Ամազոն

300px|մինի|«Ջրերի հանդիպումը», Ռիո Նեգրոյի և Ամազոնի միախառնումը բրազիլական Մանաուս քաղաքի մերձակայքում
Ամազոն ( և ), գետ Հարավային Ամերիկայում, աշխարհի ամենամեծ ավազան ունեցող գետն է (7180 կմ²)։ Ըստ որոշ հաշվարկների՝ համարվում է ամենաերկարն աշխարհում{{refn|The Nile is usually said to be the longest river in the world, with a length of about 6,650 km,and the Amazon the second longest, with a length of at least 6,400 km. In recent decades debate has intensified over the true source and the placement of the mouth, and therefore the length of the Amazon River.։

 Հակիրճ տեղեկատվություն 
Շուրջ մեկ դար Ամազոնի ամենահեռավոր ակունքը համարվում էր Ապուրիմաք գետի՝ Նևադո Միսիմոյում գտնվող ակունքը, սակայն 2014 թվականին իրականացված հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ ամենահեռավորը Մոնտարո վտակի՝ Պերուում՝ Կորդիլիերա Ռումի Կրուսում գտնվող ակունքն է։ Մոնտարոն ու Ապուրիմաքը միախառնվում են և մի շարք այլ վտակների հետ միասին կազմավորում են Ուկայալի գետը, որն իր հերթին միախառնվում է Մարանյոնին՝ կազմավորելով մի հզոր վտակ, որը բոլոր երկրները, բացի Բրազիլիայից, համարում են Ամազոնի գլխավոր վտակը։ Բրազիլացիները գետի այդ հատվածը, մինչև Ռիո Նեգրոյի հետ միախառնվելը, անվանում են Solimões:

Ունենալով վայրկյանում մոտավորապես 209.000 խորանարդ մետր ջրի միջին ծախս՝ Ամազոնն ավելի ջրառատ է, քան երկարության և ջրառատության ցուցանիշներով իրեն հաջորդող յոթ գետերը՝ միասին վերցրած։ Նրա կողմից օվկիանոս հասցված ջրի քանակությունը կազմում է միասին վերցրած բոլոր գետերի ընդհանուր ջրահոսքի 20 տոկոսը։ Ամազոնի ավազանը ամենաընդարձակ ջրահավաք ավազանն է աշխարհում և զբաղեցնում է 7.050.000 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով տարածք։ Այդ տարածքի հենց միայն Բրազիլիայում գտնվող հատվածը ավելի մեծ է, քան ցանկացած մեկ այլ գետի ամբողջ ջրահավաք ավազանի մակերեսը։ Ամազոնը Բրազիլիա է մուտք գործում իր ընդհանուր հոսքի ընդամենը մեկ հինգերորդ մասով, բայց արդեն իսկ այդ պահին ավելի ջրառատ է, քան աշխարհի մեկ այլ գետ՝ իր ողջ ջրահոսքով հանդերձTom Sterling: Der Amazonas. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, p. 19.։

Ամազոնն առաջանում է Մարանյոնի և Ուկայալի գետերի միախառնումից։ Երկարությունը. Մարանյոնիի ակունքից՝ 6437, Ուկայալիի կամ Ապաչետի ակունքներից՝ 7000 կմ։ Ունի բազմաթիվ վտակներ, որոնցից 20-ի երկարությունը գերազանցում է 1500 կմ-ը։

Գետի և նրա ավազանի մեծ մասը գտնվում է Բրազիլիայում։ Հիմնականում հոսում է հասարակածին զուգահեռ։ Ամազոնն աշխարհի ամենաջրառատ գետն է. միջին ծախսը (հոսքը)՝ գետաբերանի մոտ միջինը 174 մ³/վրկ է, իսկ տարեկան միջին հոսքը՝ 5500 կմ³, որը  կազմում է աշխարհի գետերի մոտ 15%-ը:Կոշտ հոսքը տարվա ընթացքում գերազանցում է 1 միլիարդ տոննան։ Ամազոնի նավարկելի ցանցի երկարությունը ավելի քան 25 հազար կմ է, գլխավոր նավարկելի հունը՝ 4300 կմ։ Գետաբերանում գետի լայնությունը կազմում է 200 կմ։ Գլխավոր վտակները. աջից՝ Ժուրուա, Պուրուս, Մադեյրա, Տապաժոս, Շինգու, ձախից՝ Իսա, Ժապուրա, Ռիո-Նեգրո։ Գլխավոր նավահանգիստները՝ Բելեն, Սանտարեն, Օբիդուս, Մանաուս (Բրազիլիա), Իկիտոս (Պերու)։

