Sistèm edikasyon an Ayiti

Sistèm edikatif Ayiti a pran modèl sou sistèm edikatif fransè a epi li plase anba responsablite Ministè Edikasyon Nasyonal Ayiti.

 Istwa 

 Soti nan orijin yo jouk rive an 1860 
Avèk gouvènè jeneral Tousen Louvèti, an 1801, premye sistèm edikatif peyi a te pran nesans, e jesyon li te sou responsablite komisyon minisipal la. Atik 68 nan Konstitisyon 1801 an te presize konsa : « Chak moun gen fakilte pou l fonde enstitisyon edikasyon ak ansèyman pou jenès la, sou otorizasyon ak sipèvizyon administrasyon minisipal yo.»

Ant 1801 ak 1843, lekòl la te anba kontwòl majistra chak kominBrutus, 1945.

Apre anperè Jan-Jak Desalin te pwoklame endepandans lan, Konstitisyon 1805 la te deklare nan atik 19 li: «Nan chak divizyon militè, y ap kreye yon lekòl piblik pou ansèyman jenès la.» Epòk sa a, peyi Dayiti te genyen sèlman sis (6) lekòl. Konstitisyon 1806 la pa t fè okenn referans ak ansèyman piblik. Sepandan, Konstitisyon 9 mas 1807 la, nan atik 34 ak 35, te presize de dispozisyon enpòtan: premye a te di: «Y ap etabli nan chak divizyon yon lekòl santral, epi lekòl patikilye nan chak awondisman.» Dezyèm nan te ajoute: «Chak sitwayen gen dwa louvri kay edikasyon patikilye.» Salè pwofesè ak enstititè yo, ansanm ak règ disiplin lekòl yo, te gen pou yo tabli nan yon lwa espesyal. Se Konstitisyon 1816 la ki, pou premye fwa, te tabli prensip ansèyman primè gratis (Preswa, 1804-1915).

Pi ta, anviwon ane 1818, yon òdonans wa Anri I te òganize ansèyman piblik nan Leta li yo, sou direksyon wayal ki te gen 15 manm (Preswa, 1935). Peyi a te divize an de gwo zòn: Gran Nò a ak Gran Sid la.

 Nan Gran Nò a, Kristòf te angaje anpil nan devlopman sistèm nan. Tout nivo ansèyman te egziste: primè, segondè, fòmasyon pwofesyonèl ak kèk premye inisyativ pou kreye inivèsiteBrutus, 1945 ; Trouillot, 2006. Kristòf li menm te enspektè lekòl e chak jou li te pran enfòmasyon sou fason enstitisyon yo t ap fonksyonehttps://fr.wikipedia.org/wiki/Syst%C3%A8me_%C3%A9ducatif_en_Ha%C3%AFti#cite_note-Trouillot_2006-3.
 Nan Lwès la, lekòl te prèske paralize. Sepandan, gouvènman Petyon te bay kèk lekòl prive sibvansyon, menm si Konstitisyon 1816 la te preskri edikasyon gratis. Aleksann Petyon te rejte sèvis enstitisyon « British and Foreign School Society ». Malgre sa, enstitisyon an voye pwofesè Thomas Bosworth nan Pòtoprens ; li louvri an 1816 yon lekòl selon metòd Lankastè nan Petyonvil. Petyon deside klase lekòl sa a kòm yon lekòl nasyonal. Yon lòt lekòl te kreye nan Okay an 1821. Malerezman, Bosworth mouri menm ane a.

Se poutèt sa, an 1820, te gen sèlman kat lekòl nasyonal nan zòn iben yo, ki te fèt pou bay edikasyon primè gratis pou pitit sitwayen, kit yo te sivil kit yo te militè, an rekonpans pou sèvis yo te rann peyi a (Pressoir, 1804-1915). Nan menm epòk la, wa Anri Kristòf te fè vini nan wayòm Nò a kèk enstititè ki soti Lond, ki te fonde onz (11) lekòl monitoryal (Pressoir, 1804-1915).

