Սպանդարամետ

Սանդարամետ, Սպանդարամետապետ, երկրի ու ստորերկրյա աշխարհի անձնավորում, հավերժահարս կամ պարզապես ստորերկրյա աշխարհը, հին հայկական դիցաբանության մեջ։  

Սպանդարամետ կամ Սանդարամետ , զրադաշտական յազատայի (հրեշտակային աստվածության) հայկական անունը՝ Սպենտա Արմայտի, վեց Ամեշա Սպենտաներից մեկը եւ երկրի պահապանը։ 

Անունը ծագում է զրադաշատական մայր երկրի հովանավոր դիցուհու՝ Սպենտա Արմայտիի անունից։ Հավանաբար սկզբանապես եղել է սոսկ բուսականության և պտղաբերության աստվածություն. գոյություն է ունեցել «տօն սպանդարամետական պաշտամանն»։ Ուշ շրջանի պատկերացումներում երևան է գալիս իբրև դժոխքի ու ստորերկրյա ջրերի աստված, մեռյալ ոգիների տիրակալ։  

Անվանումը հայերենում պահպանվել է երկու ձևով՝ Սպանդարամետ և Սանդարամետ։ Առաջինը, ամենայն հավանականությամբ, ծագում է հյուսիսարևմտյան միջին իրանականից, իսկ Սանդարամետը՝ («Հադես, ստորգետնյա աշխարհ»)՝ հարավարևմտյան իրանական տարբերակից, հնարավոր է՝ հին ձևից։ 

Չի հաստատվել, թե երբ է Սանդարամետ անվանումը մուտք գործել հայերեն։ Դա կարող էր տեղի ունենալ Աքեմենյան կայսրության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 550–330 թթ.)։ Այդ ուղղագրությամբ այն հանդիպում է նաև Բիբլիայի հայկական թարգմանության մեջ, որտեղ օգտագործվում է նաև ածական ձևը՝ սանդարամետական։ 5-րդ դարի հայ գրող Ագաթանգեղոսը օգտագործում է արտահայտությունը սանդարամետական ննջեցեալք («ստորգետնյա աշխարհի մեջ ննջողներ»)՝ նկատի ունենալով մահացածներին։

Բառի կիրառումը՝ որպես ստորգետնյա աշխարհի հոմանիշ, վկայում է, որ այն հայերեն է անցել այն ժամանակաշրջանում, երբ երկիրը դիտվում էր որպես մահացածների տուն։ Սանդարամետը, ամենայն հավանականությամբ, ընկալվել է որպես ստորգետնյա աշխարհի աստվածություն՝ զրադաշտական և հնագույն հավատալիքների միաձուլման հետևանքով։

Միջնադարյան պատմիչ Թովմա Արծրունու վկայությամբ՝ Արտաշեսյան արքա Արտաշես Բ-ը (կառ. մ.թ.ա. 75–69 թթ.) Վասպուրականում կառուցել է «Հերակլեսի և Դիոնիսոսի տաճարները»։ Հերակլեսը համապատասխանում է Վահագնին, իսկ Դիոնիսոսը՝ ամենայն հավանականությամբ, Սպանդարամետին։

Ագաթանգեղոսի մոտ, Արշակունի արքա Տրդատ Գ-ը (կառ. մ.թ. 298–330 թթ.) հիշատակում է «շահապետ գերեզմանոցին», որը, ամենայն հավանականությամբ, վերաբերում է Սպանդարամետին։ Հայերեն շահապետ բառը (ծագում է հին պարսկերեն xšaθrapati-ից) օգտագործվել է գերբնական էակներին բնորոշելու համար։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով