Lapès nwa

Lanmò nwa a,  se te yon pandemi lapès ki te fè raj nan mitan XIVe syèk la  (pandan Mwayennaj yo).

An Ewòp, li te lakòz anviwon 25 milyon viktim nan senk oswa sis ane (1347-1352), oswa ant 30 ak 60% popilasyon an. Konsekans yo sou sivilizasyon ewopeyèn an te grav epi long, espesyalman depi premye vag sa a te konsidere kòm kòmansman eksplozif ak devastatè nan dezyèm pandemi lapès la, ki te dire plis detanzantan jouk nan kòmansman XIXe syèk la.

 Orijin tèm nan 
Kontanporen yo te pale de epidemi sa a anba anpil tèm: "gwo epidemi","gwo mòtalite","maladi bosi","maladi lenn» , ak pi raman "lapès inivèsèl»  (ki dwe konprann kòm yon ekivalan nan fleo inivèsèl). Tèm  "Lapès nwa" oswa" "lanmò nwa» parèt nan XVIe syèk la. Li sanble tankou "nwa" la dwe pran nan sans figire (tèrib, lèd), san alizyon medikal oswa klinik  .

Popilarite ekspresyon an se akòz piblikasyon an 1832 travay yon istoryen alman ki rele  (1795-1850),  ("Lanmò Nwa a nan XIV syèk la"). Ekspresyon an vin komen nan tout Ewòp la. An Angletè, tèm komen Lanmò Nwa a te parèt an 1843 nan yon liv istwa ki fèt pou jèn moun  . Nan kòmansman XXIe syèk la,  rete non abityèl pou epidemi medyeval sa a pou istoryen anglè ak ameriken yo . An Frans, tèm  "Lapès nwa» pi souvan itilize Mais, par exemple, « mort noire » est utilisé pour le titre de cet article récent du National Geographic. .

 Kwonoloji 
vignette| Kat jeyografik pwopagasyon Lanmò Nwa an Ewòp ak Afrik Dinò .

 Ewòp 
Depi nan Masèy, nan mwa novanm 1347, li byen vit rive nan Avignon, nan mwa janvye 1348, Lè sa a, yon vil papal ak kafou nan mond kretyen an: vini fidèl yo nan gwo kantite te kontribye nan difizyon li. Nan kòmansman mwa fevriye a, epidemi an rive nan Monpelye, epi Bezye. 16 fevriye 1348, li te nan Nabòn, nan kòmansman mwa mas nan Kaskakòn, nan fen mwa mas nan Pèpiyan . Nan fen mwa jen, epidemi an rive nan Bòdo. Soti nan pò sa a, li gaye byen vit akòz transpò maritim. Angletè te afekte  24 jen 1348. Nan dat 25 jen 1348, li parèt nan Wen, ansuit nan Pontoise ak Saint-Denis. 20 out 1348, li te deklare Pari. Nan mwa septanm nan, epidemi a rive nan Limousin ak Angoumois, nan mwa oktòb Poitou, nan fen novanm Angers ak Anjou . Nan mwa desanm, yo te pote l nan Calais soti nan Lond . An desanm 1348, li anvayi tout Ewòp meridyonal, depi Lagrès rive nan sid Angletè.  te sispann pwogresyon li, anvan li te reparèt nan mwa avril 1349 .

 Konsekans demografik ak sosyo-ekonomik 
Lapès te gen gwo konsekans demografik, ekonomik, sosyal ak relijye.

Sous dokimantè yo byen ra e jeneralman kouvri yon peryòd ki pi long, men yo pèmèt yon apwoksimasyon ase fyab. Istoryen yo dakò pou estime pwopòsyon viktim yo ant 30 ak 60% nan popilasyon ewopeyèn nan, sa vle di ant  moun  . Vil yo te frape pi rèd pase andeyò yo, akòz konsantrasyon nan popilasyon an, ak tou mank de manje ak difikilte pwovizyon ki te pwoveke pa epidemi an (tonbe nan pwodiksyon sereyal nan peyi a). Pou egzanp nan peyi Itali, ant 40% ak 60% nan popilasyon vil la ki afekte pa bakteri yo pandan ke pousantaj nan peyi a pi ba anpil .

 Nòt ak referans 

 Gade tou 

 lyen ekstèn 

 Kou Patrick Boucheron nan Collège de France : 
 Véronique Piéron, Lè Lanmò Nwa te lakòz lòd atizay eksploze, Journal des arts, n 544 24 avril 2020
Kategori:Atik Wikipedya avèk dosye otorite
Kategori:1350
Kategori:1349
Kategori:1348
Kategori:1347
Kategori:Lapès nwa
Kategori:Katastwòf sanitè nan XIVe syèk