Ռաբիս

Ռաբիս կամ ռաբիզ, երաժշտական ժանր, որը լայնորեն տարածված է Հայաստանում և հայկական սփյուռքում։ Այն իր մեջ ներառում է արևելյան (հիմնականում արաբական և թուրքական) և մասամբ հայկական երաժշտության տարրեր։

 Անվան ծագում 
Անվան ծագման մասին համաձայնություն չկա։ Ըստ տարածված ստուգաբանության՝ այն ծագել է ռուսերեն «ռաբոչեե իսկուսստվո» («рабочее искусство») արտահայտությունից, որը նշանակում է բանվորական (աշխատավորական) արվեստ։ Այլ տեսությունների համաձայն, ունի թուրքական կամ արաբական ծագում` բաղկացած «Ռաբ», որը արաբերենից թարգմանված նշանակում է ստեղծող կամ աստված, և «ազիզ» բառից, որը նշանակում է սիրելի։

 Պատմություն 
 Խորհրդային ժամանակաշրջան 
Ռաբիս հասկացությունը գործածության մեջ է մտել Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում։ Արվեստի աշխարհն ի մի բերելու և արվեստագետներին մեկ կազմակերպության մեջ միավորելու նպատակով, 1920-ական թվականների սկզբին ստեղծվեց ՍՍՀՄ արվեստի աշխատողների արհմիությունը և, համապատասխանաբար, ռաբիսի հայաստանյան տարածքային բաժինը։ Որոշ ժամանակ անց ստեղծագործական միություններ կազմավորվեցին, իսկ դրանից հետո արվեստագետներն ու գրողները ըստ ոլորտների առանձնացան և ռաբիսը աստիճանաբար վերածվեց հարսանիք և հուղարկավորություն սպասարկող սիրողական երաժիշտների հիմնարկի ու կարճ ժամանակում դարձավ այստեղ-այնտեղ թափառող, քոչվորական երգի հավաքագրման ու զարգացման կենտրոն։

Այս ժանրի ներկայացուցիչներն ու նրանց ունկնդիրները պաշտոնապես սկսեցին համարվել հասարակության ցածրաճաշակ շերտ, իսկ երաժշտությունը՝ ցածրորակ։ Երաժիշտներին թույլ չէր տրվում մուտք գործել ռադիո և հեռուստատեսային ալիքներ, և նրանք չեն լուսաբանվում լրատվամիջոցներով։ Ռաբիսը տարածվում էր գաղտնի երեկույթների և այլ տոնակատարությունների միջոցով, որտեղ երգվում էին այդ ժանրի երգեր։

1980-ականներին, վերակառուցման տարիներին, ռաբիսը սկսեց տարածվել հասարակության մեծամասնության շրջանում` գրաքննության նվազեցման պատճառով։

 Հետխորհրդային ժամանակաշրջան 
ԽՍՀՄ փլուզումից և Հայաստանի անկախությունից հետո ռաբիս երաժշտությունը ավելի լայն տարածում ստացավ և դարձավ մասսայական ժանր։

1990-ականներին, ռաբիս կատարողները և նրանց երգերը ավելի հաճախ սկսեցին հայտնվել հեռուստատեսությունում ու ռադիոյում` ժամանակի ընթացքում դառնալով ավելի տարածված, քան մյուս երաժշտական ​​ժանրերը և դրանց կատարողները, սկսեցին թողարկվել ալբոմներ և ձայնասկավառակներ, այս ժանրի շատ երգեր դարձան հիթեր։

2000-ականները դարձան ռաբիսի ժողովրդականության նոր գագաթնակետը։ Հայտնվեց ռաբիսի ոչ պաշտոնական ենթաժանրը՝ էստրադային ռաբիսը (հաճախ այն անվանում են նաև հայկական փոփ երաժշտություն), որի կատարումը նման էր դասական ռաբիսին, բայց առանձնանում էր ավելի ժամանակակից ժանրերի երաժշտական տարրերի համադրությամբ, ինչպիսիք են փոփ, էլեկտրոնային, հիփ-հոփ և այլն։ Նրա ստեղծման նպատակն էր գրավելու ավելի երիտասարդ ու համեմատաբար ավելի բարձր երաժշտական ճաշակ ունեցող մարդկանց, որոնք ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հակված էին լսել հիմնականում արևմտյան երաժշտություն։

 Երաժշտական բնութագիր 
Երաժշտագետների կարծիքով՝ ռաբիսը արաբական կամ թուրքական ծագում ունի և ոչ մի կապ չունի հայկական ազգային երաժշտության հետ։ Դրա բացատրումներից մեկը նա է, որ այս ժանրի բազմաթիվ երգեր նմանություններ ունեն թուրքական արաբեսկ ժանրի երգերի հետ։ 

Ժանրի ամենաբնորոշ առանձնահատկությունը «կլկլոցների» (ֆլաժոլետի) առատ օգտագործումն է։ Երգիչները կիրառում են ձայնարտաբերման հատուկ եղանակ, որը թույլ է տալիս կատարել արագ և բարդ ձայնային տատանումներ (մելիզմներ)։ Կատարումը կրում է խիստ էմոցիոնալ, հաճախ՝ չափազանցված բնույթ։

Գործիքավորման մեջ կլարնետը, դուդուկը և ակորդեոնը համադրվում են սինթեզատորային էլեկտրոնային ռիթմերի հետ, որոնք հիմնականում հենվում են շեշտված 6/8 չափի վրա, ինչը երաժշտությունը դարձնում է պարային և հեշտ ընկալելի մասսայական միջոցառումների համար։

 Բովանդակություն 
Ռաբիս երգերի բովանդակությունը կենտրոնացած է առօրյա կյանքի, սոցիալական հարաբերությունների և հուզական ապրումների շուրջ։ Հիմնական թեմաներից է «լավ տղայի» կերպարը, որտեղ շեշտվում են ընկերական հավատարմությունը և փողոցային կյանքի դժվարությունները։ Սիրային երգերում գերակշռում են ուժեղ զգացմունքները՝ նվիրվածությունը, սիրած էակի կորուստը կամ դավաճանությունից առաջացած հիասթափությունը։ Մեծ տեղ է հատկացվում ծնողների պաշտամունքին, հատկապես մոր կերպարին և հայրական խրատներին, ինչպես նաև պանդխտությանը, որտեղ ներկայացվում է օտարության մեջ գտնվող մարդու կարոտը հայրենիքի և տան նկատմամբ։

 Տարածում 
Հայաստանից դուրս ռաբիսը տարածված է հայկական սփյուռքում, հատկապես Ռուսաստանի Դաշնությունում և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում (հիմնականում Լոս Անջելեսում ու Գլենդելում)։

 Քննադատություն 
Չնայած նրան, որ ռաբիսը լայն տարածում ունի հասարակության շրջանում, տվյալ ժանրը արժանանում է սուր քննադատության՝ դիտարկվելով որպես երաժշտական, լեզվական և գեղագիտական հետընթաց։ 

Երաժշտագիտական տեսանկյունից այն քննադատվում է հայկական ավանդական մեղեդայնությանը խորթ, արևելյան (արաբա-թուրքական) մուղամային կլկլոցների և պարզունակ երաժշտական գործիքավորման համար։

Լեզվաբանները մտահոգություն են հայտնում երգերի տեքստերում գռեհկաբանությունների, փողոցային ժարգոնի և լեզվական աղավաղումների առատության կապակցությամբ, որոնք զուրկ են գրական արժեքից և քարոզում են սահմանափակ մտահորիզոն։

Մշակութաբանները ռաբիսը դիտարկում են ոչ միայն որպես երաժշտություն, այլև որպես կենսակերպ, որը քարոզում է հետադիմական արժեքներ։ Քննադատվում է ռաբիսին բնորոշ գծերը՝ կապված ագրեսիվ առնականության, ցուցամոլության (ոսկե շղթաներ, թանկարժեք մեքենաներ) և օրենքի նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքի հետ։ 

Ամենամեծ մտահոգությունը հայ մտավորականության շրջանում առաջացնում է այն փաստը, որ ռաբիսը «ռեստորանային» միջավայրից տեղափոխվել է հանրային լայն հարթակներ՝ հեռուստաեթեր և համերգասրահներ՝ դառնալով գերիշխող մշակույթ և խեղաթյուրելով երիտասարդ սերնդի արժեհամակարգը։

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
Ռաբիսի անկասելի ընթացքը

Կատեգորիա:Ենթամշակույթներ
Կատեգորիա:Երաժշտական ոճեր
Կատեգորիա:Ժողովրդական երաժշտություն
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն