Ստեփանավան

Ստեփանավան մինչև 1923 թվականը՝ Ջալալօղլի, քաղաք Հայաստանի Լոռու մարզում, գտնվում է մայրաքաղաք Երևանից 137 կմ հյուսիս և մարզկենտրոն Վանաձորից 36.8 կմ հյուսիս, Երևանի և Թբիլիսիի միջև կես ճանապարհին։ 2022 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 17,681մարդ, տարածքը՝ 53,07.9 հա։

 Անուն 
1810 թվականին տարածքը կրել է Ջալալօղլի (Ջալալի որդի՝ իրանալեզու ծագումնաբանությամբ) անվանումը՝ ի պատիվ Արցախի իշխանական տոհմի՝ Հասան-Ջալալյանների։ Այս մասին է վկայում Ստեփանավանի քաղաքային գերեզմանատանը պահպանված հուշաքարը հետևյալ հայատառ մակագրությամբ՝ «Ավանս հիմնեց որդին իշխան Դավիթ Հասան Ջալալյանց՝1810»: 1923 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Լոռու Գավգործկոմի որոշմամբ քաղաքն անվանափոխվել է ի պատիվ հեղափոխական գործիչ Ստեփան Շահումյանի։

 Բնակչություն 
Ստեփանավանի ազգային կազմը հիմնականում միատարր է, կան հույներ, ռուսներ, եզդիներ, վրացիներ: Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 44%, կանայք` 56%: 

 Աշխարհագրություն 
Քաղաքը գտնվում է Ձորագետի հովտում, գետին հարակից հարթավայրի վրա, Բազումի լեռնաշղթայից հյուսիս, 1400մ բարձրության վրա: Հեռավորությունը Երևանից 137 կմ է, Վանաձորից՝ 36,8 կմ։
Ծովի մակարդակից 1400 մ բարձրության վրա, մերձակա լեռնագագաթը անտառապատ Արջասար սարն է, որը ծովի մակերևույթից բարձր է 1819 մ։

 Կլիմա 
Ունի բարեխառն չափավոր խոնավ կլիմա։ Միջին ջերմաստիճանը հունվարին -4,2°C է, հունիսին՝ +16,7 °C, տեղումների տարեկան միջին քանակը՝ 683 մմ։ Ձմեռները ձյունառատ են։ Շրջակայքում կան անտառներ, բնական շինանյութերի մեծ պաշարներ։ Քաղաքն իր բնակլիմայական պայմանների շնորհիվ հանդիսանում է Հայաստանի առողջարանային բնակավայրերից մեկը։

Ստ. Շահումյանը Ստեփանավան քաղաքի կլիման և բնությունը համեմատել է Շվեյցարիայի բնության և կլիմայի հետ։

 Պատմություն 
Մ. թ.ա. 2-րդից 1-ին դարերում ներկայիս Ստեփանավանն իր շրջակայքով կազմել է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Տաշիր գավառի մի մասը և մտել է Արտաշեսյան թագավորության մեջ։ Մ.թ. 1-ից 4-րդ դարերում եղել է Արշակունյաց թագավորության կազմում։ 385 թվականին Մեծ Հայքի բաժանումից հետո Տաշիր գավառի մեջ մնացել է հայկական մարզպանության կազմում։ 10-րդ դարում եղել է պատմական Տաշիր-Ձորագետի (Կյուրիկյանների) թագավորության մայրաքաղաքը՝ Լոռե բերդաքաղաքով։ Դավիթ Անհողինի (989-1048 թթ.) օրոք Կյուրիկյանների թագավորությունը հզորացավ և ընդլայնեց թագավորության տարածքները, իսկ Ստեփանավանի տարածքը «Լոռե» անվանումով կազմել է թագավորության կալվածքի մի մասը։ 1185 թվականից սկսած Ստեփանավանն իր շրջակա տարածքներով Լոռու կազմում տրվել է Զաքարյաններին։

1118-1122 թվականներին վրաց թագավոր Դավիթ Շինարարը մաքրել է Լոռին թուրք սելջուկներից և այն միացրել Վրաստանին։ 17-րդ դարի սկզբին Ստեփանավանի տարածք են գաղթել Շահ Աբասի հալածանքներից փախած հայեր և հիմնել են Չեչմանիս բնակատեղին։1801 թվականին Տաշիր գավառի կազմում Ստեփանավանի տարածքը նույնպես կցվել է Ռուսաստանին։ Այդ տարիներին Ցարական Ռուսաստանի Եկատերինա կայսրուհու գահակալության ժամանականերից այս տարածքներ են աքսորվել մեծ թվով սպաներ, նաև կուսանոցների կույսեր, ովքեր ընտանիք կազմելով հիմնել են Սլաբոդկա անունով նոր թաղամասը։ Ներկայումս դրանք Կոմիտաս, Մայակովսկի, Անդրանիկ փողոցներն են, ուր մինչև հիմա էլ կան ռուսական տիպի տներ։ Անդրանիկ (նախկին՝ Լենինի) փողոցի 64 տան են 1883-1889 թվականներին բնակվել է ռուս բանաստեղծ Վլադիմիր Մայակովսկու մայրը ծնողների հետ։

1810 թվականին տարածքը հանդես է եկել որպես քաղաք և կրել է Ջալալօղլի («Ջալալի որդի» պարսկալեզու ծագումնաբանությամբ.) անվանումը՝ ի պատիվ Արցախի իշխանական Հասան-Ջալալյաններ տոհմի։ Այս մասին է վկայում Ստեփանավանում գտնվող գերեզմանատան հուշաքարը՝ «Ավանս հիմնեց որդին իշխան Դավիթ Հասան-Ջալալյանց՝ 1810»։

19-րդ դարում Ջալալօղլին եղել է Լոռու միակ քաղաքը։ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով այստեղ գործել է չորսամյա երկսեռ դպրոց, որտեղ 1879-1883 թվականներին. սովորել է մեծ գրող Հովհաննես Թումանյանը։ 19-րդ դարի վերջին այս դպրոցում է դասավանդել ազգային- ազատագրական շարժման հայտնի գործիչ, դաշնակցական Հովսեփ Արղությանը։

1918 թվականին գարնանը Ջալալօղլիում է գտնվել հայկական բանակային կորպուսի դիվիզիան՝ ազգային ազատագրման շարժման հերոս, գեներալ-մայոր Անդրանիկ Օզանյանի գլխավորությամբ, երկու օր կռիվ մղել թուրքական կանոնավոր զորքի դեմ, որը սկսվել է Ստեփանավան համայնքի Ուրասար գյուղի մոտ գտնվող Կլին գորա տեղանքի, ապա Ստեփանավանից Արմանիս տանող ճանապարհին։ Նույն թվականին, երբ Հայաստանի և Վրաստանի միջև տեղի է ունենում զինված բախում, ստեղծվում է Լոռու «Չեզոք գոտին», որտեղ ընդգրկվում է նաև Ստեփանավանի տարածաշրջանը։

1921 թվականի փետրվարի 11-ին Լոռու «Չեզոք գոտին» վերացվեց, և Ստեփանավանը՝ շրջակա գյուղերով միացվեց Լոռի-Փամբակի գավառին։

1931 թվականից հրատարակվել է «Սոցիալիստական անասնապահություն» թերթը (1962-1997 թվականներին «Փարոս»), 1991-1995 թվականներին հրատարակվել է «Լոռե» շաբաթաթերթ։

1923 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Լոռու Գավգործկոմի որոշմամբ ի պատիվ հեղափոխական գործիչ Ստեփան Շահումյանի, Ջալալօղլին վերանվանվել է Ստեփանավան, որտեղ 1934 թվականին բացվել է նրա տուն-թանգարանը։ 1938 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ՀՍՍՌ Գերագույն Սովետի նախագահության հրամանագրով Ստեփանավանը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։ 

1988 թվականի երկրաշարժը մեծ վնասներ է պատճառել Ստեփանավանին: Նախկին առողջարարական քաղաքի տնտեսության հիմնաքարն է դարձել խոշոր եղջերավոր անասնապահությունը:

 Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Ստեփանավան քաղաքը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։ Այդպիսի հուշարձաններից են տարբեր դարերով թվագրվող ամրոցներ, բնակատեղիներ, եկեղեցիներ, մատուռներ, գերեզմանոցներ և այլն։ Քաղաքի տարածքում գտնվող 62 հուշարձան 2004 թվականի դրությամբ ընդգրկված է եղել Հայաստանի Հանրապետության պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում որպես պետության կողմից պահպանվող օբյեկտներՀայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում 29 հունվարի 2004 թվականի N 49-Ն ընդունված 	
29.01.2004 թվականին, ստորագրված 04.02.2004 թվականին, (թվային արխիվացված տարբերակը arlis.am կայքում)։՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է, որը կառուցել են Օրբելյան իշխանները 11-12 դդ, Սուրբ Նշան մատուռը կառուցվել է 1870-ական թվականներին, Ստեփան Շահումյանի հուշարձանը և տուն-թանգարանը։

 Հայտնի ստեփանավանցիներ 
Ավետիք Սահակյան (ՀՀԴ անդամ, հասարակական քաղաքական գործիչ, 1918 թվականի առաջին խորհրդարանի նախագահ)։
Մացակ Պապյան - ՀՍՍՌ Գերագույն Սովետի նախագահության նախագահ
Ցոլակ Վարդազարյան - դիրիժոր, մենակատար, Հայաստանում ջազի հիմնադիրներց։
 Սոս Սարգսյան (Հայաստանի թատրոնի և կինոյի հայ անվանի դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ)։
 Յակով Խաչիկյան (հայ փիլիսոփա, ակադեմիկոս, «Ստեփանավանցիներ» հանրագիտարանի հեղինակ)։
Աշիկ Սահակյան - սեյսմաբան, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու
Միքայել Գրիգորյան - գեներալ-լեյտենանտ, ՀՀ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ
Արայիկ Թունյան - ԵԱՏՄ դատարանի դատավոր
 Սուրեն Պապիկյան Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար,
 Նիկոլայ Ժիրնով - Ուկրաինայի ԶՈւ աջակցության ուժերի հրամանատարության նախկին ղեկավար։

 Քույր-քաղաքներ 
  Վիսբադեն, Գերմանիա
  Դեսին-Շարպյո, Ֆրանսիա

 Ծանոթագրություններ 

 Տես նաև 
 Ստեփանավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

 Արտաքին հղումներ 
 Ստեփանավանի քաղաքային գրադարանի կայք։ 

Կատեգորիա:1810 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1810 հիմնադրումներ Հայաստանում

Կատեգորիա:Ստեփանավան համայնքի բնակավայրեր