Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն

Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն, գտնվում է Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում՝ Ազատության հրապարակի, Մաշտոցի ու Սայաթ-Նովայի պողոտաների միջնամասում։

 Շինարարության սկիզբ 
ձախից|մինի|Շինարարության ընթացքը1926 թվականի հունվարին Կենտգործկոմը որոշում է կայացրել Երևանում կառուցել Ժողտուն՝ թատերական դահլիճով, քաղաքի պահանջներին համապատասխան տեղերի քանակով։ Նախագծի կատարումը և շինարարության ղեկավարությունը հանձնարարվել է ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանին։

Ժողտան ոճը պետք է լիներ մոնումենտալ և համապատասխաներ Հայաստանի բնությանը և ազգային արվեստին։

Սկսելով Ժողտան նախագիծը և այն շարունակաբար կատարելագործելով, Թամանյանը ձգտել է իրականացնել բոլոր նորագույն պահանջները բավարարող թատրոն, նաև մայրաքաղաքին համապատասխանող և՛ բովանդակությամբ, և՛ ճարտարապետական լուծումով։ 

Ըստ ծրագրի, համալիրը պետք է ներառեր ժողտանն անհրաժեշտ բոլոր տարածությունները՝ թատրոն 1200 հանդիսատեսի համար, համերգային սրահ, լսարաններ, գրադարան ընթերացարանով, ցուցասրահներ, խմբային պարապմունքների սենյակներ, բուֆետ։ Ճարտարապետական ոճը համապատասխանում էր այն տարիներին կրկին զարգացում ապրող կլասսիցիզմին՝ հայկական ճարտարապետական ավանդույթների հետ միաձուլված։

Ժողտան կառուցման տեղը որոշված էր Երևանի գլխավոր հատակագծով։ Հյուսիսային պողոտայի առանցքով ընկած հողամասը հին Երևանի կառուցապատված թաղամասերից դուրս էր, այն օրերին Ստեփան Ալավերդյանի անունը կրող փողոցից (այժմ՝ Թումանյան փողոց) հյուսիս՝ այգիների մեջ։

Նախագծմանը զուգահեռ Թամանյանը պետք է լուծեր շենքի համար նախատեսված հողամասի հետ կապված երեք հարց՝ սեփականատերերից այգիների օտարումը, Մամռիի ոռոգիչ ջրատարի տեղափոխումը, Գեթսեմանի մատուռի ճակատագիրը։

Հողակտորների օտարումը սկսվել է 1926 թվականի նոյեմբերին։ Ամենամեծ այգիների տերերն էին Բաշիրով եղբայրները, Ջանիբեկով եղբայրները և Պետրոսյան եղբայրները։ Նրանց հետ բանակցելու ու խնդիրը ներկայացնելու համար Թամանյանն անձամբ է մասնակցել։ Ջանիբեկովներին Կարապի լճի տարածքում գտնվող իրենց տան ու մեծ այգու դիմաց տրամադրվել է մի բնակարան` ապագայում Աղասի Խանջյանի անունը ստացած փողոցի 41 շենքումՋանիբեկովների ընտանեկան հիշողություններից։ Տարածքով անցնող Մամռիի ջրատարը, որն արդեն վերանվանվել էր Շահումյանի անվան,  տեղափոխվել է։ Հետագայում՝ 1929 թվականին, հին հունի ափին կառուցվել է Թամանյանի միահարկ ճարտարապետական արվեստանոցն՝ իր օժանդակ սենյակներով։
մինի|196x196փքս|Օպերայի տեղում մինչ այդ կանգուն Գեթսեմանի մատուռը
Ամենացավոտ հարցը Գեթսեմանի մատուռի խնդիրն է եղել։ Գեթսեմանը, ըստ Նոր կտակարանի, ձիթենյաց այգիների վայր էր, որտեղ Քրիստոսն իր վերջին աղոթքներն էր արել խաչվելուց առաջ։ Մատուռին այդ անունն էին տվել այն պատճառով, որ գտնվում էր այգիների մեջ։ Այն կառուցվել էր Երևանի 1679 թվականի երկրաշարժից ավերված ավելի հին եկեղեցու տեղում։ Մատուռը միանավ էր, թաղածածկ, փոքրաչափ և անգմբեթ։ 

Ժողտան հողատարածքն ու փողոցների ուղեծիրներն այնպիսին էին, որ Գեթսեմանի մատուռը շրջանցելն անհնար էր։ Թամանյանը որոշել է այն տեղափոխել։ Ուստի մատուռը 1929 թվականին քանդվել է, և քարերը հատ-հատ համարակալվել են։ Սակայն ֆինանսավորումն ուշացնելու և հուշարձանի նոր տեղի հարցը չլուծելու պատճառով վերականգնումն անընդհատ հետաձգվել է, իսկ 1932 թվականին Թամանյանը հեռացվել է Ժողովրդական տան կառուցման ղեկավար պաշտոնից, իսկ նոր ղեկավար Աշոտ Մելիք-Մարտիրոսյանի որոշմամբ մատուռի քարերն օգտագործվել են Բայրոնի փողոցում Աշխատավորների տուն կառուցելու համար։ Գեթսեմանի մատուռն այդպես էլ չի վերականգնվել։ Մատուռի հետ միասին վերացվել է նաև շրջապատի գերեզմանոցը՝ 17-18-րդ դարերի տապանաքարերով։

1931 թվականի օգոստոսի 26-ի նամակով Թամանյանը դիմել է ակուստիկայի ամենաճանաչված մասնագետ, մի քանի դասագրքերի հեղինակ պրոֆեսոր Լիֆշիցին, հրավիրելով մասնակցել Ժողտան նախագծմանը։ Ռեժիսոր Ն. Բոգոլյուբովի խորհրդով, Թամանյանը 1934 թվականի օգոստոսին մասնագետ է գործուղել Օդեսա՝ հակահրդեհային և այլ հարցերի հետ ծանոթանալու։ Բեմատակի մեխանիզմների նախագծման համար, նույն Բոգոլյուբովի խորհրդով, հրավիրվել է ինժեներ Ս. Վ. Իվանով-Գրդինան, որն աշխատանքը կատարելու համար խումբ է կազմել Թբիլիսիում։

1939 թվականին Ժողտան Ձմեռային դահլիճի շինարարությունն ավարտվել է, այն հանձնվել է օպերային թատրոնին։

 Շինարարության ավարտ 
Առաջին ներկայացումը Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերան է, որը բեմադրվել է 1933 թվականի հունվարի 20-ին։

1930-ական թվականների երկրորդ կեսից թատրոնում բեմադրվել են մի շարք հայկական օպերաներ ու բալետներ։ 1939 թվականին թատրոնը մասնակցել է Մոսկվայում կայացած հայ արվեստի և գրականությանը նվիրված միջոցառումներին և պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ Մոսկվայից վերադառնալով՝ 1940 թվականի հունվարի 12-ին, թատրոնը նոր խաղաշրջանը բացել է Ալեքսանդր Թամանյանի նախագծով կառուցված շենքում՝ «Ալմաստ» օպերայով։

 Վերանորոգում 
Տասնամյակների ընթացքում շենքի ներքին հարդարանքը հնացել էր, կորցրել իր փայլը և չէր համապատասխանում արտաքին շքեղ տեսքին։ Բացի այդ շենքն անավարտ էր և թամանյանական նախագծի մի շարք մտահղացումներ ժամանակին չէին իրականացվել։ Հետագայում՝ 1978 թվականին, Կարեն Դեմիրճյանի նախաձեռնությամբ սկսվել է օպերայի շենքի վերակառուցումը, որն իրականացվել է Ալեքսանդր Թամանյանի որդու՝ Գևորգ Թամանյանի գլխավորությամբ։ Հիմնովին վերակառուցվել է օպերայի թատրոնի ու ֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճը«Կաթիլներ մեծ ծովից», Լևոն Շահբազյանի հուշերից, 1-րդ հատոր, Երևան, 2002 թ.։

Վերակառուցումը հանձնարարվել էր «Երարդշին» տրեստին, որը ղեկավարել է նշանավոր շինարար Լևոն Շահբազյանը։ Ստեղծագործական խմբում աշխատել են Հուլիոս և Գայանե Թամանյանները, Ղուկաս Չուբարը, Ռուզան Ներսիսյանը, Հրանտ Յոլյանը և ճանաչված այլ մասնագետներ։ Աշխատանքները համակարգել է ճարտարապետ Աշոտ Ալեքսանյանը։ Նրա մի շարք նորամուծություններ են կիրառվել վերակառուցման ընթացքում։ Այդ վերանորոգումով մի շարք էական փոփոխություններ մտցվել նախագծի մեջ։ Ճեմասրահների պատերը երեսպատվել են Աղվերանի բաց գույնի մարմարով։ Վերին մեծ պատշգամբը բաժանվել է երկու յարուսի, նվագախմբի անշարժ նստավայրը դարձվել է շարժական, փոխվել են դռները և տեղադրվել պորտալային դռներ։ Բեմի վարագույրը՝ Գրիգոր Խանջյանի ձևավորումով ներկայացված մի քանի տարբերակից, ընտրվել է անձամբ Կարեն Դեմիրճյանի կողմիցՌիմա Դեմիրճյան, «Հիշատակ», Երևան, 2012 թ.։

Ազգային մշակույթի կարևորագույն օջախներից մեկի վերակառուցման աշխատանքները բարձր որակով կատարելու համար շինարարների կոլեկտիվի անդամներն արժանացել են ՀԽՍՀ պետական մրցանակի։ Շքեղորեն վերակառուցված թատրոնը վերաբացվել է 1980 թվականի նոյեմբերի 28-ին՝ ՀԽՍՀ կազմավորման 60-ամյակի առթիվ։ Տեղի է ունեցել հանդիսավոր նիստ և տոնական համերգ։