 Անվանում 
Գետն իր անվանումը ստացել է հնդկացի կանանց անունից. իսպանացի կոնկիստադորները, կռվելով Ամազոնի շրջակայքում բնակվող ցեղերի հետ, հիացել էին իրենց դեմ կռվող կանանցով, որոնք, ուս ուսի մարտնչելով տղամարդկանց կողքին և աչքի ընկնելով քաջությամբ ու ռազմատենչությամբ, նրանց հիշեցրել են ամազոնուհիների ցեղերի մասին հին հունական առասպելներըApollonius Rhodius, Argonautica, Book 2Argonautica Book 2, և որոնց շնորհիվ գետը կոչվել է Ամազոն։ Ըստ որոշ ուսումնասիրողների՝ ամազոնուհիները իրանական ծագում ունեին, և այդ անվանումն իսկ առաջացել է պարսկերեն ha-maz-an- "(միասին մարտնչողներ) բառակապակցությունից""Amazon | Origin And Meaning Of Amazon By Online Etymology Dictionary". 2018. Etymonline.Com. Accessed October 15 2018. .Lagercrantz, Xenia Lidéniana (1912), 270ff., cited after Hjalmar Frisk, Greek Etymological Dictionary (1960–1970):

 Հետաքրքիր փաստեր 
 Ամազոնը ոչ մի կամուրջ չի հատում։
 Ամազոն է թափվում մոտ 10 հազար վտակ, որոնցից 100-ից ավելին նավարկելի են, իսկ 17-ն ունեն ավելի քան 1600 կմ երկարությունTom Sterling: Der Amazonas. Time-Life Bücher, 8. Auflage. 1979, S. 19.։
 2011 թվականին համաշխարհային մրցույթի արդյունքներով Ամազոնը ճանաչվել է աշխարհի յոթ բնական հրաշալիքներից մեկը։
 Բրազիլիայի ազգային աստղադիտարանի երկրաֆիզիկայի դեպարտամենտի տվյալներով՝ ստորգետնյա Համզա գետը, որը սնվում է ստորերկրյա ջրերով, հոսում է նույն ուղղությամբ, ինչ Ամազոնը, բայց 4 կմ խորության վրա։ Նրա հոսքը գնահատվում է 3 հազար մ³/վ։
 Ամազոնի ավազանի տարածքը համեմատելի է Ավստրալիայի տարածքի հետFelipe Almeida: ։
 Բրիտանացի Էդ Սթաֆորդն առաջինն է եղել, ով քայլել է Ամազոնի ակունքից մինչև նրա գետաբերանը։ Նրանից պահանջվել է ավելի քան երկու տարի՝ 859 օր (2008 թվականի ապրիլից մինչև 2010 թվականի օգոստոս)  6400 կմ անցնելու համար։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 


 Географический энциклопедический словарь, М., 1986.
 Открытие великой реки амазонок. М.: Географгиз, 1963

 Արտաքին հղումներ 
 Information on the Amazon from Extreme Science 
 A photographic journey up the Amazon River from its mouth to its source 
 Amazon Alive: Light & Shadow documentary film about the Amazon river
 Amazon River Ecosystem 
 Research on the influence of the Amazon River on the Atlantic Ocean at the University of Southern California 

 Amazon River (river, South America) — Britannica Online Encyclopedia

 Хищные рыбы Амазонки — Ресурс о пресноводных хищных рыбах Амазонки

Կատեգորիա:Ամազոն
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Բոլիվիայի գետեր
Կատեգորիա:Բրազիլիայի գետեր
Կատեգորիա:Էկվադորի գետեր
Կատեգորիա:Կոլումբիայի գետեր
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի գետեր
Կատեգորիա:Պերուի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր