Վիպակ

Վիպակ,(իտալ.՝ novella՝ «նոր բան», «նորություն»)՝ գրականության պատմողական ժանրերից մեկը, որը միջին տեղ է գրավում վեպի և պատմվածքի միջև։

Վիպակը սովորաբար կենտրոնանում է մեկ հիմնական հակամարտության կամ գաղափարի շուրջ, որն արտահայտվում է ավելի ծավալուն և խորացված ձևով, քան պատմվածքում, սակայն չի հասնում վեպին բնորոշ բազմաշերտությանն ու ընդգրկմանը։ Ժանրին հատուկ են կերպարների հոգեբանական վերլուծությունը, սյուժեի համեմատաբար սեղմ զարգացումը և գաղափարական հստակ առանցքը։

Ծավալի առումով վիպակը տարբեր գրական ավանդույթներում կարող է տատանվել, սակայն այն, որպես կանոն, գերազանցում է պատմվածքը և զիջում վեպին։ Որոշ գրականագետներ վիպակը բնորոշում են որպես «կարճ վեպ» կամ «երկար պատմվածք»՝ ընդգծելով դրա միջանկյալ բնույթը։

Գործող անձանց թվով, կյանքի ընդգրկման ծավալով վիպակն ավելի մեծ է պատմվածքից և նորավեպից, բայց փոքր՝ վեպից։ Վեպի մի շարք գծեր հատուկ են նաև վիպակներին, և առհասարակ՝ վիպակն ու վեպը խստորեն սահմանազատել հնարավոր չէ։ Վիպակի մեջ ևս կարող են լինել սյուժետային մի քանի գծեր, էպիկական շարադրանքը կարող է տոգորվել քնարական կամ դրամատիկ շնչով։

Վիպակի ժանրը ձևավորվել է եվրոպական գրականության մեջ՝ միջնադարյան նովելլաների և վերածննդի շրջանի արձակ գործերի հիման վրա։ Իտալական և ֆրանսիական գրական ավանդույթներում «նովելլա» եզրը հաճախ կիրառվել է պատմողական կարճ արձակի նկատմամբ, իսկ հետագայում տարբեր լեզուներում ձևավորվել են համարժեք ժանրային սահմանումներ։Հայկական սովետական հանրագիտարան, «Վիպակ» հոդված

19-րդ դարում վիպակը լայն տարածում է ստացել ռուսական, գերմանական և ֆրանսիական գրականություններում։ Ռուս գրականության մեջ վիպակի զարգացմանը նպաստել են Ալեքսանդր Պուշկինը, Նիկոլայ Գոգոլը, Իվան Տուրգենևը և այլ հեղինակներ։ Եվրոպական գրականության մեջ հայտնի վիպակներ են ստեղծել Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեն, Թոմաս Մանը և այլք։Հայկական սովետական հանրագիտարան, «Վիպակ» հոդված

Հայ գրականության մեջ վիպակը զարգացել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսից։ Ժանրի ձևավորմանը և զարգացմանը նշանակալի ներդրում են ունեցել Խաչատուր Աբովյանը, Պերճ Պռոշյանը, Շիրվանզադեն, Նար-Դոսը և այլ հեղինակներ։ 20-րդ դարում վիպակը շարունակել է զարգանալ՝ ներառելով սոցիալական, հոգեբանական և փիլիսոփայական թեմատիկա։Հայկական սովետական հանրագիտարան, «Վիպակ» հոդված

Վիպակի հիմնական առանձնահատկություններն են՝

 համեմատաբար սահմանափակ սյուժետային գիծ,
 կենտրոնացում մեկ հիմնական թեմայի կամ հակամարտության վրա,
 կերպարների հոգեբանական խորացված պատկերում,
 համեմատաբար կարճ ժամանակային ընդգրկում,
 հստակ կառուցվածք և ամբողջական կոմպոզիցիա։

Վիպակը հաճախ օգտագործվում է սոցիալական, բարոյական կամ փիլիսոփայական խնդիրների քննարկման համար՝ պահպանելով գեղարվեստական ամբողջականությունն ու գաղափարական միասնությունը։Հայկական սովետական հանրագիտարան, «Վիպակ» հոդված

Վիպակի նմուշներ են Ալեքսանդր Պուշկինի «Դուբրովսկին», Նիկոլայ Գոգոլի «Տարաս Բուլբան», Պրոսպեր Մերիմեի «Կարմենը», Մուրացանի «Առաքյալը», Շիրվանզադեի «Նամուսը» և այլն։

Կան վիպակներ էլ, որոնք ծավալի և ժանրային առանձնահատկությունների տեսակետից երբեմն համարվում են նաև պատմվածք (օրինակ՝ Մուրացանի «Նոյի ագռավը», Շիրվանզադեի «Կրակը»)։

 Աղբյուրներ 

Կատեգորիա:Էպիկական սեռի ժանրեր