Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ

Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ (, ), ԽՍՀՄ իշխանությունների կողմից ստեղծված վարչական միավոր Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում։ Այն գոյություն է ունեցել 1923-1991 թվականներին։ Բնակչության գերակշիռ մասը եղել են հայեր։ Մարզի տարածքի պատկանելիության հարցը հայ-ադրբեջանական հակամարտության պատճառներից է հանդիսանում և Արցախյան պատերազմի սկսման հիմնական գործոն։

 Անվան ստուգաբանություն 
Մարզը տարբեր ժամանականերում հանդես է եկել տարբեր անուններով, որոնցից ամենահինը «Արցախ» անվանումն է։ Դրա հստակ ստուգաբանությունը հայտնի չէ։ Տեղանունը ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում հանդես է գալիս «Ուրտեխե» և «Ուրտեխինի» ձևերով։ Մ.թ. 1-ին դարի հույն հեղինակ Ստրաբոնի «Աշխարհագրություն» աշխատությունում երկրամասը հիշատակվում է «Օրխիստենա» անունով՝ որպես Մեծ Հայքի նահանգներից մեկը, հայտնի իր մեծաքանակ այրուձիովՍտրաբոն, Աշխարհագրություն, 11,14,1։ ։

Պատմական սկզբնաղբյուրներում «Ղարաբաղ» անվանումը հիշատակվում է 14-րդ դարից։ «Ղարաբաղ» տեղանունը հստակ ստուգաբանություն չունի։ 

Անցնելով Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ՝ «Ղարաբաղ» անվանը կցվում է նաև «нагорный» (լեռնային) ռուսերեն ածականը՝ բնութագրելու համար նրա լեռնային երկիր լինելը։ Այսպիսով, «Լեռնային Ղարաբաղ» անվան երկու բաղադրիչներից մեկն ունի ռուսական ծագում, իսկ մյուսը պարսկական։

«Արցախ» տեղանունը կրկին շրջանառվում է 1988 թվականից։

 Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր 

 Աշխարհագրական դիրք 

ԼՂԻՄ-ի տարածքը կազմում էր 4,4 հազար կմ²«Լեռնային Ղարաբաղ», Սերգեյ Մելքումյան, 1990, Երևան, «Լույս» հրատ., Էջ 7-10:: Գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում: 

 Սահմաններ 

 Երկրաբանական կռուցվածք 

 Ռելիեֆ 

Ինքնավար մարզի մակերևույթը տիպիկ լեռնային է: Ընդգրկում է Ղարաբաղի բարձրավանդակի արևելյան և արևմուտքից թեքությամբ իջնում է դեպի արևելք՝ ձուլվելով Կուր-Արաքսյան ընդարձակ հարթավայրի մեծ մասը կազմող Արցախի դաշտավայրին:

 Ջրագրություն 

Մակերևույթի թեքության պատճառով Լեռնային Ղարաբաղի գրեթե բոլոր գետերը սկիզբ առնելով մարզի արևմտյան և հարավ-արևմտյան ամբողջ երկայքնով ձգվող բարձրաբերձ լեռներից, հոսում են դեպի արևելք ու հարավ-արևելք, դեպի Արցախի դաշտավայր:

 Օգտակար հանածոներ 

 Հողածածկույթ 

 Կլիմա 

Մարզի կլիմայական պայմանները մեղմ ու չափավոր են: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +10°C: Ամենատաք ամիսը հուլիսն է, որի միջին ջերմաստիճանը կազմում է +21°C:

 Բնություն 
 Գոտիավորում 
Տիկիպ լեռնային բնույթի հետևանքով, մարզում լավ արտահայտված է բնական պայմանների ուղղաձիգ գոտիականությունը:

 Բուսական աշխարհ 

 Կենդանական աշխարհ 

 Պատմություն 

 Ռուսական տիրապետություն 

1804-1813 թվականներին տեղի ունեցած ռուս-պարսկական պատերազմի հետևանքով Ռուսական կայսրության ու Պարսկաստանի միջև 1813 թվականի հուլիսի 12-ին կնքված Գյուլիստանի պայմանագրով Արցախի պատմական տարածքը հարավարևելյան Կովկասի հետ միասին ընդգրկվեց Ռուսական կայսրության տիրապետության մեջ։

1917 թվականին Ռուսական կայսրությունում տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո վերջինիս տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդների շրջանում պետությունների կազմավորման նոր գործընթաց սկսվեց։ 1918 թվականի մայիսի 26-ից մինչև 28-ն ընկած ժամանակահատվածում իրենց անկախությունը հռչակեցին Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետությունները։ Արցախը դարձավ հայկական պատմական տարածքի փոքր մասում իր անկախությունը հռչակած Հայաստանի և թուրքական աջակցությամբ ձևավորված նորաստեղծ Ադրբեջանի միջև սկսված դաժան պատերազմի թատերաբեմ։ Վերջինս իր կազմավորման պահից տարածքային պահանջներ ներկայացրեց Հարավային Կովկասի հայկական տարածքների մեծ մասի նկատմամբ։ Տեղի ունեցան կատաղի ընդհարումներ հայերի և ադրբեջանցիների միջև։ Վերջիններին օգնում էին տարածաշրջան մտած թուրքական կանոնավոր բանակի ստորաբաժանումները։

1920 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Ազգերի լիգայի 5-րդ Կոմիտեն 3-րդ ենթակոմիտեի զեկույցի հիման վրա, արձագանքելով Ադրբեջանի տարածքային հավակնություններին ու հայկական զանգվածային կոտորածների փաստին, միաձայն արտահայտվեց Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությանը Ազգերի Լիգա ընդունելու դեմ, և մինչև հակամարտության վերջնական կարգավորումն Արցախը ճանաչեց որպես վիճելի տարածք, ինչի հետ համաձայնեցին հակամարտության բոլոր կողմերը, այդ թվում և Ադրբեջանը։ Այսպիսով, 1918-1920 թվականներին Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության ստեղծման ժամակաշրջանում նրա ինքնիշխանությունը չէր տարածվում Արցախի վրաՂարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական փաստարկները ԼՂԻՄ կազմավորման և Ադր. ԽՍՀ կազմից դուրսբերման շրջանի փաստաթղթերում (1923-1989թթ.), Հրայր Փաշայան:։

 Արցախի բռնակցումը Խորհրդային Ադրբեջանին 

1920 թվականի ապրիլի 28-ին և դեկտեմբերի 2-ին ռուսական 11-րդ բանակի ներխուժման հետևանքով համապատասխանաբար խորհրդայնացվեցին Ադրբեջանն ու Հայաստանը։ Նույն թվականին «Վիճելի տարածքների» նկատմամբ ունեցած հավակնություններից հրաժարվելու մասին Խորհրդային Ադրբեջանի Հանրապետության հայտարարության և Խորհրդային Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարությունների միջև համաձայնագրի հիման վրա 1921 թվականի հունիսին Հայաստանն Արցախը (Լեռնային Ղարաբաղը) հայտարարեց իր անբաժանելի մասը։ Միացման ակտը ողջունեցին ինչպես միջազգային հանրությունը, այնպես էլ Ռուսաստանը, և այն ամրագրվեց Ազգերի լիգայի ժողովի 1920 թվականի դեկտեմբերի 18-ի բանաձևում, Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարի` Ազգերի լիգայի անդամ-պետություններին ուղղված տեղեկանք-նոտայում և Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի նախարարության իշխանության բարձրագույն մարմնին Խորհուրդների XI նստաշրջանին ուղղված 1920-1921 թվականների տարեկան զեկույցում։

1921 թվականի հուլիսի 5-ին Ռուսաստանի Կենտրոնական Կոմիտե բյուրոյի պլենումը (նիստը), արհամարհելով Ազգերի լիգայի համապատասխան որոշումը և ժողովրդի կարծիքը` որպես Խորհրդային Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների որոշման ժողովրդավարական գործիք, Իոսիֆ Ստալինի անմիջական ճնշմամբ և ի հակադրություն միացման բանաձևի` արարողակարգային խախտումներով որոշում է ընդունում Հայաստանից Արցախի բռնի անջատման մասին՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում լայն իրավասություններով ազգային ինքնավարություն կազմավորելու պայմանով։ Այսպիսով, վիճելի ճանաչված տարածքների մեծ մասը հանձնվեց Խորհրդային Ադրբեջանին։

1923 թվականի հուլիսի 7-ին Արցախի մի հատվածի վրա ստեղծվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ), որին զուգահեռ արհեստականորեն կազմավորվեց Կարմիր Քուրդիստանը։ Վերջինիս ստեղծման նպատակը Խորհրդային Հայաստանի և ԼՂԻՄ-ի միջև ցամաքային կապի վերացումն էր։ 1929 թվականին Կարմիր Քուրդիստանը վերացվեց, և տարածքն ուղղակիորեն մտցվեց Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ։

 Վարչական բաժանում 

Ինքնավար մարզը ներառում է.
 Ստեփանակերտ` մարզային ենթակայության քաղաք (ինքնավար մարզի վարչական կենտրոն),
 5 շրջան (փակագծերում նշված են շրջանների վարչական կենտրոնները)՝
 Ասկերանի (Ասկերան քաղաքատիպ բնակավայր), մինչև 1978 թվականը՝ Ստեփանակերտի (քաղաք Ստեփանակերտ),
 Հադրութի (Հադրութ քաղաքատիպ բնակավայր),
 Մարտակերտի (Մարտակերտ քաղաքատիպ բնակավայր),
 Մարտունու (Մարտունի քաղաքատիպ բնակավայր),
 Շուշիի (քաղաք Շուշի)։

Ինքնավար մարզի շրջանների մեջ մտնում էին.
 Շուշի մարզային ենթակայության քաղաք՝ Շուշիի շրջան,
 քաղաքատիպ 7 բնակավայր՝
 Ասկերան (1967)՝ Ասկերանի շրջան,
 Հադրութ (1963)՝ Հադրութի շրջան,
 Կարմիր Շուկա (1947)՝ Մարտունու շրջան,
 Լենինավան (1966)՝ Մարտակերտի շրջան,
 Մատաղիս (1943)՝ Մարտակերտի շրջան,
 Մարտակերտ (1960)՝ Մարտակերտի շրջան,
 Մարտունի (1960)՝ Մարտունու շրջան,
 73 գյուղխորհուրդ։

 Բնակչություն 
 Ազգեր 	 	1926Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР Демоскопմարդ	 	%	 	1939Всесоюзная перепись населения 1939 года. Распределение городского и сельского населения областей союзных республик по национальности и полу Демоскопմարդ	 	%	 	1959Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскопմարդ	 	%	 	1970Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскопմարդ	 	%	 	1979Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскопմարդ	 	%	 	1989Всесоюзная перепись населения 1989 года.Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности Демоскопմարդ	 	% Ընդհանուր 	 	125159	 	100,00%	 	150837	 	100,00%	 	130406	 	100,00%	 	150313	 	100,00%	 	162181	 	100,00%	 	189085	 	100,00% հայեր 	 	111694	 	89,24%	 	132800	 	88,04%	 	110053	 	84,39%	 	121068	 	80,54%	 	123076	 	75,89%	 	145450	 	76,92% ադրբեջանցիներпо переписи 1926 года обозначались как «тюрки» 	 	12592	 	10,06%	 	14053	 	9,32%	 	17995	 	13,80%	 	27179	 	18,08%	 	37264	 	22,98%	 	40688	 	21,52% ռուսներ 	 	596	 	0,48%	 	3174	 	2,10%	 	1790	 	1,37%	 	1310	 	0,87%	 	1265	 	0,78%	 	1922	 	1,02% ուկրաինացիներ 	 	35	 	0,03%	 	436	 	0,29%	 	238	 	0,18%	 	193	 	0,13%	 	140	 	0,09%	 	416	 	0,22% բելառուսներ 	 	12	 	0,01%	 	11	 	0,01%	 	32	 	0,02%	 	35	 	0,02%	 	37	 	0,02%	 	79	 	0,04% հույներ 	 	68	 	0,05%	 	74	 	0,05%	 	67	 	0,05%	 	33	 	0,02%	 	56	 	0,03%	 	72	 	0,04% թաթարներ 	 	6	 	0,00%	 	29	 	0,02%	 	36	 	0,03%	 	25	 	0,02%	 	41	 	0,03%	 	64	 	0,03% վրացիներ 	 	5	 	0,00%	 	25	 	0,02%	 	16	 	0,01%	 	22	 	0,01%	 	17	 	0,01%	 	57	 	0,03% այլ	 	151	 	0,12%	 	235	 	0,16%	 	179	 	0,14%	 	448	 	0,30%	 	285	 	0,18%	 	337	 	0,18%

 Տես նաև 
 Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (1918-1920)
 Արցախյան ազատամարտ
 Արցախի Հանրապետություն

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ պատմություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ պատմություն
Կատեգորիա:Արցախի պատմություն
Կատեգորիա:1923 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1991 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