Epi, 7 janvye 1844 make nesans premye estrikti leta ki te gen pou misyon jere edikasyon ann Ayiti, avèk Honore Féry kòm minis (Lois et Actes, Tome VIII, pp. 437-438). Konstitisyon 1843 la, pa Charles Hérard Aîné a, nan atik 31 te presize : 

"Ansèyman an lib"

.
Sepandan, Konstitisyon 1846 la, nan atik 36, te deklare: 

"Ansèyman lib, epi lekòl yo dwe òganize pwogresivman, an fonksyon kantite moun nan popilasyon an."

Riché, 1846

Apre sa, Konstitisyon enperyal 1849 la, anba direksyon Faustin Iᵉ, te pwoklame nan atik 35 : 

«Ansèyman lib, epi lekòl yo konstwi selon bezwen sosyete a.»

Premye tantativ refòm yo te parèt nan peryòd 1844 rive 1860 avèk kontribisyon Francisque Élie Dubois ak Jan-Batis Damien. Sonje byen, se avèk Damien nou jwenn kreyasyon premye Plan Nasyonal Edikasyon an ansanm ak premye Lekòl Nòmal ki te vize fòmasyon pwofesè. Sepandan, Élie Dubois se premye aktè nan epòk la ki te mete sou pye premye lekòl nasyonal riral yo.

 Soti 1860, rive 1960 

 Anba gouvènman Geffrard (janvye 1859-mas 1867) 
Nan tout diznevyèm syèk la, gouvènman Fabre Geffrard rete sèl administrasyon nan peyi Ayiti ki te bay edikasyon an yon enpòtans espesyal. «Depi 1860 yo te mete kanpe lekòl kongreganis oswa lekòl konfesyonèl yo, epi estrikti sa yo pa janm sibi okenn chanjman oswa transfòmasyon jiskaprezan. Pratik yo, modèl jesyon yo, estrikti yo, ansanm ak modalite ansèyman ak aprantisaj yo rete fiks malgre chanjman tan ak espas.» Plizyè reyalizasyon te fèt nan domèn edikasyon an, tankou ouvèti Lekòl Nasyonal Medsin, yon lekòl mizik, epi yon lekòl dwa… Li enpòtan pou note gouvènman sa a te chanje sis (6) minis Enstriksyon Piblik youn apre lòt sou yon peryòd 33 mwa. Malgre tout efò sa yo, nan finisman manda Geffrard (1867), peyi a te konfwonte « yon rediksyon nan kantite lekòl» akoz enstabilite politik ki te karakterize fen gouvènman an.

 Anba gouvènman Sylvain Salnave (jen 1867-desanm 1869) 
Nan domèn edikasyon, pa gen anpil reyalizasyon ki rete nan epòk Salnave la, poutèt gwo enstabilite politik ak mouvman gwoup peyizan ame (kako, pikè yo). Menmsi sa, te gen kèk inisyativ pou pran kontwòl sistèm edikatif la. Pou egzanp, atik 29 nan Konstitisyon 1867 la presize: « Ansèyman lib. Libète pou anseye egzèse selon kondisyon kapasite ak moralite lalwa fikse, anba wo sipèvizyon Leta. Sipèvizyon sa a gaye sou tout enstitisyon edikatif ak ansèyman san okenn eksepsyon ».

 Anba gouvènman Michel Domingue (jen 1874-avril 1876) 
Nan epòk sa a, se Thomas Madiou ki te dirije Ministè Enstriksyon Piblik. Dapre rapò li, «19 250 elèv t ap frekante lekòl piblik, epi 3 914 elèv te nan lekòl prive, sou yon popilasyon ki genyen 1 151 099 moun. Trant pousan (30%) nan popilasyon sa a te gen laj pou lekòl». Li ajoute: « Premye fwa, eksepte pandan rejim politik Anri Kristòf, nan istwa edikasyon Ayiti, yo te deklare ansèyman primè pa sèlman gratis, men tou obligatwa».

 Anba gouvènman Salomon (oktòb 1879-out 1888) 
Administrasyon Salomon an te bay gwo enpòtans a « reyòganizasyon » lekòl piblik yo. Nan sans sa a, Leta te resevwa yon misyon pwofesè fransè nan kad yon pwogram koperasyon edikatif ak Lafrans; distribisyon materyèl ansèyman ak founiti klasik te fèt pou aprenan yo; lekòl primè riral te kòmanse ouvri; epi yo te reyòganize ankò Lekòl Nasyonal Dwa.

 Fen diznevyèm syèk -kòmansman ventyèm syèk 
Trè kèk reyalizasyon rete nan memwa kolektif la pou fen diznevyèm ak kòmansman ventyèm syèk la, akoz gwo kriz sosyopolitik ak ekonomik ki te boulvèse peyi a. Sepandan, dapre analiz Louis Auguste Joint, prezidan Nord Alexis te deklare: «Lekòl la dwe pran plas li nan premye santyèm endepandans Ayiti». Nan vizyon sa a, li te louvri Lise Jeremi ki pote non li.

 Okipasyon amerikèn (1915-1934) 
Okipasyon ameriken an te reprezante yon evènman ki make pwofon sistèm edikatif ayisyen an. Pandan peryòd sa a, edikasyon an te tounen yon espas konfwontasyon ant de kouran kiltirèl: modèl fransè a ak modèl anglosakson an. Modèl anglozakson an te pran plis plas, e li te vin domine estrikti edikatif la, jiskaske Maurice Dartigue, «ki te fòme nan modèl ameriken anPierre Luc, Éducation et enjeux sociologiques, p. 24.», te jwenn responsabilite jere sistèm nan. 

Rezilta yo te enkli: 12 fèm lekòl ki te deja fonksyone, ak 8 lòt an konstriksyon; Lekòl Santral Agrikilti ki te fòme ekspè agrikòl ak pwofesè pou fèm lekòl yo; 380 lekòl nan vil, 631 lekòl riral, ak 73 196 elèv anrejistre, ladan yo 55 762 elèv regilye. Anplis lise yo ak kèk ra enstitisyon etid siperyè piblik, yo te konte 56 lekòl kongreganis ak 28 lekòl prive endepandanIbid, Joint, pp. 89-90.. Ekriven Paul Moral (1961) te souliye estrateji okipan yo ki te sèvi ak edikasyon kòm yon zouti pou konsolide dominasyon yoPaul Moral, Le paysan haïtien, p. 67..  

 Soti nan fen okipasyon amerikèn (1934) rive an 1960 
Konstitisyon 1935 la te ratifye pandan prezidans Sténio Vincent. Atik 11 li a presize: “Anseyman lib. Libète anseyman an egzèse anba kontwòl ak siveyans Leta, selon lalwa. Lekòl fondamantal obligatwa. Fòmasyon jiska nivo segondè gratis san prejije pou kondisyon admisyon lalwa fikse. Lekòl siperyè Leta yo ouvè pou jèn ki satisfè kondisyon lalwa ak règleman yo egzije.Ibid, Delima, p. 229.” 

Nan ane 1941, Maurice Dartigue te nonmen kòm minis Enstriksyon Piblik. Li te chache konstwi yon kò ansèyman ki gen konpetans epi devlope pwogram pou amelyore kapasite kad lekòl yo, sa ki pouse anpil moun pale de “refòm DartigueHaïti-Références : Éducation”. Nan kad aksyon sa yo, minis la t ap vize ogmante efikasite tout sistèm edikatif laIbid, Francois, p. 102.. Dapre sa François Enocque rapòte, Tardieu fè remake: “Dartigue pral lanse pi gwo refòm nan edikasyon an Ayiti. Pa gen okenn sektè yo neglije pa rapò ak yon lòt, epi tout mwayen mobilize pou atake pwoblèm yo nan tout dimansyon yo.”https://fr.wikipedia.org/wiki/Syst%C3%A8me_%C3%A9ducatif_en_Ha%C3%AFti#cite_note-21. Apre okipasyon ameriken an, te gen yon ogmantasyon enpòtan nan kantite lekòl katolik pandan ane 1940-1950 yo, espesyalman akoz rive nouvo kongregasyon relijyez etranje ki konsantre sou ansèyman.Ibid, Joint, p. 101..

