Իլիական

Իլիական (), Հոմերոսին վերագրվող վիպերգ (էպիկական պոեմ), հին հունական գրականության հնագույն հուշարձաններից մեկը։ «Իլիականի» նյութը շարադրված է 15․700 տողում, որոնք դեռ անտիկ գիտնականները, ըստ հին հունական այբուբենի տառերի թվի, բաժանել են 24 գրքի կամ երգի։

«Իլիականը» առաջին անգամ հունարենից հայերեն արձակ թարգմանել է Գեորգ դպիր Պալատացին (1783, անտիպ): Հետագայում գրաբար է թարգմանել Արսեն Բագրատունին (Վենետիկ, տպ. Ս. Ղազար, 1864)։ Աշխարհաբար հայերենի թարգմանվել է երեք անգամ՝ հունարենից արևմտահայերեն՝ Արսեն ՂազիկյանիՀոմերի Իլիական, բնագրէն թարգմանեց Արսեն Ղազիկեան, Վենետիկ-Ս. Ղազար, Մխիթարեան տպագրութիւն, 1911, 835 էջ։, հունարենից արևելահայերեն՝ Համազասպ ՀամբարձումյանիԻլիական [Վիպերգ] / Հոմերոս, հին հուն. բնագր. թարգմ.՝ Հ. Համբարձումյան, խմբ.՝ Ս. Վահունի, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 512 էջ։, հունարենից արևելահայերեն՝ Գոհար Մուրադյանի ու Արամ ԹոփչյանիՀոմերոս, Իլիական։ Հին հունարենից թարգմանությունը, առաջաբանն ու ծանոթագրությունները՝ Գ. Մուրադյանի և Ա. Թոփչյանի, Երևան, «Զանգակ» հրատ., 2022, 656+32 ներդիր էջ։ կողմից։ Գոյություն ունի նաև գրաբար թարգմանությունից արևելահայերեն փոխադրված տարբերակը՝ Մկրտիչ Խերանյանի հեղինակությամբԻլիական / Հոմերոս, գրաբարից թարգմ.՝ Մ. Խերանյան, Երևան, ԵՊՀ, 1987, 500 էջ։։

 Իլիականի սկիզբը 
մինի|աջից|Իլիականի առաջին տողերը՝ հունարեն
 Թարգմանությունը՝ Մ. Խերանյանի  Թարգմանությունը՝ Հ. Համբարձումյանի Թարգմանությունը՝ Գ. Մուրադյանի և Ա. Թոփչյանի  Թարգմանությունը՝ Ա. ՂազիկյանիԵրգի՛ր, Մուսա, քենը երգի՛ր Պելևսածին Աքիլլեսի,

Քենը դժնյա, որ անհամար ցավեր բերեց աքայեցոց,
Որ բազմաթիվ դյուցազների գահավիժեց դըժոխքն ի վար
Եվ դին նըրանց դարձըրեց կեր թըռչունների և շների։
 Կատարվում էր Արամազդի կամքը այսպես, երբ մի անգամ
Վեճի մտան իրարու հետ ու մեկ-մյուսից գըժտըվեցին
Ատրիդեսը՝ արանց արքան և Աքիլլեսն աստվածազարմ։Զայրույթն երգիր, աստվածուհի, Պելևսածին Աքիլլեսի,
Զայրույթն ահեղ, որ աքայանց մատնեց անթիվ աղետների
Եվ փառապանծ շատ քաջերի հոգիները դժոխք նետեց։
Զևսի կամքով դա կատարվեց, սկսվելով այն օրվանից,
Երբ չարաղետ պառակտվեցին զարհուրելի
Ագամեմնոն արանց արքան և Աքիլլեսն աստվածազարմ։Քե՛նը երգիր, ո՜վ դիցուհի, Պելևսորդի Աքիլլեսի,
Քենը դժխեմ, որ բյուրավոր ցավեր բերեց աքայացոց,
Հերոսների բազում խրոխտ հոգիները տարավ Հադես,
Մարմիններն էլ թռչունների ու շների առաջ նետեց,
Քանզի դա էր կամքը Զևսի, որ կատարվեց այն օրվանից,
Երբ սկիզբ առավ գժտությունը, և իրար դեմ թշնամացան
Արանց արքա Ատրիդեսը ու Աքիլլեսն աստվածազուն։Դիցուհի, քէնն երգէ Պելեան Աքիլլի,
Դըժպըհի քէնը՝ որ բերաւ բիւր ցաւեր
Աքայեցւոց, ու դժոխք թափեց՝ բազմաթիւ
Դիւցազներու քաջակորով հոգիներին,
Եւ մարմիններն անոնց ըրաւ կերակուր
Առհասարակ թըռչուններուն եւ շներուն։
Կը կատարուէր Արամազդի կամքն այսպէս,
Անգամ մը երբ՝ մարդոց արքան Ատրիդէս
Եւ Աքիլլէսս աստուածային՝ վիճեցին
Եւ գըժտելով բաժնըւեցան իրարմէ։

