է մերձսևծովյան Խերսոն քաղաքի մոտ։
 Ձախ վտակները սկիզբ են առնում առավելապես Միջինռուսական բարձրավանդակում և հատում են Մերձդնեպրյան դաշտավայրը։ Դրանք ավելի երկար և լայն գետեր են՝ ցածրադիր ափերով և զարգացած դարավանդներով։ Սակայն, չնայած իրենց չափերին, դրանք համեմատաբար քիչ են ավելացնում Դնեպրի հոսքը։ Հիմնական գետերն են՝ Տրուբեժը, Սուպոյը, Սուլան (457 կմ)՝ Ուդայի հետ միասին, Պսյոլը (806 կմ), Վորսկլան (421 կմ) և Սամարան (391 կմ)։

 Դնեպրյան սահանքներ 
150px|մինի|աջից|Դնեպրյան սահանքներ։ XIX դարի վերջի–XX դարի սկզբի քարտեզ։
Մինչև XX դարի սկիզբը Դնեպրի հունում սահանքներ կային՝ ժամանակակից Դնեպր և Զապորիժիա քաղաքների միջև ընկած հատվածում։ Այսօր դրանք ջրասույզ են եղել Դնեպրի ջրամբարի ջրերի տակ։ Պատմականորեն և աշխարհագրորեն սահանքները բաժանում էին միջին և ստորին հոսանքները։

Եթե քարերն ու ժայռերը հատում էին հոսանքի միայն մի մասը, դրանք անվանում էին արգելափակոցներ, իսկ եթե փակում էին ամբողջ գետը՝ սահանքներ։ Դնեպրի միջին հոսանքում հաշվվում էր 9 սահանք, 30–60 արգելափակոց և 60 կղզի։ Այն հատվածի ընդհանուր երկարությունը, որտեղ դրանք գտնվում էին, կազմում էր մոտ 65–75 կմ, իսկ ջրի մակարդակի անկումը՝ 30–40 մ։ Նավարկությանն ամենաշատը խանգարում էին հենց սահանքները, որոնք դասավորված էին հետևյալ հաջորդականությամբ.
 Կոդակի սահանք ()
 Սուրսկի սահանք ()
 Լոխանի սահանք ()
 Զվոնեցկի սահանք ()
 Նենասիտեցկի սահանք (; հայտնի է նաև որպես Նենասիտեց (Ненаситець; այսինքն՝ «անհագ») կամ Ռևուչիյ (Ревучий; «Ոռնացող»); նավատարներն այն անվանում էին Ռազբիյնիկ (Розбійник; «Ավազակ») կամ Դիդ (Дід; «Պապ»))
 Վովնիգի սահանք (; նավատարներն այն անվանում էին Օնուկ (Онук; «Թոռ»))
 Բուդիլոյի սահանք ()
 Լիշնի սահանք ()
 Վոլնի սահանք (, այսինքն՝ «Ազատ սահանք»)

Սահանքների մաքրման առաջին աշխատանքները հրամայել էր իրականացնել դեռևս Պետրոս I-ը։ 1803–1805 թվականներին ամենամեծ և ահարկու Նենասիտեցկի սահանքի վրա կառուցվեց երկխցիկանի շլյուզ՝ 4,27 մ ջրընդհարմամբ։ Սակայն դրա կառուցվածքն անկատար դուրս եկավ, և շուտով շլյուզը քանդվեց։

Ըստ Շիտովի նախագծի (որը նախատեսում էր 16 շլյուզների կառուցում սահանքների երկայնքով անցնող շրջանցիկ ջրանցքների վրա) աշխատանքներն ընթացել են 1833 և 1843–1853 թվականներին։ Դրանք թույլ տվեցին գետով լաստարկային նավարկությունը երկարաձգել 1,5–2 ամսով, իսկ որոշ տարիների՝ նաև ամբողջ ամառվա ընթացքում։

մինի|ձախից|Դնեպրյան սահանքների տեսարանը, 1920-ականների վերջ։
Երկաթուղու զարգացմանը զուգահեռ Դնեպրի վրա հիդրոտեխնիկական աշխատանքները մղվեցին երկրորդ պլան, թեև սահանքների սանձման նախագծեր դեռևս մշակվում էին (1878, 1880–1884, 1891 թվականներին)։ Միայն 1905 թվականին ինժեներներ Մաքսիմովի և Գրաֆտիոյի՝ սահանքների շլյուզավորման նախագծում առաջացավ բուն գետի էներգիան օգտագործելու գաղափարը։

XX դարի սկզբին Կիևի մերձակայքում Դնեպրի հունն ամրացվեց և խորացվեց։ Դրա շնորհիվ Կիևից վեր գետի խորությունը հասավ 0,8 մ-ի, Կիևի և սահանքների միջև՝ մինչև 1 մ, սահանքներից վար՝ մինչև 1,8 մ, իսկ Կախովկայից վար՝ նույնիսկ մինչև 4,2 մ։ Կիևում կառուցվեց նաև նավահանգիստ, և բարեկարգվեցին մի շարք նավամատույցներ։

1910–1913 թվականների նախագծերում (ինժեներ Շապյուի, պրոֆեսոր Գալլե, պրոֆեսոր Բախմետև) առաջին անգամ նախատեսվում էր հոսքի կարգավորում՝ հիդրոկայանի հզորությունը մեծացնելու նպատակով։ Սակայն սահանքների ջրասուզման, հիդրոէլեկտրակայանների կառուցման և Դնեպրը նավարկելի ջրանցքներով Դվինայի (Խերսոն–Ռիգա ուղի), Վիսլայի (Կիև–Գդանսկ) և Սևերսկի Դոնեցի հետ միացնելու ծրագրերը չիրագործվեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման պատճառով։ Դրանք չկարողացավ իրականացնել նաև նորաստեղծ Ուկրաինայի Ժողովրդական Հանրապետության (ՈՒԺՀ) Ջրային տնտեսության դեպարտամենտը։ Այնուամենայնիվ, չնայած աշխատանքների անբավարար ծավալին, Դնեպրի տրանսպորտային նշանակությունը պատերազմից առաջ աճեց։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Բելառուսի գետեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Ուկրաինայի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Կատեգորիա:Սև ծովի ավազանի գետեր