 Lwa planifikasyon 1997 la ak pwogrè ki te fèt 
Nan ane 1997, Leta te vote yon lwa planifikasyon pou pèmèt  tout popilasyon an gen aksè ak yon edikasyon de kalite sou yon peryòd dis ane. Bidjè nasyonal la ki te dedye pou edikasyon pase de 9 % an 1997 a 22 % an 2000. Objektif la te kouvri depans pou manje, inifòm ak transpò lekòl. An 2002, yo te ajoute 30 000 edikatè ak 700 000 liv lekòl nan sistèm nan. An jeneral, to frekans lekòl la pase soti nan 20 % an 1994 pou rive 64 % an 2000. Men sistèm nan kontinye fè fas ak mank pwofesè kalifye ak gwo inegalite, sitou nan zòn riral yo ki toujou sou-reprezante nan sal klas yo. 

 Refòm resan yo 
Nan ane 1982, Refòm Bernard a te etabli de (2) lang ofisyèl Ayiti yo kreyòl ayisyen ak franse kòm lang ansèyman. 

Kreyòl ayisyen vin tounen prensipal lang ansèyman pandan senk (5) premye ane ansèyman fondamantal (lekòl primè). Selon depatman oswa enstitisyon an, franse rete swa kòm yon matyè yo anseye, swa kòm yon lang ansèyman«  »(Archive.org • Wikiwix • Archive.is • Google • Que faire ?).  

Refòm Bernard la te fè fas ak gwo difikilte, sitou absans manyèl edikatif an kreyòl, mank materyèl pedagojik apwopriye, ak fòmasyon ensifizan pou pwofesè yo. Malgre sa, refòm sa a te louvri nouvo pèspektiv pou sistèm edikatif la.   

 Apèsi sou refòm edikatif Bernard 
Plizyè refòm te fèt nan sistèm edikatif ayisyen an; pami yo, refòm yo rele “Refòm Bernard” lan se youn nan dènye ki pi enpòtan. Li te kòmanse an 1979, men yon desizyon ministeryèl te sispann li an 1982. Peryòd moratwa sa a dire soti 1982 rive 1986. Moratwa a te kontinye jiska 1987 akoz kontèks sosyopolitik la ki pa t favorab. 

Refòm nan te pwopoze yon reòganizasyon sistèm nan sou baz yon ansèyman fondamantal nèf (9) ane. Nèf ane sa yo divize an twa sik: premye sik la dire kat (4) ane, dezyèm nan dire de (2) ane, epi twazyèm nan dire twa (3) ane. Lè elèv la fin fè tout nèf ane yo, li antre nan yon nouvo segondè ki dire twa ane epi ki mennen swa nan yon bakaloreya jeneral oswa nan yon bakaloreya teknik/pedagojik.  

Refòm sa a te bay sistèm lan yon nouvo dinamis. Plizyè pwofesyonèl nan dyaspora a te retounen pou mete konesans yo disponib.   

Nan desanm 1987, refòm nan reprann ofisyèlman anba direksyon Enstiti Pedagojik Nasyonal (IPN) ki te restriktire nèt. Se te nan kad enstitisyonèl sa a yo te prepare tout kourikoulòm lekòl fondamantal la, soti nan 1e rive nan 9e AF, pou ane 1988–1989 ak patisipasyon tout patnè sosyal yo ki nan edikasyon.    

Nan mwa mas 1989, yon dekrè te pibliye pou fè kourikoulòm lekòl fondamantal la vin ofisyèl, sa ki bay refòm nan baz legal epi louvri chemen pou aplikasyon pwogresif li nan tout lekòl peyi a.     

Nan kad refòm nan, otè ayisyen yo te pwodwi nouvo manyèl eskolè. Yo te mete sou pye yon komite nasyonal kourikoulòm ak yon direksyon planifikasyon. Anpil estrikti t ap devlope pou asire adaptasyon manyèl yo ak pwogram yo.      

Gen plizyè lòt inovasyon enpòtan ki te pote epi ki toujou rete an vigè, tankou: itilizasyon kreyòl kòm lang matyè ak lang ansèyman, entwodiksyon ak itilizasyon nouvo metòd pedagojik (tankou pedagojik pa objektif), reòganizasyon sik aprantisaj yo, fòmalizasyon fòmasyon kontinyèl pou pwofesè, aprantisaj franse pale depi 1e AF, ak mete elèv la nan yon pozisyon patisipasyon aktif.       

 Gwo etap nan Refòm Bernard la 

 1977–1979: kòmansman refòm sistèm edikatif ayisyen an

 1979–1980: fòmasyon komite nasyonal kourikoulòm nan

 1980: eliminasyon egzamen ofisyèl CM I
 1980–1981: IPN fè eksperimantasyon sou liv premye sik yo
 Out 1982: piblikasyon “Livrè vè” a, premye dokiman ofisyèl sou refòm nan.
 1982–1987: refòm nan nan etèn; MENJS deside yon moratwa sou aktivite pou elaji refòm nan.
 1986–1987: aktivite refòm nan rekòmanse nan yon lòt pèspektiv; restriktirasyon IPN
 1987–1988: prepare pwogram twa sik lekòl fondamantal yo
 Mas 1989: piblikasyon dekrè ki deklare pwogram 3 sik fondamantal yo ofisyèl.
 Jiyè 1991: premye egzamen ofisyèl nasyonal 6e ak 9e AFMas 1992 : piblikasyon sikilè ministeryèl pou aplike ofisyèlman dekrè 6 mas 1989 la 

 Plan Nasyonal Edikasyon ak Fòmasyon (PNEF) 
Depi desanm 1993, plizyè konsiltasyon te mennen nan pwodiksyon Plan Nasyonal Edikasyon ak Fòmasyon (PNEF), ki toujou nan aplikasyon. Konsiltasyon sa yo te pèmèt Kreye Biwo Egzekitif PNEF 2004 avèk sipò UNESCO, UNICEF ak USAID. 

Pou Jacques Édouard Alexis, Minis edikasyon nan epòk la, PNEF la reprezante yon vizyon modèn ki sote kad pratik pase yo, epi ki mete lekòl la ak misyon pou prepare sitwayen ayisyen selon nouvo reyalite yo.  

PNEF la gen kat gwo pwogram ak anpil pwojè: 

 Ranfòse kalite edikasyon an 
 Elaji òf lekòl la 
 Ogmante efikasite ekstèn sistèm nan 
 Ranfòse bon gouvènans sistèm edikatif la 

 Plan operasyonèl 2010-2015 
Sistèm edikatif ayisyen an gen de gwo sektè: 

 sektè ki pa fòmèl la, ki okipe alfabetizasyon ak postalfabetizasyon pou granmoun ki gen 15 ane ak plis; 

sektè fòmèl la, ki gen ladan l: 

 edikasyon preskolè 

 ansèyman fondamantal 

 ansèyman segondè 

 fòmasyon teknik ak pwofesyonèl 

 ansèyman siperyè 

 Sistèm edikatif aktyèl la 
Majorite enstitisyon edikatif Ayiti yo fè pati sektè prive a, kit se enstitisyon relijye oswa patnè entènasyonal (Kanadahttps://fr.wikipedia.org/wiki/Canada, Lafranshttps://fr.wikipedia.org/wiki/France, Etazini). Yo reprezante anviwon 90% popilasyon ki nan lekòl. 

Sistèm edikatif la rete òganize an sektè fòmèl ak sektè ki pa fòmèlPlan opérationnel 2010-2015, ministère de l'Éducation nationale haïtien (MENFP)., jan yo te defini pi wo a, ak menm estrikti senk nivo yo. Edikasyon preskolè a pa obligatwa; li konsène timoun 3 a 5 an epi li vize devlopman emosyonèl, fizik ak sosyal timoun yo.  

Depi 2007, preskolè a parèt kòm yon etap estratejik nan lavi ak nan devlopman timoun nanMENFP, document de Stratégie Nationale Pour l’Éducation Pour Tous. Objektif Leta a se amelyore preparasyon timoun yo pou asire bon tranzisyon yo nan fondamantal la epi redui echèk lekòl nan de premye sik yo.    

 Ansèyman fondamantal 
Ayiti genyen anviwon 15 200 lekòl primè; 90 pousan ladan yo se kominote lokal yo, òganizasyon relijye, oswa òganizasyon ki p ap travay pou fè lajan k ap dirije yo. To frekantasyon lekòl la estime a 67 pousan; sepandan, sèlman 30 pousan elèv yo rive finalize dènye ane nan ansèyman primè a. 

Ansèyman fondamantal la fèt pou l estriktire an twa sik. Premye ak dezyèm sik yo kouvri peryòd ki sòti nan premye ane fondamantal rive nan sizyèm ane fondamantal (kat ane pou premye sik la ak de ane pou dezyèm lan). Sik sa yo obligatwa epi, selon lwa, yo dwe gratisMENFP, Plan National d'Éducation et de Formation. Yo reprezante edikasyon debaz ki koresponn ak ansèyman primè nan ansyen sistèm nan, epi yo konsène timoun ki gen ant 6 rive 11 an. Twazyèm sik la, ki atache ak de premye yo, gen ladan twa premye klas nan ansèyman segondè tradisyonèl la ki dire sèt ane; reyòganizasyon sik sa a sou eksperimantasyon depi 2007. Apre twa ane nan sik sa a, elèv yo pase yon egzamen ofisyèl 9yèm ane ki ouvè chemen pou antre nan sistèm ansèyman segondè nasyonal la.   

Nan reyalite aktyèl la, prèske tout lekòl fondamantal yo sèlman rive ofri premye ak dezyèm sik yo. Sik sa yo bay yon atestasyon edikasyon debaz, ki se yon mezi tranzitwa anvan sètifikasyon final sistèm nan.    

 Ansèyman segondè 
Apeprè 20 pousan timoun ki nan gwoup laj ki koresponn ak nivo segondè a antre nan ansèyman sa a. Nan lespri Refòm Bernard 1982 a, ansèyman segondè a te sipoze sibi yon reyòganizasyon kote twa premye ane yo t ap atache ak de premye sik fondamantal yo. Ansèyman ki dire kat ane sa a te dwe òganize an twa filyèMENFP, Plan opérationnel 2010-2015: (i) yon filyè ansèyman jeneral ki prepare elèv yo pou pousuiv etid siperyè; (ii) yon filyè ansèyman teknolojik ki ta fòme teknisyen pou mache travay la; epi (iii) yon filyè ansèyman pedagojik ki gen misyon pou fòme pwofesè kalifye, ni sou plan akademik ni sou plan pedagojik, pou entèveni nan de (2) premye sik ansèyman fondamantal la.  

Fòk nou note Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl (MENFP) prevwa nan Pwogram Òganizasyonèl li (P.O.) pou teste yon nouvo modèl ansèyman segondè ki dire kat ane epi ki òganize an divès filyè.   

 Ansèyman pwofesyonèl 
Fòmasyon pwofesyonèl nan konjonkti Ayiti a reprezante yon avantaj estratejik men tou yon defi enpòtan. Yon sant fòmasyon pwofesyonèl pa ka fonksyone menm jan ak yon lekòl òdinè, paske li dwe reponn a gwo egzijans teknik, tankou renouvèlman ekipman yo, amelyorasyon kontinyèl konpetans fòmatè yo nan teknoloji ki pi avanse, sa ki souvan mande envestisman ekonomik trè wo. An reyalite, resous ekonomik Leta alwe pou sektè sa a toujou limite, tandiske yon gwo pati moun ki bezwen sèvis sa yo soti nan fanmi ki gen mwayen ekonomik trè fèbLes Sœurs Salesiens de Don Bosco(2011). L’enseignement technique et professionnel des jeunes en Haïti: problèmes et perspectives. 

