Համո Սահյան

Համո Սահյան (ի ծնե՝ Հմայակ Սահակի Գրիգորյան, ), հայ խորհրդային բանաստեղծ։ Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Սեզամ, բացվիր» բանաստեղծությունների ժողովածուի համար)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից, ԽՄԿԿ անդամ 1946 թվականից։

 Գրական անուն 
Սահյանն իր գրական անունը ստեղծել է հոր՝ Սահակի անվան առաջին մասի «ՍԱՀ» և ազգանվան վերջավորության «յան» համատեղումով։

 Կենսագրություն 
Համո Սահյանը ծնվել է 1914 թվականի ապրիլի 14-ին Սիսիանի շրջանի (այժմ՝ Սյունիքի մարզ) Լոր գյուղում։ Սահյանը սկզբնական կրթությունը ստացել է տեղի դպրոցում, որտեղ իբրև ուսուցիչ աշխատել էին բանաստեղծներ Գառնիկ Քալաշյանը և Ակսել Բակունցը։ Նա անձամբ չէր տեսել Ակսել Բակունցին։ 1927 թվականին Հ. Սահյանը տեղափոխվել է Բաքու, որտեղ ստացել է միջնակարգ կրթություն։ 1935 թվականին ընդունվել և 1939 թվականին ավարտել է Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտի հայկական բաժանմունքը։ 
Աշխատել է Սիսիանի շրջանային թերթում (1937-1938), Բաքվի «Խորհրդային գրող» ամսագրում (1938-1941) որպես գրական աշխատող։ Որպես Կասպիական նավատորմի նավաստի, մասնակցել է նաև Հայրենական մեծ պատերազմին (1941–1945 թթ.)։ 1944 թվականին Ստեփան Զորյանի հրավերով գալիս է Երևան և բնակություն հաստատում նրա տանը։ Հենց Զորյանի օգնությամբ է Սահյանը ստեղծել իր առաջին գիրքը՝ «Որոտանի եզերքին» վերնագրով։ Զորյանի ուշադրությանը Սահյանը պատասխանել է ձոն-նվիրումով, որում եղել են այսպիսի տողեր.

Պատերազմից հետո աշխատել է «Կոմունիստ» թերթում (1945-1951), այնուհետև՝ Երևանի «Ավանգարդ» թերթում (1951-1954) և «Ոզնի» հանդեսում (1954-1965)։ 1965-1967 թվականներին եղել է «Գրական թերթ»-ի գլխավոր խմբագիրը։

Նրա մասին արտահայտվել է Հրանտ Մաթևոսյանը, Վահագն Դավթյանը, Կայսին Կուլիևը (բալկար բանաստեղծ), Ալլա Մանչերկոն ( ռուս քննադատ), Լև Օզերովը ( ռուս բանաստեղծ)։

Մահացել է 1993 թվականի հուլիսի 16-ին Երևանում։ Թաղվել է Կոմիտասի անվան պանթեոնում։

 Գրական գործունեություն 
 Առաջին շրջան 
Համո Սահյանի բանաստեղծությունները տպագրվել են դեռևս 30-ական թվականներից, սակայն նա համընդհանուր ճանաչման է արժանացել ռազմաճակատում գրած «Նաիրյան դալար բարդի» բանաստեղծությամբ, որը հատկանշվում է Հայաստան երկրի հանդեպ կարոտի հուզական բռնկումով և անմիջականությամբ։

