Վրացերենի այբուբեն

Վրացական այբուբեն, օգտագործում են քարթվելական լեզուները (վրացերենը, նաև մեգրելերենն ու սվաներենը և այլն)։ Վրացական այբուբենը այբբենական տիպի է, եզակի համակարգով։ Ժամանակի ընթացքում այլ կովկասյան լեզուներ ևս (նրանց թվում՝ օսերենը և աբխազերենը՝ 1940-ական թվականներից) օգտվեցին այս այբուբենից։ Կարդում են ձախից աջ։ Ժամանակակից վրացերենում կա 33 տառ։ Մինչդեռ հին վրացերենում եղել է 38 տառնիշ, որոնցից հինգ բաղաձայն այժմ չի կիրառվում։ Վրացական գիրը չունի մեծատառեր։

Պատմություն
մինի|ձախից|Մեսրոպ Մաշտոցը 
Ըստ հայկական աղբյուրների վրացական գիրը ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը։ Կորյունը հետևյալ կերպ է ներկայացնում վրաց գրերի գյուտի պատմությունը. «Մաշտոցը սկսեց Տիրոջից իրեն շնորհվածի համեմատ նշանագրեր հորինել վրացերեն լեզվի համար։ Գրեց, դասավորեց և օրինավոր կերպով հարդարեց... և իջավ Վրաց կողմերը։ Եվ գնաց, ներկայացավ նրանց թագավորին, որի անունը Բակուր էր, և աշխարհի եպիսկոպոսին, անունը՝ Մովսես։ ... Եվ նա (Մաշտոցը) իր արվեստն առաջարկելով՝ խրատեց, հորդորեց նրանց, և այն ժամանակ ամենքը հանձն առան նրա ուզածը կատարել։ Եվ վրացերեն լեզվի մի թարգմանիչ գտավ, որ անվանվում էր Ջաղա..., այնուհետև Վրաց արքան հրամայեց իր իշխանության զանազան կողմերից և խառնիճաղանջ գավառներից մանուկներ ժողովել և տալ վարդապետի ձեռքը։ Նա էլ նրանց առավ, ուսման բովի մեջ գցեց»Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, Երևան, 1994, էջ 48։։ Մովսես Խորենացին գրում է, "Մեսրոպ Վրաց աշխարհը գնալով՝ նրանց համար էլ, իրեն տրված երկնային շնորհով, ստեղծում է նշանագրեր, մի ոմն Ջաղայի հետ, որ հունարեն և հայ լեզուների թարգմանիչ էր, օժանդակություն գտնելով նրանց Բակուր թագավորից և Մովսես կաթողիկոսից"Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1990, էջ 215։։

Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից վրաց այբուբենի ստեղծման տեսությունն ընդունվում է խոշոր հանրագիտարաններիCatholic Encyclopedia. Mesrob: «But his activity was not confined to Eastern Armenia. Provided with letters from Isaac he went to Constantinople and obtained from the Emperor Theodosius the Younger permission to preach and teach in his Armenian possessions. He evangelized successively the Georgians, Albanians, and Aghouanghks, adapting his alphabet to their languages, and, wherever he preached the Gospel, he built schools and appointed teachers and priests to continue his work. Having returned to Eastern Armenia to report on his missions to the patriarch, his first thought was to provide a religious literature for his countrymen».Britannica. Alphabet: «The Aramaic alphabet was probably also the prototype of the Brāhmī script of India, a script that became the parent of nearly all Indian writings. Derived from the Aramaic alphabet, it came into being in northwest India. The Armenian and Georgian alphabets, created by St. Mesrob (Mashtots) in the early 5th century ad, were also based on the Aramaic alphabet».Glen Warren Bowersock, Peter Robert Lamont Brown, Oleg Grabar. Late antiquity: a guide to the postclassical world. Harvard University Press, 1999. - ISBN 0-674-51173-5. - P. 289: James R. Russell. Alphabets. « Mastoc' was a charismatic visionary who accomplished his task at a time when Armenia stood in danger of losing both its national identity, through partition, and its newly acquired Christian faith, through Sassanian pressure and reversion to paganism. By preaching in Armenian, he was able to undermine and co-opt the discourse founded in native tradition, and to create a counterweight against both Byzantine and Syriac cultural hegemony in the church. Mastoc' also created the Georgian and Caucasian-Albanian alphabets, based on the Armenian model».George L. Campbell. Compendium of the World’s Languages. - Routledge; New edition edition (May 14, 1998) - ISBN 0-415-16049-9. - С. 183: «Old Georgian was written in the xucuri character, traditionally invented by Mesrop Mashtots, to whom the Armenians owe their script. In the eleventh century the ecclesiastical xucuri was replaced by the character known as the mxedruli 'civil', which is in use today. Georgian is the only Caucasian language to have developed its own script».Merriam-Webster’s Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster, 1995. - ISBN 0-87779-042-6 - С. 756. Статья «Mesrob»: «A collection of biblical commentaries, translations of patristic works, and liturgical prayers and hymns is credited to Mesrob, corroborating his reputation for having laid the foundation of a national Armenian liturgy. He is also credited with contributing to the origin of the Georgian alphabet». և ակադեմիական գիտնականների կողմից«История Востока», ЗАКАВКАЗЬЕ В IV-XI вв - Институт Востоковедения РАН: «Христианизация закавказских стран имела важные последствия и для развития местной культуры. На рубеже IV-V вв. появилась армянская письменность, созданная Месропом Маштоцем. Не без его помощи были изобретены и национальные алфавиты в Грузии и Албании».Peter R. Ackroyd, C. F. Evans, Geoffrey William Hugo Lampe, Stanley Lawrence Greenslade. The Cambridge History of the Bible: From the Beginnings to Jerome - Cambridge University Press, 1975 - ISBN 0-521-09973-0. - С. 367: «Georgia was converted during the fourth century, tradition has it by the agency of an Armenian slave woman, and whether these details are in any measure true or not, the tradition probably indicates the source of the Georgians' knowledge of Christianity and the Christian scriptures. These did not begin to be translated into Georgian until Mesrop, provider of an Armenian alphabet, also supplied the Georgians with an adequate means of transcription for their speech».David G.K. Taylor . CHRISTIAN REGIONAL DIVERSITY // Philip Francis Esler, NetLibrary, Inc. The Early Christian World. Routledge, 2002. - ISBN 0-203-47062-1. - P. 335: «Because of its location on the Black Sea, Georgia was influenced by contacts with churches in Armenia (Mashtots, fresh from creating the Armenian alphabet, created a Georgian alphabet in c. 410)».. Ըստ Ա. Փերիխանյանի և Ջ. Գրիպպինի, հնարավոր է, որ Մեսրոպ Մաշտոցը վրաց այբուբենի անմիջական ստեղծողը չէ, սակայն այն չէր կարող առաջանալ առանց նրա մասնակցությանПериханян А. Г. К вопросу о происхождении армянской письменности // Переднеазиатский сборник. - М.։ Наука, 1966. - Вып. 2. - С. 127-133.Greppin, John A.C. ։ Some comments on the origin of the Georgian alphabet. - Bazmavep 139, 1981. - Pp. 449-456.։

Սակայն վրաց գիտնականների մեծ մասը չի ընդունում Մեսրոպ Մաշտոցի դերը վրաց գրի ստեղծման գործում։ Իվանե Ջավախիշվիլին փորձում է հիմնավորել, որ Մաշտոցը չէր կարող ստեղծել վրաց երկրորդ այբուբենը («նուսխուրի» այբուբեն), որն, ըստ իր կարծիքի, ստեղծվել է 6-րդ դարում, մինչդեռ Մաշտոցը մահացել է 5-րդ դարի կեսերին (440 թ.)։ Բացի դրանից Ջավախիշվիլին հիմք է ընդունում այն, որ Ղազար Փարպեցին հիշատակում է միայն հայոց գրերի գյուտը։ Մինչդեռ Ղազար Փարպեցին գրում է.

Իսկ Կորյունը, ում հղում է տալիս Փարպեցին, գրում է.

Ըստ XI դարի վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելիի՝ գրերը ստեղծել է Վիրքի (Իբերիա) կիսաառասպելական Փառնավազ Ա թագավորը՝ մ.թ.ա. III դարում, չնայած դա հաստատող ավելի հին աղբյուր չկա։ Վրաց գրականության մեզ հասած հնագույն նմուշն է 5-րդ դարով թվագրվող «Շուշանիկի վարքը» երկը („Շուշանիկիս ծամեբա”)։ Ակադեմիկոս Լավան Ճիլաշվիլիի ղեկավարությամբ Նեկրեսիում (Կախեթ) 1990-ականներին և 2000-2003 թվականներին կատարված պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են արձանագրություններ՝ արված հնագույն տառերով։ Ըստ վրաց ուսումնասիրողների դրանք են՝ Դավիթ Ստելիի IV դարով թվագրվող ասոմթավրուլի («ասո» - տառ և «մթավրուլի» - ազնվական) արձանագրությունը և Բոլնիսի եկեղեցու՝ 492 - 493 թթ. կատարված արձանագրությունը՝ նույն տառերով։

1940 թվականի պեղումների ընթացքում Մցխեթի - Արմազ բնակավայրում անտիկ շրջանի արձանագրություններ են հայտնաբերել՝ գրված հունարեն։ Կան նաև մի քանի արձանագրություններ՝ գրված դեռևս անհայտ գրերով։ Դրանք, հնագետ Պավլե Ինգորոխվասի կարծիքով, վրաց ասոմթավրուլի այբուբենի հին տառանշաններն են։

Պարույր Մուրադյանը մերժում է վրաց նշանագրերի նախաքրիստոնեական ծագումը, պնդելով, որ «նախաքրիստոնեական չի կարող նկատվել մի այբուբեն, ուր իբրև գիր (տառանիշ) գործածված է քրիստոնյաների խորհրդանշանը՝ վրացական Ք (Քրիստոս), Ջ (Ջվարի - խաչ), և Ծ (Ծմինդա - սուրբ) գրերի տեսքով»։ «Եթե այս իրողությանը գումարենք թվով ինը տառատեսակների և հնչյունային արժեքների նույնությունը հայերենի հետ (Կ, Թ, Է, Ո, Ւ, Ք, Փ, Ջ, Վ), - շարունակում է անվանի հայ պատմաբանը, - ինչպես նաև հայերենի նմանությամբ երկար ու կարճ ձայնավորների տարերաման անհրաժեշտություն չունենալու պարագայում Ե և Է գրերի գոյությունը, ՈՒ գրի կազմությունը, այլև Կորյունի հանգամանալի վկայությունը Մաշտոցի և նրա վրացի օգնական Ջավայի մասին, ի վերջո հայ-վրացական հոգևոր ու մշակութային սերտությունը, ...հազիվ թե կարելի կլինի այլ բացատրություն գտնել՝ քան ժամանակակից վարքագրի (Կորյունի) հաղորդումն է»Պարույր Մուրադյան, Կովկասյան մշակութային աշխարհը և Հայաստանը, Երևան, 2008, էջ 20։։

 Վրացական այբուբենը 
 Ասոմթավրուլի Նուսխուրի Մխեդրուլի Անվանում Թվայիննշանակություն Տառի անուն Հնչյուն ՌոմանիզացվածՀամարժեքըհայկականում15px15px10px ან 1 ան ա A a Ա ա15px13px10px ბან 2 բան բ B b Բ բ15px15px10px გან 3 գան գ G g Գ գ15px15px15px დონ 4 դոն դ D d Դ դ13px15px10px ენ 5 էն է E e Է է17px17px10px ვინ 6 վին վ V v Վ վ15px15px10px ზენ 7 զեն զ Z z Զ զ13px13px10px ეჲ 8 էյ ը -  Ը ը20px20px15px თან 9 թան թ T t Թ թ15px15px10px ინ 10 ին ի I i Ի ի15px15px10px კან 20 կան կ K' k' Կ կ17px19px22px ლას 30 լաս լ L l Լ լ15px15px10px მან 40 ման մ M m Մ մ15px15px10px ნარ 50 նար ն N n Ն ն15px15px10px ჲე 60 յե յ Y y Յ յ16px18px15px ონ 70 օն ո O o Ո ո15px15px10px პარ 80 պար պ P' p' Պ պ15px15px10px ჟან 90 ժան ժ Zh zh Ժ ժ15px15px15px რაე 100 րաէ ր R r Ր ր13px13px10px სან 200 սան ս S s Ս ս13px13px15px ტარ 300 տար տ T' t' Տ տ13px13px10px ჳე 400 wի ւ w w Ւ ւ20px17px10px უნ -  ուն ու U u Ու ու15px15px15px ფარ 500 փար փ P p Փ փ15px15px10px ქან 600 քան ք K k Ք ք15px15px15px ღან 700 ղան ղ Gh gh Ղ ղ15px15px10px ყარ 800 ղար կոկորդային ղ (կղ) Q' q' -15px15px10px შინ 900 շին շ Sh sh Շ շ15px15px10px ჩინ 1000 չին չ Ch ch Չ չ15px15px10px ცან 2000 ցան ց Ts ts Ց ց15px15px10px ძილ 3000 ձիլ ձ Dz dz Ձ ձ15px15px10px წილ 4000 ծիլ ծ Ts' ts' Ծ ծ15px15px10px ჭარ 5000 ճար ճ Ch' ch' Ճ ճ15px15px10px ხან 6000 խան խ Kh kh Խ խ15px15px10px ჴარ 7000 qար -  -  - 15px15px10px ჯან 8000 ջանջ J j Ջ ջ15px17px10px ჰაე 9000 հաէ հ H h Հ հ15px - 10px ჰოე 10000 հօէ օ Ou ou Օ օ

Ժամանակակից Վրացերենի այբուբեն
Ժամանակակից Վրացերենի այբուբենը ունի 33 տառ․

 აա ბբ გգ დդ ეէ ვվ ზզ თթ იի კկ ლլ მմ ნն ოո პպ ჟժ რր სս ტտ უու ფփ ქք ღղ ყկղ შշ ჩչ ცց ძձ წծ ჭճ ხխ ჯջ ჰհ

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Վրացերենի այբուբեն