Քենիա

Քենիա, պաշտոնապես՝ Քենիայի Հանրապետություն, երկիր Արևելյան Աֆրիկայում։ 2024 թվականի կեսերի դրությամբ Քենիան ավելի քան 52.4 միլիոն բնակչություն ունի։ Քենիան աշխարհի ամենաշատ բնակչություն ունեցող երկների ցանկում 27-րդն է և Աֆրիկայի 7-րդը։ Քենիայի մայրաքաղաքը և ամենամեծ քաղաքը Նայրոբին է։ Երկրորդ ամենամեծ և ամենահին քաղաքը Մոմբասան է՝ խոշոր նավահանգստային քաղաք, որը գտնվում է Մոմբասա կղզում։ Երկրի այլ խոշոր քաղաքներից են Կիսումուն, Նակուրուն և Էլդորեթը։ Ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ Քենիան սահմանակից է Հարավային Սուդանին հյուսիս-արևմուտքում (չնայած այդ սահմանի մեծ մասը ներառում է վիճարկվող Իլեմի եռանկյունին), Եթովպիային հյուսիսում, Սոմալիին արևելքում, Հնդկական օվկիանոսին հարավ-արևելքում, Տանզանիային հարավ-արևմուտքում և Վիկտորիա լճին և Ուգանդային արևմուտքում։
Նախկին բրիտանական գաղութ է։ Այսօր հանդիսանում է Արևելյան Աֆրիկայի ամենաարագ զարգացող երկրներից մեկը։

Քենիայի աշխարհագրությունը, կլիման և բնակչությունը բազմազան է։ Արևմտյան, Ռիֆթ հովտի շրջաններում լանդշաֆտը ներառում է ցուրտ, ձյունածածկ լեռնագագաթներ (օրինակ՝ Բատիան, Նելիոն և Փոյնթ Լենանա Քենիա լեռան վրա)՝ շրջապատող լայնարձակ անտառներով, վայրի բնությամբ և բերրի գյուղատնտեսական շրջաններով մինչև չափավոր կլիմայական պայմաններ։ Այլ տարածքներում կան չոր, չորային և կիսաչորային կլիմա, ինչպես նաև բացարձակ անապատներ (օրինակ՝ Չալբի անապատ և Նյիրի անապատ):

Քենիայի ամենավաղ բնակիչների թվում էին Homo ցեղի նախնիներից առաջացած առաջին մարդիկ: Այս էվոլյուցիոն պատմության առատ բրածո ապացույցներ են հայտնաբերվել Կուբի Ֆորայում: Հետագայում Քենիան բնակեցվել է որսորդ-հավաքողներով, որոնք նման են ժամանակակից Հադզա ժողովրդին: Կապակցված արտեֆակտների և կմախքային նյութի հնագիտական ​​​​թվագրման համաձայն, կուշիտախոսները առաջին անգամ բնակություն են հաստատել տարածաշրջանի ցածրադիր վայրերում մ.թ.ա. 3200-ից 1300 թվականներին, այս փուլը հայտնի է որպես ցածրադիր սավաննայի հովվական նեոլիթ: Նիլոտախոս հովվապետները (Քենիայի նիլոտիկախոսների նախնիները) մոտավորապես մ.թ.ա. 500 թվականին սկսել են Քենիա գաղթել ժամանակակից Հարավային Սուդանից։ Բանտու ժողովուրդը մ.թ.ա. 250-ից մինչև մ.թ. 500 թվականները բնակություն է հաստատել ափերին և ներքին շրջաններում:

 Ընդհանուր տեղեկություններ և աշխարհագրական դիրք 
Քենիան պետություն է Արևելյան Աֆրիկայում։ Տարածությունը 580,367 կմ² է, բնակչությունը 41,070,934 մարդ։ Այն գտնվում է հս. լ. 5 և հվ. լ. 5° աշխարհագրական լայնությունների միջակայքում և արլ. ե. 34°-42° աշխարհագրական երկարությունների միջակայքում։ Տարածքի մեծությամբ աշխարհում 47-րդն է, բնակչության թվաքանակի մեծությանբ՝ 33-րդն է, Բրիտանական համագործակցության անդամ է։ Դրամական միավորն է քենիական շիլլինգը։

Բնակչության կենսամակարդակը ցածր է, աշխարհում՝ 128-րդը։ ՀՆԱ-ն կազմում է 32.163 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, իսկ մեկ անձի հաշվով 809 ԱՄՆ դոլար։ Հարավ-արևելքում ափերը ողողվում են Հնդկական օվկիանոսի ջրերով։ Սահմանակից է Սոմալիին հյուսիս-արևելքից, Եթովպիային՝ հյուսիսից, Հարավային Սուդանին՝ հյուսիս-արևմուտքից, Ուգանդային՝ արևմուտքից և Տանզանիային՝ հարավից։ Երկրի տարածքն զբաղեցնում է Արևելաաֆրիկական սարահարթը, որը դեպի արևելք աստիճանաբար իջնում է և վերածվում առափնյա դաշտավայրի։ Սարահարթի կենտրոնական մասը
խիստ կտրտված է։ Քենիայի ամենաբարձր լեռն է Քենիան (5199 մ), Աֆրիկայում բարձրությամբ երկրրորդն է։ Մյուս բարձր լեռներն են՝ Աբերդերը, Մաուն, Էլգեյոն։ Քիչ չեն հրաբուխներով շրջապատված իջվածքները։ Ջրի պաշարները կազմում են երկրի տարածքի 2 %-ը։ Այնտեղ է գտնվում Վիկտորիա քաղցրահամ լիճը, որը մակերեսի մեծությամբ Աֆրիկայում առաջինն է, աշխարհում երկրորդը։

Քենիա անվանումն առաջացել է Կիկույու, Էմբու, Կամբա լեզուներով Քենիա լեռան անվանումից։ Հայերեն թարգմանած Քենիա նշանակում է «ջայլամների տարածք»։ Քենիայի մայրաքաղաք Նայրոբին համարվում է աշխարհի ամենաթանկ քաղաքը։ Ներկայիս նախագահն է Մվայի Կիբակին։

 Բնական պայմանների և ռեսուրսների գնահատում 
Ընդերքում կան հազվագյուտ մետաղների, բազմամետաղների և ոսկու հանքավայրեր։
Կլիման մերձհասարակածային է։

Միջին տարեկան ջերմաստիճանները
 Քաղաք   Բարձրությունը (մ)   Առավելագույնը (°C)  Նվազագույնը (°C) Մոմբասա  առափնյա քաղաք  17  30.3  22.4 Նայրոբի  մայրաքաղաք  1661  25.2  13.6 Էլդորետ   2085  23.6  9.5 Լոդվար  հս. տափաստան  506  34.8  23.7 Մանդերա  հս. տափաստան  506 34.8  25.7

Բնական զոնաներից ամենատարածվածն են սավաննաները։ Խոշոր գետերն են Տանան և Գալանան, իջվածքներում են Ռուդոլֆ, Բարինգո, Նակուրու, Նաիվաշա, Մագադի լճերը։ Տարածված են սավաննաներն ու մշտադալար անտառները։ Կենդանական աշխարհը հարուստ է, շատ են հատկապես առյուծները, հովազները, ռնգեղջյուրները, փղերը։ 
Ստեղծված են Ցավո, Մաունթ, Քենիա, Սիբիլոն, Մերու, Աբերդեր ազգային պարկերը, մի քանի ծովային ազգային պարկեր ու արգելոցներ, որոնք վայրի բնության պահպանության լավագույն վայրերից են։

 Բնակչություն 
Քենիայի բնակչության 22 %-ը կիկույու ժողովուրդն է, 14 %-ը լահյա, 13 %-ը լուո, 12 %-ը կալենյին, 11 %-ը կամբա, 6 %-ը կիսիի, 6 %-ը մերու, 15 %-ը այլ աֆրիկյան ժողովուրդներ, 1 %-ը եվրոպացիներ, ասիացիներ, արաբներ։
Պետական լեզուներն են անգլերենը և սվահիլին։ Կյանքի միջին տևողությունը 47-55 տարի է։

 Քենիայի ամենաշատ բնակչություն ունեցող քաղաքներ 
 Նայրոբի 3 138 295
 Մոմբասա 707 400
 Նակուրու 337 200
 Կիսումու 273 400
 Էլդորետ 249 100
 Մերու	273 000
 Նյերի	179 500
 Մաչակոս 140 900

 Կրոնական կազմ 
Քենիայի բնակչության ավելի քան 78 %-ը քրիստոնյա է։

 Բողոքականություն  	45%
 Կաթոլիկություն  	33%
 Իսլամ 	10%
 Բնապաշտություն  	10%
 Այլ կրոններ  	2%

 Տնտեսություն 
Քենիան ՀՆԱ-ով Արևելյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում առաջինն է։ Քենիայի տնտեսության մեջ ամենազարգացած ճյուղն է սպասարկման ոլորտը, որը տալիս է երկրի ՀՆԱ-ի 62 %-ը, գյուղատնտեսությունը տալիս է ՀՆԱ-ի 22 %-ը, որով սակայն զբաղված է բնակչության աշխատուժի 75%։ Թույլ է զարգացած արդյունաբերությունը, որը տալիս է ՀՆԱ-ի 16 %-ը։ Բարձր զարգացած է զբոսաշրջությունը։

Տնտեսական հանրագումար
Տարեկան աճը	5.8% (2005)։ 2006 = 6.1%։ 2007 = 7.2%
1 անձի հաշվով	$1,200
Գյուղատնտեսական արտադրանք թեյ, սուրճ, շաքարեղեգ, այգեգործական արտադրանք, ոլոռ, 
ցորեն, բրինձ, մեքսիկական ագավա, արքայախնձոր, քրիզանտեմներ, ձիթատու մթերքներ,
միս և մսային արտադրանք, կաշի։

Արդյունաբերություն՝ նավթամթերք, ալյուր, ցեմենտ, գարեջուր, 
գազավորված, ոչ ալկոհոլային ըմպելիքներ, տեքստիլ արտադրանք, տրանսպորտային միջոցներ, թղթե արտադրանք։

Արտահանում	$2.2 միլիարդ	թեյ, սուրճ, այգեգործական արտադրանք, նավթամթերք, ցեմենտ, քրիզանտեմներ, կալցիումական սոդա, մեքսիկական ագավա, կաշի, ալյուր։

Առաջատարները 	Ուգանդա, Միացյալ Թագավորություն, Տանզանիա, Նիդերլանդներ, ԱՄՆ, Պակիստան։
Ներկրում	$3.2 միլիարդ	Մեքենաշինական արտադրանք, տրանսպորտային միջոցներ, հում նավթ, պողպատ, 
պլաստիկ հումք, նավթամթերք, դեղեր, թղթե արտադրանք, ցորեն։
Առաջատարները 	Միացյալ Թագավորություն, Ճապոնիա, ՀԱՀ, Գերմանիա, ԱՄԷ, Իտալիա, Հնդկաստան,
Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Սաուդյան Արաբիա։

 Մշակույթ 
Գեղարվեստական արհեստներից զարգացած են փայտի քանդակազարդումը, կավե ամանների, դդումե անոթների, ծղոտե կողովների, ուլունքազարդերի պատրաստումը։

 Սպորտ 
Քենիայի սպորտը այնքան էլ զարգացած չէ։ Տարածված են կրիկետը, թենիսը, ֆուտբոլը, ռեգբին և բռնցքամարտը։ Սակայն Քենիան աշխարհին հայտնի է իր վազորդներով։ Քենիան ունեցել է օլիմպիական չեմպիոններ 800 մ, 1500 մ, 3000 մ, 5000 մ, 10000 մ մրցատարածություններում և մարաթոններում։

Քենիայի մարզիկներից հայտնի են Դևիդ Ռուդիշան, Կատերին Նդերեբան, Փոլ Թերգատը, Ջոն Նգունին։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Կատեգորիա:Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Կատեգորիա:Քենիա