 Իլիականի և Ոդիսականի հիմքում ընկած հունական առասպելի համառոտ բովանդակությունը 
Տրոյա քաղաք-պետության արքայազն Ալեքսանդրը (Պարիս) փախցնում է հույների Սպարտայի թագավոր Մենելայոսի կնոջը՝ Հեղինեին։ Հեղինեն Զևսի դուստրն էր, որն ուներ առասպելական գեղեցկություն։ Ահա այս գեղեցկուհուն առևանգում է տրոյացի արքայազն Պարիսը, և այս հանգամանքը դառնում է տրոյական պատերազմի պատճառը (իսկ ավելի շուտ՝ պատրվակը)։ Հույների (աքայացիների) զորքերի հրամանատարը Ագամեմնոնն է։ Նրանց կողմից են հերոսներ Աքիլլեսը, Պատրոկլեսը, հնարամիտ Ոդիսևսը և ուրիշներ։ Պատերազմը ձգձգվում է, և տասը տարի անց հակամարտության վերջը չի երևում։ Սակայն Ոդիսևսն իր հնարամտությամբ վերջ է դնում պատերազմին։ Նրա խորհրդով կառուցվում է փայտե մի մեծ ձի, որի մեջ թաքնվում են մի քանի հույն հերոսներ՝ Ոդիսևսը նրանց թվում։ Ձին թողնվում է քաղաքի դարպասների առաջ, իսկ հունական զորքը թաքնվում է հարևան կղզիներում, այդպիսով թողնելով տպավորություն, որ հույները ընդունել են իրենց պարտությունը և վերադարձել տուն։ Տրոյացիները փայտե ձին ներս են տանում, և տոնում են իրենց «հաղթանակը»։ Գիշերով, երբ խրախճանքից հարբած տրոյացիները քնած են, հույն հերոսները դուրս են գալիս ձիուց, կոտորում քաղաքի պահակազորը, և բացում դարպասները։ Հունական զորքը ներխուժում է Տրոյա, որի բնակչությունը կամ սրի է քաշվում, կամ գերեվարվում։ Հինավուրց քաղաքը կրակի է մատնվում և ավերվում։ Հեղինեն վերադարձվում է ամուսնուն, իսկ հույները տուն են մեկնում հսկայական ավարով։ 
մինի|250px|աջից|Հեղինեն և Պարիսը

 Գրականություն 









 De Jong, Irene Iliad. Book XXII, Cambridge University Press, 2012. 
 Edwards, Mark W.; Janko, Richard; Kirk, G.S., The Iliad: A Commentary: Volume IV, Books 13–16, Cambridge University Press, 1992. 
 Edwards, Mark W.; Kirk, G.S., The Iliad: A Commentary: Volume V, Books 17–20, Cambridge University Press, 1991. 
 Graziosi, Barbara; Haubold, Johannes, Iliad: Book VI, Cambridge University Press, 2010. 
 Hainsworth, Bryan; Kirk, G.S., The Iliad: A Commentary: Volume III, Books 9–12, Cambridge University Press, 1993. ]
 Kirk, G.S., The Iliad: A Commentary: Volume I, Books 1–4, Cambridge University Press, 1985. 
 Kirk, G.S., The Iliad: A Commentary: Volume II, Books 5–8, Cambridge University Press, 1990. 
 Murray, A.T.; Wyatt, William F., Homer: The Iliad, Books I–XII, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1999, 
 Richardson, Nicholas; Kirk, G.S., The Iliad: A Commentary: Volume VI, Books 21–24, Cambridge University Press, 1993. 
 West, Martin L., Studies in the text and transmission of the Iliad, München : K.G. Saur, 2001. 

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 

 The Iliad, by Homer. Translated by William Cullen Bryant
 Իլիականը Զանգակում
 Iliad : from the Perseus Project (PP), with the Murray and Butler translations and hyperlinks to mythological and grammatical commentary
 Gods, Achaeans and Troyans. An interactive visualization of The Iliad's characters flow and relations.
 The Iliad: A Study Guide
 Comments on background, plot, themes, authorship, and translation issues by 2008 translator Herbert Jordan.
 Flaxman illustrations of the Iliad
 The Iliad  study guide, themes, quotes, teacher resources
 The Iliad of Homer, Books I–XXIV, Translated into English Blank Verse by William Cowper, edition c.1860. Online at Project Gutenberg.
 The Iliad of Homer, done into English prose by Andrew Lang, Walter Leaf and Ernest Myers. Revised edition, 1892. (25MB PDF at Archive.org)
 The Opening to the Iliad (Proem), Read in Ancient Greek with a simultaneous translation.
 The Iliad Map , map of locations in The Iliad
 Published English translations of Homer , with samples and some reviews by translator and scholar Ian Johnston
  Digital facsimile  of the first printed publication (editio princeps) of the Iliad in Homeric Greek  by Demetrios Chalkokondyles,  Bayerische Staatsbibliothek
 Իլիականի մասին դասարան․ամ կայքում
 Իլիականը գրապահարանում
 Հունարեն տեքստը Վիքիդարանում
 Հումաներ տեքստը

Կատեգորիա:Իլիական
Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում