Հայոց պատմության ժամանակագրություն

20px Ավելի մանրամասն տեղեկությունների համար տե՛ս Հայոց պատմություն հոդվածը։

Ստորև ներկայացվում է Հայաստանի ժամանակագրությունը։

 Ժամանակագրություն 
 Տարեթիվ  Իրադարձությունմ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակ  Քարի դարի սկիզբը Հայկական լեռնաշխարհումմ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջին քառորդ Բրոնզի դարի սկիզբմ.թ.ա. 15-14-րդ  Հայասա մ.թ.ա. 1450-1400  Հայասայի արքա Մարիասի գահակալությունըE. Forrer «Hajassa-Azzi», Caucasica Leipzig 1931 N 9E. Kretscmer «Die nationale Nome der armenier hajkh». Anzeiger der Akad der Wiss in Wien, phil-hist Klasse, 1932 N 1-7 ЖН 1933 N 7-8Ադոնց Ն. «Հայաստանի պատմությունը», Երևան 1972, в переводе Адонц Н. «История Армении», Ереван 1972 Ավետիսյան Հ.Մ. «Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ.թ.ա. XVII||IX դդ», Երևան 2002, в переводе Аветисян Г. М. «Политическая история государственных образовании Армянского нагорья и северной Месопотамии в XVII||IX веках до н. э.», Ереван 2002 Թովմասյան Պ.Մ. «Հայկական լեռնաշխարհը և Միջագետքը», Երևան 2006, в переводе Товмасян М. П. «Армянское нагорье и Месопотамия», Ереван 2006 Քոսյան Ա.Վ. «Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Երևան 2004, в переводе Косян А. В. «Топонимика Армянского нагорья (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Ереван 2004 «հայոց պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ Երևան 1968, в переводе «История Армении» изд. АН АССР Ереван 1968 и тд.Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков», ИФЖ 1988 N 1Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков» , ИФЖ 1988 № 2 с. 87||88.Այվազյան Ա. «Հայաստանի պատմության լուսաբանումը ամերիկյան պատմագրության մեջ (քննական տեսություն)», Երևան, «Արտագերս», 1998 , 260 է ջ (на армянском), в переводе Айвазян А. "Освещение истории Армении в американской историографии: критический обзор", Ереван, изд. «Артагерс» 1998 260 с. մ.թ.ա. 1400-1375  Կարաննիի գահակալությունը մ.թ.ա. 1380 Խեթական պետության մայրաքաղաք Հատտուսան գրավումը և ոչնչացումը Հայասայի զինվորների կողմից մ.թ.ա. 1375-1340 Հուկկաննասի գահակալությունը մ.թ.ա. 13-9-րդ դարեր  Նաիրի9-րդ դարի առաջին կես  Արարատյան (Ուրարտու) պետության կազմավորումմ.թ.ա. 860-590  Վանի թագավորություն կամ Ուրարտու մ.թ.ա. 860-590  Արամեի գահակալությունը մ.թ.ա. 859-845  Սալմանասար Գ-ի պատերազմներն Արամեի դեմմ.թ.ա. 843-835  Լուտիպրիի գահակալությունը մ.թ.ա. 835-825  Սարդուրի Ա-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 825-810  Իշպուինիի գահակալությունը մ.թ.ա. 810-786  Մենուայի գահակալությունը մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջ-8-րդ դարի սկիզբ  Մենուայի ջրանցքի կառուցումըմ.թ.ա. 786-764  Արգիշտի Ա-ի գահակալությունըմ.թ.ա. 784  Արգիշտի Ա-ի նվաճումներն Հարավային Կովկասում և Մերձուրմյան շրջանումմ.թ.ա. 783  Արգիշտի Ա-ի արշավանքները դեպի Անդրեփրատմ.թ.ա. 782  Էրեբունի բերդաքաղաքի հիմնադրումըմ.թ.ա. 776  Արգիշտիխինիլի (Արմավիր) բերդաքաղաքի հիմնադրումըմ.թ.ա. 764-735  Սարդուրի Բ-ի գահակալությունըմ.թ.ա. 753-752  Սարդուրի Բ-ի հաղթանակը Ասորեստանի թագավոր Աշշուրնիրարի Զ-ի նկատմամբմ.թ.ա. 735-714  Ռուսա Ա-ի գահակալությանըմ.թ.ա. 714  Սարգոն II-ի արշավանքը Ուրարտում.թ.ա. 714  Մուսասիրի ավերումըմ.թ.ա. 714-680  Արգիշտի Բ-ի գահակալությունըմ.թ.ա. 680-ական  Ասքանազյան քաղաքական կազմավորման հիմնադրումը Արարատյան թագավորության հյուսիս-արևելյան և արևելյան շրջաններումմ.թ.ա. 680-640  Ռուսա Բ-ի գահակալությունըմ.թ.ա. 673-630  Պարույր Սկայորդու գահակալությունըմ.թ.ա. 625 կամ 624  Պարույր Սկայորդու որդի Հրաչյա թագավորը ջախջախել է Ասորեստանի Նինվե քաղաքը պաշարած Մարաստանի Կվաքսարեա թագավորինմ.թ.ա. 640-620  Սարդուրի Գ-ի գահակալությունըմ.թ.ա. 617-609  Ռուսա Գ-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 585-550  Աժդահակի գահակալությունը Մարաստանումմ.թ.ա. 585-550 Հայերի պայքարը Մարաստանի դեմմ.թ.ա. 570-560  Երվանդ Սակավակյացի գահակալությունը մ.թ.ա. 560-535  Տիգրան Երվանդյանի գահակալությունը մ.թ.ա. 553-550  Տիգրան Երվանդյանի և Կյուրոս զորավարի պատերազմը Մարաստանի դեմ մ.թ.ա. 550  Մարաստանի կործանումը մ.թ.ա. 550  Աքեմենյան պետության հիմնադրումը մ.թ.ա. 538 կամ 537  Հայկական զորքերի մասնակցությունը Նոր Բաբելոնիայի դեմ Կյուրոս II Մեծի հաղթական պատերազմին և Բաբելոնի գրավմանը մ.թ.ա. 522-521  Հայերի ապստամբությունը Աքեմենյան տերության դեմմ.թ.ա. 401-400  Տասը հազար հույն վարձկան զորքի նահանջը Հայաստանի վրայովմ.թ.ա. 334  Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքը Պարսկաստան մ.թ.ա. 331  Գավգամելայի ճակատամարտմ.թ.ա. 331  Աքեմենյան Պարսկաստանի կործանումը մ.թ.ա. 330-ից 4-րդ դարի վերջ  Երվանդ Գ-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 320-ական  Ալեքսանդր Մակեդոնացու Մեմնոն զորավարի ներխուժումը Հայաստան և նրա ջախջախումը հայերի կողմիցմ.թ.ա. 312  Սելևկյան պետության հիմնադրումը մ.թ.ա. 4-րդ դարի երկրորդ կես  Արմավիրը հայոց մայրաքաղաք մ.թ.ա. 3-րդ դարի կես  Ծոփքի ու Կոմմագենեի կուսակալ Սամոս (Շամ) Երվանդականի հռչակումը ինքնուրույն թագավոր մ.թ.ա. 249-248  Պարթևական թագավորության հիմնադրումը մ.թ.ա. 240-220  Արշամը (Արսամես) Ծոփքի և Կոմմագենեի միացյալ հայկական պետության թագավոր մ.թ.ա. 220-215  Աբդիսարեսի գահակալությունը Ծոփքումմ.թ.ա. 215-201  Քսերքսեսի գահակալությունը Ծոփքումմ.թ.ա. 220  Սելևկյան գերիշխանության հաստատումը Մեծ Հայքում և Ծոփքում մ.թ.ա. 220-201  Քսերքսեսը Ծոփքի և Կոմմագենեի միացյալ հայկական պետության թագավորմ.թ.ա. 220-200  Երվանդ Դ Վերջինը Հայաստանի թագավոր, Երվանդաշատ քաղաքի հիմնադրումը մ.թ.ա. 201-190  Արտաշեսը և Զարեհը (Զարիադրիս) Մեծ Հայքի և Ծոփքի ստրատեգոս-կառավարիչներ մ.թ.ա. 190  Մագնեսիայի ճակատամարտ մ.թ.ա. 189  Մեծ Հայքի և Ծոփքի անկախության վերականգնումը մ.թ.ա. 189-160  Արտաշես Ա-ի գահակալությունըմ.թ.ա. 183  Փառնակ Պոնտացու դաշինքը Փոքր Հայքի կառավարիչ Միհրդատի հետ, նրանց ներխուժումը Կապադովկիա և պարտությունը մ.թ.ա. 180-160  Հայկական հողերի միավորումը և Հայկական կենտրոնացված միասնական պետության առաջացումը մ.թ.ա. 170-ական  Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնադրումը մ.թ.ա. 165  Անտիոքոս IV Եպիփանեսի ներխուժումը Ծոփք մ.թ.ա. 160-115  Արտավազդ Ա-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 115-96  Տիգրան Ա-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 95-55  Տիգրան Բ Մեծի գահակալությունըմ.թ.ա. 93  Տիգրան Բ-ի արշավանքը Կապադովկիամ.թ.ա. 94  Հայ-պոնտական դաշինքի կնքումըմ.թ.ա. 94  Ծոփքի միացումը Մեծ Հայքին մ.թ.ա. 89-84  Միհրդատյան առաջին պատերազմը մ.թ.ա. 87-85  Տիգրան Բ-ի պատերազմը Պարթևստանի դեմ մ.թ.ա. 87-85  Հայոց Միջագետքի, Կորդուքի ու Հայաստանի հյուսիս-արևելյան երկրամասերի ազատագրումը մ.թ.ա. 83  Ասորիքի թագավորության գահի հանձնումը Տիգրան Բ-ինմ.թ.ա. 83-81  Միհրդատյան երկրորդ պատերազմը մ.թ.ա. 80-ական  Տիգրանակերտ քաղաքի հիմնադրումը մ.թ.ա. 78-77  300 հազար կապադովկիացիների և 100 հազար կիլիկիացիների վերաբնակեցումը Տիգրանակերտում մ.թ.ա. 70-ական  Տիգրան Մեծի գերիշխանության տարածումը Կասպից ծովից մինչև Միջերկրականի արևելյան ափերը և Մեծ Կովկասի լեռնաշղթայից մինչև Կարմիր ծով մ.թ.ա. 73-71  Զարեհ արքայազնի գլխավորությամբ հայ ավագանու ապստամբությունը Տիգրան Բ-ի դեմ մ.թ.ա. 74-63  Միհրդատյան երրորդ պատերազմը մ.թ.ա. 71  Միհրդատ Եվպատորի պարտությունը և փախուստը Հայաստան մ.թ.ա. 69 	Լուկուլլոսի արշավանքը Հայաստան մ.թ.ա. 69 հոկտեմբերի 6  Տիգրանակերտի ճակատամարտ մ.թ.ա. 68 սեպտեմբեր  Արածանիի ճակատամարտը և հռոմեական զորքի պարտությունը մ.թ.ա. 67  Տիգրան Կրտսերի ապստամբությունը Տիգրան Բ-ի դեմ մ.թ.ա. 66  Պոմպեոսի արշավանքը Հայաստան մ.թ.ա. 55-34  Արտավազդ Բ-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 54-53  Կրասոսի պարթևական արշավանքը, հայ-պարթևական դաշինքըմ.թ.ա. 53 մայիսի 6  Խառանի ճակատամարտ մ.թ.ա. 53  Եվրիպիդեսի "Բաքոսուհիներ" դրամայի բեմադրությունը Արտաշատումմ.թ.ա. 34  Անտոնիոսի արշավանքը Հայաստան, Արտավազդ Բ-ի գերումը մ.թ.ա. 31  Անտոնիոսի պարտությունը Ակցիումի ճակատամարտում մ.թ.ա. 30-20  Արտաշես Բ-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 20-8  Տիգրան Գ-ի գահակալությունը մ.թ.ա. 8-5  Տիգրան Դ-ի և Էրատոն Մեծ Հայքի թագավոր ու թագուհի մ.թ.ա. 5-2  Արտավազդ Գ-ի գահակալությունը մ.թ. ա 2-մ. թ. 1  Տիգրան Դ-ի և Էրատոյի գահակալությունը1-2  Էրատոն Մեծ Հայքի դրածո թագավոր2-4  Արիոբարզանը Մեծ Հայքի դրածո թագավոր 4-6  Արտավազդ Դ-ն Մեծ Հայքի դրածո թագավոր 6  Տիգրան Ե-ն Մեծ Հայքի դրածո թագավոր 6  Օգոստոս կայսրը Մեծ Հայքի թագավոր նշանակել է Հրեաստանի թագավոր Հերովդես Ա Մեծի թոռանը՝ Տիգրան Ե-ին6-11 Էրատո թագուհի (երրորդ անգամ)11-16  Վոնոն Արշակունիու գահակալությունը Մեծ Հայքում18-34 Պոնտոսի Պոլեմոն թագավորի որդի Զենոն-Արտաշեսի գահակալությունը Մեծ Հայքում34-35 Պարթևաց Արտավան Գ-ի թագավորի որդի Արշակ Ա-ն Մեծ Հայքի թագավոր35-37  Իբերիայի Փարսման թագավորի եղբայր Միհրդատը Մեծ Հայքի թագավոր37  Հռոմա-պարթևական պայմանագիրը և Հայաստանի տարածքային կորուստները47-51  Միհրդատը կրկին Մեծ Հայքի թագավոր51-54  Փարսմանի որդի Հռադամիզդը Մեծ Հայքի թագավոր52  Հայ-պարթևական համաձայնությունը, Տրդատ Արշակունու գլխավորությամբ հայ-պարթևական զորքի մուտքը Հայաստան54-63  Հայերի և պարթևների տասնամյա պատերազմը Հռոմի դեմ55  Ծոփքի անջատումը Մեծ Հայքից և առանձին թագավորության հիմնադրումը58-59  Կորբուլոնի արշավանքը Հայաստան և Արտաշատ մայրաքաղաքի ավերումն ու հրկիզումը, Տիգրանակերտի գրավումը60-61  Հռոմի դրածո Տիգրան Զ-ն Մեծ Հայքի թագավոր, Տիգրանակերտի հռչակումը մայրաքաղաք61 աշուն  Պետոսի արշավանքը Հայաստան62  Հռոմեական զորքի ծանր պարտությունը հայ-պարթևական ուժերից Հռանդեայում64  Հռանդեայի պայմանագիր66  Տրդատ Ա-ի թագադրության արարողությունը Հռոմում և վերադարձը Հայաստան66-88  Տրդատ Ա-ի գահակալությունը88-110  Սանատրուկի գահակալությունը, Մծուրք քաղաքի կառուցումը110-113  Աշխադարը (Շիդար) Մեծ Հայքի թագավոր117-144  Վաղարշ Ա-ի գահակալությունը, Վաղարշապատ քաղաքի կառուցումը144-161  Կոմմագենեի Երվանդունիների արքայատան շառավիղ Սոհեմոսը Մեծ Հայքի թագավոր161-163  Բակուր Արշակունին Մեծ Հայքի թագավոր163  Արտաշատի գրավումը և ավերումը հռոմեացիների կողմից164-186  Սոհեմոսը Մեծ Հայքի թագավոր երկրորդ անգամ186-198  Վաղարշ Բ-ի Արշակունու գահակալությունը, հայ Արշակունիների ինքնուրույն արքայատան հիմնումը198-216  Խոսրով Ա Մեծի գահակալությունը215  Կարակալայի արշավանքը Ասորիք և Հայաստան, Խոսրով Ա Մեծի ձերբակալությունը, հայերի ապստամբությունը217-252  Տրդատ Բ-ի գահակալությունը234-345  Հայ ժողովրդի պայքարը Արտաշիր I-ի և Շապուհ I-ի դեմ252-262  Արտավազդ Ե-ի գահակալությունը253  Սասանյանները գրավել են Հայաստանը261-293  Պարսկական տիրապետությունը Հայաստանի մեծագույն մասում262-272  Որմիզդ I Սասանյանի գահակալությունը272-279  Ներսեհ Սասանյան279-287  Խոսրով Բի գահակալությունը287-330  Տրդատ Գ Մեծի գահակալությունը297  Հայկական զորամասերի օգնությամբ հռոմեացիները սոսկալի պարտության են մատնել պարսիկներին298  Մծբինի հաշտության պայմանագիր 300  Հռիփսիմյան կույսերի նահատակումը301  Հայաստանում քրիստոնեությանը տարածումը և ընդունումը331-338  Խոսրով Գ Կոտակի գահակալությունը337  Պարսկական զորքերի ներխուժումը Հայաստան և նրանց պարտությունը338-350  Տիրանի գահակալությունը350-368  Արշակ Բ-ի գահակալությունը, հայ ժողովրդի քաջարի պայքարը Սասանյան Պարսկաստանի ներխուժումների դեմ352  Աշտիշատի ժողով 354  Աշտիշատի երկրորդ եկեղեցական ժողով368-369  Փառանձեմ թագուհու գահակալությունը370-374  Պապի գահակալությունը371  Պարսկական զորաբանակի ջախջախումը Ձիրավի ճակատամարտում374-378  Վարազդատի գահակալությունը378-387  