1945 թվականին լույս է տեսել Սահյանի առաջին գիրքը՝ «Որոտանի եզերքին» վերնագրով։ Այստեղ դրսևորվում էր Սահյանի թեմատիկ և բանաստեղծական-դավանաբանական ընդհանուր ուղղվածությունը՝ ռեալիստական գուներանգներ, բնապատկերի գեղանկարչական ընկալում, խոսքի կառուցման ժողովրդական-բանահյուսական սկզբունք։ Հաջորդ՝ «Առագաստ» (1947), «Սլացքի մեջ» (1950), «Ծիածանը տափաստանում» (1953), «Բարձունքի վրա» (1955), «Նաիրյան դալար բարդի» (1958) ժողովածուներում ավելի է ընդլայնվում Համո Սահյանի պոեզիայի թեմատիկ ընդգրկումը։ «Բարձրունքի վրա» ժողովածուն բանաստեղծական կորցրած աշխարհն կրկին գտնելու փորձ էր, որով գրում է մանկության և պատանեկության արծարծումներով մի շարք թրթռուն պատկերներ, որոնց թվում էր, օրինակ, «Հորթը».

 Երկրորդ շրջան 
Ավարտվում է բանաստեղծի ստեղծագործության առաջին շրջանը և սկսվում նորը՝ «Մայրամուտից առաջ» (1964), «Քարափների երգը» (1968), «Տարիներս» (1970) ժողովածուներով, որոնք նոր սկիզբ տվեցին Սահյանի ստեղծագործության մեջ. նրա քնարերգությունը հարստանում է թարմ արտահայտչաձևերով, բանաստեղծության ավանդական կառույցները նորոգվում են պատկերային նոր մտածողությամբ, ամրանում է բանաստեղծի կապն իր հոգևոր արմատների հետ։ Այդ գրքերում նա հանդես է գալիս նաև որպես գեղագետ-փիլիսոփա։ «Քարափների երգը» ժողովածուում քարափները ներկայացված են որպես մարդկության աղբյուրներ։ Ժողովածուի մի բանաստեղծության մեջ բանաստեղծը դիմում է իր ծննդավայրին և ասում է. «Քո սարերին եմ թիկնելու նորից»։ Այդ նույն բանաստեղծության մեջ Սահյանը բերում է երդման խոսքը.

Համո Սահյանի ստեղծագործությունների թեմատիկայի մաս է կազմում նաև Հայաստանը։

1972 թվականին լույս է տեսնում Սահյանի «Սեզամ, բացվիր» ժողովածուն, որի համար 1975 թվականին նա արժանանում է ՀԽՍՀ պետական մրցանակի։ 1977 թվականին տպագրվում է նրա «Իրիկնահաց», 1989 թվականին՝ «Կանաչ, կարմիր աշուն», 1986 թվականին՝ «Դաղձի ծաղիկ» ժողովածուները։ Այդ ժողովածուներով Սահյանը բերում է մարդկային դրամատիկ ապրումների ու ճակատագրի քնարերգությունը՝ բանաստեղծության բնապաշտական տարերքը։

 Պարգևներ և մրցանակներ 
Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային Կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

 Բանաստեղծություններ 
Համո Սահյանի ստեղծագործության մեջ մեծ թիվ են կազմում անցյալին, մանկությանը նվիրված բանաստեղծությունները, որոնք ունեն արդիական իմաստավորում, հասարակական հնչեղություն։ Նա իրեն հատուկ բառամթերքով անդրադարձնելով իր զգայական աշխարհը` հասնում է լեզվաոճական ինքնատիպության ու կայունության։ Նա թարգմանել է Ա. Պուշկինի, Ս. Եսենինի, Գ. Լորկայի և այլ բանաստեղծների ստեղծագործություններից։ Սահյանի բանաստեղծություններում անձինք են համարվում անձրևը, ծառը, կայծակը, գետը, լիճը և այլն։

Բանաստեղծի բանահյուսական ուժեղ սկիզբը դրսևորվել է նրա վաղ բանաստեղծություններում։ Օրինակ՝

