Հրեաներ

Հրեաներ (եբրայերեն՝ יְהוּדִים եհուդիմ), սեմիտական ծագումով ազգ է, որի արմատները գնում են Հին Իսրայելի և Հրեաստանի բնակչությանը։ Ապրում են շատ երկրներում և հատկապես 1948 թ․-ին պետություն հռչակված Իսրայելում։ Քանակը 12-15 միլիոն, որից 40%-ը բնակվում է Իսրայելում, իսկ 35%-ը ԱՄՆ-ում։ Հրեաների կրոնը ավանդաբար հուդայականությունն է։ Իսրայելի պետական լեզուն եբրայերենն է (իվղիթը) (սեմական լեզվաընտանիք), վերածնված XIX դարում։ Տարբեր երկրներում կան սպեցեֆիկ հրեական լեզուներ, որոնցից ամենախոշորը Իդիշն է (հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմանական խումբ)։ Ժամանակակից ինքնանունը եբր. יְהוּדִים, եհուդիմ; իդիշ ייִדן, (յ) իդն; լադինո ג׳ודיוס, ջուդիոս։ Հին ինքնանունը եղել է բնեյ-Յիսրաէլ - Իսրայելի (Հակոբի) որդիներ։

 Հրեաների խմբեր 
 Աշքենազներ՝ ձևավորվել է Կենտրոնական Եվրոպայում։ Քանակը՝ 8-11.2 մլն։ Ապրում են Իսրայելում, Լեհաստանում, Լիտվայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Բելառուսում, Հոլանդիայում, Սկանդինավյան և շատ այլ երկրներում։ Կենցաղային լեզուն յիդիշն է (Իսրայելում՝ եբրայերենը, Ռուսաստանում՝ ռուսերենը)։ Անունը ծագում է միջնադարյան Գերմանիայի «Աշքենազ» սեմական անունից, որն ընկալվում էր Հաբեթի թոռ Աշքենազի ժառանգների տարածման երկիր։

20-րդ դարի վերջի տվյալներով աշքենազները կազմում են աշխարհի հրեաների մեծամասնությունը՝ 80%։ Բուն Իսրայելում կազմում են հրեական բնակչության համարյա կեսը։

 Միզրահներ (, միզրահիմ՝ Արևելքում ապրողներ)՝ Մերձավոր Արևելքում և հյուսիսային Աֆրիկայում ապրած և ապրող հրեաների հավաքական անունն է։ Քանակը՝ 4 մլն։ Ապրում են Իսրայելում, բոլոր արաբական երկրներում, Իրանում, Միջին Ասիայում, Քուրդիստանում, Վրաստանում, Հայաստանում (հայկական հրեաները խառնվել են հայերի հետ)։ Հիմա Հայաստանում ապրում է մոտավորապես 6000 հրեա, որոնք աշքենազներ են։ Միզրահների խմբի մեջ են մտնում արաբահրեաները, պարսկահրեաները, վրացահրեաները, բուխարայի հրեաները, լեռնային հրեաները, հնդկական հրեաները և քրդական հրեաները։
 Սեֆարդներ ( սֆարադիմ) Քանակը՝ 1.5-2 մլն։ Ապրում են Իսրայելում, Իսպանիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում և այլն։ Լեզուն լադինոն է (սեֆարդերենը) և եբրայերենը (Իսրայելում)։ Ձևավորվել են Պիրենեյան թերակղզում։ Անունը ծագում է Իսպանիայի հետ նույնացվող Սֆարադ տեղանունից։
 Սամարացիներ ( շոմրոնիմ) Քանակը՝ 720 մարդ (2008 թ.)։ Լեզուն եբրայերենն է։ Սրբազան գրքերն են Թորան և Հեսու Նավեի գիրքը։ Ապրում են Թել Ավիվի արվարձանում և Նևե Քեդեմ գյուղում։
 Բնեյ Մենաշե (եբրայերեն בני מנשה Մենաշեի զավակներ) Հնդկաստանի Մանիպուր և Միզորամ նահանգների միզո, կուկի և չին ազգությունների ներկայացուցիչներն են, ովքեր հայտարարել են, որ Մենաշեի ժառանգներ են սկսել են դավանել հուդայականություն։ Ապրում են Իսրայելում։ Լեզուն եբրայերենն է։ Ապրում են Հնդկաստանում և Իսրայելում։ Քանակն ավելի քան վեց հազար է։
 Բեթա Իսրայել (եբրայերեն בֵּיתֶא יִשְׂרָאֵל Իսրայելի տուն) Մինչև հայրենադարձվելը Եթովպիայում ապրած հրեաներ։

 Հրեաների էթնիկ խմբեր 
Հիմնական հոդված` հրեաների էթնիկ խմբերը։
Հրեաների հիմնական էթնիկ խումբը կազմում են աշքենազները (Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի, մասնավորապես ողջ Ռուսաստանի հրեաները) և սեֆարդները (սկզբում Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի, այնուհետև ողջ Միջերկրածովյան տարածաշրջանով ցրված հրեաները)։
Մյուս էթնիկ խմբերն են՝ լախլուխները,  պարսկական և բուխարյան հրեաները, վրացական հրեաները, լեռնային հրեաները, հնդկական հրեաները, ռոմանիոտները, իտալացի, ֆալաշ և այլ հրեաներ։
Հրեաների տարբեր խմբերի  և այլ ժողովուրդների գենոտիպերի ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ հրեաների հիմնական խմբերը ավելի մոտ են իրար, քան հարևան ժողովուրդներին։ Սա հակասում է այն փաստերին, որ հրեաները միավորվում են միայն մշակութային, այլ ոչ  էթնիկ ծագմամբStudies Show Jews’ Genetic SimilarityConference on Jewish genomics: Հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանի մարդահամարի անցկացման արդյունքները նշեցին հետևյալը. մինչև  30-ական թվականները հրեաների մեջ չկային այնպիսիք, որ ճընդունեին իրենց հրեա լինելու փաստը (շուրջ 20 %)։ 
Ավելի ուշ, ԽՍՀՄ-ում հրեաների մեծամասնությունը, որը էական չի համարում իրենց [ազգային պատկաբնելությունը], շարունակեց աճել` մինչև 1980-ականների սկիզբը։

+ Անհամեմատ մեծ հրեաբնակ երկրների տվյալներն աշխարհում № Երկրներ Երկրներ Հրեաներ % երկրում % բոլոր հրեաներից թիվ 1 ԱՄՆ (2009)6544,000 2,1 %42,89% 2 Իսրայել (2010)  5800,000 75,5 %38,02% 3 Ֆրանսիա606,000 1,0 %3,97% 4 Կանադա393,660 1,2 %2,58% 5 Մեծ Բրիտանիա350,000 0,57 %2,29% 6 Արգենտինա  280,000 0,8 %1,84% 7 Ռուսաստան157,641 0,14 %1,03%2010 8 Ավստրալիա120,000 0,56 %0,79% 9 Գերմանիա118,000 0,14 %0,77% 10 Բրազիլիա96,500 0,05 %0,63% 11 Ուկրաինա80,000 0,16 %0,52% 12 Հարավային Աֆրիկա72,000 0,15 %0,47% 13 Լեհաստան50,000 0,6 %0,33% 14 Հունգարիա49,700 0,4 %0,33% 15 Իսպանիա48,409 0,12 %0,32% 16 Նիդեռլանդներ  45,000 0,28 %0,29% 17 Մեքսիկա39,800 0,03 %0,26% 18 Բելգիա31,200 0,3 %0,20% 19 Մոլդովա31,187 0,7 %0,20% 20 Ուրուգվայ30,743 0,9 %0,20% 21 Իտալիա30,213 0,05 %0,20% 22 Չիլի25,375 0,13 %0,17% 23 Վենեսուելա20,900 0,1 %0,14% 24 Իրան25,405 0,035 %0,17% 25 Եթովպիա20,000 0,027 %0,13% 26 Շվեդիա20,000 0,2 %0,13% 27 Ուզբեկստան17,453 0,065 %0,11% 28 Թուրքիա17,415 0,025 %0,11% 29 Շվեյցարիա17,000 0,2 %0,11% 30 Հնդկաստան15,405 0,005 %0,101% 31 Պանամա10,029 0,33 %0,066% 32 Լատվիա9,001 0,397 %0,059% 33 Ավստրիա8,184 0,1 %0,054% 34 Վրաստան7,951 0,17 %0,052% 35 Ադրբեջան7,911 0,1 %0,052% 36 Դանիա7,062 0,13 %0,046% 37 Ռումինիա6,029 0,027 %0,040% 38 Նոր Զելանդիա7,077 0,17 %0,046% 39 Հունաստան5,334 0,05 %0,035% 40 Մարոկկո5,236 0,016 %0,034% 41 Ղազախստան4,100 0,027 %0,027% 42 Լիտվա3,596 0,1 %0,024% 43 Կոլումբիա3,400 0,008 %0,022% 44 Չեխիա4,000 0,03 %0,026% 45 Սլովակիա3,041 0,056 %0,020% 46 Պերու2,800 0,01 %0,018% 47 Կոստա Ռիկա2,500 0,06 %0,016% 48 Բուլղարիա2,300 0,031 %0,015% 49 Հայաստան2,000 0,035 %0,013% 50 Իռլանդիա1,930 0,045 %0,013%Ընդամենը50 երկիր15  256,487-100 %
Աշխարհի շուրջ  110 երկրներում գործում են հրեական համայնքներ։

 Գրականություն 
 Ռուբեն Անգալադյան. Հրեաներն ու հայերը, «Գարուն», 2001, № 2

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Հրեաների մասին դասարան․ամ֊ում

Կատեգորիա:Պաղեստինի ազգեր
Կատեգորիա:Իսրայելի ազգեր
Կատեգորիա:Հին ազգեր
Կատեգորիա:Հրեաներ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին ազգեր
Կատեգորիա:Սեմական ազգեր