Խորգոմ

Խորգոմ (ներկայում պաշտոնական անունն է՝ Դիլքայա, , հայտնի է նաև Խարգոմ, Խոռգոմ, Հյուրգոմ, Հյուրգոն, Հորգոմ անուններով), նախկին հայկական, ներկայում քրդաբնակ բնակավայր պատմական Վասպուրական նահանգի Հայոց ձոր գավառի Արտամետ շրջանում՝ Վանա լճի ափին, Անգղ գետի աջ ափին, ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Վանի նահանգի Էդրեմիտ շրջանում։ Տեղակայված է ծովի մակերևույթից 1655 մ  միջին բարձրության վրաՍամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, «Հայոց ձոր, Հայաստանի պատմություն գրքաշար, հատոր Ա», Երևան 2015 թվական, էջ 105-113։

 Պատմություն 
Խորգոմ բնակավայրն ունի հազարամյակների պատմություն։ Գյուղի տարածքում հայտնաբերվել են Վանի թագավորության արքա Իշպուինի որդի Մենուայի թողած սեպագիր արձանագրությունը, որը պատմում է նշանավոր ինչ-որ կառույցի մասինԱդոնց Ն., Հայաստանի պատմություն, Երևան, 1972թ., էջ 162։Aрутюнян H., Kорпус урартских клинообразных надписей, Eреван, 2001, ст. 118-119.։

Գյուղի մասին առավել շատ տեղեկություններ են հայտնի սկսած միջնադարից։ Խորգոմի պատմամշակութային հուշարձանների մեծ մասը թվագրվում է հենց միջնադրով։

1894-1896 թվականներին Օսմանյան կայսրության հայ ազգաբնակչության նկատմամբ կատզանգվածային ջարդերի հետևանքով Խորգոմում սպանվում է 34 հայ«Հնչակ», 1896, թիվ 16, 10 օգոստսի, էջ 123։։

1900-ական թվականներին Խորգոմը եղել է հայ ազատագրական պայքարի կարևոր կենտրոններից. գյուղի նավահանստով են տեղափոխել ֆիդայական խմբերի համար նախատեսված զինամթերքը։ Վան և Մուշ գնացող ֆիդայական խմբերն ու փախստականները նույնպես անցել են ԽորգոմովԱրամ, Յուշեր, «Հայրենիք», 1923, թիվ 10, էջ 133։Արամ, Յուշեր, «Հայրենիք», 1923, թիվ 10, էջ 304։։

 Հայոց ցեղասպանություն 
Խորգոմ գյուղը Օսմանյան Թուրքիայի այլ հայկական բնակավայրերի թվում ենթարկվեց պետական մակարդակով իրականացվող ցեղասպանության, որի հետևանքով ավերվեց և զրկվեց բնիկ բնակիչներից։ Գյուղի բնակչության մեծ մասը սպանվել է ցեղասպանության ժամանակ։ Կենդանի մնացած խորգոմցիները գաղթում են տարբեր բնակավայրեր։ Հայտնի է, որ Խորգոմի բնակիչ Ալեքսան Կազարյանի 15 անձից բաղկացած ընտանիքի կենդանի մնացած 7 անդամը և Գևորգ Պարոնյանի 10 անձից կազմված ընտանիքի կենդանի մնացած 5 անդամը բնակություն են հաստատել Բաքվի Հայոց գյուղ (հետագայում կոչվել է Արմենիքենդ) հայկական թաղամասումՀայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում, վերապրածների վկայություններ, հ. 1, Երևան, 2012 թ. էջ 163-164։։ Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածների տարբեր ճամբարներում են գտնվել նաև բազմաթիվ խորգոմցիներ։ Մասնավորապես Բաղդադի Պագուպայի ճամբարում են եղել Խորգոմի բնակիչներ Միհրան Գասպարյանն ու նրա տիկին Մաքրուհին«Կոչնակ Հայաստանի», 1919թ., թիվ 16, էջ 508։։ 1919 թվականին Թիֆլիսի ամերիկյան հայանպաստ  հանձնախմբի ցանկում են եղել խորգոմցիներ Երեմ Խանիկյանի (ընտանիքի 4 անդամ), Գյուլուզար Կուդոյանի (ընտանիքի 5 անդամ), Ատոմ Ատոյանի (ընտանիքի  անդամ), Էպրո Պատուրյան-Մանուկյանի (ընտանիքի 2 անդամ), Նշան Տ. Սիմոնյանի (ընտանիքի 7 անդամ), Ահարոն Հոնայանի (ընտանիքի 8 անդամ) ընտանիքները«Կոչնակ Հայաստանի», 1919թ., թիվ 34, էջ 1103։։