 Ախր ես ինչպես վեր կենամ գնամ
 Անունդ տալիս
 Անտառում
 Գարունդ հայերեն է գալիս
 Եվ չիմացանք, թե ինչու
 Թռավ գնաց
 Հայաստան ասելիս
 Հայոց լեզու
 Հայրենական տուն
 Հայրենի հեռավոր ձորում
 Մեր լեզուն
 Նաիրյան դալար բարդի
 Ուր էլ որ գնամ
 Պապը
 Քարափը
 Մասրենին
 Երևան
 Արաքս
 Ուր որ նայում եմ
 Տար ինձ, ժամանակ
 Այս քարանձավներն
 Սարահովիտ
 Երեխայի պես
 Եվ ի՞նչ է տվել
 Թեթև լինի
 Այնպես ես գալիս
 Երդիկն ի վար
 Հողոտ, մղեղոտ
 Գնամ գյազբելիս
 Երազիս մեջ
 Եվ չիմացանք թե ինչո՞ւ
 Կգամ
 Խելքս քո խրատից…
 Օրը մաշվում է
 Ծննդավայր
 Օրեր, ծիլ-ծիլ…
 Բայց ո՞ր տանի
 Աշնան հրդեհն է գալարվում
 Գարուն էր…
 Ամապրոպն անցավ
 Հոգնության հետ
 Ամպի գլխին
 Սև քրտինքն է քամում
 Որտե՞ղ են ննջում
 Էլ սիրտս ինչպես
 Ինչ-որ խորհուրդ կա
 Չարչարանքիս գինը
 Ի՞նչ է ուզում ինձնից
 Ասա, ո՞ւր գնամ
 Հիմա դառնամ ասեմ
 Ոչ ուրիշի թևերով
 Այս էլ քանի ամիս
 Ես Հայաստանն եմ
 Պարույր Սևակին
 Դռնապանի ձորում
 Դու սարերի մեջ
 Աղքատությունս…
 Լսողությունս…
 Միջոցներս…
 Բարությունս…
 Հուշերս

 Համո Սահյանի մասին 

 Հիշատակ 

2014 թվականի ապրիլի 14-ին՝ բանաստեղծի 100-ամյակին, նրա հայրենի գյուղում՝ Լորում, բացվել է տուն-թանգարան։ Թանգարանը երկհարկանի է, առաջին հարկում ցուցադրված են գյուղացիների կենցաղային իրերը, երկրորդ հարկում՝ Համո Սահյանի անձնական իրերը, բանաստեղծությունների ժողովածուները։ Ներկայումս թանգարանը շարունակում է համալրվել նոր ցուցանմուշներով։

Համո Սահյանի անունն է կրում Երևանի Արաբկիր վարչական շրջանի փողոցներից մեկը, Երևանի №70 հիմնական դպրոցը։

Սիսիանում կա նաև Համո Սահյանին նվիրված հուշարձան։

2007 թվականին Երևանի Կասյան փողոցում տեղադրվել է Համո Սահյանի հուշատախտակը, որի քանդակագործն է Գետիկ Բաղդասարյանը։

1975 թվականին գեղանկարիչ Հրանտ Ստեփանյանը վրձնել է Համո Սահյանի դիմանկարը, որը գտնվում է Չարենցի անվան արվեստի և գրականության թանգարանում։

 Երկերի մատենագիտություն 
մինի|Համո Սահյանի գերեզմանը Կոմիտասի անվան պանթեոնում
 Որոտանի եզերքին (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1946, 63 էջ։ 
 Առագաստ (բանաստեղծություններ), Բաքու, Ազերնեշր, 1947, 95 էջ։ 
 Սլացքի մեջ (բանաստեղծություններ), Բաքու, Ազերնեշր, 1950, 91 էջ։ 
 Ծիածանը տափաստանում (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 140 էջ։ 
 Բարձունքի վրա (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 219 էջ։ 
 Նաիրյան դալար բարդի (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 320 էջ։ 
 Սովետահայ գրականության ընտիր էջեր։ Պոեզիա (գրքում տեղ են գտել Հ. Սահյանի մի քանի բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 480 էջ։ 
 Հայաստանը երգերի մեջ, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 459 էջ։ 
 Մայրամուտից առաջ (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 216 էջ։ 
 Բանաստեղծություններ, հատոր Ա, Երևան, «Հայաստան», 1967, 428 էջ։ 
 Քարափների երգը, Երևան, «Հայաստան», 1968, 183 էջ։ 
 Բանաստեղծություններ, հատոր Բ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 356 էջ։ 
 Տարիներս, Երևան, «Հայաստան», 1970, 41 էջ։ 
 Սեզամ, բացվիր (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1972, 290 էջ։ 
 Կանչե, կռունկ (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1972, 280 էջ։ 
 Երկերի ժողովածու երկու հատորով, հատոր 1, Երևան, «Հայաստան», 1975, 496 էջ։ 
 Երկերի ժողովածու երկու հատորով, հատոր 2, Երևան, «Հայաստան», 1976, 508 էջ։
 Իրիկնահաց (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 308 էջ։ 
 Ժայռին մասուր է կաթում (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
 Կանաչ-կարմիր աշուն (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1980, 236 էջ։ 
 Տոհմի կանչը (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 384 էջ։
 Երկեր երկու հատորով, հատոր 1, Բանաստեղծություններ, Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 392 էջ։ 
 Երկեր երկու հատորով, հատոր 2, Բանաստեղծություններ, Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 440 էջ։
 Դաղձի ծաղիկ, Երևան, 1986, 216 էջ։ 
 Կանչէ կռունկ։ Բանաստեղծութիւններ, «Գառնի» մատենաշար, 1989, 183 էջ:
 Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 1998, 172 էջ։
 Քարե պատարագ (հատընտիր), հատ. Ա, Երևան, 1999, 328 էջ։
 Հատընտիր (ութնյակներ, հայրեններ, տրիոլետներ), Երևան, 2001, 212 էջ։ 
 Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2003, 176 էջ։
 Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2004, 256 էջ։ 
 Քարե պատարագ (հատընտիր), հատ. Բ, Երևան, 2004, 344 էջ։
 Քարե պատարագ (հատընտիր), Երևան, 2005, 688 էջ։
 Քառյակներ։ Համո Սահյան։ Ոսկան Երևանցի, 2005, 36 էջ։
 Դաղձի ծաղիկ։ Բանաստեղծություններ։ Ոսկան Երևանցի, 2006, 216 էջ։
 Հատընտիր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2009, 100 էջ։
 Քարե պատարագ (հատընտիր), Երևան, 2009, 672 էջ։
 Ընտրանի (բանաստեղծություններ), Երևան, 2010, 124 էջ։
 Երկեր չորս հատորով, հատոր 4։ Ոսկան Երևանցի, 2011։
 Քարե պատարագ (հատընտիր), Երևան, 2013, 672 էջ։
 Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2014, 256 էջ։
 Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Հայաստանը երգերի մեջ, Մայրամուտից առաջ, Երևան, 2014, 416 էջ։
 Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Քարափների երգը, Սեզամ, բացվիր, Իրիկնահաց, Կանաչ–կարմիր աշուն, Երևան, 2014, 464 էջ։
 Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Դաղձի ծաղիկ, Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2014, 352 էջ։
 Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Հոդվածներ, Երևան, 2015, 264 էջ։
 Ընտրանի, Երևան, 2017, 256 էջ։
 Ընտրանի (բանաստեղծություններ), Երևան, 2017, 536 էջ։
 Ինձ բացակա չդնեք։ Զանգակ-97, 2017, 248 էջ։
 Ձեռագիր մասունքներ, Երևան, 2020, 48 էջ:
 Տոհմի կանչը, Երևան, 2020, 366 էջ:
 Դաղձի ծաղիկ, Երևան, 2020, 200 էջ:
 Քարափների երգը, Երևան, 2022, 160 էջ:
 Հատընտիր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2023, 64 էջ:
 Իրիկնահաց, Երևան, 2024, 288 էջ:
 Մայրամուտից առաջ, Երևան, 2024, 180 էջ:
 Տոհմի կանչը, Երևան, 2024, 366 էջ:
 Սեզամ, բացվիր, Երևան, 2025, 280 էջ:

