Խաչենի իշխանական տուն

Խաչենի իշխանական տունը իշխել է Արցախում 9-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի սկիզբ։ 12-րդ դարում Խաչենի իշխանությունը բաժանված է եղել երեք ճյուղերի՝ Հաթերք, Ծար (կամ Վերին-Խաչեն) և Ներքին-Խաչեն (Գանձասար կենտրոնով)։ Սկզբնապես գահերեց են եղել Հաթերքի իշխանները։ Սակայն Հասան Բ-ի մահից հետո Հաթերքի ճյուղը սպառվել է և նրա տիրույթները բաժանվել են Ծարի ու Ներքին Խաչենի միջև։ Իսկ 13-րդ դարի սկզբից գահերեցությունը մեկընդմիշտ անցել է Ներքին-Խաչենի իշխանները։ Հետագա դարերում Խաչենի իշխանությունը կազմված է եղել երկու նշանավոր տոհմերից՝ Դոփյաններ (Ծարում կամ Վերին-Խաչեն) և Հասան-Ջալալյաններ (Ներքին Խաչեն)։ Հասան-Ջալալյանները իշխել են Խաչենի մելիքությունում մինչև 1827 թվականը, որից հետո ավարտվել է Խաչենի իշխանական տունը։

Ստորև ներկայացված է Խաչենի իշանների ցանկը։

 Տոհմաբանություն 
Խաչենի իշխանական տան տոհմակունքները ձգվում են մինչև Հայկ Նահապետը և նրա սերունդնեը։ Ըստ Խորենացու և Կաղանկատվացու, Արցախի ու Գարդմանքի իշխանատների հիմնադիրն է եղել Առանը, որդի Սիսակի "ի տոհմէն Հայկայ"Ուլուբաբյան, Բագրատ. "Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում":Երևան, Հայաստանի Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա, 1975, էջեր 52-53, 56-59.։ Խորենացին մասնավորապես գրում է․ "Այս Սիսակի սերնդից էր և․․․ անվանի և քաջ Առանը, որ պարթև Վաղարշակի կողմից բյուրավոր կողմնակալ նշանակվեց"Խորենացի, Մովսես. "Պատմություն Հայոց"։ Երևան, Հայաստան հրատարակչություն, 1990, էջ 72.։ Կաղանկատվացու վկայությամբ, Առան Սիսակյան նահապետից են սերել հայոց Արցախ-Աղվանքի Առանշահիկ արքայատոհմի թագավորները՝ ընդհուպ մինչև հայ Աղվանքի Վաչագան Բարեպաշտ արքանԿաղանկատվացու, Մովսես. "Պատմություն Աղւանից աշխարհի"։ Երևան, Հայաստանի Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա, 1984, էջ 25.։ Հիմնվելով Խորենացու, Կաղանկատվացու, Գանձակեցու և այլ պատմաբանների ու սկզբնաղբյուրների վրա, պատմաբան Բագրատ Ուլուբաբյանը ապացուցել է Հայկազնունի, Սիսակյան (Սյունի), Առանշահիկ, Վախտանգյան և Հասան-Ջալալյան ազնվական տոհմերի անմիջական-արյունակցական կապըՈւլուբաբյան, Բագրատ. "Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում":Երևան, Հայաստանի Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա, 1975, էջեր 50-89.

Խաչենի իշխանական տան տոհմաբանություն.
 Սահլ Սմբատյան Առանշահիկ, Խաչեն ամրոցի իշխան (†854)
 Ատրներսեհ ∞ Սպրամ Միհրանյան
 Գրիգոր-Համամ, Աղվանից իշխանաց իշխան
 Սահակ Սևադա, Գարդմանի և Փառիսոսի իշխան, (10-րդ դարի երկրորդ կես)
 Գրիգոր Մեծ
 Սենեքերիմ
 Գրիգոր (11-րդ դար)
 Վախտանգ-Սակառ (†1190)

 Հաթերք 
 Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
 Հասան Կրոնավորյալ (1142-1182) ∞ Մամա
(1182 թ քառասուն տարի իշխելուց հետո Հասան Կրոնավորյալը իր իշխանությունը թողնում է վեց որդիներին, և կնոջ՝ Մամայի հետ կրոնավորելու է գնում Դադիվանք։)
 Վախտանգ Թագավորազն (1182-1214) ∞ Արզու-խաթուն
 Հասան Բ (1214-1216)
(1216 թ սելջուկ-թուրքերի դեմ պատերազմին զոհվում է Հասան Բ-ն, որով ավարտվում է Հաթերքի ճյուղը և նրա տարածքը միանում է Ծարին։

 Ծար (Վերին-Խաչեն) 
 Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
 Հասան Ա ∞ Դոփի (Զաքարե և Իվանե Զաքարյանների քույր)
(Դոփի իշխանուհին նշանավոր դեր է խաղում Վերին-Խաչենում և նրա մահից հետո այստեղի տոհմը կոչվում է Դոփյան)
 Գրիգոր Ա Դոփյան
 Հասան Բ (†1298) ∞ Մամքան (Քուրդ Ա Վաչուտյանի դուստր)
 Գրիգոր Բ (13-րդ դարի երկրորդ կես, 14-րդ դարի սկիզբ) ∞ Ասփա
 Հասան Գ (†1383)
 Վահրամ
 Ջհանշե Ա
 Հասան Դ ∞ Թաթուն (Քուրդ Բ Վաչուտյանի դուստր)
 Ջհանշե Բ (15-րդ դարի երկրորդ կես)
 Միրզաջան
 Մէլքոն

 Ներքին-Խաչեն 
 Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
 Գրիգոր Ա
 Վախտանգ Ա (12-րդ դարի երկրորդ կես) ∞ Թագուհի (Սյունիքի արքայադուստր)
 Հասան Մեծ∞ Մամքան
 Վախտանգ Տանգիկ ∞ Խորիշահ (Զաքարե և Իվանե ամիրսպալասարների քույր)
 Հասան-Ջալալ, Խաչենի և Առանի իշխան, Արցախի թագավոր (1214-1261) ∞ Մամքան (Սյունիքի արքայադուստր)
(նշանավոր Հասան-Ջալալից հետո Ներքին-Խաչենի տոհմը կոչվում է Հասան-Ջալալյան)
 Աթաբակ Իվանե Ա (1261-1287)
 Ջալալ Բ (1287-մոտ1318)
 Աթաբակ Իվանե Բ (†1361)
 Ջալալ Գ (†1431)
 Աղբաստ (15-րդ դարի կես)
 Սայտուն
 Վելիճան (մինչև 16-րդ դարի սկիզբ)
 Մեհրաբ ∞ Շահում
 Ջալալ Դ, Խաչենի թագավոր (մինչև 17-րդ դարի սկիզբ)
 Մեհրաբ Բ
 Վելիճան Գ (†1686)
 Մուլքի Բեկ (†1716)
 Մելիք-Գրիգոր Բ
 Մելիք-Ալավերդի Ա
 Մելիք Բեկ
 Մելիք Դանիել Բեկ (†1797)
 Մելիք-Ալավերդի Բ(†1827)
Մելիք Ալավերդու մահից հետո ավարտվում է Խաչենի իշխանությունը։Րաֆֆի, Խամսայի մելիքությունները, XLII

 Ծանոթագրություններ 

 Աղբյուրներ 
 Բագրատ Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան 1975
 Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանց, Արցախ. «Ամարաս» տպարան - Երևան 1996
 Xacheni ishxanutyun@ X-XVI darerum.pdf&id=117 Ուլուբաբյան, Բագրատ. Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում 

Կատեգորիա:Արցախի պատմություն
Կատեգորիա:Խաչենի իշխանություն