Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն

250px|մինի|Սարսանգի ջրամբարը Մարտակերտի շրջանում
250px|մինի|Ջրվեժ Քարքառ գետի վրա
250px|մինի|Քարքառ գետի կիրճը, Քարինտակ գյուղի մոտ
Արցախի աշխարհագրություն, Արցախի Հանրապետության աշխարհագրական դիրքի, ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների, դրանց առանձնահատկությունների, բնակլիմայական պայմանների ամբողջությունը։ Արցախի Հանրապետությունը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում։ Հիմնականում ունի լեռնային մակերևույթ։ Համեմատաբար ցածրադիր ու հարթավայրային են հարավը և արևելքը։ Արաքս գետի երկայնքով տարածվում են Արցախի դաշտավայրերը։

Արցախի մակերևույթը կտրտված է բազմաթիվ լեռնաշղթաներով։ Հյուսիսում Մռավի, հյուսիս-արևմուտքում՝ Արևելյան Սևանի լեռնաշղթաներն են, արևմուտքում՝ Սյունիքի բարձրավանդակը, կենտրոնական հատվածում՝ Արցախի լեռնաշղթան, որից դեպի արևելք են տարածվում մի շարք մանր լեռնաճյուղեր։

Այս տարածաշրջանը համարվում է սեյսմիկ ակտիվ գոտի։

 Լեռնագագաթներ 
Բարձր լեռնագագաթներն են՝
 Գոմշասար 3724 մ
 Գժասար 3616 մ
 Մռավսար 3341 մ
 Կուսանաց 2832 մ
 Մեծ Քիրս 2724 մ
 Դիզափայտ 2476 մ

 Խոշոր գետեր 
 Թարթառ (Տրտու)
 Հագարի ( Հակարի, պատմ.Աղավնո)
 Խաչենագետ
 Կարկառ
 Վարանդա
 Իշխանագետ

 Վարչական շրջաններ 

Ըստ վարչատարածքային բաժանման Արցախի Հանրապետությունը կազմված է հետևյալ միավորներից՝
 Մայրաքաղաք Ստեփանակերտ
 Քաշաթաղի շրջան
 Շուշիի շրջան
 Հադրութի շրջան
 Մարտունու շրջան
 Ասկերանի շրջան
 Մարտակերտի շրջան
 Շահումյանի շրջան։

Շահումյանի շրջանն ամբողջությամբ, Մարտակերտի ու Մարտունու շրջանների արևելյան որոշ հատվածներ այժմ գտնվում են ադրբեջանական վերահսկողության տակ։ Հայկական պետության տիրապետության տակ է գտնվում Աղդամի շրջանի արևմտյան հատվածը։

 Կլիմա 
Արցախի կլիման չափավոր մերձարևադարձային է։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը +11 °C է։ Ամենատաք և արևոտ ամիսների՝ հուլիսի և օգոստոսի միջին ջերմաստիճանն է համապատասխանաբար՝ +22 °C և +21 °C։ Ձմեռային ամիսներին միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -1-ի և 0 °C միջև։ Բարձրադիր շրջաններում ձմռան եղենակը հաճախ բավական ցուրտ և ձյունառատ է։ Ջերմաստիճանի նվազագույնը՝ -23 °C։ Ամառային ամիսներին ջերմաստիճանի առավելագույնը 32-37 °C և 40 °C է համապատասխանաբար բարձրադիր և ցածրադիր շրջաններում։ Տարեկան տեղումների քանակը բարձրադիր վայրերում 560-840 մմ է, ցածրադիր վայրերում՝ 410-480 մմ։ Գարնանը, հատկապես մայիս և հունիս ամիսներին՝ առավելագույն տեղումների ժամանակ, հաճախ են լինում հեղեղներ և կարկտահարություն։ Բացի այդ՝ բարձրադիր վայրերում տարվա 100-ից 125 օրը մառախլապատ է։

 Բնություն 
Արցախի տարածքի շուրջ 35 տոկոսը ծածկված է անտառներով։ Հատկապես բարձրադիր՝ 1.500-2.250 մ բարձրության վրա գտնվող շրջանները։ Հաճախ հանդիպում են նաև հին թթաստաններ, որոնք վկայում են հին ժամանակներում արցախցիների գլխավոր արհեստներից մեկի՝ մետաքսագործության մասին։ Ցածրադիր վայրերի սարալանջերը ծածկված են թփուտներով և մարգագետիններով։ Դաշտավայրերի կլիման կիսաանապատային է։ Երբեմն հանդիպում են նաև լերկ ժայռուտներ (հատկապես Դիզակում)։ Արցախի կենդանական աշխարհում հանդիպում են գորշ արջեր, եղնիկներ, քարայծեր, լուսաններ և այլն։

 Գրականություն 
 Габриелянц Г.А., Джрбашян Р.Т., Мелконян Р.Л., Мелик-Адамян Г.У. и др. Геология и минеральные ресурсы Нагорно-Карабахской Республики. Ереван- Степанакерт, Зангак-97, 2011 - 288 с. 

 Արտաքին հղումներ 
 Արցախի Հանրապետության արտգործնախարար․ «ԼՂՀ աշխարհագրական դիրքը, կլիման, օգտակար հանածոները, բուսական ու կենդանական աշխարհը։»