Ադրբեջանի հայկական վանքերի և եկեղեցիների ցանկ

Ադրբեջանի տարածքում կան բազմաթիվ հայկական եկեղեցիներ, որոնք պատկանում են Առաքելական, Կաթոլիկ, Ավետարանական և այլ եկեղեցիներին։ Ադրբեջանում, սկսած խորհրդային ժամանակներից, վարում էին լռության, «ալբանիզացիայի» (Պատմության կեղծարարությունն Ադրբեջանում) կամ հայկական հուշարձանների, տաճարների ու գերեզմանատների ոչնչացման քաղաքականություն։

 Աղդամի շրջան 

200px|մինի|Աղդամի շրջանը

 Աղդաշի շրջան 

200px|մինի|Աղդաշի շրջանը

 Աղջաբեդիի շրջան 

200px|մինի|Աղջաբեդիի շրջանը

 Բաքու 

200px|մինի|Բաքուն և նրա քաղաքային շրջանները
 Անվանում  Պատկեր  Վայր  Կառուցման ամսաթիվ  Տեղակայություն  Նշումներ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  150px  Իչարի Շահար, Բաքու  1797-1799    
Խորհրդային տարիներին եկեղեցին վերակառուցվել է և գործել է որպես մշակութային կենտրոն։ 1990-ական թվականների վերջին ադրբեջանցիները քանդում են եկեղեցու շենքն ու զանգակատան երկու հարկը։ Եկեղեցուց պահպանվել է միայն զանգակատան ներքին հատվածը։   Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի  150px  Իչարի Շահար, Բաքու  1863    Հայ-թաթարական բախումների ժամանակ՝ 1919 թվականի հունիսի 11-ին թուրք-թաթարական զորքը շրջափակման մեջ է վերցնում եկեղեցին՝ այնտեղ զենք-զինամթերք գտնելու նպատակով, իսկ չգտնելուց հետո զինվորները հրացանազարկով վնասում են եկեղեցու պատերը։ 1989 թվականի դեկտեմբերի 25-ին ադրբեջանցիները հրդեհում են եկեղեցին, որի հետևանքով այրվում են արժեքավոր գրքեր, սրբապատկերներ և եկեղեցական ողջ գույքը։ 2001 թվականին ներառվում է «Ադրբեջանի տարածքում գտնվող պատմական հուշարձանների ազգային ռեգիստրում», իսկ որոշումից ընդամենը մեկ տարի անց եկեղեցին վերածվում է գրադարանի։ Ադրբեջանի իշխանությունները հանել են եկեղեցու գմբեթի և զանգակատան խաչերը, փայտյա զարդաքանդակ դռները փոխարինել երկաթյա դռներով, պատել եկեղեցու երկու պատուհանները, քերել հյուսիսային և հարավային մուտքերի երկու կողմից երիզվող զույգ խաչքարերը, ջնջել հայերեն արձանագրությունները։ Սուրբ Թադևոս-Բարդուղիմեոս մայր տաճար  150px  Նիսամիի շրջան, Բաքու  1907    1918 թվականին Բաքվի գրավումից հետո այն ենթարկվել է կողոպուտի թուրք-թաթարական զորքերի կողմից։ Երկրում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, եկեղեցին հայտնվում է «ոչ ցանկալի» հուշարձանների ցանկում և 1930-ական թվականներին հիմնահատակ քանդվում է։ 3 տարի քանդելու անհաջող փորձերից հետո պայթեցվում է 1937 թվականին։ Եկեղեցու տեղում կառուցվել է Բաքվի կոնսերվատորիայի նոր շենքը։ Սուրբ Թարգմանչաց եկեղեցի    Էրմենիքենդ, Բաքու  20-րդ դար    1918 թվականի թուրք-թաթարական խաժամուժը թալանել է եկեղեցին, իսկ արդեն խորհրդային շրջանում՝ 1930 թվականի հունվարի 3-ին, տեղի Կոմունալ տնտեսության ղեկավարի պահանջով եկեղեցու բանալիները նրան են հանձնել։ Ընդամենը 2 օր անց ադրբեջանցիները կողոպտել են եկեղեցին, որից հետո շենքը վերակառուցել՝ որպես մշակութային կենտրոն։ Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ մատուռ  150px  Հայկական գերեզմանատուն, Բաքու      Գտնվել է հայկական գերեզմանոցում։ Կոչվել է նաև Սուրբ Հարություն։ Տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ ադրբեջանցիներն այն քանդել են 1930-ական թվականներին «Ազգային պուրակի» կառուցապատման աշխատանքների ժամանակ։  Հայ-լյութերական եկեղեցի    Բաքու  1894    Գտնվել է հայկական գերեզմանոցում։   

 Գանձակ 

200px|մինի|Գանձակը
 Անվանում  Պատկեր  Վայր  Կառուցման ամսաթիվ  Տեղակայություն  Նշումներ Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի  150px  Գանձակ  1633    չգործող, օգտագործվում է որպես երաժշտական ակումբ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի  150px  Գանձակ  1869    չգործող, օգտագործվում է որպես թանգարան Սուրբ Սարգիս եկեղեցի  150px  Գանձակ  18-րդ դար    չգործող, օգտագործվում է որպես թանգարան

 Դաշկեսանի և հարակից շրջաններ 
 Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Փիփ) - անասնագոմ և խոտի պահեստ, կիսավեր
 Սուրբ Փեփրոնյա եկեղեցի (Փիփ) - կիսավեր, անհայտ է
 Չարեք վանք - անասնագոմ և խոտի պահեստ, կիսավեր
 Հարանց մատուռ - անհայտ է
 Հարանց վանք - կիսավեր
 Թարգմանչաց վանք (Խաչակապ) - կիսավեր
 Խունիսավանք - կիսավեր
 Մածնաբերդի վանք - կիսավեր
 Քարհանի վանք - կորցրած հուշարձան
 Թարգմանչաց անապատ վանք - կիսավեր
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բանանց) - կիսավեր
 Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Բանանց) - կիսավեր

 Գանձակ 
 Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Գանձակ) - երաժշտական ակումբ
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Գանձակ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Գանձակ) - լքված
 Սուրբ Թադևոս եկեղեցի (Գանձակ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Գանձակ) - թանգարան
 Սուրբ Քրիստոս Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գանձակ) - կորցրած հուշարձան

 Նախիջևան 
 Գողթն գավառ 
 Բղևի (Բիլավի) եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Բոհրուտի կամ Բեխրուտի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Դուգլինի կամ Դուկկինի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Կորուխլար՝ գյուղատեղի - կորցրած հուշարձան
 Մազրայի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Յայջիի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Նորակերտի կամ նոր Գյուտի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Նուռնուս) - կորցրած հուշարձան
 Սինեական անապատ կամ ս. Հովհաննես Մկրտիչ վանք (Գանձակի մերձակայքում ) - կորցրած հուշարձան
 Ստուպիի կամ Ըստոպիի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Թովմա վանք (Տևի կամ Թիվի) - կորցրած հուշարձան
 Տրունիսի կամ Տրունիքի «0հ մար» մատուռ - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Ցղնա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Հիսուս եկեղեցի (Ցղնա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Նավիշ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Նշան եկեղեցի (Ցղնա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ կամ Զորավանք անապատ (Փառակա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Նշան եկեղեցի (Փառակա) - կորցրած հուշարձան

 Երնջակ գավառ 
 Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Ապրակունիս) - կիսավեր
 Ֆրանկի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի (Արազին) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ապարաններ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Ապարաններ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ապարաններ) - կորցրած հուշարձան
 Խանաղայի կամուրջ - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գեղարդի վանք (Խոշակունիքի կամ Խաչկաշեն) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Ստեփանոււ եկեղեցի (Խոշակունիքի կամ Խաչկաշեն) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Թադևոսի վանք (Խոշակունիքի կամ Խաչկաշեն) - կորցրած հուշարձան
 Ոփիք գյուղատեղի - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Կզնուտ) - կորցրած հուշարձան
 Մազրայի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Կոյնուկի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Նորաշեն) - կորցրած հուշարձան
 Նորաշենի քարվանատուն - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Ջուղա) - կորցրած հուշարձան
 Հրեշտակապետաց եկեղեցի (Ջուղա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Ռապատ) - կորցրած հուշարձան
 Սալիթաղի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Սալիթաղի կամուրջ - կորցրած հուշարձան
 Վաղավեր գյուղատեղի - կորցրած հուշարձան
 Տքովնա գյուղատեղ - կորցրած հուշարձան
 Քռնայի Սուրբ Հռիփսմե եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Քռնայի կամուրջ - կորցրած հուշարձան

 Նախճավան գավառ 
 Սուրբ Վարդան եկեղեցի (Աստապատ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Աստապատ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Աստապատ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Աստապատ) - կորցրած հուշարձան
 Պողոս Պետրոս եկեղեցի (Աստապատ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Ալագոզ Մազրա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Յայմջա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Ծիրանավոր Աստվածածին եկեղեցի (Օղբին) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Նախիջևան) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Նիկոլայի ռուսական եկեղեցի (Նախիջևան) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Խառց) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Նահատակ եկեղեցի (Խառց) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Քարիմբեկդիզա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Մամարզադիզա) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Կարախանբակլու) - կորցրած հուշարձան
 Բադաշխանի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Բուլղանի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Գուլիբեկ Դիզայի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Դարղալուի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Նադինի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Խալիլուի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Արկալուկի կամուրջ՝ Արաքսի վրա - կորցրած հուշարձան
 Կահաբի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Ղարաջուղի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Յայջիի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Նախիջևանի քարվանատներ (5 հատ) - կորցրած հուշարձան
 Սիրաբի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Վերին Ուզունոբայի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան

 Շարուր գավառ 
 Ալաքլուի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Ախուրսյի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Դանզիկի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Դեմիրչիի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Ենգիջաի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Զեյվայի քարվանատուն - կորցրած հուշարձան
 Խանլուխլարի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Խոկի բերդ - կորցրած հուշարձան
 Խոկի քարվանատուն (2 հատ) - կորցրած հուշարձան
 Կեշտազի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Վերին Չանախչիի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Սադարակի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Սիյագուտի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Վարմազիարի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան

 Ճահուկ գավառ 
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Արինջ) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Բաբոնք) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Կուքի) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Վասակակերտի կամ Նազարապատի) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Արջակապ եկեղեցի (Քյոլք) - կորցրած հուշարձան
 Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Ճահուկ) - կորցրած հուշարձան
 Բաբոնքի բերդ - կորցրած հուշարձան
 Բաբոնքի կամուրջ (ըստ արձանագրության կառուցել է Զաքար Աստվածատրյանը), 1849 - կորցրած հուշարձան
 Գայլակալի (Խալխալի) եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Գարագուշի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Եզատունքի (Զառնաթունի) եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Զարինեի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Հեծանայի (Գարաբոյաի) եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Կուքիի բերդ - կորցրած հուշարձան
 Տիգենի (Դիդիվարի) եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Ցեցիկի եկեղեցի - կորցրած հուշարձան
 Քրտնի (Քեչիլի) եկեղեցի - կորցրած հուշարձան

 Ծանոթագրություններ 

 Աղբյուրներ 
 armenianhouse.org՝ Արգամ Այվազյան — Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները (համահավաք ցուցակ) Երևան, «Հայաստան» 1986թ.

Կատեգորիա:Ադրբեջանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Ադրբեջան