Մայրցամաք

մինի|Մայրցամաքների անջատումը Պանգեյից
մինի|աջից|Լիթոսֆերային սալերը կամ պլատֆորմները և դրանց շարժի ուղղությունները|200x200փքս
Մայրցամաք, երկրակեղևի խոշոր հատված, որի մակերևույթի մեծ մասը գտնվում է համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից (այսինքն՝ ծովի մակարդակից) բարձր՝ ցամաքի տեսքով։
Մայրցամաքների թիվը 6-ն է։ Դրանք են՝

 Եվրասիա
 Աֆրիկա
 Հյուսիսային Ամերիկա
 Հարավային Ամերիկա
 Անտարկտիդա
 Ավստրալիա

Ի տարբերություն մայրցամաքների՝ աշխարհամասերը, որոնք կրկին 6-ն են, ընդգրկում են նաև մոտակա կղզիները։
Եվրասիան ընդգրկում է 2 աշխարհամաս՝ Եվրոպա և Ասիա։ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաները միավորվում են Ամերիկա աշխարհամասի մեջ։ Իսկ Ավստրալիա մայրցամաքը մտնում է Ավստրալիա և Օվկիանիա աշխարհամասի մեջ։ Աֆրիկան և Անտարկտիդան հիմնականում համընկնում են (չհաշված կղզիները)։
Արտասահմանյան որոշ մասնագետներ այլ դասակարգումներ են տալիս, սակայն դրանք վիճարկելի են և ընդունելի չեն Հայաստանում, այդ իսկ պատճառով դրանց նկարագրությանը չենք անդրադառնում, դրանց մասին կարող եք ծանոթանալ այլալեզու վիքիներում։

 Մայրցամաքների ձևավորման էվոլյուցիա 
Մոտ 250 մլն տարի առաջ երկրագնդի վրա կար մեկ մայրցամաք՝ Պանգեյը, որի մակերեսը մոտավորապես հավասար էր ժամանակակից ցամաքային տարածքի մակերեսին։ Այդ հիպերմայրցամաքը ողողվում էր Պանտալասս օվկիանոսով։ Սակայն մոտ 200 մլն տարի առաջ Պանգեյը բաժանվեց 2 նոր մայրցամաքների՝ Գոնդվանայի և Լավրազիայի, որոնց միջև առաջացավ Թետիս օվկիանոսը։ Թետիսը գտնվում էր ժամանակակից Միջերկրական, Սև, Կասպից ծովերի, Պարսից ծոցի և հարակից այլ տարածքների տեղում։ Հետագայում արդեն սկսեցին մասնատվել Գոնդվանան և Լավրազիան։ Սկզբից Գոնդվանայից անջատվեց ցամաքի մի խոշոր հատված, որն սկսեց շարժվել դեպի հարավ-արևելք։ Հետագայում այն բաժանվեց 2 ոչ հավասար մասերի՝ Անտարկտիդայի, որը շարժվեց դեպի հարավ, և Ավստրալիայի, որը շարժվեց դեպի հյուսիս։ Գոնդվանայի մյուս մասը բաժանվեց մի քանի պլատֆորմների, որոնցից ամենախոշորներն են Աֆրիկյանը և Հարավամերիկյանը, որոնք իրարից հեռանում են տարին մոտ 2 սմ։

Լավրազիան բաժանվեց 2 պլատֆորմների՝ Հյուսիսամերիկյան և Եվրասիական։ Ի տարբերություն այլ մայրցամաքների, որոնց հիմքում ընկած է մեկ պլատֆորմ, Եվրասիան ձևավորվել է 3 պալտֆորմներից՝ Եվրասիական, Հնդկական և Արաբական, սակայն Եվրասիական պլատֆորմն այժմ իր մեջ ընդգրկում է Արևելաեվրոպական, Սիբիրական, Չին-Կորեական պլատֆորմները։ Արաբական և Եվրասիական պլատֆորմների միացման պրոցեսի արդյունքում ձևավորվեցին Հայկական լեռնաշխարհը և Կովկասը։