Արշակ Գ-ի գահակալությունը385-387  Հայաստանի բաժանումը Պարսկաստանի և Հռոմի միջև389-414  Վռամշապուհի գահակալությունը405  Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայկական գրերի ստեղծումը422-428  Արտաշես Գ Արշակունու գահակալությունը443-451  Վասակ Սյունին Հայաստանի մարզպան450-451  Հայոց պատերազմը Սասանյան Պարսկաստանի դեմ451, մայիսի 26  Ավարայրի ճակատամարտը՝ Վարդանանց պատերազմ464-482  Ատրվշնասպը Հայաստանի մարզպան481  Ակոռիի ճակատամարտ482  Սահակ Բագրատունին Հայաստանի մարզպան482-484  Համաժողովրդական ապստամբությունը՝ Վահանանց պատերազմը482  Ներսեհապատի ճակատամարտը482  Ճարմանայի ճակատամարտը484  Նվարսակի հաշտության պայմանագրի կնքումը484-506  Վահան Մամիկոնյանը հայոց մարզպան492  Հայերի ապստամբությունը Կավատի դեմ6-4-րդ դար  Պավլիկյան շարժում571-575  Համաժողովրդական ազատագրական պատերազմը պարսկական լծի դեմ571  Խաղամախու դաշտում Վարդան Մամիկոնյանը ջախջախել է պարսկական 20-հազարանոց բանակը,591  Պարսկա-բյուզանդական հաշտության պայմանագիրը և Հայաստանի երկրորդ բաժանումը637  Սասանյան պետության քայքայումը639-654  Թեոդորոս Ռշտունին հայոց իշխան640  Արաբների առաջին արշավանքը Հայաստան640 հոկտեմբերի 6  Դվինի գրավումը և կողոպուտը արաբների կողմից652  Հաշտության պայմանագրի կնքումը Թեոդորոս Ռշտունու և Ասորիքի ու Հյուսիսային Միջագետքի արաբ կուսակալ Մուավիայի միջև654-661  Համազասպ Մամիկոնյանը հայոց իշխան661-685  Գրիգոր Մամիկոնյանը հայոց իշխան685-689  Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխան689  Բյուզանդական և արաբական զորքերի արշավանքը Հայաստան689-693  Ներսեհ Կամսարականը հայոց իշխան693-726  Սմբատ Բագրատունին հայոց իշխան695  Մուհամմադ իբն-Մրվան զորավարի ներխուժումը Հայաստան701  Արմինիա (Հայաստան, Վիրք և Աղվանք) վարչական միավորման ստեղծումը703  Վարդանակերտի ճակատամարտը և արաբների պարտությունը705  Հայ նախարարների ողջակիզումը Նախճավանի և Խրամի եկեղեցիներում («Կրակի տարի»)725  Հարիսի (Հերթի) աշխարհագիրը732-749  Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխան749-753  Մուշեղ Մամիկոնյանը հայոց իշխան753-770  Սահակ Բագրատունին հայոց իշխան770-775  Սմբատ Բագրատունին հայոց իշխան774-775  Հայ ժողովրդի ապստամբությունը արաբական տիրապետության դեմ775 ապրիլի 24  Արձնիի (Բագրևանդ) ճակատամարտ775-781  Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխան781-785  Տաճատ Անձևացին հայոց իշխան790-826  Աշոտ Մսակեր Բագրատունին հայոց իշխան816-837  Բաբեկի ապստամբությունը826-851  Բագարատ Բագրատունին հայոց իշխանաց իշխան826  Տարոնի իշխանության հիմնումը850-852  Ժողովրդական ապստամբություն Խութեցի Հովնանի գլխավորությամբ852-855  Սմբատ Բագրատունին (Խոստովանող) հայոց իշխան855  Սմբատ Բագրատունին Բուղա ալ-Քաթիբի կողմից գերեվարումը և տեղափոխումը ՍամառաԹովմա Արծրունի և Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, քննական բնագիրը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Մ. Հ. Դարբինյան-Մելիքյանի, Երևան, 2006, է ջ 194855-862  Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխանՅովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտցւոյ Պատմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1912, է ջ 132-133(այսուհետև՝ Հովհաննես Դրասխանակերտցի), Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողկան Պատմութիւն տիեզերական, Ս. Պետերբուրգ, 1885, է ջ 109 (այսուհետև՝ Ասողիկ)859  Աշոտ Բագրատունին խալիֆայությունից ստացել է հայոց իշխանաց իշխանի տիտղոսը862  Խալիֆայի անունից ոստիկան Ալի իբն յահյա ալ-Արմանին Աշոտ Բագրատունուն ճանաչել է Հայոց իշխանաց իշխանՀովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 133, Ասողիկ, է ջ 136, Նալբանդյան Հ., Արաբացի որտիկանները Հայաստանում, ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկագիր» հասարակական գիտությունների (այսուհետև՝ «Տեղեկագիր»), 1956, թիվ 8, է ջ 122862  Աշոտ Բագրատունին Հայաստանի, Վրաստանի և Աղվանքի գերակա իշխանԱսողիկ, է ջ 158 863  Աբասը ջախջախել է ՋահհաֆինԱսողիկ, է ջ 110,Laurent J., նշվ. աշխ., է ջ 386874  Աշոտ Բագրատունու դուստր Մարիամ իշխանուհին Սևանա կղզում հիմնել է Ս. Աստվածածին և Ս. Առաքելոց եկեղեցիներըՂաֆադարյան Կ., Մարիամ Սյունյաց իշխանուհու 874 թվականի արձանագրությունը Սևանում, է ջեր հայոց միջնադարյան մշակույթի և պատմության, I, Երևան, 2007, է ջ 165, Ստեփանոս Օրբելյան, է ջ 173-174884-885  Աշոտ Ա թագադրումը «Թագավոր հայոց և վրաց», Բագրատունյաց թագավորության հաստատումը Հայաստանում885-895  Թոնդրակյան շարժման սկզբնավորումը890-914  Սմբատ Ա-ի գահակալությունը893  Դվինի երկրաշարժՀովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 162-163894  Դողսի ճակատամարտ898  Թուղխ գետի ափին Սմբատ Ա-ի գլխավորած զորքերը պարտություն են կրել ԱհմադիցԹովմա Արծրունի և Անանուն, է ջ 262, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 175-176։ Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու՝ Հայոց թագավորի ուժերը 60 հազար է ին, իսկ համաձայն Թովմա Արծրունու՝ 100 հազար։ Ավելի հավանական է առաջին տվյալը։ Թուղխի ճակատամարտի թվական է համարվել նաև 896-ը (Լեո, Հայոց պատմություն, Երկերի ժողովածու, երկրորդ հատոր, Երևան, 1967, է ջ 521)։ Մովսես Կաղանկատվացու և Թովմա Արծրունու տվյալների համադրումով պարզվել է ճակատամարտի ստույգ թվականը՝ 898 (Adontz N., Taronites en armènie et à Byzance, Etudes Armèno-Byzantines, Lisbonne, 1965, 15 213, այսուհետև՝ EAB):903  Սմբատ Ա-ի և Յուսուֆի միջև հաշտության պայմանագրի կնքումըՀովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 195-197908  Գագիկ Արծրունին թագ է ստացել ՅուսուֆիցԹովմա Արծրունի և Անանուն, է ջ 314908  Վասպուրականի անջատումը Բագրատունիների թագավորությունից և Արծրունիների թագավորության հիմնադրումը909 ապրիլ  Յուսուֆի ներխուժումը ՍյունիքՀովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 214910  Նիգ գավառի Ձկնավաճառ վայրում տեղի ունեցած ճակատամարտում Սմբատի պարտությունը ՅուսուֆիցՀովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 218-219914  Յուսուֆը գլխատել է Սմբատ Ա-ինՕրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, սյունակ 1210915  Յուսուֆը կրկին թագ է ուղարկել Գագիկ ԱրծրունունԹովմա Արծրունի և Անանուն, է ջ 315914-929  Աշոտ Բ Երկաթի գահակալությունը925  Սևանի ճակատամարտը, արաբական զորավար Բեշիրի զորքի ջախջախումը929-953  Աբաս Բագրատունու գահակալությունը953-977  Աշոտ Գ Ողորմածի գահակալությունը961  Անին Հայաստանի մայրաքաղաք963-1065  Կարսի (Վանանդի) թագավորությունը964  Աշոտ Ողորմածը հիմնել է Անիի պարիսպների առաջին գիծը, որը կոչվել է «Աշոտաշեն»Վարդան վարդապետ, է ջ 89966  Խոսրովանույշ թագուհին հիմնել է Սանահինի վանքը966-1118  Կյուրիկյանների (Լոռու կամ Տաշիր-Զորագետի) թագավորությունը966  Տարոնի միացումը Բյուզանդական կայսրությանը972  Աշոտ Գ-ի օժանդակությամբ Տրդատը կառուցել է Արգինա ավանի մայր եկեղեցինԱսողիկ, է ջ 184-185976  Խոսրովանույշը կառուցել է Հաղբատավանքը977-990  Սմբատ Բ-ի գահակալությունը, որը մինչ այդ եղել է հոր գահակիցըԱնանիա Մոկացի, Յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից, է ջ 144987-1170  Սյունիքի թագավորությունը989 հոկտեմբերի 18  Ծումբի ճակատամարտՕրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, սյունակ 1371-1372989  Սմբատը կառուցել է Անիի պարիսպների երկրորդ գիծը, որը կոչվել է «Սմբատաշեն պարիսպներ»Ասողիկ, է ջ 187, Վարդան վարդապետ, է ջ 90, Մխիթար Անեցի, Մատեան աշխարհավէ պ հանդիսարանաց, աշխատասիրությամբ՝ Հ.Գ, Մարգարյանի, Երևան, 1983, է ջ 67 (այսուհետև՝ Մխիթար Անեցի)989-1020  Գագիկ Ա-ի գահակալությունը1000  Գագիկը կառուցել է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցինՄխիթար Այրիվանեցի, է ջ 57, հմմտ. Ասողիկ, է ջ 2821001  Կատրանիդե թագուհու աջակցությամբ Տրդատը կառուցել է Անիի Մայր տաճարըԱսողիկ, է ջ 2561020-1041  Հովհաննես-Սմբատի գահակալությունը1021  Վասպուրականի կցումը Բյուզանդիային1042-1045  Գագիկ Բ-ի գահակալությունը1045  Կոստանդին IX Մոնոմախոս կայսրը զենքի ուժով գրավել է Անին և Բագրատունյաց կենտրոնական թագավորությունը անկում է ապրելԲարթիկյան Հ., Հայաստանի նվաճումը Բյուզանդական կայսրության կողմից, նույնի՝ «Դիգենիս Ակրիտաս» է պոսը. Հարավային Հայաստանի նվաճումը Բյուզանդիայի կողմից, Հայ-բյուզանդական հետազոտություններ, հ. Ա, է ջ 219-2251047-1048  Սելջուկյան թուրքերի առաջին արշավանքները Հայաստան, Արծն քաղաքի կործանումը1050-1053  Թոնդրակյան շարժման ճնշումը1054  Տուդրուլի արշավանքը, Մանազկերտի պաշտպանությունը1064  Ալփ-Արսլանի արշավանքը, Անիի գրավումը1065  Կարսի (Վանանդի) թագավորության անցումը Բյուզանդիային1071  Մանազկերտի ճակատամարտ1080  Ռուբինյան հայկական իշխանության հիմնադրումը Կիլիկիայում1082-1112  Գող Վասիլի իշխանությունը Քեսուն կենտրոնովDèdèyan G., Les Armeniens entre Grecs, vol. 2, է ջ 37-481085  Անիի բարձրագույն դպրոցի հիմնադրումը1095-1100  Կոստանդին Ա-ն Կիլիկիայի իշխան1100-1129  Թորոս Ա-ն Կիլիկիայի իշխան1104  Թորոս Ա-ն իր տերությանն է միացրել Սիս և Անարզաբա քաղաքները1100-1137  Դաշտային Կիլիկիան Ռուբինյանների իշխանության ներքո1124  Անիի բնակչության ապստամբությունը Շադդադյանների դեմ1126  Շադդադյանների հարձակումը Անիի վրա1129-1137  Լևոն Ա-ն Կիլիկիայի իշխան1137-1143  Բյուզանդիայի Հովհաննես Կոմնեոս կայսեր արշավանքները Կիլիկիա և հայկական իշխանության ժամանակավոր վերացումը1145-1169  Թորոս Բ-ն Կիլիկիայի իշխան, Ռուբինյան իշխանության վերականգնումը1161  Անիի կարճատև ազատագրումը հայ-վրացական զորքերի կողմից1165  Հայ-վրացական ուժերի նահանջը, Անիի անցումը Շադդադյաններին1169  Ռուբեն Բ-ն Կիլիկիայի իշխան1169-1175  Մլեհը Կիլիկիայի իշխան1173  Մլեհը բյուզանդացիներից ազատագրել է Դաշտային Կիլիկիայի մեծ մասը1175-1187  Ռուբեն Գ-ն Կիլիկիայի իշխան1185  Բոհեմունդ III-ը Ռուբեն Գ-ին հրավիրել է Անտիոք, ձերբակալել և ներխուժել ԿիլիկիաԸստ Միքայել Ասորու՝ Անտիոքի դուքս Բոհեմունդ III-ն այդ քայլը կատարել է ՝ այն համաձայնեցնելով Սալահ ադ-Դինի հետ (հմմտ. Ալիշան Ղ., է ջ 454, ծան. 2)1185  Սարգիս Զաքարյանը նշանակվել է վրաց զորքի ամիրսպասալար (գլխավոր հրամանատար)1187-1198  Լևոն Բ-ն Կիլիկիայի իշխան, որը դեռևս թագավորական թագը չստացած, սկզբնաղբյուրներում հիշատակվել է նաև ինքնակալՏն. Ներսեսի Լամբրոնացւոյ Տարսոնի եպիսկոպոսի Ատենաբանութիւն եւ թուղթ եւ ճառք, Ընտիր մատենագիրք. Գրիգորի Կաթողիկոսի Տղայ, Ներսէ ս Լամբրոնացի, Վենետիկ, 1865, է ջ 207 (այսուհետև՝ Ներսես Լամբրոնացի, Ատենաբանութիւն եւ թուղթ եւ ճառք)1194  Ամբողջ Կիլիկիայի միավորումը Լևոն Բ Ռուբինյանի իշխանության ներքո1197  Լևոն Բ-ն թագադրման իրավունք է ստացել Բյուզանդական կայսրիցԱլիշան Ղ., Սիսուան, է ջ 465-4661198 հունվարի 6  Տարսոնում Ներսես Լամբրոնացու նախագահությամբ Լևոն Բ-ն օծվել է Կիլիկիայի թագավորԱլիշան Ղ., Սիսուան, է ջ 4691198  Հայկական թագավորության հռչակումը Կիլիկիայում1198-1219  Լևոն Բ իշխանը հայոց թագավոր1203 Դվինի ազատագրումը1204 Բասենի ճակատամարտը, Իկոնիայի սուլթանության պարտությունը1206  Կարսի ազատագրումը1208-1209  Հայ-վրացական զորքերն ազատագրել են Բագրևանդը, Տուրուբերանի հյուսիսային շրջանները1211  Զաքարյաններն ազատագրել են Սյունիքը և մտան Ատրպատական1212  Զաքարե ամիրսպասալարի մահը, Իվանեի նշանակումը վրաց թագավորության աթաբեկ1216  Իկոնիայի սուլթանը ներխուժել է Կիլիկիա1219 մայիսի 2  Մահացել է Լևոն Ա-ն1219-1252  Զաբելը դարձել է Կիլիկիայի թագուհի1222  Զաբելը ամուսնացել է Ֆիլիպի հետ1225  Հայ իշխանները ձերբակալել են Ֆիլիպին1220-1221  Մոնղոլական հետախույզ զորամասերի ներխուժումը Հայաստան1222-1225  Ֆիլիպը Կիլիկիայի թագավոր1225-1231  Խորեզմի թագաժառանգ Ջալալ ադ Դինի արշավանքները Հայաստան1226  Զաբելը ամուսնացել է Հեթումի հետ և սկիզբ է դրվել Հեթումյանների արքայատոհմին1226-1269  Հեթում Ա-ն Կիլիկիայի թագավոր, Հեթումյանների արքայատան հիմնադրումը1228  Հեթում Ա-ն թողարկել է երկլեզվյան դրամներՍապպաղեան Պ., Հեթում Ա.