Յակուբի

Աբուլ-Աբբաս Ահմեդ իբն Յակուբ (Աբու-լ-Արրաս Ահմադ իբն Աբու Յակուբ իբն Ջաաֆար իբն Վանք իբն Վադի ալ-Քաթիբ ալ-Աբրասի ալ-Յակուբի) (արաբերեն՝ اليعقوبي, (), արաբ պատմաբան, աշխարհագրագետ և ճանապարհորդ։

 Կենսագրություն 
Ծնվել է Բաղդադում աստիճանավորի ընտանիքում։ Նրա նախնիներից Վադիրը եղել է Աբբասյանների ազատագրյալ ստրուկ (մաուլա), ինչի պատճառով էլ կոչվել է ալ-Աբբասի։ Մանսուր խալիֆայի օրոք եղել է Հայաստանի (Արմինա), ապա Եգիպտոսի կառավարիչ, սակայն իր շիայական գաղափարների պատճառով զրկվել է կյանքից։ Յակուբն ապրել է Հայաստանում, հետո Խորասանում, ուր ծառայել է Թահիրների մոտ և նրանց անկումից (873 թ․) հետո ճանապարհորդել է Հնդկաստանով և եղել է Պաղեստինում։ Նա տեսել է Աբբասյանների թուլացումը 860-ական թվականներին, իսկ Թուլունիների օրոք (869-905 թթ․) հիմնավորվել և ապրել է Եգիպտոսում, ուր վայելել է իշխող տոհմի հովանավորությունը, որտեղից տեղափոխվել է Մաղրիբ, որտեղ էլ ամենայն հավանականությամբ մահացել է 897 թվականին։

 Աշխատություններ 
 Պատմական աշխատություն 
Մեզ են հասել ալ-Յակուբի երեք երկերը։ Կարևորությաբ առաջինը «Պատմությունն» է «Թարիխ», սա գերազանցել է նախորդներին, այդ իսկ պատճառով համարվել է Պատմական Հանրագիտարան։ Նա «համառոտ» կերպով ներկայացնում է աշխարհի ծագումն ու պատմությունը, այդ թվում՝ իսրաելացիների, ասորեստանցիների, բաբելոնցիների, հնդիկների, չինացիների, հույների, հռոմեացիների, եգիպտացիների և այլ ժողովուրդների պատմությունը։ Նա ընդգծում է այս ժողովուրդների մշակութային ձեռքբերումները։ Յակուբիի «Պատմության» առաջին հատորն ավարտվում է նախամուսուլմանական Արաբիայի կրոնական ու մշակութային կյանքին վերաբերող ակնարկով։

Երկրորդ հատորի մեծ մասը նվիրված է Մուհամմադ մարգարեի կյանքին, որից հետո շարադրված է իսլամի պատմությունը՝ ըստ աառաջին խալիֆաների գահակալման (Աբու Բաքր, Օմար, Օսման, Ալի)։ Ապա շարադրում է Մուավիայի և նրա հաջորդ Օմայաների, ապա՝ Աբբասյանների պատմությունը։ Վերջին խալիֆը, որին նա անդրադառնում է ալ-Մուտամիդն է (մահ․ 892թ․)։

Յակուբին իր պատումին տալիս է գեղարվեստական ոճ, մեջբերում է հատվածներ նամակներից, տեքստերում ներառում է ճառեր ու ցանկեր։

 Աշխարհագրական աշխատություն 
Նա համարվում է առաջին խոշոր պատմիչներից մեկը, բայց ունի նաև մի աշխարհագրական երկ։ Իր աշխարհագրական աշխատանքում «Քիթաբ ալ-բուլդան» (բառացի «Երկրների գիրք»), որը գրել է 891 թվականին Եգիպտոսում և մեզ է հասել ոչ ամբողջական վիճակով, կան առատ տեղեկություններ աշխարհի երկրների մասին, որոնք կուտակվել էին մինչև 9-րդ դարի վերջը։ Այս աշխատությունը վարչաաշխարհագրական տեղեկատու է, որից օգտվել և մեջբերումներ են արել Իդրիսին, Յակուտը, Աբու-լ-Ֆիդան։

Յակուբին այս աշխատությունն սկսում է Սավադի (Միջագետք) նկարագրությամբ։ Հակիրճ առաջաբանից հետո, նա սկսում է Բաղդադի մանրամասն նկարագրությունը, որը բացառիկ նշանակություն ունի, քանի որ առաջին մանրամասն նկարագրությունն է Աբբասյանների նոր մայրաքաղաքի մասին։ Ապա նկարագրում է Աբբասյանների ժամանակավոր մայրաքաղաք Սամառան (836-892)։

Միջագետքի մասին խոսելուց հետո անցնում է պետության չորս բաժինների նկարագրությանը։ Արևելքի բաժնում նկարագրում է իրանական նահանգները (Սպահան, Ռեյ և այլն), Մավերաննահրը (Բուխարա, Սամարղանդ և այլն)։ Հարավի նկարագրության մեջ ներառված են Արաբիայի տարբեր մասերը (Մեքքա, Մեդինա, Եմեն)։ Հյուսիսի բաժնում կա պակասող մի մեծ մաս, որի մեջ է մտել նաև Հայաստանի նկաարաագրությունը։ Պակասում է նաև արևմուտքի սկիզբը և մնում է Բյուզանդիայից միայն մի քանի տող, ինչպես նաև Ասորիքի, Նուբիայի, Բահրեյնի, Մաղրիբի և Իսպանիային (Անդալուս) վերաբերող մասը։

Այս աշխատության բնօրինակը բերվել է Արևելքից Ս․ Պետերբուրգի  պրոֆեսոր Ա․ Մուխլինսկու (1808-1877) ձեռքով և այժմ պահվում է Մյունխենում։ Երկրորդ օրինակը պատկանել է արևելագետ Ֆ․ Քերնին (1874-1921), բայց նա դա նվիրաբերել է Պրուսիական պետական գրադարանին։

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Արաբական ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Արաբական աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Արաբ պատմաբաններ