 Բնակչություն 
Խորգոմը մինչև Հայոց ցեղասպանությունը դարեր շարունակ եղել է Վանի տարածաշրջանի բացառապես հայերով բնակեցված գյուղերից։ Մեծ եղեռնի հետևանքով բնակավայրը հայաթափվել է։ Քրդական բնակչությունը Խորգոմում է հաստատվել սկսած 1920-ական թվականներից։ Բնակչության թվաքանակի մասին վիճակագրական տեղեկություններ են պահպանվել 19-րդ դարի սկզբից։ Ստորև ներկայացված է Կարմրաքար գյուղի բնակչության թվաքանակն ըստ տարիներ և ազգության.

 Տարեթիվ  Հայկական տուն  Հայեր  Քրդական տուն  Քրդեր  Ծանոթագրություն 19-րդ դարի սկիզբԻնճիճյան Ղ., Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի, հ. Ա, Վէնէտիկ, 1806թ., էջ 144։  30        1855Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 468, ց. 1, գ. 3, թ. 1։  32  177      1873Տևկանց Ե., Յիշատակաց ծրար մը, «Արաքս», 1893, էջ 223։  20        1883Միրախորեան Մ., Նկարագրական ուղեւորութիւն հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի, մաս Ա, Կ.Պօլիս, էջ 125-126։  35        1895«Արարատ», 1896թ., Ե, էջ 247։  40        1897Mаевский B., Bанский вилает, Tифлис, 1901, ст. 263.  45        1909«Հորիզոն», 1913, թիվ 12, էջ 3։  60  353      Այլ տվյալներով՝ 57 հայկական տուն (354 մարդ՝ 168 ար., 186 իգ.)Ա-Դո, Վանի, Բիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթները, Երեւան, 1912թ., էջ 47։ 1914Ա-Դո, Մեծ դէպքերը Վասպուրականում 1914-191 թւականներին, Երեւան, 1917թ., էջ 18Векгульянц Р., По Турецкой Армении, Ростов на Дону, 1914 г., ст. 93.«Սիոն», 1967թ., թիվ 5-6, էջ 228։  65  435      1915 թ.-ի նոյեմբերԿ.Խ. Նամակ Վանից, «Վան-Տոսպ», 1915թ., թիվ 3, 13 դեկտեմբեր, էջ 14։     2      1916 թ.-ի հոկտեմբեր«Աշխատանք», 1916թ, թիվ 52, 29 հոկտեմբեր, էջ 3։    21      10 բնիկ հայեր, 10 Աթանանց գյուղից գաղթած հայեր 1990        824  2000        1140  2011        1095  2012        1017  2013      150  944 

Խորգոմ գյուղում են ծնվել բազմաթիվ հայտնի և ականավոր հայեր, այդ թվում՝ աշխարհահռչակ նկարիչ Արշիլ ԳորկինՄելիքեան Ն., Ամերիկահայ նկարիչ Արշիլ Գորկին օտարների գնահատմամբ, 2008, «Վարագ», թիվ 55, էջ 46-50։Ստեփանյան Գ., Կենսագրական բառարան, հ. Ա, Երևան 1973թ., էջ 252։Ով ով է. հայեր, հ. 1, էջ 290։։

 Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Խորգոմ գյուղը հարուստ է եղել պատմամշակութային հուշարձաններով։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր