Տալլին

Տալլին (), նախկին անվանումը Ռևել, Էստոնիայի մայրաքաղաքն է և Էստոնիայի ամենամեծ քաղաքը։ Գտնվում է Էստոնիայի հյուսիսում՝ Ֆիննական ծոցում։ Տարածքը կազմում է 159.2 կմ², բնակչությունը մոտ 440,950 է։ Էստոնիայի բնակչության մոտ 32%-ը ապրում է Տալլինում։

 Անվանում 
 Պատմական անուններ 
1154 թվականներին այն անվանել են ԿոլիվանFasman, The Geographer's Library, pp.17, որն առաջացել է էստոներեն Kaleven linna «Կալևի (էստոնական ժողովրդական էպոսի հերոսը) քաղաք» արտահայտությունից։ Կոլիվանը աշխարհի քարտեզի վրա նշել է արաբ քարտեզագիր Ալ-Իդրիսին և այն նկարագրել, որպես «փոքր քաղաք նման մեծ ամրոցի»։ Ենթադրվում է, որ Կոլիվանը նշանակում է ժամանակակից քաղաքի նախորդողը։

Մինչև տասներեքերորդ դարը սկանդինավները անվանել են այն ԼինդանիսաIn 1219 Valdemar II of Denmark, leading the Danish Fleet in connection with the Livonian Crusade, landed in an Estonian town of Lindanisse Reval's ältester Estnischer Name Lindanisse, Verhandlungen der gelehrten estnischen Gesellschaft zu Dorpat. Band 3, Heft 1. Dorpat 1854, p. 46–47, շվեդերենով Լինդանաս և հին ռուսերենով Լեդենետս։ Ըստ որոշ պոետիկ առաջարկությունների քաղաքի անունը վերցրել են Կալևի կնոջ և Կալևիպոեգի մայրիկ Լինդայի անունից, ով համաձայն Էստոնական լեգենդի ժայռեր էր բերում իր ամուսնու գերեզմանի համար, որոնցով էլ ձևավորվել է Տալլինի վերին քաղաքը։ Մեկ ուրիշ տարբերակ է նաև, որ հին էստոներենում լինդա բառը նման է եղել Վոդյան լեզվի լիդնա բառին, որը նշանակում է ամրոց։ Ֆիններենում Տալլինի հին անվանումներից մեկն էլ Ռավելին է։

1219 թվականի դանիական նվաճումից հետո, քաղաքը գերմաներեն, շվեդերեն և դանիերեն լեզուներով կոչվել է Ռևալ (Ռևել)՝ Ռյավալա տեղանքի (Էստոնիայի հյուսիսարևմտյան մասը) անունով։

 Ներկայիս անուն 
մինի|150px|աջից|The lesser coat of arms of Tallinn, which depicts the Dannebrog cross.
Տալլինը էստոներեն անուն է, որն առաջացել է Taani-linn (նշանակում է 'Դանիական ամրոց' () անունից։ Այն, հնարավոր է, առաջացել է tali-linna («ձմեռային ամրոց»), կամ talu-linna («տուն/ագարակ-ամրոց») անուններից։ Տարր -linna նման է հայերեն -ավանին, այդ բառը նշանակում է ամրոց, բայց այն քաղաքների անվանումների մեջ օգտագործվում է որպես վերջածանց։

Նախկինում օգտագործվող քաղաքի պաշտոնական անունները գերմաներենով , ռուսերենով Ռևել (), փոփոխվեցին Էստոնիայի անկախացումից հետո՝ 1918-ին։ Այդ ժամանակ Tallinna և Tallinn ձևերն էլ օգտագործվում էին։ Tallinna էստոներենով նշանակում է Tallinna Reisisadam(Տալլինի նավահանգիստ) բառի սեռական հոլովը։