2012 թվականի հունիսին սկսվել է թատրոնի բեմի վերականգնման և տեխնիկական վերազինման աշխատանքները, որն իրականացրել է թատերական տեխնիկայի ոլորտում առաջատար կազմակերպություններից մեկը՝ ավստրիական «Waagner-Bio» ընկերությունը։ Վերականգնման և վերազինման աշխատանքները ավարտվել են 2013 թվականի հունվարի 31-ին։ Թատրոնի բեմը վերազինվել է ժամանակակից տեխնիկայով՝ շարժական հարթակներով, լուսավորության և ձայնային համակարգերով։ Ըստ թատրոնի այն ժամանակվա տնօրեն Կամո Հովհաննիսյանի՝ ծրագրի նպատակը միջազգային ստանդարտներին համապատասխան բեմ ունենալն էր։

 Բեմադրված օպերաներ և բալետներ 
 Գաետանո Դոնիցետտի «Պողիկտոս» (օպերա)
 Գաետանո Դոնիցետտի «Լյուչիա դի Լամերմուր»
 Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ»
 Շառլ Գունոյի «Ֆաուստ»
 Ժորժ Բիզեի «Կարմեն»
 Ջոակինո Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ»
 Արամ Խաչատրյանի «Գայանե»
 Հարո Ստեփանյանի «Քաջ Նազար», «Լուսաբացին»
 Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ»
 Գևորգ Արմենյանի «Խաչատուր Աբովյան»

 Դոնիցետտի «Սիրո ըմպելիք»
 Ջ. Պուչչինի «Տուրանդոտ»
 Ջ. Պուչչինի «Մադամ Բաթերֆլայ»
 Վերդի «Աիդա»
 Վերդի «Տրավիատա»

 Այլ փաստեր 
Նախագիծը 1937 թվականին Փարիզում անցկացվող համաշխարհային ցուցահանդեսին արժանացել է ոսկե մեդալի։ Արամ Խաչատրյանի անվան ֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճը գործում է 1963 թվականից։ 2002 թվականին կատարվել են վերանորոգման աշխատանքներ։

1939 թվականին թատրոնը կոչվել է Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անունովМузыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — Гонг. 1072 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1973 (стб. 220—222)։

1957 թվականին թատրոնը ստացել է ակադեմիականի կոչում։

 Հայտնի անձինք 
 Արշակ Բուրջալյան (Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի հիմնադիրներից մեկը, 1933-1938 թվականներին թատրոնի գլխավոր ռեժիսորը)
 Ռոմանոս Մելիքյան (թատրոնի առաջին գեղարվեստական ղեկավարը)
 Յուրի Դավթյան
 Տիգրան Լևոնյան
 Գեղամ Գրիգորյան
 Կոնստանտին Օրբելյան Կրտսեր
 Կարեն Դուրգարյան

 Դիրիժորներ 
 Գեորգի Բուդաղյան
 Կոնստանտին Սարաջև
 Ռուբեն Ստեփանյան
 Միքայել Թավրիզյան (1938-1957 թթ գլխավոր դիրիժոր)
 Սուրեն Չարեկյան
 Յուրի Դավթյան
 Օհան Դուրյան
Հակոբ Ոսկանյան

 Ռեժիսորներ 
 Արշակ Բուրջալյան
 Արմեն Գուլակյան
 Լևոն Քալանթար

 Բեմանկարիչներ 
 Մարտիրոս Սարյան
 Միքայել Արուտչյան
 Սիմոն Ալաջալով
 Մինաս Ավետիսյան

 Բալետի դերասաններ 
 Լյուբով Վոյնովա-Շիկանյան
 Ռ. Թավրիզյան
 Ս. Սարգսյան
 Զ. Մուրադյան
 Գեորգի Գևորգյան

 Պատկերասրահ 
 Պատմական լուսանկարներ 

 Ժամանակակից լուսանկարներ 

 Նամականիշեր 

 Գրականություն 
 Театр оперы и балета Армении. Сб. статей, М., 1939;
 Шавердян А., Очерки по истории армянской музыки XIX и XX вв., М., 1959
 Тигранов Г., Армянский музыкальный театр. Ер., т. 1, 1956, т. II, 1960
 Барсамян А., «Алмаст» А. Спендиарова, М., 1959
 Тигранов Г., Балеты А. Хачатуряна, М., 1960

 Ծանոթություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Արամ Խաչատրյան համերգասրահ

Կատեգորիա:1932 հիմնադրումներ Երևանում
Կատեգորիա:1933 կառույցներ
Կատեգորիա:Ալեքսանդր Սպենդիարյան
Կատեգորիա:Երևանի թատրոններ
Կատեգորիա:Երևանի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Կառույցներ նամականիշների վրա
Կատեգորիա:Հայաստանի երաժշտական թատրոններ
Կատեգորիա:Օպերայի և բալետի թատրոններ