Լինուքս

Լինուքս, օպերացիոն համակարգերի համար բաց ելակոդով միջուկ, ինչպես նաև այդ միջուկի հիման վրա ստեղծված օպերացիոն համակարգերի ընտանիք։ Լինուքսը աշխարհում ամենատարածված օպերացիոն համակարգերից մեկն էOperating System Market Share Worldwide։ Լինուքս օպերացիոն համակարգերից շատերը օգտագործում են նաև ԳՆՈՒ նախագծի շրջանակներում ստեղծված համակարգային (սիստեմային) ծրագրերը։ Լինուքսը ազատ ծրագրային ապահովման և բաց ելակոդով ծրագրերի ստեղծման վառ, ամենաերկարատև և մեծամասշտաբ օրինակն է։

Ի տարբերություն այլ օպերացիոն համակարգերի մեծամասնությանը, Լինուքսը չունի մեկ պաշտոնական տարածվող թողարկում, փոխարենը տարբեր կազմակերպություններ, կրթական և գիտահետազոտական հիմնարկներ կամ պարզապես էնտուզիաստների խմբեր ստեղծում են իրենց տարբերակները՝ բաշխումները (distributions)։

Լինուքս բաշխումների մեջ հաճախ են մտնում ՕՀ-ն լրացնող և կիրառական ծրագրերը, որոնք թույլ են տալիս տեղադրումից անմիջապես հետո ունենալ աշխատանքին պատրաստ լիարժեք, բազմաֆունկցիոնալ օպերացիոն միջավայր։

Ի սկզբանե ստեղծվելով և օգտագործվելով էնտուզիաստ անհատների կողմից անհատական համակարգիչների վրա Լինուքսը ժամանակի ընթացքում ստացավ աջակցություն այնպիսի կորպորացիաների կողմից ինչպիսիք են Լենովո, Այ-Բի-Էմ, Hewlett-Packard, Օրաքլ, Ամազոն, Dell, Գուգլ և Մայքրոսոֆթ դառնալով հայտնի ՕՀ սերվերների համար։

2006 թ. աշնան տվյալներով, հոսթինգ տրամադրող ամենաառաջատար ընկերություններից մոտ 90%-ի սերվերներն այսօր աշխատում էին Լինուքս ՕՀ-ի որևէ տարբերակովTop500.org Top500 OS chart , վերցված է 31 հոկտ․ 2010 թ․։]։

Լինուքսն ավելի լայնորեն է ձևափոխվել տարբեր պլատֆորմների համար, քան որևէ այլ օպերացիոն համակարգhttp://www.freeos.com/articles/4737/։ Այն օգտագործվում է տարբեր սարքերի վրա՝ գերհամակարգիչներից մինչև բջջային հեռախոսներ, և ցանցային սարքերից մինչև տիեզերանավեր։ Օգտվողի համար ավելի հասանելի դառնալով՝ Լինուքսը հանրամատչելի է դառնում անձնական համակարգիչների շուկայում։

 Պատմություն 
 ԳՆՈՒ նախագիծը 
1983 թ․ Ռիչարդ Սթոլմանը հիմնադրել էր ԳՆՈՒ նախագիծը։ Այդ նախագծի նպատակն էր ստեղծել ավարտուն POSIX-համատեղելի, UNIX-անման օպերացիոն համակարգ, կազմված միայն ազատ ծրագրային ապահովումից։

1990-ականների սկզբերին ԳՆՈՒ-ն ստեղծել էր համակարգի անհրաժեշտ բաղադրամասերը՝ գրադարանները, կոմպիլյատորները, տեքստային խմբագրիչները, UNIX-shell-ը, բայց պակասում էր հիմնական բաղադրիչը՝ kernel-ը, ՕՀ-ի միջուկը։ 1990 թվականին ԳՆՈՒ նախագիծը սկսեց աշխատանքներ Mach microkernel-ի վրա հիմնված GNU Hurd միջուկը ստեղծելու ուղղությամբ, սակայն Mach-ի կառուցվածքի առանձնահատկությունները բերում էին դժվարությունների, և գործընթացը դանդաղ էր առաջ գնումOverview of the GNU System։

 Լինուքսի ծնունդը 
մինի|աջից|190px|Լինուս Տորվալդս - Լինուքս միջուկի ստեղծողը.
Այդ նույն ժամանակ, 1991 թ. մեկ այլ միջուկի վրա էին սկսվել աշխատանքները՝ Հելսինկիի համալսարանի ֆին ուսանող Լինուս Տորվալդսի կողմից։
Ի սկզբանե Տոռվալդսը իր համակարգչի վրա օգտագործում էր Մինիքս համակարգը, որը ստեղծել էր Էնդրյու Տանենբաումը իր ուսանողներին օպերացիոն համակարգերի նախագծումը դասավանդելու համար։ Սակայն Տանենբաումը չէր թույլատրում ուրիշներին փոփոխություն մտցնել Մինիքսի մեջ, ինչը և դրդեց Տոռվալդսին Մինիքսի փոխարինումը ստեղծելուն։

Ի սկզբանե Տոռվալդսը իր միջուկը "Freax" էր անվանում՝ անգլերեն free - ազատ/անվճար և freak - խենթ բառերի միախառնումից, վերջում ավելացնելով X տառը, ինչը հաճախ օգտագործվում էր UNIX-անման համակարգերի անվանումներում։ "Linux" անվանումը հորինեց Արի Լեմմկեն, ով Ֆիննական Համալսարանի Ցանցին պատկանող FTP սպասարկուի վարչապետն էր (FTP server administrator)։ Linux անվանումը նա հորինեց ֆայլերի պանակի համար, որտեղից Տոռվալդսի ստեղծած միջուկը առաջին անգամ հնարավոր դարձավ ներբեռնել։

 Արտասանությունը 
Լինուքս բառի ճիշտ արտասանությունը երկար ժամանակ քննարկվում էր։ 1992 թվակաան Տոռվալդսը բացատրել է, որ ինքը այն արտասանում է ինչպես՝  Torvalds has made available an audio sample which indicates his own pronunciation, in English () ─  ─ and Swedish () ─ ։

 Անվանման հետ կապված տարաձայնությունները 
Ազատ և բաց կոդով ծրագրային ապահովման համայնքում (community) երկար տարիներ շարունակվում են քննարկումներն և վեճերը կապված անվանման հետ։

Նույնպես Ռիչարդ Սթոլմանի կողմից հիմանդրված Ազատ ծրագրային ապահովման հիմնադրամի (FSF- Free Software Foundation) կարծիքով, այդ օպերացիոն համակարգերը պետք է անպայման անվանվեն GNU/Linux, քանի որ նրանք հիմնված են GNU նախագծի շրջանակներում ստեղծված բազմաթիվ ծրագրերիի վրա, իսկ Linux-ն ընդամենը GNU օպերացիոն համակարգի միջուկի հնարավոր իրականացումներից մեկն է։ Այսպիսով Linux-ի վրա հիմնված ՕՀ-ները, նրանք դիտարկում են ինչպես GNU տարբերակ։
Բացի թվարկված պատճառներից FSF-ը բերում է մի շարք այլ պատճառներ, օրինակ այն, որ ավելի լայն շրջանակներում և բիզնեսում տարածվելուց հետո մոռացվելու է, որ Linux-ը համայնքի (community) աշխատանքի, համագործակցության և փիլիսոփայության արդյունք է։

Լինուս Տոռվալդսն ինքը գտնում է, որ անվանումը այդքան կարևոր չէ, իսկ մարդկանց ՕՀ-ն GNU/Linux անվանել պարտադրելու գաղափարն անվանում է անհեթեթ։

Իրականում սակայն, պարզապես Լինուքս անվանումը շատ ավելի լայն է տարածված լրատվամիջոցներում և մարդկանց մեջ, իսկ GNU/Linux անվանումը առօրյա կյանքում օգտագործում են միայն սակավաթիվ էնտուզիաստները և շարժման փիլիսոփաները։
"GNU" բառը բացակայում է նույնիսկ բազմաթիվ տարածոների (distributive) պաշտոնական անվանման մեջ։ Այստեղ լայն տարածված տարածոներից աչքի ընկնող բացառություն է Knoppix-ը, որը պաշտոնապես իր անվանման մեջ ունի GNU բառը։

Բազմաթիվ սկսնակների համար այս անվանման անորոշությունը խնդիրներ է առաջացնում։ Դեպքերի մեծամասնությունում, առօրեում, երբ ասում են Linux՝ ի նկատի ունեն GNU/Linux օպերացիոն համակարգերը, իսկ երբ խոսքը միջուկի մասին է, դա հատուկ նշվում է՝ Linux միջուկ կամ Linux kernel։ 
Գրականության մեջ հեղինակները խառնաշփոթից խուսափելու համար նշում են, թե ինչ ի նկատի ունեն Linux բառը գործածելիս։

 Տես նաև 
 Անդրոիդ
 Ուբունտու
 Ջենթու Լինուքս
 Լինուքս Մինթ
 ChromeOS
 Linux From Scratch
 X Window System
 Raspberry Pi

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Լինուքս միջուկ
 Անդրոիդ օպերացիոն համակարգ
 Քրոմ օպերացիոն համակարգ
 Ուբունտու օպերացիոն համակարգ
Կարգիչներ
 Լենովո
 Դել
 Քրոմբուքեր
 Սիստեմ76
 Փայնբուք
 Սթար Լաբս Սիսթեմս
 Ջունո
 Քուբունթու ֆոկուս
 DC-ROMA RISC-V LAPTOP II - DeepComputing
 Framework
 NVIDIA DGX Spark
 Raspberry Pi
 TUXEDO Computers
 NovaCustom
 Laptop with Linux
 Slimbook

Կատեգորիա:Ազատ ծրագրային ապահովում
Կատեգորիա:Լինուքս
Կատեգորիա:Հաշվարկման հարթակներ
Կատեգորիա:Օպերացիոն համակարգեր