Էստոներեն

Էստոներենը () պատկանում է ուրալյան լեզուների ուգրո-ֆիննական լեզվաընտանիք մերձբալթաֆիննական ճյուղին։ Էստոներենը Էստոնիայում և Եվրամիության պաշտոնական լեզու է։ Էստոներենով խոսում են աշխարհում 1 միլիոն հարյուր հազար մարդ։ Գրային համակարգը հիմնված է լատինական այբուբենի վրա։

Լեզվի կոդը՝ et կամ est է (ըստ ISO 639-ի)։

 Գրություն 

Էստոնական այբուբեն
 A a B b C c D d E e F f G g H h I i J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Š š Z z Ž ž T t U u V v W w Õ õ Ä ä Ö ö Ü ü X x Y y
Ֆիններենի նման էստոներենում ևս օգտագործվում է լատինական այբուբենը՝ որպես սեփական այբուբենի հիմք, որին ավելացրել են ä, ö, ü, և õ տառերը, այնուհետև որպես ավելի ուշ հավելում՝ š և ž տառերը։ Այբուբենի c, q, w, x և y տառերն սահմանափակվում են միայն օտար բառերի կիրառության դեպքում, իսկ f, z, š, և ž հանդիպում են միայն փոխառյալ և օտար բառերում միայն։ Ö և ü տառերը արտաբերվում են ինչպես իրենց համարժեքները շվեդերենում և գերմաներենում։ Ի տարբերություն գերմաներենի, բայց ֆիններենի և շվեդերենի նմանությամբ (r-ին հաջորդող դիրքում) Ä-ն հնչում է որպես [æ], ինչպես անգլերեն mat բառում։ Ä, Ö և Ü առանձին մաքուր հնչյուններ են և ներհատուկ էստոներենին՝ չնայած տառաձևը եկել է գերմաներենից։ Ձայնավորներից õ-ն արտահայտում է /ɤ/, ոչ շրթնայնացված /o/ կամ փակ-միջին ետին շարքի ոչ շրթնայնացված ձայնավոր։ Այն գրեթե համապատասխանում է բուլղարերեն ъ /ɤ̞/-ին և վիետնամերեն ơ-ին և կիրառվում է ռուսերեն ы-ի տառադարձման ժամանակ։

 Հնչյունաբանություն 
 Ձայնավորներ 
Էստոներենում առկա է 9 ձայնավոր մենաբարբառ-հնչյուն՝ 3 ձայնավորական բարձրացումներով, մեծ քանակությամբ երկբարբառներ։ Չկան թուլացող հնչյուններ։
+Էստոներենի ձայնավոր հնչյունները Առաջնային շարք Ետին շարքՈչ շրթնայնացվածՇրթնայնացվածՈչ շրթնայնացվածՇրթնայնացվածՓակ ձայնավոր   Միջին ձայնավոր    Բաց ձայնավոր  

Առկա են 36 երկբարբառներ (որոնցից 26-ը բնիկ էստոնական ենRoss, Jaan; Lehiste, Ilse (2001), The temporal structure of Estonian runic songs, The Hague: Walter de Gruyter), բոլոր ինը ձայնավորները կարող են հանդես գալ որպես երկբարբառի առաջին բաղադրիչ, բայց միայն ɑ, e, i, o, u կարող են լինել երկրորդ բաղադրիչ։

+Էստոներենի երկբարբառներըՁայնավոր             e        ()  ()  ()   ()      ()       ()  ()                 --               –  –    ()    ()  –

 Բաղաձայններ 
+Էստոներենի բաղաձայն հնչյուններըAsu, Eva Liina; Teras, Pire (2009), "Estonian", Journal of the International Phonetic Association 39 (3): 367–372 Շրթնային Ալվեոլային Ետալվեոլային Քմային Ետնաքիմքային Կոկորդային Պարզ Քմայնացած Ռնգային    ()1 Պայթական     Շփական 2    2  Նեղվածքային ձայնորդ    Թրթռուն 

Բաղաձայանական հնչյունական համակարգը բնութագրվում է կոշտ և փափուկ բաղաձայն հնչյունների առկայությամբ, ոչ շնչեղացված պայթական բաղաձայններով (առանց շնչեղության արտասանվող p, t, k հնչյունները հակադրվում են գերմաներենին) և կոշտ բաղաձայնների՝ առաջին շարքի ձայնավորների հետ համադրվելու կարողությամբ (օրինակ՝ tee, täht, töö, tüvi բառերում t-ն հնչում է որպես կոշտ բաղաձայն, իսկ i ձայնավորից առաջ բաղաձայնները փափկում են)

 Վանկ և շեշտ 
Էստոներենում վանկերը շատ հազվադեպ են սկսվում որոշ բաղաձայններով։ Հիմնականում շեշտը գրեթե միշտ ընկնում է առաջին վանկի վրա։ Բարդ բառերում, նաև առաջին վանկում երկբարբառներ կամ երկար ձայնավորներ լինելու դեպքում հանդես է գալիս երկրորդական շեշտ։ Կան մի քանի բացառություններ, որտեղ շեշտը երկրորդ վանկում . օրինակ՝ aitäh «շնորհակալություն», sõbranna «ընկերուհի»։ Փոխառյալ բառերում շեշտը կարող է լինել ինչպես բնօրինակում, այսպես՝ ideaal «իդեալ», professor «պրոֆեսոր»։

 Լեզվական օրինակ 
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի հոդված 1-ը էստոներենով.

(Բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար՝ իրենց արժանապատվությամբ և իրավունքներով։ Նրանք օժտված են բանականությամբ ու խղճով, և պարտավոր են միմյանց նկատմամբ վարվել եղբայրության ոգով)։

 Տես նաև 
 Պաշտոնական լեզու
 Լեզվաընտանիքների ցանկ

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 

 Արտաքին հղումներ 
 GeoNames
 Ethnologue

Կատեգորիա:Ուրալական լեզուներ
Կատեգորիա:Ֆիննաուգրական լեզուներ
Կատեգորիա:Էստոներեն
Կատեգորիա:Էստոնիայի լեզուներ