Լեռնահայաստանի հանրապետություն

Լեռնահայաստանի հանրապետություն (առավել հաճախ՝ Լեռնահայաստան), ինքնահռչակ պետություն, որը ընդգրկում էր ժամանակակից Հայաստանի Վայոց Ձորի և Սյունիքի մարզերի, ինչպես նաև ժամանակակից Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության որոշ տարածքներ։ Պետության հռչակումն իրականացվել է Գարեգին Նժդեհի և նրա դաշնակիցների կողմից՝ տեղի ազգային ջոկատների աջակցությամբ՝ Փետրվարյան ապստամբության ճնշումից հետո։

 Պատմություն 
ձախից|մինի|Լեռնահայաստանի Հանրապետության կառավարիչ՝ Գարեգին Նժդեհ
1920 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Տաթևի վանքում հրավիրվեց համազանգեզուրյան առաջին համագումարը։ Որոշվեց Զանգեզուրը ժամանակավորապես հռչակել անկախ պետություն, մինչև պարզ կդառնար Հայաստանի Հանրապետությանը միանալու հնարավորությունը։ Նորաստեղծ հանրապետության սպարապետ դարձավ Գարեգին Նժդեհը։

1921 թվականի ապրիլի 26-ին դարձյալ Տաթևի վանքում կայացավ համազանգեզուրյան երկրորդ համագումարը, որը երկրամասը կոչեց Լեռնահայաստան։ Սպարապետ Նժդեհը դարձավ վարչապետ և պարգևատրվեց «Խուստուփյան արծիվ» շքանշանով։ Համագումարի կազմը (95 մարդ) հայտարարվեց Լեռնահայաստանի պառլամենտ։ Լեռնահայաստանը վերանվանվեց Հայաստանի Հանրապետություն՝ Սիմոն Վրացյանի վարչապետությամբ։ Նման անվանումն ուղղակի հակադրվում էր Խորհրդային Հայաստանին և մարտահրավեր էր նետում նրան։

Նորանոր դիմումներ էին արվում Նժդեհին և շարունակվում բանակցությունները նրա հետ՝ կռվին վերջ տալու պայմանների շուրջը։ Այդ պայմանների բավարարման նպատակ ուներ ՌԿ(բ) կ Կովկասյան բյուրոյի պլենումի 1921 թվականի հունիսի 3-ի որոշումը, որով Հայաստանին հանձնարարվում էր հայտարարություն անել այն մասին, որ Արցախը պատկանում էր Խորհրդային Հայաստանին։

Այդ ժամանակ Զանգեզուրի գոյամարտը Խորհրդային Անդրկովկասում «հակահեղափոխական» պայքարի վերջին օջախն էր, որի մարումը կարևոր նշանակություն ուներ Խորհրդային Ռուսաստանի համար՝ Անդրկովկասի վրա իր ազդեցությունը ամրապնդելու տեսակետից։

Հաշտության խաղաղ միջոցներ գտնելու հետ մեկտեղ խորհրդային ուժերը պատրաստվում էին վճռական մարտական գործողությունների։ Այդ ուժերը (Կովկասյան առանձին բանակը արևելքից՝ Ադրբեջանից, և կարմիր բանակի Երևանյան խմբավորումը արևմուտքից) 1921 թվականի հունիս-հուլիսին զարգացրին ռազմական գործողությունները Զանգեզուրի պաշտպանների դեմ։ Հուլիսի կեսերին Գարեգին Նժդեհը փոքրաթիվ մասնակիցներով թողեց Սյունիքի և Հայաստանի սահմանները, հայտարարելով, որ եթե Սյունիքը չմնա Հայաստանին, ինքը կվերադառնա պայքարը շարունակելու համար։

Հայերի համար, Զանգեզուրի գոյամարտը ազգային-ազատագրական պայքարի դրսևորում էր, որը մղվում էր երկրամասը Ադրբեջանի մաս կազմելու վտանգից պաշտպանելու համար։

Պատմաբանների կարծիքով, Գարեգին Նժդեհի ղեկավարությամբ Զանգեզուրի գյուղացիության մղած գոյամարտն ունի պատմական նշանակություն։ Ըստ նրանց, այս գոյամարտի շնորհիվ է, որ այսօր Զանգեզուրը մաս է կազմում այսօրվան Հայաստանին։

 Վարչական բաժանում 
Լեռնահայաստանը բաժանված էր 6 շրջանների։

 Բուն-Զանգեզուրի շրջան
 Տաթևի ձոր
 Ղափանի շրջան
 Դարաբասի ձոր
 Սիսիանի շրջան
 Գենվազի շրջան

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի պատմություն
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Հայկական հանրապետություններ
Կատեգորիա:Նախիջևանի պատմություն
Կատեգորիա:1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Նախկինում գոյություն ունեցած չճանաչված պետություններ
Կատեգորիա:1921 կազմալուծումներ