 Մամուլ 
 «Երբ քարափներն աչքիդ...»; «Նստել եմ մեր տան պատի տակ...»; «Մեր արանքով մթին...»; Լինում են պահեր; «Դու չփորձված մրրիկ ու հով...»; «Տվել եմ քեզ խայտանք ու ջիղ...»; Ես թողել էի; «Մաշված այն կածանի բարակ թելը մնաց...»; «Այդ ինչքան ես թույլ ու փոփոխական...»; «Ոչ անձրև է գալիս...»; «Վատն անցնում է գնում...»; «Ժամանակները խառն են ու խրթին...»; «Ես քո լույսն էի...» (բանաստեղծություններ)։ «Գարուն», 1967, № 5, էջ 3-6։

 Թարգմանություններ 

 XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն.- Երևան։ Երևանի համալսարանի հրատ., 1982.- 536 էջ.- Բովանդ-ից՝ Եսենին Սերգեյ. Կովը։
 Աբաշիձե Գրիգոլ։ Ծովը և ծիծեռնակը.- Երևան։ Սովետական գրող, 1978.- 165 էջ.- Բովանդ-ից՝ Սվանեթիայի գյուղերը; Ժպիտը։
 Ադրբեջանի գարունը։ Ադրբեջանական գրողները մանուկներին /Կազմ.՝ Հ. Հաջիև.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1960.- 176 էջ.- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
 Ալեքպեր Թահիրզադե Սաբիր.- Բագու։ Типография «III Интернационал», 1936.- 72 էջ.- Բովանդ-ից՝ Փողը։
 Ասիայի և Աֆրիկայի բանաստեղծները.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1958.- 217 էջ.- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
 Բելոռուսական գրականության անթոլոգիա.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1957.- 536 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ստեղծագործությունների մի մասը։
 Բլինսկի Դմիտրի։ Ռազլիվի խոտհարքը։ Պոեմ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1964.- 20 էջ։
 Բլոկ Ալեքսանդր; Եսենին Սերգեյ։ Ընտիր երկեր։ Բանաստեղծություններ, պոեմներ.- Երևան։ Սովետական գրող, 1986.- 448 էջ.- (Ռուս դասականների գրադարան).- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
 Գիտե՞ս երկիրն այս։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայաստան, 1970.- 150 էջ.- Բովանդ.-ից՝ Գիտովիչ Ալ. Զորահանդեսը Երևանում; Չարենցի արձանի մոտ; Տարկովսկի Ա. Կոմիտաս; Ռահիմ Մ. Արարատ; Նոնեշվիլի Ի. Օջախ, դրոշ, ճշմարտություն։
 Գորոդեցկի Սերգեյ։ Հայաստանի և հայ կուլտուրայի մասին.- Երևան։ Սովետական գրող, 1980.- 327 էջ.- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
 Գորոդեցկի Սերգեյ։ Վերջին ճիչը։ Բանաստեղծություններ և արձակ.- Երևան։ Էդիթ Պրինտ, 2010.- 591 էջ.- Բովանդ-ից՝ Հայաստան; Արճակ; Վան; Պանդխտուհին; Այգի; Երեխան; Հրաժեշտ; Ես և դու; Դեպի վեր։
 Եսենին Սերգեյ։ Բանաստեղծություններ Համո Սահյանի թարգմանությամբ.- Երևան։ ՌՀՀ հրատ., 2006.- 278 էջ։
 Եսենին Սերգեյ։ Բանաստեղծություններ և պոեմներ.- Երևան։ Նաիրի, 2005.- 202 էջ.- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
 Եսենին Սերգեյ։ Հատընտիր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1961.- 396 էջ.- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
 Զվյագինցևա Վերա։ Ձմեռային աստղ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1960.- 159 էջ.- Բովանդ-ից՝ Երկիրը; «Ես չեմ կամենում»; Զրույց մուսայիս հետ; Երազ և արթնացում։ 
 Էստոնիայի երգը.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1964.- 225 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ստեղծագործությունների մի մասը։
 Ընտիր էջեր ռուս սովետական պոեզիայի.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1963.- 543 էջ.- Բովանդ-ից՝ Սվետլով Միխայիլ; Պրոկոֆև Ալեքսանդր; Սմելյակով Յարոսլավ։
 Լորկա Ֆեդերիկո Գարսիա։ Մեղրի երգը.- Երևան։ Հայաստան, 1965.- 51, 2 չհ. էջ։

 Գրականություն Սահյանի մասին 
 Սովետահայ գրականության պատմություն, երկրորդ հատոր (1941-1964, հատորում զետեղված է «Համո Սահյան» գլուխը, որը գրել է Սուրեն Աղաբաբյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 655 էջ։ 
 Ստեփան Թոփչյան, Թադեուշ Ռուժևիչի բանաստեղծությունները Համո Սահյանի թարգմանությամբ։ «Գարուն», 1967, № 2, էջ 83։
 Լևոն Մկրտչյան, Զրույցներ բանաստեղծի հետ (նվիրված է բանաստեղծ Համո Սահյանին), Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 184 էջ։
 Նվեր Վիրաբյան, Լուսինե Մարգարյան, «Հայ դասական գրողներ։ Համո Սահյան», Երևան
 Հարություն Հովնաթան, Խոսում է Համո Սահյանը (զրույցներ), Երևան, 1992։
 Խաչատրյան Ն., Քարափների լույսը, Արմավիր, 2007։
 Գասպարյան Դ., Համո Սահյան, Ե., 2004։
 Դավթյան Շ., Համո Սահյան, Ե., 2004։
 Համո Սահյան։ Բանաստեղծը։ Մտածողը։ Մարդը, Ե., 2001։
 Հայրապետյան Ա., Բնությունը և մարդը Համո Սահյանի պոեզիայում, Ե., 1974։ 
 Համո Սահյանի բանաստեղծական աշխարհը, Ե., 1977։
 Հայրապետյան Ա., Համո Սահյանի բանաստեղծական աշխարհը, Ե., 1977
 Լևոն Մկրտչյան, Զրույցներ բանաստեղծի հետ, Երևան, «Սովետական գրող», 1984
 Հ. Հովնաթան, Խոսում է Համո Սահյանը, Ե., 1992
 Համո Սահյան. Բանաստեղծը, մտածողը, մարդը, Ե., 2001 (հոդվածներ և հուշեր Սահյանի մասին)
 Համո Սահյան, Գրչի, խոսքի, խղճի կշիռը, Ե., 2003 (Սահյանի հոդվածներն ու հարցազրույցները)
Համո Սահյան։ Բանաստեղծի հավատամքը։ Շչորս Բագրատի Դավթյան։ Ոսկան Երևանցի, 2004, 243 էջ։
 Ս. Աղաբաբյան, Արդի հայ գրականության պատմություն, հ.2, Ե., 1993, էջ 336-361
 Համո Սահյան։ Հանրագիտարան։ Շ. Բ Դավթյան։ «Գիտություն», 2012, 223 էջ։

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Համո Սահյանը դասարան․ամ կայքում
 Համո Սահյան. Կենսագրություն
 Համո Սահյանը armenianhouse.org-ում
 «Ինձ կհիշեն ամեն անգամ օրը բացվելիս» (փաստագրական ֆիլմ Համո Սահյանի մասին)
 Համո Սահյան, «Ինձ բացակա չդնեք»
 Համո Սահյան, Բանաստեղծություններ, կարդում է հեղինակը
 Համո Սահյան, «Արցունքով լվացված սերեր»
 Մեր մեծերը. Համո Սահյան
 Համո Սահյան, Հայրեններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա