Արագած

Արագած, հրաբխային քառագագաթ լեռ է, Հայկական լեռնաշխարհում՝ Հայաստանի կենտրոնական հատվածում՝ Արագածոտնի և Շիրակի մարզերի սահմանագլխին։ Ամենաբարձր կետը հյուսիսային գագաթն է, որն ունի 4090 մետր բարձրություն և հանդիսանում է Հայաստանի ամենաբարձր գագաթը։ Այն շրջապատից մեկուսացած, վահանաձև փռված լեռնազանգված է՝ մոտ 200 կմ շրջագծով։ Հովհարաձև տարածված լանջերի հետ միասին գրավում է մոտ 4000 կմ² տարածություն Արարատյան ու Շիրակի դաշտերի, Ախուրյան ու Քասախ գետերի միջև։ Երեք կողմից նրան հարևան են հյուսիսից՝ Շարայի, արևելքից՝ Արայի, հարավ-արևմուտքից՝ Մեծ Արտենի լեռները։ Եղել է պատմական Մեծ Հայքի Արագածոտն, Շիրակ և Նիգ գավառների սահմաններում։

 Ստուգաբանություն և անվանում 
Արագած անվան ծագումը կապում են Հայկի որդի Արամանյակի կամ էլ Արա Գեղեցիկ արքայի անունների հետ (Արագած՝ Արայի գահ):

 Աշխարհագրություն և երկրաբանություն 
Արագածը վաղ անցյալում եղել է աշխարհի խոշորագույն հրաբուխներից մեկը։ Ունի 400 մ խորությամբ և 3 կմ տրամագծով հսկա խառնարան, որի քայքայված պատերի մնացորդները կազմում են լեռան չորս կատարները։ Խառնարանը հարավարևելյան կողմից բաց է և կապվում է շրջապատին գետակների ու ջրվեժների միջոցով։ Կատարները դասավորված են կիսաշրջանաձև և կազմում են 270 աստիճանի աղեղ։ Ամենաբարձրը հյուսիսային կատարն է (4090.1 մետր)։ Արևմտյան գագաթն ունի 3995,3 մետր, արևելյանը՝ 3908,2 մ, իսկ հարավայինը՝ 3887,8 մ բարձրություն։ Խառնարանը ջրահավաք մեծ ավազան է։ Արագածի հավերժական ձյունե ծածկույթը մոտ 6 կմ² է։ Լեռն ունի մի քանի փոքր սառցադաշտեր, որոնցից ամենամեծը (1,5 կմ մակերեսով) խառնարանում է։ Այստեղից է սկիզբ առնում Քասաղի վտակ Գեղարոտ գետը։
ձախից|մինի|Արագածի ձյունածածկ գագաթները
Եթե Արագածի ատամնաձև գագաթները ուղղաձիգ են (հատկապես հյուսիսային կատարը, որ բավական դժվարամատույց է վերելքի համար), ապա լանջերը մեղմ թեքություն ունեն, որոնք փռված են գագաթների շուրջը հսկայական տարածության վրա՝ տեղ-տեղ կազմելով ընդարձակ բարձրավանդակներ, սարավանդներ, հարթություններ (Ապարանի դաշտը, Կարմրաշենի, Շամիրամի սարահարթերը, Օհանավանի, Մարալիկի սարավանդները և այլն), մասնատված են ճառագայթաձև տարածվող խոր հովիտներով, կիրճերով, հեղեղատներով։ Լանջերին կան նաև հրաբխային ծագում ունեցող կոնաձև բարձրություններ (Փոքր Արտենի, Իրինդ, Կարմրաթառ, Դաշտաքար, Գուշ Թափասի (Ղուշ Թափասի) և այլն)։

Արագածի մերձակայքում ցրված են բազմաթիվ պարազիտային կոներ, որոնք անցյալում պարբերաբար արտավիժել են հրաբխային նյութեր։ Հրաբխային ժայթքումների հետևանքով Արագածի լանջերը հսկայական տարածության վրա (ընդհուպ մինչև ստորին փեշերը) ծածկված են լավաներով։ Լեռը հարուստ է հրաբխային ծագում ունեցող օգտակար հանածոներով (տուֆ, պեմզա, պեռլիտ և այլն)։ Արագածի գագաթներին մշտական ձյուն է նստած, իսկ փեշերին արտահայտվում են տարվա բոլոր եղանակները՝ իրենց նրբերանգներով։ Լեռնային շրջաններում կլիման փոփոխվում է ըստ բարձրության. մերձգագաթային գոտում զով է, իսկ գագաթին ցուրտ է նաև ամռանը։

Լեռնազանգվածը զբաղեցնում է 820 ք/կմ տարածք։ Այն հանգած հրաբուխ է, որի ժայթքման արդյունքում առաջացել են 4 գագաթները։ Արագած լեռն իրենից ներկայացնում է հսկայական հրաբխային զանգված, որը ունի ճյուղավորությունը որ մոտ 20-ից ավել 3000 մետրից բարձր լեռնագագաթներով (Քարակատար, Քարապար, Կաքավասար, Նիգասար, Թեժառույք և այլն) ինչպես նաև լճեր, ջրվեժներ, աղբյուրներ։ Արևելյան լանջին, Սարակապ գյուղի առևելյան կողմում գտնվում է Բերդի դոշ լեռը։

 Գետեր ու լճեր 
Արագածը հայտնի է իր սառնորակ աղբյուրներով, որոնք ձնհալի ջրերի ու սառցադաշտերի հետ սկիզբ են տալիս մի շարք գետերի ու գետակների (Գեղարոտ, Ամբերդ, Մանթաշ, Նարիշդ, Գետաձոր, Ծաղկահովիտ և այլն)։ Արագածի ընդերքի ջրերով է սնվում նաև Մեծամոր լիճը։ Գագաթին և լանջերին կան մի քանի տասնյակ գեղատեսիլ լճակներ (Քարի, Ամբերդի, Լեսինգի և այլն)։ Դրանցից ամենամեծը Քարի լիճն է, որն ունի քաղցրահամ ջուր և 3200 մ բարձրության վրա է։ Լճին առանձին հրապույր են տալիս շրջակա ալպյան մարգագետիները, բազմագույն ծաղիկները, լեռնային մաքուր օդը և Արագածի ձյունափայլ գագաթի մերձակցությունը։

Ճոխ բուսականությամբ ծածկված հիասքանչ գետահովիտներով ու ձորակներով հոսող գետերը տեղ-տեղ առաջացնում են ջրվեժներ ու սահանքներ։

 Պատմություն 
 Ավանդություններ 
Ավանդությունը պատմում է, թե հայոց լեռները մի ժամանակ հաղթանդամ ու հսկա եղբայրներ են եղել։ Ամեն օր առավոտ վաղ արթնանալով՝ նրանք սովորություն են ունեցել նախ կապել իրենց գոտիները և հետո միայն ողջունել իրար։ Ժամանակ է անցնում։ Եղբայրները ծերանում են, սկսում են ավելի ուշ վեր կենալ։ Մի օր էլ արթնանալով՝ նրանք հակառակ իրենց սովորության՝ մոռանում են նախ գոտիները կապել և բարևում են իրար։ Աստված տեսնելով այդ՝ բարկանում է, պատժում եղբայրներին։ Նրանք քարանում են ու դառնում լեռներ, գոտիները՝ կանաչ դաշտեր, իսկ քարացած եղբայրների արցունքները՝ անմահական աղբյուրներ։ Այդ հսկաներից մեծությամբ չորրորդը Արագածն է՝ Մեծ Մասիսից, Սեբելանից և Սիփանից հետո։

Արագածի մեղմաթեք լանջերը շատ ջրառատ են, բերրի, ծածկված ալպյան մարգագետիններով, արոտավայրերով։ Այս տեսակետից Արագածը Մասիսի հակոտնյան է։ Իզուր չի ժողովուրդը պատմում հետևյալ ավանդությունը։

Ժամանակով Մասիսն ու Արագածը շատ սիրով քույրեր են լինում։ Մի օր, ինչպես է պատահում, նրանք կռվում են։ Մեկն ասում է՝ «Ես եմ լավը, ավելի բարձրը», մյուսը թե՝ «Ես քեզանից և՛ ավելի բարձր եմ, և՛ ավելի գեղեցիկ»։ Վրա է հասնում Մարութա լեռը և փորձում է հաշտեցնել քույրերին։ Տեսնելով, որ անկարող է խաղաղություն վերահաստատել, թողնում, հեռանում է և անիծում նրանց։ Չարագուշակ էր նրա անեծքը. «Թող Մասիսն ու Արագածն այնպես բաժանվեն միմյանցից, որ էլ երբեք չհանդիպեն»։ Իր հերթին Մասիսն Արագածին անիծում է, որ երբեք վիշտը դուրս չգա նրա սրտից, և արցունքը չպակասի աչքերից։ Արագածն էլ Մասիսին է անիծում, որ վշտից չորանա, աշխարհի երեսին մարդ չբարձրանա նրա կատարը, վրան մատաղ չմորթվի։ Այդպես էլ լինում է։ Արագածի գագաթին արցունքից լիճ է գոյանում, փեշերից հազարավոր աղբյուրներ են բխում։ Իսկ Մասիսը ցամաքում է, չորանում, ոչ ոք չի բարձրանում նրա գագաթը, ոչ էլ մատաղ է մորթվում այնտեղ։

 Պատահարներ և դժբախտ դեպքեր 
 Մահվան դեպք 2019 թվականին 
2019 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Լեհաստանի քաղաքացիներ, Վարշավա քաղաքում բնակվող 31-ամյա Մաուգոժատա Լուժինցկայի և 33-ամյա Պյոտր Բարլոգայի հետ Արագած լեռան վերելքի ժամանակ մոտ 3500 մետր բարձրության վրա դժբախտ դեպք է տեղի ունեցել։ Ըստ Մաուգոժատայի պատմածի՝ վերելքի ընթացքում իր ընկեր Պյոտրը քայլելիս է եղել առջևից, երբ դեմ դիմաց հանդիպել են արջի։ Ե՛ւ արջը, և՛ Պյոտրը շփոթվել են, արջը հարձակվել է, որի հետևանքով երկուսով գլորվել են ժայռից։ Ընկնելուց հետո արջը փախել է, իսկ Պյոտրը, ժայռերին դիպչելու հետևանքով մահացել։ Ժամը 14։26-ին ստացված ահազանգից անմիջապես հետո դեպքի վայր են մեկնել Հայաստանի արտակարգ իրավիճակների ծառայության աշխատակիցները։ Ժամը 16:35-ին փրկարարներն տուժած քաղաքացիներին հայտնաբերել են։ Ժամը 17:15-ին բժիշկներն արձանագրել են Պյոտր Բարլոգայի մահը, նրա մարմինը մոտեցրել ուղղաթիռին, իսկ Մաուգոժատա Լուժինցկային ավտոմեքենայով տեղափոխել Աշտարակ քաղաքի բժշկական կենտրոն««Պյոտրը հանկարծ կանգ առավ ու բղավեց». արջի հարձակման մասին պատմում է մահացած տղայի նշանածը» հրապարակում arm.sputniknews.ru կայքում, (արխիվացված 12․03․2025 թվականին):«Արագածի վրա արջը հարձակվել է Լեհաստանի երկու քաղաքացու վրա, նրանցից մեկը մահացել է» հրապարակում civilnet.am կայքում, (արխիվացված 14․04․2021 թվականին):։

 Մահվան ելքով ձնահոսք, 2025 թվական 
2025 թվականի մարտի 11-ին Արագած լեռան հյուսիսային գագաթին տեղի ունեցած ձնահոսքի տակ են մնացել Իսպանիայի քաղաքացիներից կազմված 9 հոգանոց արշավախումբը։ Նույն օրը ժամը 15:26-ին Արագածոտնի մարզային փրկարարական վարչության ճգնաժամային կառավարման կենտրոնը դեպքի մասին ահազանգ է ստացել։ Որոնողափրկարարական աշխատանքներին մասնակցել են հինգ տասնյակից ավելի փրկարարներ, 2 ուղղաթիռ։ Տարբեր աստիճանի վնասվածքներով 8 անձ ուղղաթիռներով տեղափոխվել են Արագած գյուղ, որտեղից հոսպիտալացվել բժշկական կենտրոններ«Հայտնաբերվել է Արագածի գագաթին ձնահյուսի տակ մնացած քաղաքացու դին» հրապարակում yerevan.today կայքում, (արխիվացված 12․03․2025 թվականին)։«Ձնահյուս Արագած լեռան գագաթին. մեկ քաղաքացի անհետ կորած է» հրապարակում azatutyun.am կայքում, (արխիվացված 12․03․2025 թվականին)։։ 1 անձի որոնողական աշխատանքները մթությամբ պայմանավորված շարունակվել մարտի 12-ին։ Առավոտյան ժամը 10։15-ին փրկարարները հայտնաբերել են 9-րդ լեռնագնացի մարմինը։

 Մոտակա քաղաքներ 
Լեռան շրջակայքի քաղաքներից են Աշտարակը՝ հարավ-արևելքում, Ապարանը՝ հյուսիս-արևելքում, Արթիկը՝ հյուսիս-արևմուտքում և Թալինը՝ հարավ-արևմուտքում։ Արագած լեռան ստորոտում է գտնվում նաև Մաստարա գյուղը, որը ունի մոտ 2500 բնակչություն։ Լեռան մյուս կողմերում կան այլ քաղաքներ և գյուղեր։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Հայաստանի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռներ
Կատեգորիա:Ստրատոհրաբուխներ
Կատեգորիա:Պետության ամենաբարձր կետեր