Մինսկ

Մինսկ (, մինչև 1939 թվականը՝ Մենսկ69 гадоў таму Менск стаў Мінскам , ), Բելառուսի մայրաքաղաքը, Մինսկի մարզի և Մինսկի շրջանի վարչկենտրոն, սակայն չի մտնում դրանց կազմի մեջ, քանի որ համարվում է ինքնավար տարածք։ Ունի «Հերոս քաղաք» կոչում։ Խոշորագույն տրանսպորտային հանգույց, երկրի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գիտական կենտրոն է։

Մինսկում գտնվում է ԱՊՀ-ի գլխավոր գրասենյակը։ Քաղաքը գտնվում է երկրի աշխարհագրական կենտրոնի մոտ և գտնվում է Սվիսլոչ գետի ափին։ Մինսկի մակերեսը 348,84 կմ²։

 Պատմություն 
Առաջին անգամ Մինսկը հիշատակվում է 1067 թ.-ին, որպես ամրոց։ 12-րդ դարից եղել է Մինսկի իշխանության կենտրոնը, 14-րդ դարից՝ Լիտվական մեծ իշխանության կազմում։ 1499 թ.-ին քաղաքին տրվել է մագդեբուրգյան իրավունք, 14-րդ դարից դարձել է Մինսկի վոյեվոդության կենտրոնը։ 1793 թ.-ից, Ռեչ Պոսպոլիտայի 2-րդ բաժանումից հետո, մտել է Ռուսական կայսրության մեջ, 1796 թ.-ից Մինսկի նահանգի կենտրոնն էր։

1898 թ.-ի մարտի 1-3-ը Մինսկում կայացել է ՌՍԴԲԿ 1-ին համագումարը։

1915 թ.-ից՝ մերձճակատային քաղաք, ուր տեղավորված էր Արևմտյան ռազմաճակատի շտաբը։ Խորհրդային իշխանություն Մինսկում հաստատվել է 1917 թ.-ի հոկտեմբերի 25 (նոյեմբերի 7)-ին։ 1941 թ.-ի հունիսի 28-ից 1944 թ.-ի հուլիսի 9-ը օկուպացվել են գերմանական ֆաշիստները։

1946-1950 թթ.-ին Մինսկը վերականգնվել է։

 Ստուգաբանություն 
Հավանական է, որ քաղաքի անվանումը եկել է Մինյա գետի անվանումից, որը եղել է Պտիչ գետի վտակ։ Մինյա գետի անվանումը եկել է հնդեվրոպական *men բառից։ Անվան հին ռուսական տարբերակներն են Мѣньскъ, Мѣнескъ, Мѣнск-ըПовѣсть временныхъ лѣтъ։ Ավելի հին ժամանակներում քաղաքի անվանումը գրվում էր առանց ятя  Меньск, Менеск, МенскКрамко І.І. Штыхаў Г. В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 35:

Տասնվեցերորդ դարի վերջին Մինսկը որպես քաղաքի անվանում քչերն էին օգտագործումКрамко І.І. Штыхаў Г. В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 36, հետագայում ավելի շատ օգտագործվում էր «Миньск—Минск» անվանումը (տասնյոթերորդ դարի երկրորդ կեսերից), բայց չէր մոռացվել նաև Менск: «Менск» անվանումը անհետացել է միայն տասնութերորդ դարում։

1502 թվականից սկսած Minsk տեսքը օգտագործվում է միայն լատինական լեհական փաստաթղթերում («Minsk», «Mińsk»):  Քաղաքի անվան ձևափոխումը տեղի է ունեցել ուկրաինական բարբառների ազդեցությամբФасмер М. Этимологический словарь русского языка. — М., 1986. — Т. 2. — С. 625.։ Տասնութերորդ դարի վերջում՝ Լեհաստանի բաժանումից հետո, ռուսական փաստաթղթերում կայուն մնաց «Минскъ» անունըШыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Минск: Полымя, 1994. — С. 10.։

Բելառուսերենում ուղղագրությունը ձևավորվել տասնիններորդ դարի վերջումИсторическая справка | Архивы БеларусиН. В. Бирилло, Ю. Ф. Мацкевич, А. Е. Михневич, Н. В. Рогова. Белорусский язык // Языки мира. Славянские языки. М.: Academia, Институт языкознания РАН, 2005. — С. 548—594., որն ազդեց նաև քաղաքի անվան ձևակերպման մեջ։ Ազգագիր Պավել Շպիլևսկին հրապարակել է Մինսկ քաղաքի անվան ծագման լեգենդը։ Համաձայն այդ լեգենդի՝ Մինսկի հիմնադիրը եղել է Մենեսկը։

ԲԽՍՀ-ի ժամանակ Մենսկ անվանումը կրկին դարձավ նորմատիվ և միաժամանակ օգտագործվում էր Բելոռուսիայի պաշտոնական փաստաթղթերում մինչև 1939 թվականի հուլիսի 29-ը, մինչև ԲԽՍՀ-ի Գերագույն Խորհուրդը փոխեց քաղաքի անունը «Мінск»-ի։

1991 թվականին Մինսկի նախարարներից կազմված խորհուրդը դիմում է Գերագույն խորհրդին մի խնդրանքով՝ վերանվանել քաղաքի անունը Менск-ի, բայց խնդրանքը մերժվում է։ Քաղաքը Менск վերանվանելու համար քվեարկել է 142 պատգամավոր, բայց հարկավոր էր 173-ըКастусь Лашкевіч, 5 афіцыёзных міфаў пра Мінск  // TUT.BY, 11 верасня 2009 г.։

Լեհերենում հնուց օգտագործվում էր  (Լիտվականան Մինսկ, որի անվանումը եկել Լիտվական մեծ իշխանությունից) անվանումը, իսկ ավելի ուշ  (Բելառուսական Մինսկ), որպեսզի չխառնեն Լեհաստանի Մինսկոմ-Մազովեցկի քաղաքի հետ։ Հիմա լեհական «Mińsk» բառը մեծամասնությամբ նշանակում է Բելառուսի մայրաքաղաքը։

 Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր 
 Աշխարհագրական դիրք 
Մինսկը տեղակայված հարավ-արևելքի թեքության վրա, նա ունի մերենական ծագում։ Միջին հեռավորությունը ծովի մակարդակից 220 մ է։

Մինսկի ամենաբարձր տարածքը 283 մ է, իսկ ամենացածրը՝ 181,4 մ էМЕНСК.BY (Минск), Менскія міты։ 

 Կլիման 
Չափավոր ցամաքային կլիմա ունի Մինսկը՝ ատլանտյան ծովային օդի հետ մեկտեղ։ Միջին տարեկան նստվածքը մոտ 700 մմ է։ Մինսկում ամառը տաք է, բայց շոգ չէ։ Հուլիսին միջին ջերմաստիճանը +18,5 °C է։ Ձմեռը Մինսկում շատ ցուրտ չէ, միջին ջերմաստիճանը հունվարին −4.5 °C է։
 Միջին տարեկան ջերմաստիճանը — +6,7 °C
 Ջերմաստիճանի առավելագույն արժեքը (+35,8 °C) գրանցվել է 2015 թվականի օգոստոսի 8-ին,իսկ փոքրագույնը(−39,1 °C)՝ 1940 թվականի հունվարի 17-ին
 Միջին տարեկան քամու արագությունը՝ 2,4 մ/վ
 Միջին տարեկան օդի խոնավությունը՝ 77 %

 Տարածք 
2012 թվականի դրությամբ քաղաքի մակերեսը կազմում է 34 884,43 հեկտար (348,84 կմ²)։ Իսկ 2006 թվականի դրությամբ՝ 306,68 կմ²։ Հետագայում փոխում են Մինսկ քաղաքի և Մինսկի շրջանի սահմանները Բելառուսիայի նախագահի հրամանով 2007 թվականի նոյեմբերի 22-ին № 592 «Քաղաք Մինսկի և Մինսկի շրջանի սահմանների փոփոխման մասին» քաղաքի սահմանի մեջ են վերցնում Մինսկի շրջանից 5,2715 հեկտար (0,05 կմ²)։ Նաև 116,95 հեկտար (1,17 կմ²) տարածք Սմոլևիչյան շրջանից, Մինսկի շրջանից Բելառուսիայի նախագահի հրամանով 2008 թվականի հուլիսի 21-ին № 397 «Քաղաք Մինսկի և Սմոլևիչյան շրջանի սահմանների փոփոխման մասին»։

 Ջրային համակարգ 
Քաղաքի միջով անցնում է Բալթյան և Սև ծովյան ջրավազանների բաժանման գիծը։ Մինսկի միջով հոսում է Սվիսլոչ գետը, որի մեջ թափվում են վեց գետ։ Բոլոր այդ գետերը պատկանում են Սև ծովյան ջրավազանին։

2010 թվականի մայիսի կեսերից մինչև հուլիսը աղբ է թափվել մոտ 28 տոննա ջրիմուռ։ 2011 թվականի գարուն-աշուն շրջանում Սլիվոչի գետից հանել են մոտ 400 տոննա աղբ։

Խմելու ջուր քաղաք մատակարարվում է երկու աղբյուրներից՝ ստորգետնյա և վերգետնյա։ Արտեզյան խմելու ջուրը օգտագործվում է հետևյալ շրջաններում՝ Լենինյան, Պերվոմայան, Կենտրոնական, Պարտիզանական մասամբ նաև Կաստիրչյան։ Ֆրանսիական Մոսկովյան շրջանները սնվում են վերջրյա աղբյուրից։

 Վարչատարածքային բաժանում 
Մինսկի Վարչական բաժանումը նախաձեռնվել է 1938 թվականին քաղաքի բնակչության մեծ աճի պատճառով (մինչև 218 հազար մարդ)։ 1938 թվականի մարտի 17-ից ստեծվեցին Ստալինյան (1961 թվականի նոյեմբերի 2-ից՝ Զավոդսկոյ), Վորոշիլովկի (1961 նոյեմբերի 2-ից՝ Սովետական) և Կագանովիչեյսկի (1957 թվականի հուլիսի 20-ից՝ Կաստիրչյան շրջան) շրջանները։

Ներկա պահին Մինսկը բաժանվում է 9 վարչական տարածքների։

 No  Անվանումը ռուսերեն  Անվանումը բելառուսերեն  Մակերես,կմ², Национальный статистический комитет Республики БеларусьСтатистический ежегодник города Минска, 2015«Государственный земельный кадастр Республики Беларусь»  (по состоянию на 1 января 2011 г.)  Բնակչություն,մարդահամար2009, մարդРезультаты переписи 2009 года Բնակչություն,գնահատական2015, մարդ 1.  Цэнтральны раён 41 111 235 109 283 2.  Савецкі раён 20 162 315 161 572 3.  Першамайскі раён 34 213 985 221 921 4.  Партызанскі раён 65 97 592 97 697 5.  Заводскі раён 58 238 798 236 826 6.  Ленінскі раён 23 215 151 217 130 7.  Кастрычніцкі раён 35 155 061 157 511 8.  Маскоўскі раён 29 270 240 284 531 9.  Фрунзенскі раён 43 372 431 451 809 Ընդհանուր 348 1 836 808 1 938 280

 Բնակչություն 
մինի|ամենաբարձր շինությունը՝ «Լազուրիտ»
Ըստ 2009 թվականի Բելառուսիայի մարդահամարի Մինսկի բնակչությունը 1 836 808 մարդ էր։ 2011 թվականի սկզբին Ալեքսանդր Լուկաշենկոն ասել է, որ Մինսկի բնակչությունը պետք է սահմանափակել 1,8 միլիոն մարդկանցով։

2005-2012 թվականներին ծնելության գործակիցը բարձրացել է 9,4-ից 12 1000 մարդու նկատմամբ (1990 թվականին՝ 14,4), մահացության գործակիցը իջել է 9,6-ից մինչև 9,2 1000 մարդու նկատմամբ (1990 թվականին՝ 6,6), իսկ ընդհանուր բնական աճի գործակիցը բարձրացել է −0,2-ից մինչև +2,8 1000 մարդու նկատմամբ (+7,8 1990 թվականին)Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013։ Բնակչության միջին կյանքի երկարությունը բարձրացել է 72,3-ից (67 տղամարդկանց, 77,2 աղջիկների մոտ) մինչև 74,9 տարի (69,6 տղամարդկանց, 79,4 աղջիկների մոտ)։

Մինսկում 2012 թվականին գրանցվել է 15 514 ամուսնություն (8,2՝ 1000 մարդու նկատմամբ) և 8121 ամուսնալուծություն (4,3՝ 1000 մարդու նկատմամբ)։

 Բնակչության դինամիկա 
16-րդ դարի վերջերին Մինսկում ապրում էր մոտ 4-5 հազար բնակչություն։ 1654-1667 թվականների պատերազմի ավարտին Մինսկի բնակչությունը կրճատվեց 2 հազարովГісторыя Мінска. — : Наука и техника, 1967. — С. 52.։ 1797 թվականին մինսկի բնակչությունը կազմում էր 5794 մարդГісторыя Мінска. — : Наука и техника, 1967. — С. 53., իսկ 1811 թվականին կազմում էր 11 200 մարդГісторыя Мінска. — : Наука и техника, 1967. — С. 81.։ Հերթական պատերազմի պատճառով 1812 թվականին բնակչությունը կրճատվեց մինչև 3480 մարդ, բայց կրկին նրանք վերականգնվում էին, և արդեն 1827 թվականին բնակչությունը հասել էր 14591-ի։ Պատերազմի պատճառով 1812 թվականին Մինսկը իր մեծությամբ երկրորդ քաղաքն էր Բելառուսում, նա զիջում էր ՎիտեբսկինГісторыя Мінска. — : Наука и техника, 1967. — С. 89-90.։ Քաղաքը սկսեց զարգանալ այն բանից հետո, երբ 1970-ական թվականներին կառուցեցին երկու երկաթուղային ճանապարհները՝ Մոսկվա-Բրետյան և Լիբավո-Ռոմենսկային։ Եթե 1860 թվականին մինսկի բնակչությունը կազմում էր 26 760 մարդ, ապա արդեն 1897 թվականին կազմում էր 90 912 մարդГісторыя Мінска. — : Наука и техника, 1967. — С. 105.։

 Քաղաքի բնակչությունը XI—XIX դարերում, հազար բնակիչներ Քաղաքի բնակչությունը XX—XXI դաարերում, հազար բնակիչներ

 Ազգային կազմ 
 Ազգությունը Մարդահամար 1897Первая всеобщая Մարդահամար населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России Մարդահամար 1926 Մարդահամար 1939Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей Մարդահամար 1959 Մարդահամար 1970 Մարդահամար 1979 Մարդահամար 1989 Մարդահամար 1999 Մարդահամար 2009 Բելառուսներ 8 164 55 778 124 061 325 026 601 890 871 210 1 153 991 1 333 222 1 455 825 Ռուսներ 23 208 12 617 28 711 116 327 214 260 282 977 325 125 264 020 184 070 Ուկրաինացիներ 266 1 465 6 650 18 345 35 214 46 226 53 244 39 948 27 362 Հույներ 10 369 4 481 3 364 5 580 9 419 14 647 18 479 17 581 13 420 Հրեաներ 46 541 53 686 70 998 38 842 47 058 46 332 39 154 10 141 5 187 Հայեր 16 142 … 687 1 096 1 746 2 039 1 955 Թաթարներ 1 146 1 618 1 749 2 182 2 875 2 925 2 102 1 239 Ադրբեջանցիներ 39 217 591 1 102 1 559 1 517 Չինացիներ 10 … … … … … 1 349 Թուրքմեններ 1 016 Լիտվացիներ 43 377 … 757 695 892 724 935 Արաբներ 787 Վրացիներ 147 … 324 518 897 828 687 Գնչուներ 65 111 … 953 1 056 1 369 1 239 573 Մոլդովացիներ 21 … 360 496 839 511 392 Ղազախներ 74 … 223 297 526 189 386 Ավգաններ 326 Թուրքեր 4 … … … … … 314 Ընդհանուր 90 912 128 043 238 948 509 667 917 428 1 273 496 1 607 077 1 680 567 

 Ազգային կազմ՝ ըստ շրջանների
Շրջաններում բնակչության բելառուսների բաժինը տատանվում է 73,59 %-ից Պերվոմայսկի շրջանում մինչև 84,73 %-ը Զավոդսկոյի շրջանում,իսկ ռուսների մոտ 7,81 %-ից Պեռվոմայսկի շրջանում մինչև 13,51 % Զավոդսկոյի շրջանում։ 
 շրջան բելառուսներըՄարդահամար населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3 . — С. 130—131. % ռուսները % Զավոդսկոյ շրջան 202 322 84,73 % 18 654 7,81 % Լենինյան շրջան 177 402 82,45 % 18 679 8,68 % Մոսկովյան շրջան 217 304 80,41 % 21 969 8,13 % Ֆրունզյինյան շրջան 297 747 79,95 % 33 422 8,97 % Կաստիրչյան շրջան 123 713 79,78 % 14 701 9,48 % Պարտիզանական շրջան 76 222 78,1 % 11 858 12,15 % Սովետական շրջան 121 103 74,61 % 21 165 13,04 % Կենտրոնական շրջան 82 546 74,21 % 14 719 13,23 % Պեռվոմայսկի շրջան 157 466 73,59 % 28 903 13,51 %

 +
  Լոշիցա համայնք
 Շամանը համայնք
 Սերեբյանկա համայնք
 Հարավ-Արևմտյան համայնք


 Մինսկի քաղաք-արբանյակներ 

2010 թվականների սկզբին երկրի քաղաքական ուժերը որոշեցին փոխել մայրաքաղաքի և մոտակա շենքերի տեսքը։ Դրա փոխարեն քաղաք-արբանյակների կառուցման միտքը առաջ քաշվեց։ Միաժամանակ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն արգելեց շինարարությանը գյուղատնտեսական հողերի վրա, որոնք գտնվում են Մինսկի շրջանաձև ավտոճանապարհի կողքին։

Ի սկզբանե Մինսկը պետք է ունենար ինը քաղաք-արբանյակներ՝ Զասլավլ, Ֆանիպոլ, Ձերժինսկ, Ստոլբցի, Ուզդա, Ռուդինսկ, Սմոլովիչի, Ժոդինո, ԼոգոյսկУ Минска будет 9 городов-спутников (բոլոր քաղաքները բացի Լոդոյսկից և Ուզդիից մայրաքաղաքի հետ կապված են երկաթուղիով), բայց ավելի ուշ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի հրամանով նրանք կրճատվեցին մինչև վեցը (Զասլավլ, Ֆանիպոլ, Ձերժինսկ, Ռուդինսկ, Սմոլովիչի, Լոգոյսկ)։ «БелНИИП градостроительства»-ն սպասում էր, որ մարդկանց քանակը քաղաք-արբանյակներում կշատանա Մինսկից տեղափոխվող ժողովրդի հաշվին։ Մի քանի փորձնական շինարարական նախագծերից հետո Սմելվիչում վերջապես 2014 թվականի ամռանը կառուցվեց բարձրահարկ բնակելի շենք, բայց առանց հարմարություններիОдин в поле: что сделано в городе-спутнике за два года։ Այդ նույն տարվա աշնանը Մինսկ քաղաքի գլխավոր քաղաք-արբանյակ դարձավ Ռուդենսկը։ Նախարարները հայտարարում են, որ քաղաք արբանյակներում հարկավոր է կառուցել հինգ հարկից ոչ ավելի շինություններ։ Որպեսզի ակտիվացնել շինարարական աշխատանքները արբանյակ-քաղաքներում «Мингорисполком»-ը որոշում է 2017 թվականին երկու անգամ քչացնել շինարարական տարածքներըСтроительство жилья в Минске к 2017 году сократится почти в два раза.

 Քույր քաղաքներ 
Մինսկը ունի հետևյալ քույր քաղաքներ։

  Նոթինգհեմ, Միացյալ Թագավորություն (1957-ից)
  Սենդայ, Ճապոնիա (1973-ից)
  Բանգալոր, Հնդկաստան (1973-ից)
  Լիոն, Ֆրանսիա (1976-ից)
  Չանչուն, Չինաստան (1992-ից)
  Լոձ, Լեհաստան (1992-ից)
  Բոն, Գերմանիա (1993-ից)
  Էյնդհովեն, Նիդերլանդներ (1994-ից)
  Դուշանբե, Տաջիկստան (հուլիսի 21 1998-ից)
  Քիշնև, Մոլդովա (2000-ից)
  Հավանա, Կուբա (2005-ից)
  Թեհրան, Իրան (2006-ից)
  Աբու Դաբի, ՄԱԷ (2007-ից)
  Անկարա, Թուրքիա (2007-ից)
  Նիժնի Նովգորոդ, Ռուսաստան (2007-ից)
  Բիշկեկ, Ղրղզստան
  Հոշիմին, Վիետնամ
  Նովոսիբիրսկ, Ռուսաստան (2012-ից)Новосибирск подписал договор о побратимстве с Минском
  Շենզեն, Չինաստան (2014-ից)Минск и китайский Шэньчжэнь стали побратимами
  Բրյանսկ, Ռուսաստան (2014-ից)
  Կալուգա, Ռուսաստան (2015-ից)Минск и Калуга установили побратимские связи
  Թբիլիսի, Վրաստան (2015-ից)Минск и Тбилиси стали городами-побратимами
  Պեկին, Չինաստան (2016-ից)Минск и Пекин стали городами-побратимами

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:1067 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բելառուսի քաղաքներ
Կատեգորիա:Եվրոպական մայրաքաղաքներ