Կրիպտոն

Կրիպտոն (, ՝ թաքուն, գաղտնի), Kr, պարբերական համակարգի 8-րդ խմբի քիմիական տարր։ Իներտ գազ է, կարգահամարը՝ 36, ատոմական զանգվածը՝ 83,80: Հիմնականում գտնվում է մթնոլորտում։

Բնականոն պայմաններում 1 մ³ օդը պարունակում է 1 սմ³ կրիպտոն։ Ունի 6 կայուն իզոտոպ, որոնցից գերակշռողը 84Kr է (56,90 %)։

 Պատմություն 
Կրիպտոնը պարբերական համակարգում մտնում է իներտ գազերի խմբի մեջ։ Հայտնաբերել են անգլիացի քիմիկոսներ Ու. Ռամսեյը և Մ. Տրավերսը (1898)՝ հեղուկ օդի դժվար ցնդող ֆրակցիայի սպեկտրոսկոպիկ ուսումնասիրությամբ։

 Անվան ծագում 
 թաքուն, գաղտնի։

 Բնության մեջ 
Մթնոլորտային օդում պարունակվում է 1,14·10−4%, ընդհանուր պաշարները՝ 5,3·1012 մ³: 1 մ³ օդում պարունակվում է մոտ 1 սմ³ կրիպտոն։

 Ֆիզիկական հատկություններ 
Կրիպտոն միատոմ գազ է՝ առանց գույնի և հոտի, խտությունը՝ 3,745 գ/լ (0 °C, 760 մմ սնդիկին սյուն), հալման ջերմաստիճանը՝ -157,1 °C, եռմանը՝ -153,2 °C:

 Քիմիական հատկություններ 
Կրիպտոնը քիմիապես իներտ է։ 
Կրիպտոնի և ֆտորի փոխազդեցությունից (օրինակ, էլեկտրական աղեղում) ստացվում են KrF2 կամ KrF4 ֆտորիդները, որոնք կայուն են միայն ցածր ջերմաստիճանում։ Համեմատաբար վերջերս, ստացվել է առաջին կապով միացությունը՝ Kr-O (Kr(OTeF5)2)Four Decades of Fluorine Chemistry at McMaster.  :

KrF վրա Ba(OH)2 լուծույթով ազդելիս ստացվում է բարիումի կրիպտոնատ՝ BaKrCl: Իներտ այլ գազերի նման կրիպտոնն առաջացնում է կոմպլեքս միացություններ. Kr•6H2O, Kr•3C6HO5H և այլնУспехи химии. — 1974. — Т. 43, № 12, стр. 2179։ Կրիպտոնը ստանում են օդից։

2003 թվականին Ֆինլանդիայում ֆոտոլիզի եղանակով ստացել են կրիպտոնի առաջին միացությունը C-Kr (HKrC≡CH - հիդրոկրիպտոացետիլեն)A Gate to Organokrypton Chemistry: HKrCCH — J. Am. Chem. Soc., 2003, Volume 125, Issue 23, PP. 6876—6877. ։

 Իզոտոպներ 
Բնականոն պայմաններում 1 մ3 օդը պարունակում է 1 սմ3 կրիպտոն։ Ունի 6 կայուն իզոտոպ, որոնցից գերակշռողը 84Kr է (56,90 %)
 Իզոտոպ   կայունություն  Սպին/Պարիտետ Տրոհում (en)  Հաճախականություն %69Kr  32 ms    K = 100 70Kr  52 ms   0+  K = 100, β+p = 1,3 71Kr  64 ms  10,5 (K/β+), 8,6 (Kp)  5/2−  K/β+ = 100, Kp = 5,2 72Kr  17,2 s  5,04  0+  K/β+ = 100 73Kr  27,0 s  6,67 (K/β+), 3,72 (Kp)  5/2−  K/β+ = 100, Kp = 0,68 74Kr  11,50 min  3,14  0+  K/β+ = 100 75Kr  4,3 min  4,899  (5/2) +  K/β+ = 100 76Kr  14,8 h  1,311  0+  K/β+ = 100 77Kr  74,4 min  3,063  5/2+  K/β+ = 100 78Kr  2,0 × 1021 a  2,868  0+  KEC  0,3579Kr  35,04 h  1,626  1/2−  K/β+ = 100 79m1Kr  50 s  0,130  7/2+  IT = 100 80Kr  stabil   0+   2,25 81Kr  2,29 × 105 a  0,281  7/2+  K = 100 81m1Kr  13,10 s  0,191 (IT), 0,472 (K)  1/2−  IT = 99,9975, K = 2,5 × 10−3 82Kr  stabil   0+   11,6 83Kr  stabil  9/2+   11,5 83m1Kr  1,83 h  0,042  1/2−  IT = 100 84Kr  stabil   0+   57,085Kr  10,756 a  0,687  9/2+  β− = 100 85m1Kr  4,480 h  0,305 (IT), 0,992 (β−)  1/2−  IT = 21,4, β− = 78,6 86Kr  stabil   0+   17,3 87Kr  76,3 min  3,887  5/2+  β− = 100 88Kr  2,84 h  2,914  0+  β− = 100 89Kr  3,15 min  4,990  (3/2+,5/2+)  β− = 100 90Kr  32,32 s  4,392  0+  β− = 100 91Kr  8,57 s  6,440  (5/2+)  β− = 100 92Kr  1,840 s  5,987 (β−), 0,889 (β−n)  0+  β− = 100, β−n = 0,033 93Kr  1,286 s  8,60 (β−), 2,68 (β−n)  (1/2+)  β− = 100, β−n = 1,95 94Kr  0,20 s  7,3 (β−), 3,4 (β−n)  0+  β− = 100, β−n = 5,7 95Kr  0,78 s  9,8  1/2  β− = 100 96Kr  80 ms   0+  β− = 100, β−n = 3,7 97Kr  63 ms    β− = 100, β−n = 8,2 98Kr  46 ms   0+  β− = 100, β−n = 7 99Kr  40 ms   3/2+  β− = 100, β−n = 11 100Kr  <300 ns   0+  β− = 100, β−n > 0 

 Կիրառություններ 
Կիրառվում է էլեկտրավակուումային տեխնիկայում։ Կրիպտոնով նոսր գազափողակներում էլեկտրական պարպումն ուղեկցվում է սպիտակ լուսարձակմամբ։

 Տես նաև 
 Պարբերական աղյուսակ
 Իներտ գազեր

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
 P. Häussinger, R. Glatthaar, W. Rhode, H. Kick, C. Benkmann, J. Weber, H.-J. Wunschel, V. Stenke, E. Leicht, H. Stenger: Noble Gases. In: Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley-VCH, Weinheim 2006 ().
Eintrag zu Krypton. In: Römpp Online. Georg Thieme Verlag, abgerufen am 19. Juni 2014.
A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. 102. Auflage. de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S. 417–429.

 Արտաքին հղումներ 
 Կրիպտոնի ֆիզիկական ցուցադրական փորձեր (YouTube-ում)
  «Горной энциклопедии» կայքում
 Կրիպտոնը Webelements կայքում
 Կրիպտոնը քիմիական տարրերի հայտնի հանրագիտարանում

Կատեգորիա:Ազնիվ գազեր
Կատեգորիա:Կրիպտոն