Բաքու

Բաքուն (ադրբ.՝ Bakı, պարս.՝ باراکا, Բարաքա, Պակովան), Ադրբեջանի մայրաքաղաքը։ Գտնվում է Ապշերոնյան թերակղզու հարավային մասում։ Խոշորագույն արդյունաբերական, տնտեսական և գիտա-տեխնիկական կենտրոն Հարավային Կովկասում, ինչպես նաև Կասպից ծովի ամենամեծ նավահանգիստը և Կովկասի ամենամեծ քաղաքըАзербайджан։  Նախկինում եղել է արևելահայության խոշորագույն մշակութային կենտրոններից մեկը։ Բնակչությունը՝ ։

 Բնական պաշարներ 
Բաքվի ընդերքը հարուստ է նավթով, բնական գազով, կրաքարերով, զարգացած են նավթի և գազի արդյունահանումը, նավթաքիմիական, քիմիական, շինանյութերի, թեթև և սննդի արդյունաբերությունները, մեքենաշինությունը (նավթասարքավորումների արտադրություն, սարքաշինություն, էլեկտրոնիկա և ռադիոտեխնիկա, նավանորոգում և այլն)։

 Կրթություն 
Բաքվում գործում են Ադրբեջանի գիտությունների ակադեմիան, 11 բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ (այդ թվում՝ 3 համալսարան), 7 թատրոն, մետրոպոլիտեն (1967 թվականից), շուրջ 30 թանգարան՝ արվեստի, գորգերի, ժողովրդական կիրառական արվեստի և այլն։

 Պատմություն 
Բաքուն 1540 թվականին գրավել է Սեֆյան Պարսկաստանը, 1580-ական թվականներին՝ Օսմանյան կայսրությունը։ 1747 թվականին Բաքուն դարձել է Բաքվի խանության կենտրոնը։ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1804–1813 թվականներին) ժամանակ՝ 1806 թվականին, Բաքուն միացվել է Ռուսաստանին։ Խորհրդային իշխանության տարիներին՝ Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության, 1991 թվականից Ադրբեջանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է։ Բաքվի պատմական մասից պահպանվել են Ամրոցը կամ Իչերիշահերը (պետական ճարտարապետական ինստիտուտ-արգելոց է), Շիրվանշահերի պալատը (15-րդ դար), Սընըղ Կալա մզկիթը (11-րդ դար), Բաիլովյան քարերը (13-րդ դար), Կըզ Կալասին (Կույսի աշտարակը, 13-րդ դար) և այլն։

 Վարչական բաժանում 
Բաքուն ներառում է 12 վարչական շրջան և 59 ավան։

 պատկեր Շրջանի անուն  Կազմավորման թվական  Տարածք (քառ. կմ)  Բնակչություն; (մարդ) 150px|  Բինագադի շրջան 1920 170 268.400 150px|  Գարադաղ շրջան 1923 1.080  127.900 150px|  Նարիմանովի շրջան 1931 20  179.800 150px|  Նասիմիի շրջան 1969 10  222.600  Նիզամիի շրջան 1980 20  201.800 150px|  Սաբունչու շրջան 1920 240  247.200 150px|  Սաբաիլի շրջան 1920 30  102.600 150px|  Սուրախանու շրջան 1920 120  222.000 150px|  Փիրալլահի շրջան  2012 30  20.600 150px|Խաթաի շրջան 1904 30  289.900 150px|  Խազարի շրջան  1934 370  168.400 150px|  Յասամալի շրջան 1932 10  249.300

 Մշակույթ 
Բաքուն անցյալում եղել է նաև հայ մշակույթի կենտրոն։ 500 թվականին Արցախի հայոց Վաչագան Բարեպաշտ թագավորը քաղաքում կառուցել է հայկական առաջին եկեղեցին։ 19-րդ դարում Բաքվի բնակչության մեկ քառորդը հայ էր, որոնք էլ ակտիվորեն մասնակցել են քաղաքի տնտեսական, հասարակական և մշակութային կյանքին։ Բաքվի նավթահանքերի զգալի մասը պատկանում էր հայ նավթարդյունաբերողներին Ալեքսանդր Մանթաշյան, Ստեփան Լիանոզով, Պավել (Պողոս) Ղուկասով, Եսայի Փիթոև և ուրիշներ, ովքեր ունեին նավթի սեփական փոխադրամիջոցներ (այդ թվում՝ ծովային)։ Հայերը նշանակալի դեր են խաղացել նաև ձկնարդյունաբերության, ծխախոտագործության, գինեգործության բնագավառներում։ Բաքվի առաջին բանկերի հիմնադիրները նույնպես հայեր էին։

 Ճարտարապետություն 
1863–1869 թվականներին հայերը Բաքվում կառուցել են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ 1895 թվականին օծվել է քաղաքի հայկական գերեզմանատան մատուռ-եկեղեցին, 1911 թվականին՝ Սուրբ Թադեոս և Սուրբ Բարդուղիմեոս եկեղեցին։ Առաջին հայկական դպրոցը Բաքվում բացվել է 1860 թվականին, և արդեն 19-րդ դարի վերջին այդտեղ գործում էր 12 դպրոց, իսկ 1930–1950-ական թվականներին հայկական միջնակարգ դպրոցների թիվը հասել էր 80-ի։ Այդ տարիներին գործում էին նաև մանկավարժական տեխնիկումը, հայկական ֆակուլտետներ՝ Բաքվի համալսարանում և մանկավարժական ինստիտուտում։ Հայ ճարտարապետները (Գաբրիել Տեր-Միքելյան, Վարդան Սարգսյան, Հ. Տեր-Հովհաննիսյան և ուրիշներ) և շինարարները գործուն մասնակցություն են ունեցել Բաքվի կառուցապատմանը։
1980-ական թվականների վերջերին Բաքվում բնակվել է շուրջ 300 հազար հայ։ Վերջին հայկական դպրոցը փակվել է 1983 թվականին։
1990 թվականի հունվարի 13–19-ը Բաքվում կազմակերպված հայերի ջարդերից հետո հայերը հարկադրաբար հեռացել են քաղաքից։

 Թատրոն 
Հայ թատերական կյանքը Բաքվում սկզբնավորվել է 1870 թվականին, բացվել է հայկական թատրոն (որպես պետական թատրոն գործել է 1939–1949 թվականներին)։ Բաքվում գործել են նաև երաժշտական անսամբլներ, գրադարան-ընթերցարաններ, ակումբներ։ Տարբեր տարիների Բաքվի հայ թատերական կյանքը ղեկավարել են Հովհաննես Աբելյանը, Հովհաննես Զարիֆյանը, Հովսեփ Ոսկանյանը, Լևոն Երամյանը, Ժասմենը, Արշակ Հարությունյանը և ուրիշներ։ Այստեղ գործել են նաև տպարաններ, հրատարակվել հայերեն պարբերականներ («Հայկական աշխարհ», «Օրեր», «Շեփոր», «Առավոտ», «Թատրոն և երաժշտություն», «Նոր խոսք» և այլն), դասագրքեր, գրականություն։
1890-ական թվականների կեսերին Բաքվում գործել է «Օջախ» գրական խմբակը, 1910–1917 թվականներին՝ Հայ գրողների ընկերություններ, որոնց աշխատանքներին մասնակցել են Ղազարոս Աղայանը և Հովհաննես Թումանյանը։
Բաքվի մշակութային կյանքում նշանակալի դեր են խաղացել հայ կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալյանը, Կոմիտասը, Անտոն Մայիլյանը և ուրիշներ։

 Ժողովրդագրություն 
 Տարի Ադրբեջանցիներ % Ռուսներ % Հայեր % Հրեաներ % Այլ % Ընդամենը1886 Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 189337,53043.321,39024.724,49028.33910.52,8103.286,6111897 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку40,3413637,39933.419,09917.13,369311,69610.5111,9041926 Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929118,73726.2167,37336.976,65616.919,5894.370,97815.7453,3331939Soviet 1939 census215,48227.4343,06443.6118,65015.131,0503.979,37710.1787,6231959Soviet 1959 census211,37232.9223,24234.7137,11121.324,0573.756,7258.7652,5071970Soviet 1970 census586,05246.3351,09027.7207,46416.429,7162.388,1936.91,262,5151979Soviet 1979 census530,55652.4229,87322.7167,22616.522,9162.362,8656.21,013,4361999 Ethnic composition of Azerbaijan 19991,574,25288119,3716.73780.025,1640.389,68951,788,8542009 Ethnic composition of Azerbaijan 20091,848,10790.3108,5255.31040.0056,0560.683,0234.12,045,815

 Կլիմա 
Բաքուն գտնվում է բարեխառն գոտում՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ հատկանիշերով։ Դրա շնորհիվ այստեղ պարզ արտահայտվում են տարվա բոլոր չորս եղանակները։ Ձմեռները զով են, երբեմն՝ ցուրտ և ձնառատ։ Ամռանը հիմնականում շոգ է, չորային։ Կլիման կիսաչոր է (Köppen կլիմայի դասակարգում։ BSk)։ Տեղումների հիմնական մասը գալիս է, գարնանը, աշնանը և ձմռանը։ Լինում են ուժեղ քամիներ ամբողջ տարվա ընթացքում։ Բնական լանդշաֆտները չոր տափաստաններ են։

 Հայերը Բաքվում 

 Հայկական դպրոցներ 
 Հայկական դպրոցները մինչև ԽՍՀՄ կազմավորում 

 Բաքվի հայկական Մեսրոպյան ծխական երկդասյան դպրոց
 Բաքվի հայկական Հռիփսիմյան օրիորդաց միջնակարգ դպրոց
 Բաքվի Ս. Աստվածածին եկեղեցու իգական ծխական դպրոց
 Բաքվի հայկական միջնակարգ հոգևոր դպրոց
 Բաքվի Գրիգոր Լուսավորչի անվան դպրոց
 Բաքվի եկեղեցական աղքատանոցի արական դպրոց
 Բաքվի եկեղեցական աղքատանոցի իգական դպրոց
 Բաքվի մարդասիրական աղքատանոցի արական դպրոց
 Բաքվի մարդասիրական աղքատանոցի իգական դպրոց
 Բաքվի «Շամախու» թաղի արական ծխական դպրոց
 Բաքվի «Շամախու» թաղի օրիորդաց դպրոց
 Բաքվի հայ բողոքականների դպրոց
 Բաքվի Ա. Տեր-Ղուկասյանի հիմնած դպրոց
 Բաքվի հայկական ձայնագրության դպրոց
 Բաքվի հայ-լյութերական դպրոց
 Բաքվի հայ կանանց արհեստագիտական դպրոց
 Բաքվում բացվեց Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոցը

 ԽՍՀՄ շրջանի հայկական դպրոցներ 
 Բաքվի Հովհաննես Թումանյանի անվան միջնակարգ դպրոց

 Քույր քաղաքներ 

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Բաքվի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայք 
 Հայերը Բաքվում 

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքներ

Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