Ռուսերենում անվան ուղղագրությունը փոխվեց Таллинн-ից Таллин, այն փոխվեց Խորհրդային իշխանությունների կողմից 1950-ականներին։ Таллин ձևը հանդիպում է այն լեզուներում, որոնք օգտագործում են Կիրիլիցան։ Ռուսական ուղղագրության պատճառով Tallin ձևը հաճախ հանդիպում է միջազգային հրապարակումներում, այդպես են օգտագործում նաև իսպաներեն լեզվում։

Ներկայիս ուղղագրական տարբերակներից է Tallinna-ն ֆիններեն, Tallina լատիշերեն և Talinas լիտվերեն։

 Պատմություն 

Հնագիտական տվյալներով հին էստերը 10-րդ դարում կառուցել են ամրացված մի քաղաքավայր Տոոմպեայի վրա (Վերին քաղաք)։ Այնուհետև նրա ստորոտում առաջացել է էստոնական առևտրա-արհեստավորական ավան՝ Ստորին քաղաքը։ Առաջին անգամ գրավոր աղբյուրներում այն հիշատակվում է 1154 թվականին։

Ռուսական տարեգրություններում հայտնի է Կոլիվան ձևով, սկանդինավները անվանել են Լինդանիսե։

1219 թվականին քաղաքը գրավել են դանիացիները և այն անվանվել է Ռեալ (Ռևել)՝ Ռյավալա (էստոնիայի հյուսիսարևմտյան մաս) տեղավայրի անունով։ Էստոնացիները չեն ընդունել նոր անվանումը և սկսել են քաղաքը կոչել Տալլին (Taani Linna — դանիական քաղաք)։

Տալլինը զարգանում էր որպես առևտրաարհեստավորական կենտրոն և ծովային նավահանգիստ։ 1230 թվականին ստացել է Լյուբեկյան քաղաքային իրավունք, որը արտոնություններ էր տալիս գերմանական առևտրականներին ու արհեստավորներին, 1285 թվականին մտել է Հանզայի մեջ։

1346 թվականին դանիացիները Տալլինը վաճառել են Տևտոնական օրդենին, ապա այն անցել է Լիվոնյան օրդենին, որի անկումից հետո՝ 1561 թվականին, Շվեդիայի հպատակության տակ։

1558—1583 թվականների Լիվոնյան պցատերազմի ընթացքում ռուսական զորքերը 1570—1571 և 1577 թվականների ապարդյուն պաշարել են Տալլինը։

1700-1721 թվականների Հյուսիսային պատերազմ ժամանակ 1710 թվականի սեպտեմբերին Տալլինը գրավել է Պետրոս I-ը։ Այն պահպանել է իր իրավունքներն ու արտոնությունները, ամբողջ էստոնիայի հետ մտել Ռուսական կայսրության կազմի մեջ և ղարձել Ռևելի (1783 թվականից՝ էստլանդական) նահանգի կենտրոնը։ 1870 թգովականին գործարկվել է Տալլին-Պետերբուրգ երկաթուղին։

19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին Տալլինը դարձել է Հյուսիս-արևմտյան Ռուսաստանի խոշոր արդյունաբերական կենտրոն։ Բեռնաշրջանառությամբ Տալլինի նավահանգիստը 4-րդն էր (Պետերբուրգից, Ռիգայից, Օդեսայից հետո) Ռուսաստանում։

1897 թվականին Տալլինն ուներ ավելի քան 64,5 հազար բնակիչ, 1900 թվականին խոշոր արդյունաբերության մեջ զբաղված էր շուրջ 6 000 բանվոր։

1918 թվականի փետրվարի 24֊ից եղել է նորանկախ Էստոնիայի հանրապետության, 1940 թվականից՝ Էստոնիայի ԽՍՀ֊ի մայրաքաղաք։

1941 թվականին քաղաքը գրավել են գերմանացիները, որի ընթացքում շատ ազգայնական էստոնացիներ համագործակցել են նացիստների հետ։ 1944 թվականի խորհրդային կարգերի վերականգումից հետո, ճնշվել ու վտարվել է քաղաքի բնակչության զգալի մասը, փոխարենը վերաբնակեցվել են ռուսներ։ ԽՍՀՄ փլուզման ժամանակ ռուսները կազմում էին բնակչության գրեթե կեսը։

Ներկայում, նրանք բնակչության մեկ երրորդն են։

700px|մինի|կենտրոն|Քաղաքի համայնապատկերը

 Վարչատարածքային բաժանում 
մինի|աջից|Տալլինի վարչական շրջանները

ՇրջանՏարածքԲնակչություն(2016 հունիսի 1) 1. Հաբերթսի  18.6 կմ²  44,406 2. Կեսկլին (կենտրոն)  28.0 km²  60,591 3. Կրիստինե  9.4 կմ²  32,636 4. Լանսմաե  30.0 կմ²  119,012 5. Մուստամե  8.0 կմ²  67,352 6. Նիմմե  28.0 կմ²  39,394 7. Պիրիտա  18.7 կմ²  18,150 8. Պոհյա-Տալլին  17.3 կմ²  59,409

Տեղի պետական նպատակների համար, Տալլինը բաժանված է 8 վարչատարածքային շրջանների։ Շրջանները կառավարում են տվյալ տարածքում գտնվող քաղաքային հաստատությունները։

Յուրաքանչյուր շրջանի կառավարողներին ղեկավարում է ավագը (): Ավագը նշանակվում է քաղաքային իշխանության կողմից, քաղաքապետի ընտրության ժամանակ և Վարչական խորհրդի հետ համաձայնեցնելով։ Վարչական խորհրդի ֆունկցիան նրանում է, որ Քաղաքային իշխանությանը և Քաղաքի խորհրդի հանձնաժողովին օգնի շրջանների կառավարության մեջ։

Հետագայում շրջանները կբաժանվեն թաղամասերի (): Նրանց անունները և սահմանները պաշտոնապես սահմանված են։ Ներկա ժամանակ Տալլինում կա 84 թաղամաս։

 Ժողովրդագրություն 
Էնթիկ փոքրամասնության մեծագույն խմբերըhttp://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=../I_Databas/Population/01Population_indicators_and_composition/04Population_figure_and_composition/&lang=1 էնթիկ փոքրամասնության  բնակչությունը (2015)  %Ռուսներ  151,122  36.52Ուկրաինացիներ  11,794  2.85Բելառուսներ  6,173  1.49Ֆիններ  2,071  0.50Հրեաներ  1,510  0.36Թաթարներ  1,045  0.25Լիտվացիներ  827  0.20Լեհեր  769  0.19Լատվիացիներ  662  0.16Գերմանացիներ  518  0.13
2016 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ Տալլինի բնակչությունը կազմում է 440,950 մարդ։

Համաձայն Եվրոստատի, 2004-ին Տալլինը ունեցել է ամենաշատ թվով ոչ-ԵՄ-ի անդամ ազգություններ բոլոր ԵՄ-ի ազգերի մեջ։ Էնթիկ Էստոնացիները կազմում են բնակչության 55%-ը։

Տալլինի պաշտոնական լեզուն էստոներենն է։ 2011-ին 206,490 (50.1%) մարդ խոսում էր էստոներեն, ինչպես մայրենի լեզու և 192,199 (46.7%) մարդ՝ ռուսերեն, ինչպես մայրենի լեզու։ Մյուս օգտագործվող լեզուններն են Ուկրաիներենը, Բելառուսերենը և Ֆիններենը։

 Տարի 13721772181618341851188118971925195919892000200520152016 Բնակչություն3,2506,95412,00015,30024,00045,90058,800119,800283,071478,974400,378401,694438,569440,043

 Կրթություն 
մինի|աջից|Տալլինի տեխնոլոգիական համալսարանի շինությունները

Բարձրագույն կրթության և գիտական հաստատություննում ներառվում է՝

 Էստոնիայի գեղարվեստի ակադեմիա
 Էստոնիայի երաժշտության և թատրոնի ակադեմիա
 Էստոնական ավետարանա-լյութերական եկեղեցի
 Տալլինի համալսարան
 Տալլինի տեխնոլոգիական համալսարան

 Տուրիզմ 
մինի|220px|ձախից|Սուրբ Օլաֆի եկեղեցի ենթադրվում է, որ այն 1549-ից 1625-ը եղել է աշխարհի ամենաբարձր շինությունը
մինի|Ստենբոկի տունը Վերին քաղաքում, այն Էստոնիայի կառավարության նստավայրն է
մինի|աջից|Տեսարան Վերին քաղաքից

Տալլինի գլխավոր տեսարշան վայրերը տեղակայված են Տալլինի Հին քաղաքում (բաժանվում է այն "Ստորին քաղաքի" և Վերին քաղաքի), որը հեշտությամբ կարելի է ոտքով ամբողջությամբ շրջել։ Քաղաքի արևելյան մասերը՝ Պիրիտան, Կադրիորգը նույնպես համարվում են տեսարժան վայրեր և Ռոկկա-ալ-Մարեում գտնվող Էստոնական բաց երկնքի տակ գտնվող թանգարանը պահպանում է Էստոնիայի գյուղական մշակույթի և ճարտարագիտության տեսակետները։

 Վերին քաղաք 

Մի ժամանակ այս տարածքը եղել է առանձին քաղաք և եղել այն իշխանության նստավայրը, որը ղեկավարում էր Էստոնիան։ Բլրից երևում է իրեն շրջապատող բոլոր թաղամասերը։ Հիմնական տեսարժան վայրերից են միջնադարյան Տոոմպեա ամրոցը, Ռուս Ուղղափառ Ալեքսանդր Նևսկու տաճարը և լյութերական Սբ․ Մարիայի մայր տաճարը ():

 Ստորին քաղաք 
Սա Եվրոպայի լավ միջնադարյան քաղաքներից մեկն է և իշխանությունը դեռ շարունակում է վերականգնումը։ Հիմնական տեսարժան վայրերից են Ռատուշայի հրապարակը (), քաղաքի պատը և աշտարակները (մասնավորապես "Կիկ ին դե կեկ") ինչպես նաև միջնադարյան եկեղեցիներից են Սուրբ Օլաֆի եկեղեցին, Սուրբ Նիկոլասի եկեղեցի։

 Պիրիտա 
Այս ափամերձ շրջանը գտնվում է Կատրիորգի հյուսիս-արևելքից 2 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Պիրիտայի երկու կիլոմետրը զբաղեցնում է բուսաբանական այգին և Տալլինի հեռուստաաշտարակը։

 Միջազգային հարաբերություններ 
 Քույր քաղաքներ 

Տալլինը մասնակցում է միջազգային քաղաքների մտերմացման նախագծերում, որպեսզի ստեղծի լավ միջազգային հարաբերություններ։
  Աննապոլիս (Մերիլենդ), ԱՄՆ
  Բելոստոկ, Լեհաստան
  Կարկասոն, Ֆրանսիա
  Դարթֆորդ, Միացյալ Թագավորությունhttp://www.citypaper.lv/dartford_tallinn-s_twin_town/
  Գդանսկ, Լեհաստան
  Գենտ, Բելգիա
  Գյոտեբորգ, Շվեդիա
  Գրոնինգեն, Նիդերլանդներ  Հանժոյ, Չինաստան
  Քիլ, Գերմանիա
  Կոտկա, Ֆինլանդիա (1955)
  Լոմզա, Լեհաստան
  Լոս-Գատոս, ԱՄՆ
  Մալմյո, Շվեդիա
  Մոսկվա,  Ռուսաստան
  Պորտլենդ (Օրեգոն), ԱՄՆ  Ռիգա, Լատվիա
  Սանկտ Պետերբուրգ,  Ռուսաստան
  Շվերին, Գերմանիա
  Ստոկհոլմ, Շվեդիա
  Վենետիկ, Իտալիա
  Վիլնյուս, Լիտվա

 Պատկերասրահ 

 Ծանոթագրություններ 

Կատեգորիա:1154 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Էստոնիայում