 Եվրասիա 
Երկրագնդի ամենամեծ մայրցամաքն է, կազմված է Եվրոպայից և Ասիայից։ Եվրասիա անվանումը տվել է ավստրիացի երկրաբան Է. Զյուսը 1883 թվականին։
Տարածությունը կղզիների հետ կազմում է 53.4 միլիոն քառ. կմ։ Ծայրակետերն են՝ հյուսիսիում Չելյուսկին, հարավում Պիայ, արևելքում Դեժնևի, արևմուտքում Ռոկա հրվանդանները։ Եվրասիայի ափերը ողողում են մոլորակի 4 օվկիանոսների ջրերը։ Հյուսիսային Ամերիկայից բաժանվում է Բերինգի նեղուցով, Ավստրալիայից՝ Ավստրալիա-ասիական ծովերով, Աֆրիկայից՝ Ջիբրալթարի նեղուցով, Միջերկրական և Կարմիր ծովերով, Աֆրիկայի հետ կապված է Սուեզի ջրանցքով։ Եվրոպան Ասիայից պայմանականորեն բաժանվում է Ուրալյան լեռների արևելյան ստորոտներով, Էմբա գետով, Կասպից ծովով, Կումա և Մանիչ գետերով մինչև Դոնի գետաբերան։

 Եվրոպա 
Տարածությունը կղզիների հետ՝ 10 միլիոն 507 հազար քառ. կմ, կղզիների տարածքը՝ 730 հազար քառ. կմ։ Ափագծի երկարությունը՝ 38 հազար կմ։ Ամենաբարձր կետը ծովի մակարդակից՝ 5642 մ (Էլբրուս)։ Ամենացածր կետը՝ 28 մ (Կասպից ծով)։ Մայրցամաքի ծայրակետերն են՝ հյուսիսում Նորդկին, հարավում Մառոքի, արևմուտքում Ռոկա հրվանդանները, արևելքում Բայդարայի խորշը։

 Գետ  Երկարություն(կմ)  Վոլգա  3531 Դանուբ  2857 Ուրալ  2428 Դնեպր  2200 Դոն  1870 Պեչորա  1809 Հռենոս  1320 Հս.Դվինա 1302 Էլբա  1165 Վիսա 1068 Արևմտ. Դվինա 1020 Լուար  1020 Տախո 1007 Նևա  937 Մաաս  925 Օդեր 912 Էբրե 910 Ռոն  912 Սեն  776 Պո  652 Թեմզա  334

 Լիճ  Մակերես(քառ. կմ)  Խորություն(մ) Կասպից ծով  371000  1025 Լադոգա  17700  215 Օնեգա 9720  100 Վեներ 5585  100 Չուդ  3550  15 Վետտերի 1912  120 Սայմա  1800  58 Մելարեն  1140  60 Ինարի  1050  60 Բալատոն  596  11 Ժնև  582  310 Բոդեն 538  252 Գարդա 370  346 Սկադար 356  12 Պրեսպա 285  54

 Կղզի  Մակերես(քառ. կմ) Մեծ Բրիտանիա  230000 Իսլանդիա  103000 Իռլանդիա  84000 Նոր Երկիր 82600 Շպիցբերգեն  62000 Սիցիլիա  26700 Սարդինիա  24100 Ֆրանց Իոսիֆի 16100 Կորսիկա  8720 Կրետե  8300 Կոլգուև  7016 Զելանդիա  5250 Բալեատյան կղզիներ 5000 էվբեյ 3770 Մալյորկա  3410 Վայգաչ  3383 Գոտլանդ 2960 Սաարեմա 2714 Էլանդ  1346 Կերկիրա  592 Վերիխոլմ 588 Մալթա  246

 Լեռնագագաթ Բարձրություն(մ)  Գտնվելուվայր Էլբրուս  5642  Մեծ Կովկաս Կազբեկ  5033  Մեծ կովկաս Մոնբլան  4807  Արևմտյան Ալպեր Մոնտե Ռոզա  4634  Արևմտյան Ալպեր Գրոսգլոկներ  3797  Արևելյան Ալպեր Մուլասեն 3478  Սիերա Նևադա Անետո  3404  Պիրեններ Մուսալա  2925  Բուլղարիա Օլիմպոս  2917  Հունաստան Կորիո  2914  Ապենիններ Գերլախովսկյան 2655  Կարպատներ Մոլդովանու 2655  Կարպատներ Գալխյոլիգգեն 2470  Սկանդինավյան լեռներ Բոտև  2376  Ստարա Պլանինա

 Հրաբուխ Գտնվելուվայր  Բարձրություն(մ) Էտնա  Սիցիլիա  3340 Խվաննադալսխկուկյուր Իսլանդիա  2110 Հեկլա Իսլանդիա  1491 Վեզուվ  Ապենիններ 1277 Ստրոմբոլ Լիպարյան կղզիներ  926 Վուլկանո Լիպարյան կղզիներ  499

 Ասիա 
Տարածությունը կղզիների հետ՝44 միլիոն 363 հազար քառ. կմ, կղզիների տարածքը՝ 2միլիոն քառ. կմ։
Ափագծերի երկարությունը 62հազար կմ է։
Ամենաբարձր կետը ծովի մակարդակից՝ 8848 մ (Ջոմոլունգմա)։
Ամենացածր կետը 395մ (Մեռյալ ծով)
Մայրցամաքի ծայրակետերն են՝ հյուսիսում Չելյուսկին, հարավում Պիայ, արևմուտքում Բաբա, արևելքում Դեժնև հրվանդանները։
Ամենամեծ ձգվածությունը հյուսիսից հարավ՝ մոտ 10.000 կմ, արևմուտքից արևելք՝ մոտ 18.000 կմ։

 Գետեր  երկարությունը կմ-ով Յանցզի  6300 Խուանխե  4670 Մեկոնգ  4500 Ամուր 4444 Լենա  4400 Ենիսեյ  4092 Օբ  3650 Ինդոս  3180 Եփրատ  3065 Սիրդարյա  3019 Բրահմապուտրա  2900 Սալուին  2820 Գանգես  2700 Ամուդարյա  2540 Իրավադի  2150 Սինցզյան 2130 Կոլիմա  2129 Տարիմ 2130 Տիգրիս  1950

 Լճեր  Մակերեսը քառ. կմ-ով  ամենամեծ խորութունը՝ 
մետրերով Արալյան ծով  64000  67 Բայկալ  31500  1620 Բալխաշ  18300  26 Իսիկ-Կուլ  6280  702 Դունտինխու 6000  10 Ուրմիա  5800  16 Կուկունոր  4200  38 Վան  3760  145 Պոյանխու 2771  20 Խուբեունգոլ 2620  238 Տուզ 2500  2 Մեռյալ ծով  1050  356

 Կղզիներ Տարածությունը քառ. կմ Կալիմանտան  735700 Սումատրա  435000 Հոնսյու  223000 Սուլեյման 179416 Ճավա  126500 Լուսոն  105600 Հոկայդո  77700 Սախալին  76400 Շրի Լանկա  65596 Կյուսյու  42600 Նորսիբիրական կղզիներ  38400 Հյուսիսային երկիր  37500 Թայվան  35948 Խայնան 33700 Թիմոր  33650 Սիկոկու  18760 Սերամ 18200 Խալմախերա 17990 Կուրիլյան կղզիներ  15600 Սումբավա 15500 Ֆլորես 15170 Փալավան 11800 Բանկա 11600 Սումբա 11200 Կիպրոս  9250 Վրանգել 7270 Կարագինյան 2120 Մեծ Շանտար 2000 Օկինավա  1250
 Լեռնագագաթներ բարձրությունը մետրերով  գտնվելու վայրը Էվերեստ  8848  Հիմալայներ Չոգորի  8611  Կարակորում Դխաուլագիրի 8221  Հիմալայներ Նանգապարբի 8126  Հիմալայներ Ուլուգմուզթագ 7723  Կունլուն Տիրիչմիր 7690  Հինդուկուշ Գունգաշան 7590  Դասյուեշան Կուլագանգրի 7554  Հիմալայներ Կոմունիզմի պիկ 7495  Պամիր Հաղթանակի պիկ  7439  Տյան-Շան Նենչեն-Տանգլա 7090  Նենչեն-Տանգլա Նասուդան- Ուլան 6096  Տանգլա Մեծ Արարատ  5165  Հայկական լեռնաշխարհ Զերդկուխ 4548  Զագրոս Բելուխա  4506  Ալթայ Կաչկար 3937  Պոնտական լեռներ Դեմիր Կազիկ 3726  Տավրոս
 Հրաբուխներ  գտնվելու վայրը  բարձրությունը մետրերով Դեմավենդ  Էլբրուս  5671 Կլյուչևսկայա սոպկա Կամչատկա  4754 Կերինչի Սումատրա  3805 Ֆունձիյամա Հոնսյու  3776 Սեմերու Ճավա  3676 Սլամետ Ճավա  3432 Ռաունգ Ճավա  3332 Ապո Մինդանաո  2954 Ասո Կյուսյու  1592 Կրակատաու  Զոնդյան կղզիներ  813

 Աֆրիկա 
Տարածությունը կղզիների հետ՝ 30 միլիոն 319 հազար քառ. կմ։
Կղզիների տարածքը՝ 1 միլիոն քառ. կմ։
Ափագծի երկարությունը՝ 30 հազար 500 կմ։
Ամենաբարձր կետը ծովի մակերևույթից՝ 5895 մ (Կիլիմանջարո)
Ամենացածր կետը՝ 153 մ (Ասսալ լիճ)
Մայրցամաքի ծայրակետերը՝ հյուսիսում Աբյադ, հարավում Ասեղի, արևմուտքում Ալմադի, արևելքում Ռաս Խաֆուն հրվանդաններ։
Խոշոր ծոցերն են՝ Գվինեական և Սիդրա։

 Գետեր  երկարությունը կիլոմետրերով Նեղոս  6671 Կոնգո 4370 Նիգեր  4160 Զամբեզի  2660 Օրանժ  1860 Օկավանգո  1800 Լիմպոպո  1600 Վոլտա  1430 Սենեգալ  1430 Շարի 1400 Ռուֆիջի 1400 Ռուվումա 800
 Լճեր  մակերեսը՝ կմ².-ով  ամենամեծ
խորությունը մետրերով Արալյան ծով  64000  Վանդակի տեքստ Իսիկ-Կուլ  6280  Վանդակի տեքստ Դունտինխու  6000  Վանդակի տեքստ Ուրմիա  5800  Վանդակի տեքստ Կուկունոր  4200  Վանդակի տեքստ Վան  3760  Վանդակի տեքստ Պոյանխու  2771  Վանդակի տեքստ Խուբեունգոլ  2620  Վանդակի տեքստ Տուզ  2500  Վանդակի տեքստ Մեռյալ ծով  1050  Վանդակի տեքստ

 Ավստրալիա և Օվկիանիա 
Ընդհանուր տարածությունը՝ 8 միլիոն 511 հզ. քառ. կմ
Ավստրալիայի տարածքը՝ 7 միլիոն 687 հզ. քառ. կմ
Ավստրալիայի ափագծի երկարությունը՝ 19 հզ. 700 կմ
Ամենաբարձր կետը ծովի մակերևույթից՝ 2230 մ (Կոսցյուշկո լեռ)
Ծայրակետերը՝ հյուսիսում Յորքի, հարավում Հարավ-արևելյան, արևելքում Բայրոնի, արևմուտքում Ստիպ-Պոինտի հրվանդաններ
Ամենամեծ գետը՝ Մուրրեյ (Դառլինգի հետ) – 3750 կմ

 Աղբյուրներ 
 Ալբերտ Փարսադանյան «Գիտելիքների շտեմարան»

 Արտաքին հղումներ 
 «Աշխարհը և Հայաստանը» աշխարհագրական ատլաս, Լ. Վալեսյան և այլք, Երևան 2003 թ.։
 Մայրցամաքների ցանկ և սահմանում 
 Մայրցամաքների ցանկը և նկարագիրը
 Մայրցամաքների պատմության մասին
 Մայրցամաքների ձևավորման մասին

Կատեգորիա:Ֆիզիկական աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Մայրցամաքներ
Կատեգորիա:Աշխարհագրական եզրեր