ի Հեթում-Զապէ լ եւ երկլեզուեան դրամներու մասին, «Հայկազեան հայագիտական հանդէ ս», Պէ յրութ, 1980,հ. Ը, է ջ 233-248 1236  Չարմադան Նոյինը նվաճել է Զաքարյան իշխանապետության տարածքը1242-1245  Մոնղոլները Բաչուի հրամանատարությամբ զավթել են Հայաստանի հարավ-արևմտյան նահանգները1249  Հայ իշխանների զինված ապստամբությունը մոնղոլական տիրապետության դեմ1254  Արղունի աշխարհագիրը Հայաստանում1254-1256  Հեթում Ա-ն մեկնել է Կարակորում և կնքվել է հայ-մոնղոլական պայմանագրըԽաչիկեան Լ., Արտազի հայկական իշխանութիւնը եւ Ծործորի դպրոցը, է ջ 471259-1261  Հայ և վրաց իշխանների երկրորդ ապստամբությունը մոնղոլական տիրապետության դեմ1266  Եգիպտոսի մամլուքների ներխուժել են ԿիլիկիաԱրաբական աղբյուրները Հայաստանի և հարևան երկրների մասին, է ջ 2361266 օգոստոսի 24  Մառիի ճակատամարտում հայերը պարտություն են կրել եգիպտացիներիցՄանր ժամանակագրություններ. XIII-XVIII դդ., հ. I, է ջ 841268  Հայ-եգիպտական պայմանագիր1269  Հեթում Ա-ն մոնղոլների համաձայնությամբ գահը հանձնել է որդուն՝ Լևոնին և դարձել վանականՍմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք, Վենետիկ, 1956, է ջ 2521269-1289  Լևոն Գ-ն Կիլիկիայի թագավորՀայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, է ջ 5121277  Կրկին Կիլիկիա ներխուժած եգիպտական զորքերը պարտություն են կրել Լևոն Գ-իցՄայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ, յօրինել է Հ. Բարսեղ վրդ. Սարգիսեան, հ. Ա, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1914, է ջ 4271275-1276  Մամլուքների, սելջուկների, թուրքմենների արշավանքները ԿիլիկիաՄութաֆյան Կ., նշվ. աշխ., է ջ 4421278-1279  Մամլուքները արշավել են Կիլիկիա1280  Հիմնադրվել է Գլաձորի համալսարանը1289-1306  Հեթում Բ-ն դարձել է Կիլիկիայի թագավոր1292  Մամլուքները գրավել են Հռոմկլան և կաթողիկոսական աթոռը տեղափոխվել է ՍիսՀայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, է ջ 6911293 հունիս  Կիլիկիայի և Եգիպտոսի միջև հաշտության պայմանագիր է կնքվելՀայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, է ջ 7181306  Հեթում Բ-ն պաշտոնապես գահը հանձնել է իր եղբորորդուն՝ Լևոն Գ-ինՄայր ցուցակ ձեռագրաց Սրբոց Յակոբեանց, հ. չորրորդ, կազմեց՝ Նորայր եպս. Պողարեան, Երուսաղէ մ, 1969, է ջ 5361306-1307  Լևոն Դ-ն Կիլիկիայի թագավոր1307  Սսի եկեղեցական ժողով1308  Լևոն թագավորի և 40 հայ իշխանների սպանությունը Անարզաբայում, հայ-մոնղոլական դաշինքի խզումը1308-1320  Օշինը Կիլիկիայի թագավոր1316  Ադանայի եկեղեցական ժողով1318  Եգիպտոսի մամլուքների և Իկոնիայի թուրքմեն կարակումների ներխուժումը Կիլիկիա1320  Եգիպտոսի մամլուքները հարձակվել են Կիլիկիայի վրաԱրաբական աղբյուրները Հայաստանի և հարևան երկրների մասին, է ջ 2461320-1342  Լևոև Ե-ն Կիլիկիայի թագավոր1323 մայիսի 31  Հայ-եգիպտական հաշտության պայմանագիր1337  Կիլիկիայի և Եգիպտոսի միջև հաշտության պայմանագրի կնքումը, Այաս նավահանգստի անցումը Եգիպտոսին1343-1344  Կոստանդին Գ-ն (Գվիդոն-Կի) Կիլիկիայի թագավոր, Լուսինյան արքայատան հաստատումը Կիլիկիայում1344 նոյեմբերի 17  Ադանա քաղաքում սպանել են Կոստանդին Գ-ին և նրա եղբայր ԲոհեմուդինՄանր ժամանակագրություններ. XIII-XVIII դդ., հ. II, է ջ 1781345-1363  Կոստանդին Դ-ն Կիլիկիայի թագավոր1355  Մամլուքները գրավել են և ավերել Ադանա և Տարսոն քաղաքները1360  Կիպրոսի Պետրոս I-ի զորքերը գրավել են ԿոռիկոսըԲասմաջեան Կ., Լեւոն Ե Լուսինեան վերջին թագաւոր Հայոց, հ. Ա, Պարիս, 1908, է ջ 23-241365-1373  Կոստանդին Ե-ն Կիլիկիայի թագավոր1373-1410  Գործել է Տաթևի համալսարանը1374-1375  Լևոն Զ Լուսինյանը Կիլիկիայի վերջին թագավոր1375  Կիլիկյան հայկական թագավորության անկումը1375-1424  Հայ իշխան Կոստանդինի փաստացի կառավարումը Կիլիկիայում1385-1403  Լենկթեմուրի արշավանքները1390-ական-1446  Գործել է Մեծոփա վանքի բարձրագույն դպրոցը1410-1468  Հայաստանը կարակոյունլու թուրքմենների տիրապետության տակ1441  Ամենայն հայոց կաթողիկոսության աթոռի վերահաստատումը Վաղարշապատում1468-1502  Հայաստանը ակկոյունլու թուրքմենների տիրապետության տակ1487  Օսմանյան թուրքերը նվաճել են Կիլիկյան Հայաստանը1500-1704  Գործել է Բաղեշի Ամիրդոլու վանքի բարձրագույն տիպի դպրոցը1512  Թուրք-իրանական պատերազմների սկիզբը1512  Հայերեն առաջին գրքի տպագրումը Վենետիկում1532-1555  Պարսկա-օսմանյան պատերազմները Հայաստանում1540-ական  Հայկական գաղութի հիմնումը Մադրասում1547  Էջմիածնի առաջին ժողովը և Հայաստանի ազատագրության հարցի բարձրացումը1555  Ամասիայի հաշտության պայմանագրի կնքումը Թուրքիայի և Իրանի միջև, Հայաստանի երրորդ բաժանումը1567  Հայկական տպարանի հիմնումը Կոստանդնուպոլսում Աբգար դպիրի կողմից1578-1590  Պարսկա-օսմանյան նոր պատերազմները Հայաստանում1604  Հայերի բռնագաղթը Աբբաս I կողմից1604-1603  Նոր Ջուղայի հիմնադրումը1615  Հիմնադրվել է Սյունյանց Մեծ կամ Հարանց անապատի բարձրագույն դպրոցը1635  Սուլթան Մուրադի արշավանքը, Երևանի գրավումը1637  Սկսել է գործել Էջմիածնի բարձրագույն դպրոցը1638  Հայկական տպարանի հիմնադրումը Նոր Ջուղայում1639  Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև Կասրե Շիրինում հաշտության կնքումը, Հայաստանի չորրորդ բաժանումը1667  Առևտրական պայմանագրի կնքումը Ռուսաստանի և Նոր Ջուղայի վաճառականական ընկերության միջև1673  Հայկական տպարանի հիմնադրումը Մարսելում1677  Էջմիածնի ժողովը Հակոբ Ջուղայեցու գլխավորությամբ1680  Իսրայել Օրին մեկնել է Եվրոպա1699  Իսրայել Օրին Հայաստանում, Անգեղակոթի ժողովը1701  Իսրայել Օրու տեսակցությունը Պետրոս I հետ1717  Մխիթար Սեբաստացին Սուրբ Ղազար կղզում հիմնել է Մխիթարյան միաբանությունը1722-1730  Ազատագրական կռիվները Սյունիքում Դավիթ Բեկի և Մխիթար սպարապետի գլխավորությամբ1722  Ռուսական զորքերի արշավանքը Պարսկաստան1722 սեպտեմբերի 22  Հայ-վրացական զորքերի միավորումը Գանձակի մոտ՝ Չոլակ դաշտում1724  Օսմանյան բանակի ներխուժումը Արևելյան Հայաստան1724 նոյեմբերի 10  Պետրոս I հրամանագիրը հայ ժողովրդին իր հովանավորության տակ առնելու մասին1725 փետրվար  Օսմանյան 6 հազարանոց բանակի ոչնչացումը Վարանդայում1725  Հայկական իշխանության ստեղծումը Սյունիքում1727  Հալիձորի պաշտպանությունը, թուրքական բանակի պարտությունը1728  Հայկական ապստամբության ղեկավարներ Դավիթ Բեկի և Եսայի Հասան-Ջալալյանի մահը1735  Պարսկական զորքերի հաղթանակը օսմանցիների դեմ և պարսկական իշխանության վերահաստատումը Հարավային Կովկասում1746  Աստրախանում հիմնադրվել է հայկական դատարան1763  Մոզդոկում կազմավորվել է հայկական գաղթավայր1769  Մովսես Սարաֆյանի մշակած՝ Հայաստանի ազատագրության ծրագիրը հանձնվել է ռուսական կառավարությանը1770-1771  Մադրասի ազատագրական խմբակի ստեղծումը1771  Հայաստանում (Էջմիածին) հիմնադրվել է առաջին տպարանը1772  Հիմնադրվել է Մադրասի հայկական տպարանւ1779  Հիմնադրվել է Նոր Նախիջևանի հայկական գաղթավայրը1781  Պետերբուրգում Գրիգոր Խալդարյանի կողմից հիմնադրվել է Խալդարյանց տպարանը1783  Հովսեփ Արղությանը և ովհաննես Լազարյանը ռուսական կառավարությանը ներկայացրին ռուս-հայկական դաշնագրության երկու նախագիծ1794  Հայկական առաջին թերթի՝ «Ազդարար»-ի հրատարակումը Մադրասում1795  Աղա Մահմեդ խան Կաջարի արշավանքն Հարավային Կովկաս, Թիֆլիսի գրավումը1796  Ռուսական զորքերի արշավանքը Հարավային Կովկաս1796  Աղա Մահմեդ խանի երկրորդ արշավանքը1801 սեպտեմբերի 12  Ալեքսանդր I-ը հրովարտակով Արևելյան Վրաստանը միացրել է Ռուսաստանին, Վրաստանի հետ Ռուսաստանին միացվել են նաև Լոռին, Փամբակը, Ղազախը, Բորչալուն1804-1813  Ռուս-պարսկական պատերազմը1804 մայիս  Ռուսական զորքերի Երևանյան առաջին արշավանքը1805 մայիսի 14  Քյուրակչայի պայմանագիրը, Ղարաբաղի խանության միացումը Ռուսաստանին1806-1812  Ռուս-թուրքական պատերազմը1807  Արփաչայի ճակատամարտը ռուսական և թուրքական զորքերի միջև1808  Ռուսական զորքերի Երևանյան երկրորդ արշավանքը1808  Ռուսական զորքերը գրավել են Նախիջևանը1811  Հիմնվել է Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը1812  Պետերբուրգում հիմնվել է Հովսեփ Հովհաննիսյանի տպարանը1813  Գյուլիստանի հաշտության պայմանագիրը1815  Մոսկվայում բացվել է Լազարյան ճեմարանը1816  Աստրախանում լույս է տեսել «Արևելյան ծանուցմունք» շաբաթաթերթը՝ արևելահայ առաջին պարբերականը1824  Թիֆլիսում բացվել է Ներսիսյան դպրոցը1826-1828  Ռուս-պարսկական պատերազմը1826 հուլիսի 16-17  Պարսկական զորքերը ներխուժել են Ղարաբաղ1826 հուլիսի 25-սեպտեմբերի 10  Շուշվա բերդի հերոսական պաշտպանությունը1826 սեպտեմբերի 3  Շամքորի (Շամխորի) ճակատամարտում ռուսական բանակը հաղթանակ է տարել1826 սեպտեմբերի 13  Ռուսական զորքերը հաղթանակ են տարել Ելիզավետպոլի ճակատամարտում1826 սեպտեմբերի 21  Միրաքի ճակատամարտում ռուսական զորքերը պարտության են մատնել Երևանի սարդարի զորքերին1827 մարտ-մայիս  Թիֆլիսում կազմավորվել են Հայկական կամավորական ջոկատները1827 ապրիլի 2  Սկսվել է ռուսական զորքերի Երևանյան երրորդ արշավանքը1827 ապրիլի 13  Ռուսական առաջապահ զորքերը գրավել են Էջմիածինը1827 ապրիլի 27  Ռուսական զորքերը պաշարել են Երևանի բերդը1827 հուլիսի 5  Ջևան-Բուլաղի ճակատամարտը1827 հուլիսի 21  Կարագիադինի հաշտության բանակցությունները1827 օգոստոսի 17  Օշականի ճակատամարտը1827 հոկտեմբերի 1  Երևանի գրավումը1827 հոկտեմբերի 6  Կազմվել է Երևանի ժամանակավոր վարչությունը1827 նոյեմբերի 6-1828 հունվարի 7  Դեհխառականի բանակցությունները1827 դեկտեմբեր  Հիմնադրվել է Շուշիի հայկական տպարանը1828 փետրվարի 10  Կնքվել է Թուրքմենչայի պայմանագիրը, Արևելյան Հայաստանը միացվել է Ռուսաստանին1828 փետրվարի 26  Սկսվել է պարսկահայերի վերաբնակեցումը1828 մարտի 21  Կազմակերպվել է Հայկական մարզը1828-1829  Ռուս-թուրքական պատերազմը1828 հունիսի 23  Կարսի գրավումը1828 հուլիսի 23  Ռուսական զորքերը գրավել են Ախալքալաքը1828 օգոստոսի 15  Ռուսական զորքերը գրավել են Ախալցխան 1828 օգոստոսի 28  Ռուսական զորքերը գրավել են Բայազետը1828 սեպտեմբերի 12  Ռուսական զորքերը գրավել են Ալաշկերտը1829 հունիսի 27  Էրզրումի գրավումը1829 սեպտեմբերի 2  Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագիր1829  Լազարյան ճեմարանի տպարանի հիմնադրումը1829  Արևմտահայերի գաղթը Արևելյան Հայաստան1830-1838  Իշխան Բեհբութովը Հայկական մարզի վարչության պետ1833 հունիսի 23  Փոփոխվել է Հայկական մարզի վարչական կառուցվածքը1834  Նոր վարչական բաժանում Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում1836 մարտի 11  Նիկոլայ I վավերացրել է հայ լուսավորչական եկեղեցու կանոնադրությունը («Պոլոժենի»)1836 սեպտեմբերի 11  Վենետիկում բացվել է մխիթարյանների Ռափայելյան վարժարանը1837 փետրվարի 22  Հայկական եկեղեցական բարձրագույն խորհրդի՝ Սինոդի հիմնումը Էջմիածնում1837 մայիսի I  Բացվել է Երևանի կոնսիստորիան1837 սեպտեմբերի 2  Երևանի թեմական դպրոցի բացումը1837 հոկտեմբերի 4  Գյումրին վերանվանվել է Ալեքսանդրապոլ1838 փետրվար -  Նոր Բայամարտ գետի շրջանում տեղի են ունեցել գյուղացիական հուզումներ1838 հունիսի 22  Բացվել է Շուշիի թեմական դպրոցը1839 նոյեմբերի 3  Հրապարակվել է Գյուլհանեի Հաթթը շերիֆ կոչվող հրովարտակը (թանզիմաթ) 1840 ապրիլի 10  Հայկական մարզի վերացումը, Վրացամերեթական նահանգի և Կասպիական մարզի ստեղծումը1840-1850  Գյուղացիական հուզումները Արևելյան Հայաստանի տարբեր գավառներում1843 մայիս  Վենետիկում սկսել է հրատարակվել «Բազմավեպ» հանդեսը1844 նոյեմբեր  Հիմնվել է Կովկասի փոխարքայությունը, փոխարքա էնշանակվել Միխայիլ Վորոնցովը1846 դեկտեմբերի 14  Հարավային Կովկասի վարչական նոր բաժանումը1847 մայիսի 9  Կ. Պոլսի հայ համայնքի ներկայացուցիչներից կազմվել են Հոգևոր և Գերագույն ժողովները1847-1863  Վիեննայում մխիթարյանները հրատարակել են «Եվրոպա» շաբաթաթերթը1849 հունիսի 9  Կազմակերպվել է Երևանի նահանգը1850 հունվարի 2  Երևանում բացվել է Հռիփսիմյան դպրոցը1850 սեպտեմբերի 1  Թիֆլիսում հրատարակվել է «Արարատ» շաբաթաթերթը1852 փետրվարի 2  Կ. Պոլսում հրատարակվել է «Մասիս» լրագիրը1853-1856  Ղրիմի (Արևելյան) պատերազմը1853 հոկտեմբերի 30  Պատերազմական գործողություններ են սկսվել Ղրիմի պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատում1853 նոյեմբերի 19  Բաշկադըքլարի ճակատամարտը1854 հուլիսի 19  Ռուսական զորքերը գրավել են Բայազետը1854 հուլիսի 24  Քյուրուկ-Դարայի ճակատամարտը1855-1856  Փարիզում Ստեփան Ոսկանը հրատարակել է «Արևելք» հանդեսը1856 փետրվարի 18  Սուլթան Աբդուլ Մեջիդը հրապարակել է Հաթթը Հումայուն կոչվող բարենորոգումների հրովարտակը1856 մարտի 18  Կնքվել է Փարիզի հաշտության պայմանագրը1856 հոււիսի 28  Կարսը վերադարձվել է Թուրքիային1856 սեպտեմբերի 15  Կ. Պոլսում Հարություն Սվաճյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել «Մեղու» հանդեսը1857 մարտի I  Բացվել է Վարագավանքի ժառանգավորաց վարժարանը1858 հունվարի 1  Թիֆլիսում Մանդինյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել «Մեղու Հայաստանի» պարբերականը1858 հունվար  Մոսկվայում լույս է տեսել «Հյուսիսափայլ» ամսագիրը1858  Շահագործման են հանձնվել Ղափանի և Հալիձորի պղնձաձուլական գործարանները1859 հունվար-1865  Փարիզում Ստեփան Ոսկանը հրատարակել է «Արևմուտք» հանդեսը1860 մայիսի 24  Ընդունվել է Արևմտահայերի Ազգային սահմանադրությունը1861 փետրվարի 19  Ալեքսանդր II-ի հրովարտակը՝ ճորտատիրական իրավունքի վերացման մասին1862 օգոստոսի 2 Զեյթունի ապստամբություն1865  Թիֆլիսի համքարությունների արհեստավորների ելույթը քաղաքային ինքնավարության հակահամքարական միջոցառումների դեմ1865 հոկտեմբեր  Երևանում հիմնվել է Հայկական թատրոնը1866  Երևանում բացվել է Գայանյան օրիորդաց դպրոցը1869 հունիսի 17  Թիֆլիսում բացվել է Գայանյան օրիորդաց դպրոցը1870 մայիսի 14  Ալեքսանդր II-ի հրովարտակը Հայաստանում և Ադրբեջանում գյուղացիական ռեֆորմ անցկացնելու մասին1870  Ախալցխայում բացվել է Եղիսաբեթյան իգական դպրոցը1871 հունվարի 1-1909  Զմյուռնիայում լույս է տեսել «Արևելյան մամուլ» ամսագիրը1871 հունվարի 30  Ալեքսանդրապոլում բացվել է Արղության հայ օրիորդաց դպրոցը1872 հունվարի 1-1920  Թիֆլիսում լույս է տեսել «Մշակ» թերթը (ընդմիջում՝ 1885)1872 մարտի 3  Վանում հիմնվել է «Միություն ի Փրկության» գաղտնի ընկերությունը1872, սեպտեմբերի 23  Բաքվում բացվել է Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոցը1874 սեպտեմբերի 28  Էջմիածնում բացվել է Գևորգյան ճեմարանը1875 հոկտեմբեր  Զեյթունի ապստամբություն1876 դեկտեմբերի 11  Թուրքական սահմանադրության հռչակումը1876  Կ. Պոլսի Կեդրոնական վարժարանի բացումը1877-1878  Ռուս-թուրքական պատերազմը1877 ապրիլի 17 (29)  Ռուսական զորքերի երևանյան ջոկատը և հայ աշխարհազորայինները գրավել է Բայազետը1877 մայիսի 5 (17)  Ռուսական զորքերը գրավել են Արդահանը1877 նոյեմբերի 6  Ռուսական բանակը գրավել է Կարսը1877 նոյեմբերի 8  Թիֆլիսում բացվել է Մարիամյան-Հովնանյան օրիորդաց դպրոցը1878  Կ. Պոլսում հիմնվել է մշակութային Արևելյան ընկերությունը1878 փետրվարի 8  Ռուսական զորքերը գրավել են Էրզրումը1878 փետրվարի 19 (մարտի 13)  Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև ստորագրվել է Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը1878 մարտի 8  Հայկական պատվիրակությունը Մկրտիչ Խրիմյանի գլխավորությամբ Կ.Պոլսից մեկնել է Բեռլին՝ Հայկական հարցը Բեռլինի կոնգրեսին ներկայացնելու համար1878 հուլիսի 1  Բեռլինի դաշնագրի կնքումը1878  Կարսը, Արդահանը և Բաթումը իրենց շրջաններով միացվել են Ռուսաստանին1878  Վանի հիմնվել է Երամյան վարժարանը1878 աշուն  Արարատյան ընկերությունը Վանում բացել է «Վարժապետանոցը»՝ Մկրտիչ Փորթուգալյանի գլխավորությամբԴեռևս 1870-ական թթ. սկզբին նա հայտնի էր դարձել Եվդոկիայում ծավալած մանկավարժական գործունեությամբ և «կապանոք ի Սևաստ տարուած է ր» որպես քաղաքականապես անբարեհույս, Կոստանդյան է ., Գարեգին Սրվանձտյանց, Երևան, 2008, է ջ 441879 հոկտեմբերի 1  Երևանամ բացվել է առաջին քաղաքային դուման1880 հունիսի 1  Կ. Պոլսում կազմվել է կրթական-մշակութային «Միացյալ ընկերությունը»1881 հուլիսի 6  Թիֆլիսում հիմնվել է «Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերությունը»1881 հոկտեմբերի 1  Կարինում հիմնադրվել է Սանասարյան վարժարանը1881 նոյեմբերի 1  Բացվել է Երևանի ուսուցչական սեմինարիատը1881 նոյեմբերի 8  Բացվել է Նոր Նախիջևանի թեմական դպրոցը1881  Կարինում հիմնվել է «Պաշտպան հայրենյաց» գաղտնի կազմակերպությունը1882  Մոսկվայի հայ ուսանողները հիմնել են «Հայրենասերների միության» գաղտնի խմբակը1885 հոււիսի 20-1923  Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում Մկրտիչ Փորթուգալյանի խմբագրությամբ հրատարակվել է «Արմենիա» թերթը1885  Վանում հիմնվել է Արմենական կազմակերպությունը՝ առաջին քաղաքական կուսակցությունը հայ իրականության մեջ1886  Նյու Յորքում հիմնվել է ամերիկահայ առաջին հասարակական կազմակերպությանը՝ «Հայկական միությունը»1887 հունվար  Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը հրատարակել է «Հանդես ամսօրյա» ամսագրի առաջին համարը1887  Ժնևում կազմակերպվել է Հնչակյան կուսակցությունը1889-1907  Թիֆլիսում հրատարակվել է «Մուրճ» ամսագիրը1890  Թիֆլիսում կազմակերպվել է Դաշնակցական կուսակցությունը1891 փետրվար  Աբդուլ Համիդ I-ը ստեղծել է «Համիդիե» գնդերը հայերին կոտորելու համար1892  Թիֆլիսում հիմնադրվել է «Հայ բանվոր հեղափոխականների ասոցիացիա» կազմակերպությունը1894 օգոստոս  Սասունի ինքնապաշտպանությունը1894  Երևանում բացվել է Սարաջյանի գինու, կոնյակի գործարանը1895  Ալեքսանդրապոլում տեղի է ունեցել Մալխասյանի տպարանի բանվորների գործադուլը1895  Պետերբուրգում Լենինի գլխավորությամբ ստեղծվել է «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միությունը»1895 մայիսի 11  Կ. Պոլսում Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի դեսպանները թուրքական կառավարությանն են ներկայացրել հայկական վիլայեթներում բարենորոգումներ անցկացնելու ծրագիրը1895 սեպտեմբեր-դեկտեմբեր  Հայերի զանգվածային կոտորածներ են տեղի ունեցել Արևմտյան Հայաստանի գավառներում1895 հոկտեմբերի 12  Զեյթունի ապստամբություն1896 ապրիլի 8  Բանվորների գործադուլը Ախթալայում1896 հանիս  Վանի պաշտպանությունը1896 օգոստոս  Հայերի կոտորածներ սկսվել են Կ. Պոլսում1896 նոյեմբերի 16  Կ. Պոլսում լույս է տեսել «Բյուզանդիոն» թերթը1897 հոկտեմբեր  Բանվորական ելույթներ են տեղի ունեցել երկաթուղու շինարարության Կարսի տեղամասում1898 փետրվար  Երևանում բացվել է Կովկասյան գյաղատընտեսական ընկերության բաժանմունք1898 մարտի 1-8  ՌՍԴԲԿ առաջին համագումարը1898  Թիֆլիսում կազմակերպվել է հայ բանվորների առաջին սոցիալ-դեմոկրատական մարքսիստական խումբը1899 հունվարի 1  Շահագործման է հանձնվել Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ երկաթուղագիծը1899 հուլիսի 15  Ավարտվել է Թիֆլիս-Կարս երկաթուղու շինարարությունը1899  Ստեփան Շահումյանի ղեկավարությամբ Ջալալօղլիում (Ստեփանավան) ստեղծվել է Հայաստանում առաջին մարքսիստական խմբակը1900-1903  Լենինյան «Իսկրա» թերթի հրատարակությունը1900 հուլիսի 3  Թուրք-քրդական ուժերը հարձակվել են Սասունի Սպաղանք գյուղի վրա և կոտորել բնակչությանըՀԱԱ ֆ. 57, ց. 3, գ. 6, թ., նաև Դրօշակ, յունուար, 1901, թիվ 1(112)1901  Երևանում ստեղծվել է սոցիալ-դեմոկրատական լենինյանսկրայական խմբակ1901 դեկտեմբերի 10-20  Ռիգայամ տեղի է ունեցել Ռուսաստանի հայ ուսանողների համագումար, որտեղ Ստեփան Շահումյանը ղեկավարել է հեղափոխական սոցիալ-դեմոկրատական խումբը1901 դեկտեմբերի 13  Բացվել է Ալեքսանդրապոլ-Երևան երկաթուղագիծը1901  Ստեփան Շահումյանը Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում հիմնադրել է մարքսիստական «Թեորետիկ» խմբակը1902 ապրիլի 10  Հիմնադրվել է Թիֆլիսի հայոց դրամատիկական ընկերությունը1902  Ստեփան Շահումյանը Բոգդան Կնունյանցի, Զուրաբյանի, Խումարյանի, Սարգիս Խանոյանի և ուրիշների հետ միասին Թիֆլիսում հիմնադրել է լենինյանսկրայական ուղղության «Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միությունը»1902 հոկտեմբեր  Թիֆլիսում լույս է տեսել «Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության» օրգան «Պրոլետարիատ» թերթը1903 հունվարի 12  Ցարական կառավարությունը օրենք է հաստատել հայ եկեղեցական գույքի և կալվածքների բռնագրավման և պետականացման մասին1903 մարտ  Թիֆլիսում ստեղծվել է ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միությունը1903 մայիս և նոյեմբեր  Հաղպատի գյուղացիների զինված ելույթը կալվածատեր Բարաթովի դեմ1903 հունիսի 12  Նիկոլայ II-ը ստորագրել է հայոց եկեղեցու գույքի բռնագրավման մասին օրենքըԵրկանյան Վ., Պայքար հայկական նոր դպրոցի համար Անդրկովկասում, Երևան, 1970, է ջ 2301903 հուլիսի 17  Բացվել է ՌՍԴԲԿ երկրորդ համագումարը1903 սեպտեմբերի 23  Երևանի փոխնահանգապետ Նակաշիձեն կազակների ուղեկցությամբ մտել է Էջմիածնի վանք1903 հոկտեմբեր  ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միության երկրորդ համագումարը1903 հոկտեմբերի 14  Հնչակյանները կատարել են եկեղեցական գույքի բռնագրավման հետ կապված ամենամեծ ահաբեկչությունը Կովկասի կառավարչապետ Գոլցինի դեմԱլեքսանյան Կ., Պետրոս Մոճոռյանի հուշերը Կովկասի կառավարչապետ Գրիգորի Գոլցինին ահաբեկելու մասին, Բանբեր Հայաստանի արխիվների, Երևան, N 1, 2010, է ջ 121-128, Հովհաննիսյան Գ., Հնչակյան կուսակցության պատմություն (1887-1915 թթ.), Երևան, 2012, է ջ 145-1461903 նոյեմբեր  Հիմնվել է Հավլաբարի բոլշևիկյան ընդհատակյա տպարանը1903  Ստեղծվել է «Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպությունը» («սպեցիֆիկներ»)Հայ ազգային և Հայաստանի ու Անդրկովկասի սոցիալիստական կուսակցությունների պատմության ակնարկներ (1885-1914), Երևան, 2003, է ջ 177-2001903  Ժնևում հիմնվել է «Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպությունը» (սպեցիֆիկներ)1904 փետրվարի 22  ՌՍԴԲԿ Կենտկոմը Ժնևում հաստատել է հայերեն և վրացերեն սոցիալ-դեմոկրատական գրականության հրատարակող հանձնաժողովի կազմը՝ Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ1904 փետրվար-մայիս  Սասունի ապստամբությունըը 1904 ապրիլի 13  Տեղի է ունեցել Սեմալի մարտը, սպանվել է ՀրայրըՀայրենիք, հունիսի 25, 1904, թիվ 2591904 ապրիլի 29  Ալեքսանդրապոլի արդյունաբերական և այլ ձեռնարկությունների աշխատողների գործադուլը1904 մայիս  ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միության երրորդ համագումարը  1904 հուլիս  Շամիրամի մարտ1905 հունվարի 9  «Արյունոտ կիրակի» դեպքերը Պետերբուրգում, Ռուսական առաջին բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության սկիզբը1905 փետրվարի 6  Բաքվի նահանգապետ, իշխան Նակաշիձեի հրահրումով մի քանի օր անընդհատ տեղի են ունենում հայերի կոտորածներՍտեփանյան Գ. Ս., Բաքու քաղաքի հայության պատմությունը, Երևան, 2011, է ջ 2951905 փետրվար  Ցարական իշխանությունների կազմակերպած հայ-ադրբեջանական ընդհարումները Բաքվում, Երևանում, Ելիզավետպոլում, Շուշիում և այլուր1905 մարտ-ապրիլ  Գործադուլային շարժումներ և բողոքի ցույցեր Երևանում, Ալավերդիում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում1905 ապրիլի 25  Լոնդոնում բացվել է ՌՍԴԲԿ երրորդ համագումարը1905 ապրիլի 25  Խարսի կռիվՏարօնի Արծիւ, 1949, թիվ 27, է ջ 161905 ապրիլ  Ժնևում գումարված «Դաշնակցություն» կուսակցության խորհուրդը մշակել է «Կովկասյան նախագիծը»1905 մայիս  Ստեղծվել է ՌՍԴԲԿ Բորչալուի գավառական կոմիտեն1905 օգոստոսի 1  Ցարական կառավարությունը չեղյալ հայտարարել է եկեղեցական գույքի բռնագրավման օրենքը 1905 հոկտեմբերի 1  Տեղի է ունեցել Ալվառինջի կռիվը1905 հոկտեմբերի 15  Սկսվել է Հայաստանի երկաթուղայինների ընդհանուր գործադուլը1905 հոկտեմբերի 17  Նիկոլայ II-ը հրապարակել է հրովարտակ՝ խոստանալով օրենսդրական դումա և դեմոկրատական ազատություններ, Ալավերդու հանքագործների գործադուլը1905 նոյեմբերի 20  Ալավերդու հանքագործների գործադուլը1906 փետրվար  Ցարական զորքերը ապստամբ գյուղացիներին ահաբեկելու նպատակով ռմբակոծել են Սիսիանի Անգեղակոթ, Բռնակոթ գյուղերը1906 ապրիլի 1  Թիֆլիսում լույս է տեսել բոլշևիկյան «Կայծ» թերթը՝ Ստեփան Շահումյանի և Սուրեն Սպանդարյանի խմբագրությամբ1906 ապրիլի 10  Ստոկհոլմում բացվել է ՌՍԴԲԿ չորրորդ «Միավորիչ» համագումարը1906 հունիս  Թիֆլիսում ստեղծվել է «Կովկասի հայոց դպրոցների ուսուցիչների և վարժուհիների միությունը»1906 օգոստոսի 2  Բոլշևիկների ղեկավարությամբ Ալավերդիում սկսվել է խոշոր գործադուլ1906 օգոստոսի 18  Թիֆլիսում լույս է տեսել բոլշևիկյան «Նոր խոսք» թերթը Ստեփան Շահումյանի և Սուրեն Սպանդարյանի խմբագրությամբ1906 սեպտեմբեր  Երևանում սկսել է գործել քաղաքային ձիաքարշը1907 հունվարի 27  Երևանի Սարաջևի գործարանի բանվորների գործադուլը1907 մարտի 10  Ալեքսանդրապոլի տպագրական բանվորների գործադուլը1907 մարտի 26-29  Ղափանի պղնձահանքերի բանվորների գործադուլը1907 ապրիլի 30  Լոնդոնում գումարվել է ՌՍԴԲԿ հինգերորդ համագումարը1907 մայիս  Երևանում գործարկվել է առաջին հիդրոէլեկտրակայանը1907 մայիսի 27  Սուլուխի կռվում Գևորգ Չավուշը վիրավորվել է և հաջորդ օրը մահանումՆերսիսյան Ա., Գևորգ Չավուշի սպանության առեղծվածը, Երևան, 1992, է ջ 331907 հունիսի 3  Ստոլիպինյան պետական հեղաշրջումը Ռուսաստանում1907 հունիս  Ստեղծվել է «Սոցիալիստ հեղափոխականների կուսակցության հայկական կազմակերպության»1907 դեկտեմբերի 27  Փարիզում հրավիրվել է Թուրքիայի ընդդիմադիր կուսակցությունների և խմբերի կոնգրեսը1908 փետրվարի 20  Ավարտվել է Ուլուխանլու-Ջուլֆա երկաթուղու շինարարությունը1908 հուլիսի 23  Երիտթուրքերի հեղաշրջումը Թուրքիայում, սահմանադրության վերականգնումը1909 մարտի 31-ապրիլի 13  Ադանայի և շրջակա հայերի կոտորածըՍիմոնյան Հր., Հայերի զանգավածային կոտորածները Կիլիկիայում, Երևան1910 հունիս  Ալավերդու հանքարդյունաբերական շրջանի Սիսիմադանի պղնձաձուլական գործարանի բանվորների գործադուլը1910-1911  Գյուղացիական ելույթներ ռն տեղի ունեցել Երևանի, է ջմիածնի, Նոր Բայազետի, Ալեքսանդրապոլի, Զանգեզուրի գավառներում1911 փետրվարի 21- 23  Կողբի աղահանքերի բանվորների գործադուլը1912 հունվարի 5  Պրահայում բացվել է ՌՍԴԲԿ վեցերորդ կոնֆերանսը, Ստեփան Շահումյանը և Սուրեն Սպանդարյան ընտրվել են Կենտկոմի կազմում1912 հոկտեմբերի 2  Ամենայն հայոց Գևորգ կաթողիկոսի դիմումը Նիկոլայ II-ին1912 հոկտեմբերի 9  Սկսվել է Առաջին Բալկանյան պատերազմը, որին մասնակցել է Անդրանիկի գլխավորած հայկական ջոկատը<ref><Жебокрицкий В., Болгария во время Балканских войн 1912-1913гг., Киев, 1961, с. 96/ref>1912 նոյեմբերի 10  Պողոս Նուբար Փաշայի գլխավորությամբ կազմվել է Ազգային պատվիրակություն Հայկական հարցը եվրոպական պետությունների մոտ արծարծելու համար1913 հունվար  Թուրքիայում իշխանության գլուխ է անցել Էնվեր, Թալեաթ և Ջեմալ Փաշաների եռապետությունը1913 մայիսի 4  Երևանում բացվել է հեռախոսային ցանցը1913 հունիսի սկիզբ  Կազմվել է Արևմտյան Հայաստանում անցկացվելիք բարենորոգումների ռուսական նախագիծը1913 հունիսի 29  Սկսվել է Բալկանյան երկրորդ պատերազմը1913 հուլիսի 3  Կ. Պոլսի դեսպանաժողովն սկսել է Հայկական բարենորոգումների հարցի քննարկումը1914 հունվարի 26  Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև Կ. Պոլսում համաձայնագիր1914 ապրիլ  Հայաստանում վերատեսուչներ են ընտրվել նորվեգացի գնդապետ Հոֆը և հոլանդացի դիվանագետ Վեսթենենկը1914 հուլիսի 19  Սկսվել է առաջին համաշխարհային պատերազմը1914 հուլիսի 20  Կ. Պոլսում Գերմանիայի և Թուրքիայի միջև կնքվել է գաղտնի ռազմական դաշինք1914 սեպտեմբեր  Հայտարարվել է հայ կամավորական ջոկատներ ստեղծելու մասին1914 հոկտեմբերի 20 (նոյեմբերի 2)  Ռուսաստանը պատերազմ է հայտարարել Թուրքիային1914 դեկտեմբերի 9-1915 հունվարի 5  Սարիղամիշի ճակատամարտ, Էնվեր Փաշայի բանակի ջախջախումը1915 փետրվար  Երիտթուրքերի պարագլուխների գաղտնի խորհրդակցությունը, որն ընդունել է արևմտահայերի բնաջնջման որոշում1915 ապրիլ  Ինքնապաշտպանական կռիվները Շատախում1915 ապրիլի 7-մայիսի 6  Վանի հերոսամարտը1915 ապրիլի 15  Թալեաթի, Էնվերի ու Նազըմի ստորագրությամբ տեղական իշխանություններին ուղարկվել է արևմտահայերի համատարած բռնագաղթի ու բնաջնջման հրահանգ1915 ապրիլի 24  Հայ մտավորականների ձերբակալումը Կ. Պոլսում, աքսորը և սպանությունը, Հայկական Մեծ եղեռնի սկիզբը1915 մայիսի 12  Ռուսաստանի, Անգլիայի ու Ֆրանսիայի կառավարությունների հուշագիրը Թուրքիային՝ հայկական ջարդերին վերջ տալու մասին1915 հունիսի 1-29  Շապին Գարահիսարի հերոսամարտը1915 հուլիս  Ռուսական զորքերի նահանջը, Վանի և Վասպուրականի հայերի մեծ գաղթը և ծանր կորուստները1915 հուլիս  Մշո ինքնապաշտպանությունը1915 հուլիսի 29-սեպտեմբերի 13  Մուսա լեռան ինքնապաշտպանությունը1915 օգոստոս  Ցիմերվալդի կոնֆերանսի հրովարտակը, ուր ցավակցություն է հայտնվել պատերազմի զոհերի համար1915 սեպտեմբերի 30-հոկտեմբերի 23  Ուրֆայի հայերի գոյամարտը1915-1917  Թիֆլիսում հրատարակվել է բոլշևիկյան «Պայքար» թերթը1916 հունվարի 1  Մոսկվայում լույս է տեսել «Հայկական լրաբեր» շաբաթաթերթը1916 փետրվարի 3  Ռուսական զորքերը գրավել են Էրզրումը1916 փետրվար  Ռուսական զորքերը գրավել են Մուշը, Բիթլիսը, Մամախաթունը1916 նոյեմբերի 14  Հուզումներ են սկսվել Ղափանի Կոնդուրովների պղնձաձուլական գործարանում1916 նոյեմբերի 26  Ֆրանսիան հայերից կազմել է «Արևելյան լեգեոնը»1917 փետրվարի 27  Բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության հաղթանակը և ցարիզմի տապալումը Ռուսաստանում1917 մարտ  Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Սարիղամիշում, Կարսում, Նոր Բայազետում և այլուր ստեղծվել են բանվորների, զինվորների դեպուտատների և գյուղացիական խորհուրդներ1917 մարտի 9  Ժամանակավոր կառավարությունը վերացրել է Կովկասի փոխարքայությունը և ստեղծել է Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտե (Օզակոմ)1917 մարտի 16  Թիֆլիսում հիմնվել է «Հայ ժողովրդական կուսակցությունը»1917 ապրիլի 24-29  Պետրոգրադում կայացել բոլշևիկների կուսակցության համառուսաստանյան յոթերորդ (ապրիլյան) կոնֆերանսը1917 մայիսի 2  Երևանում բացվել է արևմտահայերի առաջին համագումարը1917 հուլիսի 5  Երևանի բանվոր-ծառայողների ցույցերը ժամանակավոր կառավարության դեմ1917 հուլիսի 19  Բոլշևիկները Ալեքսանդրապոլում կազմակերպել են բանվոր-ծառայողների և զինվորների մեծ ցույց1917 հուլիսի 26  Իր աշխատանքը սկսել է ՌՍԴԲԿ վեցերորդ համագումարը1917 օգոստոսի 15  Ալավերդու բանվորների գործադուլը1917 սեպտեմբերի 29  Թիֆլիսում բացվել է Հայոց ազգային խորհուրդը որտեղ ընտրվել է հայոց ազգային խորհուրդ1917 հոկտեմբերի 2-7  Թիֆլիսում կայացել է ՌՍԴԲ(բ)Կ Կովկասյան կազմակերպությունների առաջին համագումարը1917 հոկտեմբերի 25 (նոյեմբերի 7)  Հոկտեմբերյան Սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակը1917 նոյեմբերի 3-24  Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Ալավերդիում, Ղարաքիլիսայում, Կարսում, Սարիղամիշում, Ջալալօղլիում և այլ վայրերում տեղի են ունեցել բազմամարդ միտինգներ, որոնց մասնակիցները ողջունել են Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակը1917 նոյեմբերի 15  Թիֆլիսում կազմվել է Անդրկովկասյան կոմիսարիատը1917 դեկտեմբերի 16  Խորհրդային Ռուսաստանի ժողկոմխորհը, Լենինի նախագահությամբ, Բաքվի խորհրդի նախագահ Ստեփան Շահումյանին նշանակել է Կովկասի գործերի ժամանակավոր արտակարգ կոմիսար1917-1918  Թիֆլիսում լույս է տեսել «Բանվորի կռիվը» թերթը1917 դեկտեմբերի 29  Խորհրդային Ռուսաստանի ժողկոմխորհն ընդունել է Թուրքահայաստանի մասին դեկրետը1917 դեկտեմբեր  Խորհրդային Ռուսաստանի ազգությունների գործերի ժողովրդական կոմիսարիատին կից Մոսկվայում ստեղծվել է Հայկական գործերի կոմիսարիատը1918 հունվարի 19  Բաքվում լույս է տեսել «Բանվորի խոսք» շաբաթաթերթը1918 փետրվարի 10  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասյան սեյմը1918 փետրվարի 27  Թիֆլիսում լույս է տեսել «Բանվոր» օրաթերթը1918 մարտի 3  Ստորագրվել է Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը1918 մարտի 6  Պետրոգրադում բացվել է ՌԿ(բ)Կ յոթերորդ համագումարը1918 մարտի 12  Թուրքական բանակը գրավել է էրզրումը1918 ապրիլի 13  Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարության բողոքի հեռագիրը թուրքական բանակի՝ դեպի Անդրկովկաս առաջ շարժվելու և խաղաղ բնակչությանը բնաջնջելու առթիվ1918 ապրիլի 22  Անդրկովկասյան սեյմը Անդրկովկասը հայտարարել է անկախ1918 ապրիլի 25  Բաքվում կազմվել է ժողկոմխորհ՝ Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ (Բաքվի կոմունա)1918 ապրիլի 25  Թուրքական բանակը գրավել է Կարսը1918 մայիսի 15  Թուրքական բանակը գրավել է Ալեքսանդրապոլը1918 մայիսի 22-26  Սարդարապատի հերոսամարտը, թուրքական բանակի ջախջախումը1918 մայիսի 25-28  Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը1918 մայիսի 26-28  Ցրվել է Անդրկովկասյան սեյմը, Վրաստանը, Ադրբեջանը և Հայաստանը հայտարարվել են անկախ հանրապետություններ1918 հունիսի 4  Թուրքիայի և հայոց ազգային խորհրդի պատվիրակության միջև կնքվել է Բաթումի պայմանագիրը1918 հուլիսի 31  Բաքվում ժամանակավորապես ընկել է խորհրդային իշխանությունը1918 սեպտեմբերի 19  Արարայի (Պաղեստին) ճակատամարտը, Արևելյան (Հայկական) լեգեոնի մարտիկների հաղթանակը թուրքական զորքերի դեմ1918 սեպտեմբերի 20  Բաքվի 26 կոմիսարների գնդակահարությունը անդրկասպյան ավազուտներում1918 դեկտեմբերի 9-31  Դաշնակցականների և մենշևիկների արկածախնդրական քաղաքականության հետևանքով տեղի է ունեցել հայ-վրացական զինված ընդհարում1919 հունվարի 9  Թիֆլիսում, Անտանտի զինվորական գործիչների ղեկավարությամբ, բացվել է դաշնակցական և մենշևիկյան կառավարությունների ներկայացուցիչների կոնֆերանս, որի որոշմամբ Լոռին հայտարարվել է «Չեզոք գոտի»1919 մարտի 18  Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ ութերորդ համագումարը1919 ապրիլի 8  Գործադուլ հայտարարել են Երևանի երկաթուղային բանվոր-ծառայողները1919 ապրիլի 20  Երևանում ստեղծվել է «Սպարտակ» կազմակերպությունը1919 օգոստոսի 1  Երևանում բացվել է Հայաստանի բուրժուական հանրապետության պառլամենտը1919 սեպտեմբեր  Երևանում տեղի է ունեցել Հայաստանի բոլշևիկյան կազմակերպությունների ներկայացուցիչների ընդհատակյա խորհրդակցություն, որն ընտրել է ՌԿ(բ)Կ Հայաստանի կոմիտե՝ 
Արմենկոմ1919 հոկտեմբերի 30  Սկսվել է Ալեքսանդրապոլի տպարանի բանվորների գործադուլը1920 հունվարի 6  Ալեքսանդրապոլի երկաթուղային կայարանում տեղի է ունեցել խոշոր գործադուլ1920 հունվարի 19-20  Երևանում տեղի է ունեցել Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների առաջին ընդհատակյա կոնֆերանսը1920 մարտի 29  Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ իններորդ համագումարը1920 ապրիլի 23  Ալեքսանդրապոլում տեղի է ունեցել աշխատավորության հակակառավարական ցույց1920 ապրիլի 28  Խորհրդային իշխանության հաստատումը Ադրբեջանում1920 մայիսի 1  Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում, Սարիղամիշում, Նոր Բայազետում և Հայաստանի այլ վայրերում կոմունիստների ղեկավարությամբ Տեղի են ունեցել խոշոր ցույցեր դաշնակցական կառավարության դեմ1920 մայիսի 7  Ալեքսանդրապոլում տեղի է ունեցել Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Սարիղամիշի, Քյավթառլուի, Ղազախ-Շամշադինի բոլշևիկյան կազմակերպությունների խորհրդակցություն՝ Արմենկոմի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Խորհրդակցությունը զինված ապստամբությունը ղեկավարելու համար կազմել է Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտե1920 մայիսի 10  Հայաստանի Ռազմահեղափոխական կոմիտեն Ալեքսանդրապոլում, ինչպես նաև ամբողջ Հայաստանում, հայտարարել է Խորհրդային իշխանություն1920 մայիս  Զինված ապստամբություններ տեղի են ունեցել Կարսում, Սարիղամիշում, Նոր Բայազետում, Իջևանում, Դիլիջանում, Ղազախում, Շամշադինում, Զանգեզուրում և այլուր1920 մայիսի 31  Մոսկվայում բանակցություններ են սկսվել Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայցուցիչների և Հայաստանի կառավարության պատվիրակության միջև1920 հունիս  ՌԿ(բ)Կ Հայաստանի կազմակերպությունները ձևավորվել են որպես Հայաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցություն1920 օգոստոսի 10  Սևր քաղաքում (Փարիզի մոտ) դաշնակիցների և Թուրքիայի սուլթանական կառավարության միջև կնքվել է դաշնագիր1920 օգոստոսի 10  ՌՍՖՍՀ լիազոր-ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանը Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչների հետ Թիֆլիսում կնքել է համաձայնագիր1920 սեպտեմբերի 22  Սկսվել է թուրքական բանակի ներխուժումը Արևելյան Հայաստան1920 հոկտեմբերի 8  Հրապարակվել է ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի կոչը դաշնակցական կառավարությունը տապալելու մասին1920 հոկտեմբերի 11  Դաշնակցական կառավարության հետ բանակցություններ վարելու համար Երևան ժամանել է Խորհրդային Ռուսաստանի պատվիրակությունը 1920 նոյեմբերի 15-28  Հեղափոխական ելույթներ Տեղի են ունեցել Շիրակի, Նոր Բայազետի, Դարալագյազի, Ախտայի, Ապարանի, Էջմիածնի, Իջևանի, Դիլիջանի, Շամշադինի և Հայաստանի այլ շրջաններում1920 նոյեմբերի 29  Հայաստանում հաստատվել է Խորհրդային իշխանություն1920 նոյեմբերի 30  ՀԽՍՀ Հեղկոմը Հայաստանի ապստամբ բանվորների և գյուղացիների անունից հեռագիր ուղարկել է Լենինին1920 դեկտեմբերի 2  Լենինը ողջույնի հեռագիր ուղարկել է Հայաստանի Ռազմահեղափոխական կոմիտեի նախագահ Սարգիս Կասյանին1920 դեկտեմբերի 2  Դաշնակցական կառավարության պատվիրակությունը Ալեքսանդրապոլում թուրքական զավթիչների հետ կնքել է Հայաստանը անդամահատող և ստրկացնող ապօրինի
պայմանագիր1920 դեկտեմբերի 4  Երևան ժամանել է ՀԽՍՀ Հեղկոմը1920 դեկտեմբերի 5  Երևանում լույս է տեսել ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի և Հայհեղկոմի օրգան «Կոմունիստ» հայերեն օրաթերթի առաջին համարը1920 դեկտեմբերի 6  ՀԽՍՀ Հեղկոմի դեկրետով հանրապետության սահմաններում պետական լեզու ճանաչվել է հայերենը1920 դեկտեմբերի 10  ՀԽՍՀ Հեղկոմը դեկրետ ընդունել է բանկերի ազգայն ացման մասին1920 դեկտեմբերի 13  Լենինն ընդունել է ՀԽՍՀ Հեղկոմի անդամներ Ասքանազ Մռավյանին և Սահակ Տեր-Գաբրիելյանին1920 դեկտեմբերի 13  ՀԽՍՀ ներքին գործերի ժողկոմատի հրամանը հին վարչական հիմնարկներն ու պաշտոնները վերացնելու մասին1920 դեկտեմբերի 17  ՀԽՍՀ Հեղկոմի դեկրետով Հայաստանի բոլոր կուլտուր-կրթական հիմնարկները պետականացվել են1920 դեկտեմբերի 18  ՀԽՍՀ արդարադատության ժողկոմիսարիատի հրամանով վերացվել են հին դատարանները1920 դեկտեմբերի 25  Դաշնակցականները կազմել են այսպես կոչված «Ինքնավար Սյունիքի կառավարություն» (1921-ի ապրիլի 26-ին այն վերակազմվել է և կոչվել է «Լեռնահայաստանի կառավարություն»),1920 դեկտեմբերի 28  ՀԽՍՀ Հեղկոմն ընդունել է դեկրետ հողի ազգայնացման մասին1921 հունվարի 21  ՀԽՍՀ Հեղկոմն ընդունել է դեկրետ ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության խորհուրդ՝ ժողտնտխորհ, կազմակերպելու մասին1921 հունվարի 23  Երևանի Ժողովրդական համալսարանի հանդիսավոր բացումը (1923-ից պետական համալսարան)1921 փետրվարի 5  ՀԽՍՀ Հեղկոմն ընդունել է դեկրետ Էջմիածնի մատենադարանի և թանգարանի բազայի վրա Հայաստանի կուլտուր-պատմական գիտական ինստիտուտ հիմնելու մասին1921 փետրվարի 12  Սկսվել է Վրաստանի մենշևիկյան կառավարության դեմ Լոռու «Չեզոք գոտու» աշխատավորության ապստամբությունը1921 փետրվարի 13  Դաշնակցականների հակահեղափոխական խռովության սկիզբը1921 փետրվարի 25  Խորհրդային իշխանության հաստատումը Վրաստանում1921 փետրվարի 26  Դաշնակցականների հակահեղափոխական խռովության դեմ կռվելու նպատակով Դիլիջանում ստեղծվել է Հայաստանի հյուսիսային գավառների Ռազմահեղափոխական կոմիտե1921 մարտի 8  Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասներորդ համագումարը1921 մարտի 16  Մոսկվայում կնքվել է ՌԽՖՍՀ կառավարության և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության միջև1921 ապրիլի 2  Երևանն ազատագրվել է դաշնակցական խռովարարներից1921 ապրիլի 14  Լենինի պատմական նամակը Ադրրեջանի, Վրաստանի, Հայաստանի, Դաղստանի և Լեռնականների հանրապետության կոմունիստներին1921 ապրիլի 22  Ալեքսանդրապոլն ազատագրվել է թուրքական զավթիչներից1921 մայիսի 21  ՀԽՍՀ Հեղկոմը վերակազմվել է ՀԽՍՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի1921 հունիսի 24  ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի դեկրետը պարենմասնատրումը պարենհարկով փոխարինելու մասին1921 հունիսի 26- հուլիսի 13  Քաղաքացիական կռիվները Զանգեզուրում1921 հունիս  Հայաստանում ստեղծվել են առաջին Խորհրդային տնտեսությունները1921 օգոստոսի 21  Երևանում բացվել է Հայաստանի կոմերիտմիության առաջին համագումարը1921 օգոստոսի 22  Երևանում բացվել է Հայաստանի արհեստակցական միությունների առաջին համագումարը1921 սեպտեմբերի 21  ՀԽՍՀ ժողկոմխորհն ընդունել է դեկրետ Հայաստանում անգրագիտությունը վերացնելու մասին1921 սեպտեմբերի 29  ՌՍՖՍՀ Կենտգործկոմն ընդունել է դեկրետ «Լազարյան ճեմարանը Խորհրդային Հայաստանի կուլտուրայի տուն վերանվանելու և նրա բոլոր նյութական ու կուլտուրական արժեքները Խորհրդային Հայաստանի կառավարության տրամադրության տակ դնելու մասին»1921 հոկտեմբերի 13  Կարսի պայմանագիրը1921 դեկտեմբերի 1  Հայաստանում սկսվում են գյուղական, գավառակային և գավառային խորհուրդների առաջին ընտրությունները1921 դեկտեմբեր  Սկսվել է հայերի հայրենադարձությունը Խորհրդային Հայաստան1921  Սփյուռքում ձևավորվել է ռամկավար ազատականների կուսակցությունը1922 հունվարի 26  Երևանում բացվել է Հկ(բ)կ առաջին համագումարը1922 հունվարի 26  Երևանում բացվել է առաջին պետական դրամատիկական թատրոնը1922 հունվարի 30  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ բանվորների, գյուղացիների և կարմիրբանակայինների պատգամավորների խորհուրդների առաջին համագումարը1922 փետրվարի 3  ՀԽՍՀ խորհուրդների առաջին համագումարը հաստատել է ՀԽՍՀ առաջին սահմանադրությունը1922 փետրվարի 19  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասյան կոմունիստական կազմակերպությունների առաջին համագումարը1922 մարտի 12  Թիֆլիսում տեղի է ունեցել Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի Կենտգործկոմների ներկայացուցիչների լիազոր կոնֆերանսը, որը հաստատել է Անդրկովկասյան ֆեդերացիայի ստեղծման դաշնակցային պայմանագիրը1922 մարտի 27  Բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասնմեկերորդ համագումարը1922 նոյեմբերի 7  Երևանում բացվել է պետական հանրային գրադարանը1922 նոյեմբերի 7  Երևանում բացվել է պետական թանգարանը1922 նոյեմբերի 29  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների երկրորդ համագումարը1922 դեկտեմբերի 10  Բաքվում բացվել է Անդրկովկասյան խորհուրդների առաջին համագումարը, որը որոշել է ԱՍՍՖՀՄ-ն վերակազմել ԱՍՖՍՀ1922 դեկտեմբերի 30  Խորհուրդների համամիութենական առաջին համագումարում կազմավորվել է Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունը1923 հունվարի 29  տեղի է ունեցել Երևանի առաջին բանֆակի հանդիսավոր բացումը1923 մարտի 13  Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ երկրորդ համագումարը1923 մարտի 20  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասյան կոմունիստական կազմակերպությունների երկրորդ համագումարը1923 ապրիլի 16  ՀԽՍՀ ժողկոմխորհը որոշում ընդունել է Խորհչդային Հայաստանի պետկինո (հետագայում Հայկինո) ստեղծելու մասին1923 ապրիլի 17  Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասներկուերորդ համագումարը1923 մայիսի 5  լույս է տեսել ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի օրգան «Ավանգարդ» թերթի առաջին համարը1923 հունիսի 2  ՀԽՍՀ Կենտգործկոմը որոշում ընդունել է «Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան» սահմանելու մասին1923 դեկտեմբերի 1  Երևանում բացվել է Հայաստանի պետական կոնսերվատորիան1923 դեկտեմբերի 4  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների երրորդ համագումարը1924 հունվարի 21  Լենինի մահը1924 փետրվարի 26  ՍՍՀՄ Կենտգործկոմի որոշմամբ Ալեքսանդրապոլ քաղաքը վերանվանվել է Լենինական1924 մայիսի 5  Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ երրորդ համագումարը1924 մայիսի 13  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների երրորդ համագումարը1924 մայիսի 23  Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասներեքերորդ համագումարը1924 նոյեմբերի 7  Շարք է մտել Ղափանի պղնձաձուլարանը1925 մարտի 12  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդներիի հինգերորդ համագումարը1925 ապրիլի 27  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտը1925 հունիսի 21  Շիրակի ջրանցքի հանդիսավոր բացումը1925 նոյեմբերի 30  Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ չորրորդ համագումարը1925 դեկտեմբերի 5  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների չորրորդ համագումարը1925 դեկտեմբերի 18  Մոսկվայում բացվել է այաստանի կոմունիստական (բոլշևիկյան) կուսակցության համագումարները1926 մայիսի 16  Երևանի առաջին հիդրոէլեկտրակայանի գործարկումը1926 օգոստոսի 26  Բացվել է «Արզնի» առողջարանը1927 մարտի 20  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների հինգերորդ համագումարը1927 նոյեմբերի 13  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ հինգերորդ համագումարը1927 նոյեմբերի 21  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների հինգերորդ համագումարը1927 դեկտեմբերի 2  Մոսկվայում բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնհինգերորդ համագումարը1928 նոյեմբերի 1  Լենինականում բացվել է Հայաստանի պետական երկրորդ դրամատիկ թատրոնը1928 նոյեմբերի 17  Երևանում բացվել է Հայաստանի կոլտնտեսությունների առաջին համագումարը1928 նոյեմբերի 29  Տեղի է ունեցել Լենինականի տեքստիլ գործարանի և հիդրոէլեկտրակայանի գործարկումը1929 հունվարի 20  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ վեցերորդ համագումարը1929 ապրիլի 7  Բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների վեցերորդ համագումարը, որտեղ հաստատվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության զարգացման առաջին հնգամյա պլանը1929 նոյեմբերի 29  Բացվել է Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնը1929 նոյեմբերի 29  Տեղի է ունեցել Լենինական-Արթիկ երկաթգծի հանդիսավոր բացումը1930 մարտի 1  Սկսել է աշխատել Սարդարապատի մեքենատրակտորային կայանը1930 մայիսի 24  Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ յոթերորդ համագումարը1930 հունիսի 5  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների վեցերորդ համագումարը1930 հունիսի 26  Բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնվեցերորդ համագումարը1930 հուլիսի 25  ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմը որոշում ընդունել է ընդհանուր պարտադիր տարրական ուսուցում մտցնելու մասին1930 օգոստոսի 5  ՀԽՍՀ Կենտգործկոմը և ժողկոմխորհը որոշում ընդունել են ՀԽՍՀ գավառները վերացնելու մասին, Հանրապետությունը բաժանվել է 25 շրջանի1930 նոյեմբերի 1  ՀԽՍՀ ժողկոմխորհը որոշում ընդունել է ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտը վերակառուցելու և այն գիտությունների ինստիտուտ վերանվանելու մասին1930 նոյեմբերի 29  Բացվել է Փոքր Սարդարապատի ջրանցքը1931 փետրվարի 14  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների յոթերորդ համագումարը1932 հունվարի 3  Երևանում տեղի է ունեցել Մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հանդիսավոր բացումը1932 հունվարի 17  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ ութերորդ համագումարը1932 փետրվարի 23  Երևանում լույս է տեսել Հայաստանի խորհրդային գրողների ֆեդերացիայի օրգան «Գրական թերթի» առաջին համարը1932 ապրիլի 9  Կազմակերպվել են Հայաստանի խորհրդային գրողների միությունը, Խորհրդային Հայաստանի երաժիշտների միությունը, խորհրդային նկարիչների ու կերպարվեստի աշխատողների միությունը և խորհրդային ճարտարապետների միությունը1932 նոյեմբերի 5  Տեղի է ունեցել Երևանի երկրորդ հիդրոկայանի գործարկումը1932 նոյեմբերի 15  Տեղի է ունեցել Զորագէ սի հանդիսավոր գործարկումը1933 հունվարի 12  Գործարկվել է Երևանի տրամվայը1933 հունվարի 20  Տեղի է ունեցել ՀԽՍՀ պետական օպերայի հանդիսավոր բացումը1933 նոյեմբերի 29  Գործարկվել են Կիրովականի քիմիական կոմբինատը և Դավալուի (Արարատ) ցեմենտի գործարանը1934 հունվարի 10  Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ իններորդ համագումարը1934 հունվարի 15  Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների յոթերորդ համագումարը1934 հունվարի 27  Բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնյոթերորդ համագումարը1934 հուլիսի 12  լույս է տեսել ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի, Երքաղկոմի և ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի օրգան «Կոմունիստ» թերթի առաջին համարը1934 օգոստոսի 1  Բացվել է Հայաստանի խորհրդային գրողների առաջին համագումարը1934 սեպտեմբերի 6  Տեղի է ունեցել Ղափանի հարստացուցիչ ֆաբրիկայի հանդիսավոր բացումը1934 նոյեմբերի 5  Բացվել է Լենինականի մանկավարժական ինստիտուտը1934 նոյեմբերի 29  Գործարկվել է Երևան-Քանաքեռ երկաթգիծը1935 հունվարի 10  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհրդային ութերորդ համագումարը1935 մայիս  է կրան բարձրացավ «Պեպո» առաջին հայկական հնչուն կինոնկարը1935 հունիսի 19  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ պետական պատմական թանգարանը1935 հուլիսի 14  Տեղի է ունեցել ՍՍՀՍ գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղի (ԱրմՖԱՆի) հանդիսավոր հիմնադրումը1936 նոյեմբերի 19  Բացվել է ՀԽՍՀ խորհրդային իններորդ արտակարգ համագումարը1936 դեկտեմբերի 5  ՍՍՀՍ խորհրդների ութերորդ արտակարգ համագումարը հաստատել է ՍՍՀՍ նոր սահմանադրությունը1936 դեկտեմբերի 5  Շարք է մտել Քանաքեռի Հէ Կ-ը1937 մարտի 23  ՀԽՍՀ խորհուրդների իններորդ համագումարը հաստատել է Հայկական ՍՍՀ նոր սահմանադրությունը1937 մայիսի 26  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասներորդ համագումարը1937 նոյեմբերի 15  Տեղի է ունեցել Ստանիսլավսկու անվան ռուսական պետական դրամատիկական թատրոնի հանդիսավոր բացումը Երևանում1937 դեկտեմբերի 17  Տեղի են ունեցել ՍՍՀՍ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1938 հունիսի 2  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնմեկերորդ համագումարը1938 հունիսի 12  Տեղի են ունեցել Հայկական ՍՍՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1938 հուլիսի 12  Բացվել է ՀԽՍՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի առաջին նստաշրջանը1939 փետրվարի 26  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասներկուերորդ համագումարը1939 մարտի 10  Բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնութերորդ համագումարը1939 սեպտեմբերի 15  Սկսվել է «Սասունցի Դավիթ» է պոսի 1000-ամյակի տոնակատարությունը1939 հոկտեմբերի 20  Մոսկվայում բացվել է հայկական արվեստի տասնօրյակը1940 մարտի 11  Բացվել է Հկ(բ)կ տասներեքերորդ համագումարը1940 մարտ  Շահագործման է հանձնվել Երևանի Կիրովի անվան սինթետիկ կաուչուկի գործարանը1940 նոյեմբերի 24  Տեղի է ունեցել Լենինի հուշարձանի հանդիսավոր բացումը Երևանի Լենինի հրապարակում1941 մայիսի 10  Մոսկվայում սկսվել է հայ գրականության տասնօրյակը1941 մայիսի 25  Տեղի է ունեցել Մոսկվայի համամիութենական գյուղատնտեսական ցուցահանդեսի հայկական տաղավարի հանդիսավոր բացումը1941 հունիսի 22  Ֆաշիստական Գերմանիան հարձակվել է Խորհրդային Միության վրա, սկսվել է խորհրդային ժողովրդի Հայրենական մեծ պատերազմը1941 օգոստոսի 17  Հրապարակվել է Խորհրդային Հայաստանի գիտության, արվեստի ու գրականության մի խումբ աչքի ընկնող գործիչների դիմումը արտասահմանյան երկրների բոլոր հայերին՝ ֆաշիզմի դեմ պայքարելու համար1941 օգոստոսի 25  «Պրավդա»-ում լույս է տեսել առաջնորդող հոդված «Հայ ժողովուրդը Խորհրդային Միության ազատագրական պատերազմի մարտական մասնակիցն է » վերնագրով1941 դեկտեմբեր  Երևանում կազմավորվել է 89-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիան՝ գնդապետ Սիմոն Զաքյանի հրամանատարությամբ1942 հունվար  Կերչի թերակղզում, մարտական իրադրության մեջ, ձևավորվել է 390-րդ հայկական դիվիզիան, Հայաստանում գտնվող 409-րդ դիվիզիան համալրվելով հայ ռազմիկներով ու սպաներով, վերանվանվել է Հայկական դիվիզիա1942 ապրիլ  Հայաստանում ձևավորվել է 408-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիան1942  Հիմնադրվել է Լենինի անվան հայէլեկտրագործարանը1943 հոկտեմբերի 9  Թաման թերակղզու ազատագրման համար մղված մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար Գերագույն գլխավոր հրամանատարության հրամանով 89-րդ հրաձգային դիվիզիային շնորհվել է Թամանյան կոչում1943 նոյեմբերի 29  Բացվել է Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիան1944 մարտի 18  ՄարտաՇարք է մտել «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյունը, որը ստեղծվել է ր արտասահմանյան հայերի հավաքած միջոցներով1944 նոյեմբերի 20  Հիմնադրվել է արտասահմանի հետ մշակութային կապի հայկական ընկերությանը1945 հունվարի 12  Երևանում բացվել է Հայաստանի կոմպոզիտորների առաջին համագումարը1945 մարտ  Ռամկավար ազատական կուսակցության, Ամերիկահայ առաջադիմական միության և հնչակյան կուսակցության միջև կայացած համաձայնությամբ ստեղծվել է Ամերիկահայ ազգային խորհուրդ1945 մայիսի 9  Հայրենական մեծ պատերազմում խորհրդային ժողովրդի տարած հաղթանակի օրը1945 օգոստոսի 27  Երևանում բացվել է Հայաստանի խորհրդային նկարիչների միության առաջին համագումարը1945 հոկտեմբեր  Երևանում բացվել են գեղարվեստաթատերական և ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտները1946 մարտի 27  ՀԽՍՀ գերագույն խորհրդի Նախագահության հրամանագիրը ՀԽՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի և ՀԽՍՀ ժողովրդական կոմիսարիատները ՀԽՍՀ մինիստրությունների վերակազմելու մասին1946 հուլիսի 2  Արտասահմանից ներգաղթող հայերի առաջին խմբի ժամանումը Խորհրդային Հայաստան1947 հունվարի 4  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ երկրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1947 ապրիլի 30  ԱՄՆ-ում հրավիրվել է համաշխարհային հայկական կոնգրես1947 օգոստոսի 23  ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոյի որոշմամբ կազմակերպվել է ՍՄԿԿ Կենտկոմին կից մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական ֆիլիալը՝ Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության պատմության ինստիտուտը1947  Նյու Յորքում ձևավորվել է ամերիկահայ «Միջհայրենակցական միությունը»1948 նոյեմբերի 12  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնչորսերորդ համագումարը1949 մարտի 16  Բացվել է Հայաստանի թատերական ընկերության առաջին համագումարը1949 նոյեմբերի 11  Գործարկվել է Սևանի հիդրոէլեկտրակայանը1950  Շահագործման են հանձնվել Քանաքեռի ալյումինի և Երևանի պոլիվինիլացետատի գործարանները1951 փետրվարի 25  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ երրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1951 մարտի 20  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնհինգերորդ համագումարը1951  Շահագործման են հանձնվել Երևանի էլեկտրալամպերի գործարանը, բրդյա նուրբ գործվածքների կոմբինատը և Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը1952 սեպտեմբերի 20  Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնվեցերորդ համագումարը1952 հոկտեմբերի 5  Բացվել է ՍՄԿԿ տասնիններորդ համագումարը1952  Շահագործման են հանձնվել Շահումյանի շրջանի Լենինի անվան մետաքսի և Դաստակերտի պղնձամոլիբդենային կոմբինատները1953 ապրիլի 26  Ավարտվել է Գյումուշի հիդրոէլեկտրակայանի առաջին հերթի շինարարությանը1954 փետրվարի 14  Բացվել է ՀԿԿ տասնյոթերորդ համագումարը1955 մարտի 6  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ չորրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1955  Հիմնադրվել է Բեյրութի Հայկազյան քոլեջի հայագիտական ամբիոնը, ԱՄՆ-ում՝ Հայագիտական ազգային ընկերությունը1956 հունվարի 19  Բացվել է ՀԿԿ տասնութերորդ համագումարը1956 փետրվարի 14  Բացվել է ՍՄԿԿ քսաներորդ համագումարը1957 հունիսի 6  Ստեղծվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության խորհուրդ՝ ժողտնտխորհ1957 հոկտեբերի 11  լույս է տեսել «Երևան» (այժմ՝ «Երեկոյան Երևան») թերթի առաջին համարը1957 նոյեմբերի 17  Շահագործման է հանձնվել Երևան-Ախտա (այժմ՝ Հրազդան) երկաթուղին1958 հունվարի 25  Բացվել է ՀԿԿ տասնիններորդ համագումարը1958 նոյեմբերի 2  Գործարկվել է Արզնի-Շամիրամ ջրանցքի առաջին հերթը1958  Շահագործման են հանձնվել Երևանի մետաղահատ հաստոցների, Չարենցավանի (Լուսավանի) ներտաշ հաստոցների, երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների, Կիրովականի ճշգրիտ հաստոցների, Լենինականի հղկող հաստոցների գործարանները1959 հունվարի 10  Բացվել է ՀԿԿ քսաներորդ արտահերթ համագումարը1959 հունվարի 27  Բացվել է ՍՄԿԿ քսանմեկերորդ արտահերթ համագումարը1959 մարտի 15  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ հինգերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1959 նոյեմբերի 5  Գործարկվել է Աթարբեկյանի հիդրոէլեկտրակայանը1959 դեկտեմբերի 3  Երևանի կայարանամերձ հրապարակում տեղի է ունեցել «Սասունցի Դավիթ» արձանի հանդիսավոր բացումը1960 փետրվարի 10  Բացվել է ՀԿԿ քսանմեկերորդ համագումարը1960 փետրվարի 10  Ավարտվել է Ղարաբաղ-Ղազախ-Երևան գազամուղի շինարարությունը1960 սեպտեմբերի 26  Երևանում բացվել է Հայաստանի ուսուցիչների համագումարը1960 նոյեմբերի 30  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ հեղափոխության պետական թանգարանը1961 ապրիլի 29  Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսը1961 օգոստոսի 12  ՍՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի որոշումը «Սևանա լճի մակարդակը բնական պայմաններին մոտ բարձրության վրա պահպանելու նպատակով Արփա գետի ջրի մի մասը Սևանա լիճ շրջելու միջոցառումների մասին»1961 սեպտեմբերի 21  Բացվել է ՀԿԿ քսաներկուերորդ համագումարը1961 հոկտեմբերի 17  Բացվել է ՍՄԿԿ քսաներկուերորդ համագումարը1962 մայիսի 27  Նշվել է հայ գրերի ստեղծող և հայ դպրության հիմնադիր Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդյան 1600-ամյակը1962 հոկտեմբերի 12  Սկսվել է արտասահմանյան երկրներում ապրող հայերի նոր զանգվածային վերադարձը Խորհրդային Հայաստան1962 նոյեմբերի 9  Շարք է մտել Կիրովականի արհեստական մետաքսաթելի գործարանը1963 փետրվարի 13  Գործարկվել է Լուսավանի (Չարենցավանի) գործիքաշինական գործարանի կենտրոնական ձուլարանը1963 մարտի 17  Տեղի են ունեցել Հայկական ՍՍՀ վեցերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1963 ապրիլի 29  Գործարկվել է Երևանի ջերմաէլեկտրակայանի առաջին ագրեգատը1963 մայիսի 28  Գործարկվել է յոթնամյակի հսկաներից մեկը՝ Ագարակի պնղձամոլիբդենային կոմբինատը1963 հոկտեմբերի 26  Նշվել է Սայաթ-Նովայի ծննդյան 250-ամյակը1964 հունվարի 7  Բացվել է ՀԿԿ քսաներեքերորդ համագումարը1964 հունիսի 25  Երևանում հիմնադրվել է Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեն1965 ապրիլի 22  Հրապարակվել է ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշումը «Գիտության և արվեստի բնագավառում Հայկական ՍՍՀ պետական մրցանակներ սահմանելու մասին»1965 հունիսի 17  Երևանում բացվել է Ավետիք Իսահակյանի արձանը1965 նոյեմբերի 29  Երևանում բացվել է Միքայել Նալբանդյանի արձանը1966 մարտի 3  Բացվել է ՀԿԿ քսանչորսերորդ համագումարը1966 մարտի 29  Բացվել է ՍՄԿԿ քսաներեքերորդ համագումարը1966 հունիսի 1  Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի հրատարակումը կազմակերպելու միջոցառումների մասին ՀԿԿ Կենտկոմի և ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշումը1967 մարտի 19  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ յոթերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1967 նոյեմբերի 5  Երևանում գործարկվել է էլեկտրոնային օղակաձև արագացուցիչը1967 նոյեմբերի 28  Երևանում տեղի է ունեցել Ծիծեռնակաբերդի բարձունքի վրա կառուցված 1915 Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան-կոթողի բացումը1968 մայիսի 25  Տեղի է ունեցել Սարդարապատի ճակատամարտին նվիրված հուշարձանի հանդիսավոր բացումը1968 օգոստոսի 13  Շարք է մտել Մխչյանի ջրհան կայանը1968 հոկտեմբերի 16  Խորհրդային Հայաստանը պարգևատրվել է Լենինի երկրորդ շքանշանով1968 հոկտեմբերի 18  Նշվել է Երևանի հիմնադրման 2750-ամյակը1969 սեպտեմբեր  Նշվել է Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան 100-ամյակը1969 նոյեմբերի 18  Ընդունվել է որոշում՝ գիտության և տեխնիկայի բնագավառում Հայկական ՍՍՀ պետական մրցանակներ հիմնելու մասին1969 նոյեմբեր  Նշվել է Կոմիտասի ծննդյան 100-ամյակը1970 ապրիլ  Հայ ժողովուրդը տոնել է Լենինի ծննդյան 100-ամյակը1970 նոյեմբերի 23  Տեղի է ունեցել Հրազդանի լեռնաքիմիական կոմբինատի ցեմենտի գործարանի գործարկումը1970 նոյեմբեր  Լրացել է Հայաստանում Խորհրդային իշխանության հաստատման և Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կազմավորման 50-ամյակը, հանրապետությունը պարգևատրվել է «Հոկտեմբերյան հեղափոխության» շքանշանով1971 փետրվարի 25  Բացվել է ՀԿԿ քսանհինգերորդ համագումարը1971 մարտի 30  Բացվել է ՍՄԿԿ քսանչորսերորդ համագումարը1971 հունիսի 13  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ ութերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1971 հունիսի 25  Երևանում հանդիսավոր նշվել է հայկական օպերայի 100-ամյակը1971 դեկտեմբերի 17  Նշվել է Ալեքսանդր Սպենդիարյանի ծննդյան 100-ամյակը1972 մարտի 20  Հայկական ՍՍՀ Մինիստրների խորհրդին առընթեր Հայկական հեռագրական գործակալությունը վերակազմվել է պետական ինֆորմացիոն գործակալության՝ Արմենպրեսի1972 հոկտեմբերի 27  Ավարտվել է Հրազդանի պետական շրջանային էլեկտրակայանի առաջին հերթի շինարարությունը1972 նոյեմբերի 3  Գաբրիել Սունդուկյանի հուշարձանի բացումը Երևանում1972 դեկտեմբերի 12  Երևանում նշվել է ՍՍՀՄ կազմավորման 50-ամյակը1973 հունվարի 24  ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհուրդը որոշում է ընդունել հայ պարբերական մամուլի կենտրոնական արխիվ ստեղծելու մասին1973  Շահագործման են հանձնվել Իջևանի «Բենթոնիտ», Չարենցավանի լիզինի արտադրության, «Արզնի» հանքային ջրերի գործարանները, Երևանի կաշվի-գալանտերեայի, Կիրովականի կահույքի ֆաբրիկաները1974 հունիսի 14  Երևանում տեղի է ունեցել Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի արձանի հանդիսավոր բացումը1974 հունիսի 26  Երևանում տեղի է ունեցել Ալեքսանդր Թամանյանի արձանի հանդիսավոր բացումը1974 օգոստոս  Շահագործման է հանձնվել Հրազդանի պետական շրջանային էլեկտրակայանի վերջին՝ 4-րդ էներգաբլոկը1974 հոկտեմբերի 19  Երևանում ստեղծվել է ՍՍՀՍ առողջապահության մինիստրության կլինիկական ու փորձնական վիրաբուժության համամիութենական ինստիտուտ1974 նոյեմբերի 28  Շահագործման է հանձնվել Երևանի «Ռոսիա» կինոթատրոնը1975 հունվարի 10  Երևանում բացվել է Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարանը1975 հունիսի 15  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ իններորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1975 հոկտեմբերի 30  Նշվել է Ավետիք Իսահակյանի ծննդյան 100-ամյակը1976 հունվարի 20  Բացվել է ՀԿԿ քսանվեցերորդ համագումարը1976 փետրվարի 24  Բացվել է ՍՄԿԿ քսանհինգերորդ համագումարը1976 դեկտեմբերի 28  Շարք է մտել Հայաստանի ատոմային կայանի առաջին էներգաբլոկը1977 փետրվարի 18  Երևանում բացվել է ականավոր զորավար Գայի (Հայկ Բժշկյանցի) արձանը1977 մայիսի 18  Նշվել է Դերենիկ Դեմիրճյանի ծննդյան 100-ամյակը1977 օգոստոսի 13  ՀԿԿ Կենտկոմի, ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի ու ՀԱՄԽ որոշումը՝ աշխատանքային ակնառու նվաճումների համար Հայկական ՍՍՀ պետական մրցանակներ սահմանելու մասին1977 հոկտեմբերի 7  ՍՍՀՄ Գերագույն խորհրդի յոթերորդ (Արտահերթ) նստաշրջանը հաստատել է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրությունը1977 նոյեմբերի 4  Տեղի է ունեցել Տավուշի (Շամշադինի շրջան) ջրամբարի բացումը1978 ապրիլի 14  Հայկական ՍՍՀ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանը հաստատել է Հայկական ՍՍՀ սահմանադրությունը (Հիմնական օրենքը)1978 մայիսի 19  Նշվել է Ալեքսանդր Թամանյանի ծննդյան 100-ամյակը1978 մայիսի 31  Գործարկվել է Ազատի ջրամբարը (Արտաշատի շրջան)1978 հուլիսի 28  Սպիտակում տեղի է ունեցել Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միավորման 150-ամյակին նվիրված հուշակաոայցի հանդիսավոր բացումը1978 հոկտեմբերի 14  Երևանամ տեղի է ունեցել հանդիսավոր նիստ՝ նվիրված Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միավորման 150-ամյակին, Խորհրդային Հայաստանը պարգևատրվել է Լենինի երրորդ շքանշանով1978 նոյեմբերի 21  Նշվել է Ստեփան Շահումյանի ծննդյան 100-ամյակը1978  Շահագործման է հանձնվել Շամբի ՀԷԿը1979 հունվարի 17  Սկսվել է համամիութենական մարդահամարը1979 նոյեմբերի 19  Նշվել է Միքայել Նալբանդյանի ծննդյան 100-ամյակը1979 դեկտեմբերի 31  Գործարկվել է Հայաստանի ատոմակայանի երկրորդ էներգաբլոկը1979 դեկտեմբերի 31  Տեղի է ունեցել Արփա-Սևան թունելի վերջին երկու հատվածների միակցումը1980 փետրվարի 24  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ տասներորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1980 ապրիլի 11  Նշվել է Մարտիրոս Սարյանի ծննդյան 100-ամյակը1980 մայիսի 16  Նշվել է Դավիթ Անհաղթի ծննդյան 1500-ամյակը1980 հունիսի 27  ՀԿԿ Կենտկոմի և ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշումը՝ Հովհաննես Թումանյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Գաբրիել Սունդուկյանի, Միքայել Նալբանդյանի և Ստեփան Զորյանի անվան ամենամյա մրցանակներ սահմանելու մասին1980 սեպտեմբերի 16  Շարք է մտել Արփա-Սևան ստորգետնյա ջրամբարի գլխամասային հանգույցը՝ Կեչուտի ջրամբարը1980 նոյեմբերի 22  Սահմանվել են Մեսրոպ Մաշտոցի, Պետրոս Ադամյանի, Անանիա Շիրակացու, Խաչատուր Աբովյանի, Մարտիրոս Սարյանի և Կոմիտասի անվան մրցանակներ՝ մշակույթի և գիտության սփյուռքահայ առաջադեմ գործիչներին շնորհելու համար1980 նոյեմբերի 22  Գործարկվել է Ջողասի ջրամբարը1980 նոյեմբերի 24  Երևանում բացվել է սփյուռքահայերի ներկայացուցիչների ժողովը1980 նոյեմբերի 26  Երևանում տեղի է ունեցել Ալեքսանդր Մյասնիկյանի արձանի բացումը1981 հունվարի 22  Բացվել է ՀԿԿ քսանյոթերորդ համագումարը1981 փետրվարի 23  Բացվել է ՍՄԿԿ քսանվեցերորդ համագումարը1981  Շահագործման են հանձնվել Երևանի մետրոպոլիտենի առաջին հերթը, «Զվարթնոց» օդանավակայանը, շարք է մտել Մասիս-Նուռնուս երկաթուղագիծը1982 դեկտեմբերի 17  Հայ ժողովուրդը մեծ շուքով նշել է ՍՍՀՄ կազմակերպման 60-ամյակը1982  Նշվել է պրոֆեսիոնալ հեղափոխական Կամոյի ծննդյան 100-ամյակը1982  Շարք է մտել Իջևան-Դիլիջան երկաթուղագիծը՝ 30 կմ երկարությամբ1983  Շարք է մտել Սպանդարյանի հիդրոէլեկտրակայանը, Գորիս-Նախիջևան գազատարը1984 հոկտեմբերի 14-18  Տոնվել է Գլաձորի համալսարանի հիմնադրման 700-ամյակը1984  Ընդունվել է հանրակրթական և պրոֆեսիոնալ դպրոցի ռեֆորմի մասին օրենքը1984  Երևանում ամբողջությամբ շահագործման է հանձնվել Ծիծեռնակաբերդի մարզահամերգային համալիրը1985 փետրվարի 24  Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ տասնմեկերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները1985 ապրիլի 23  Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է «ՍՄԿԿ քսանյոթերորդ համագումարի հրավիրման և դրա նախապատրաստմանն ու անցկացմանն առնչվող խնդիրների մասին» հարցը1985 հոկտեմբերի 15  Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է «ՍՄԿԿ ծրագրի նոր խմբագրության նախագծի մասին» հարցը1985  Ավարտվել է Իջևան-Հրազդան երկաթուղագծի կառուցումը1986 հունվարի 24  Տեղի է ունեցել ՀԿԿ քսանութերորդ համագումարը1986 փետրվարի 25  Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ քսանյոթերորդ համագումարը1987 հունվարի 27-28  Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է վերակառուցման և կուսակցության կադրային քաղաքականության մասին հարցը1987 հունիսի 25-26  Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է «Կուսակցության խնդիրները է կոնոմիկայի կառավարման արմատական վերակառուցման ուղղությամբ» հարցը1987 նոյեմբերի 2-3  Տեղի է ունեցել Մեծ հոկտեմբերի 70-ամյակին նվիրված ՍՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի, ՍՍՀՄ Գերագույն խորհրդի և ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի համատեղ հանդիսավոր նիստը1987 նոյեմբերի 20  Նշվել է Սայաթ-Նովայի ծննդյան 275-ամյակը1988 փետրվարի 20  Արցախյան պատերազմի սկիզբ1988 դեկտեմբերի 7  Սպիտակի երկրաշարժ1990  Ղարաբաղյան շարժման ու ԽՍՀՄ փլուզման գործառույթների ներքո տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի ընտրությունները1990 օգոստոսի 23  «Հայաստանի անկախության մասին» հռչակագրի ընդունումից հետո, 1990 օգոստոսի 24-ն, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը որոշել է Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը վերանվանել Հայաստան, իսկ նորընտիր Գերագույն Խորհուրդը համարել Հայաստանի առաջին գումարման Գերագույն Խորհուրդ1991 սեպտեմբերի 21  Անցկացվել է Հայաստանի անկախության հանրաքվեն1991 սեպտեմբերի 23  ՀԽՍՀ Գերագույն խորուրդը հռչակել է Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը1991 հոկտեմբերի 16  Տեղի է ունեցել Հայաստանի նախագահական ընտրություններ, Հայաստանի նախագահի պաշտոնը ստանձնել է Լևոն Տեր-Պետրոսյանը1994 մայիսի 12  Արցախյան պատերազմի ավարտ1995 հուլիսի 5  Համաժողովրդական հանրաքվեով ընդունվել է Հայաստանի Սահմանադրությունը, տեղի են ունեցել Ազգային ժողովի ընտրություններ1996 սեպտեմբերի 22  Տեղի են ունեցել ՀՀ նախագահական երկրորդ ընտրությունները, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը վերընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնում1998 փետրվարի 3  Հանրապետության նախագահի՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի, հանրապետության բազմաթիվ այլ ղեկավարների և պատասխանատու աշխատողների հրաժարականը1998  Տեղի են ունեցել արտահերթ նախագահական ընտրություններ, որը կայացել է երկու փուլով։ Առաջին փուլում առավել ձայներ են ստացել երկու թեկնածուներ՝ Ռոբերտ Քոչարյանը և Կարեն Դեմիրճյանը։ Երկրորդ փուլի արդյունքներով ՀՀ նախագահ ընտրվել է Ռոբերտ Քոչարյանը1999  Կազմավորվել է Ազգային ժողովը1999 հոկտեմբերի 27  Տեղի է ունեցել Ազգային ժողովի ահաբեկչությունը, ահաբեկչական խմբի գործողությունների արդյունքում զոհվել են ՀՀ ԱԺ նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը, վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը և 6 այլ պետական գործիչներ ու ԱԺ պատգամավորներ, 8 մարդ վիրավորվել է, իսկ 91-ը՝ գերեվարվել1999 հոկտեմբերի 27  Կազմավորվել էնոր կառավարություն2003 փետրվարի 19  Տեղի են ունեցել նախագահական ընտրություններ, գործող նախագահը նորից դարձավ նախագահ2003 մայիսի 25  Տեղի են ունեցել Ազգային ժողովի ընտրություններ2005 նոյեմբերի 27  Հանրաքվեով ընդունվել է սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծը2007  Տեղի են ունեցել Ազգային ժողովի ընտրություններ2008 փետրվարի 19 Տեղի են ունեցել նախագահական ընտրություններ, Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնը ստանձնել է Սերժ Սարգսյանը2012 մայիսի 6  Ազգային ժողովի ընտրություններ2013 փետրվարի 18  Տեղի են ունեցել ՀՀ նախագահական ընտրություններ2015 դեկտեմբերի 6  Տեղի է ունեցել սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվե, որի արդյունքներով Հայաստանը անցավ կառավարման խորհրդարանական համակարգին2016 ապրիլի 2-5  Քառօրյա պատերազմ2017 ապրիլի 2  Ազգային ժողովի ընտրություններ2018 ապրիլի 23-ից-մայիսի 8  Թավշյա հեղափոխություն2018 մայիսի 8  Հայաստանի վարչապետ է դարձել Նիկոլ Փաշինյանը2018 դեկտեմբերի 9  Անցկացվել են արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ2020 սեպտեմբեր 27  44-օրյա պատերազմի սկիզբ2020 նոյեմբերի 10  44-օրյա պատերազմի ավարտը2021 հունիսի 20  Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններ (2021)2022 սեպտեմբերի 13  Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2022) սկիզբ

 Ծանոթագրություններ 

 Աղբյուրներ 
 ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կատեգորիա:Ժամանակագրություններ
Կատեգորիա:Հայ պատմագիտություն