Refòm sektè sa a te antre nan refleksyon depi nan ane 1989 pou rann li plis efikas ak plis adapte ak bezwen sosyal yo; sepandan, pa t gen suivi ki te fèt pou anpil rezon. An 1997–1998, plis pase sèt ane apre premye tantativ yo, Plan Nasyonal Edikasyon ak Fòmasyon (PNEF) te klase fòmasyon pwofesyonèl kòm dezyèm pi gwo priyorite li, epi te lanse yon pwosesis refòm ki, malerezman, pa t rive finalize.  

 Ansèyman siperyè 
Edikasyon siperyè an Ayiti bay nan inivèsite ak lòt enstitisyon prive, e se MENFP ki responsab regilasyon sektè a. Ansèyman siperyè a genyen de gwo konpozan: (i) sektè piblik la, ki gen ladan Inivèsite Leta Ayiti (UEH), inivèsite piblik ki lokalize nan vil pwovens yo, ansanm ak lòt enstitisyon siperyè ki depann de divès ministè; (ii) sektè prive a, kote nou jwenn yon kantite k ap ogmante chak ane nan enstitisyon ak inivèsite priveGroupe de Travail sur l’Éducation et la Formation (2010). Pour un Pacte National pour l’Éducation en Haiti. 

Inivèsite yoPlan opérationnel gen misyon fondamantal pou prepare resous moun ki espesyalize nan divès domèn estratejik, pou soutni devlopman ekonomik, sosyal, ak teknolojik peyi a. 

 Kad lejislatif 

 Konstitisyon yo 
Edikasyon ann Ayiti prezante yon richès enpòtan sou plan dokiman lejislatif. Soti an 1801 rive an 1987, peyi a adopte 29 konstitisyon, ladan yo 16 nan diznevyèm (19yèm) syèk la ak 12 nan ventyèm (20yèm) syèk la. Anplis sa, plizyè lwa, dekrè, arete, sikilè, rapò, konvansyon ak desizyon ki gen rapò dirèk ak edikasyon te adopte. Prèske tout konstitisyon yo te afime prensip inivèsalite ak gratite ansèyman. Yo poze kòm prensip ki di ansèyman piblik la gratis epi se lalwa ki gen responsablite pou defini kondisyon aplikasyon prensip sa a. Sepandan, pa gen anpil lwa ki rive presize kondisyon ak mwayen konkrèt pou garanti dwa sa yo. Ant 1801 ak 1901, prèske yon syèk pase anvan premye lwa vin òganize ansèyman an nan yon kad estriktireDélima PIERRE, 2011. 

 Diznevyèm (19yèm) syèk 
Atik 68 Konstitisyon 1801 lan, ki se premye konstitisyon nan listwa Ayiti, presize «tout moun gen dwa mete sou pye enstitisyon prive edikasyon ak ansèyman pou jenès la, sou otorizasyon ak siveyans administrasyon minisipal yo». Nan konstitisyon ki vin apre a, atik 19 deklare: «Nan chak divizyon militè, ap gen yon lekòl piblik pou ansèyman jenès la.» Konstitisyon 1806 ak 1811 yo, pou pati pa yo, pa konsakre okenn atik espesyal pou edikasyonDélima PIERRE, 2011. 

Nan Konstitisyon 1816 la, nou jwenn dispozisyon sa a: «Ap kreye epi òganize yon enstitisyon piblik komen pou tout sitwayen, gratis anrapò ak pati ansèyman ki endispansab pou tout moun, epi etablisman li yo ap distribye pwogresivman selon yon rapò ki aliyen ak divizyon Repiblik la.» Konstitisyon 1843 la, sou prezidans Jean-Pierre Boyer, presize nan atik 31 li: « Ansèyman an lib, epi lekòl yo distribye gratis selon kantite popilasyon an. Chak komin genyen lekòl primè pou toude sèks yo, gratis epi ouvè pou tout sitwayen. Vil prensipal yo genyen, anplis, lekòl siperyè kote yo anseye eleman syans, literati ak bèl zèv atistik. » Atik 37 la vin ajoute itilizasyon lang yo itilize ann Ayiti se yon chwa, e se sèlman lalwa ki ka regle li, epi sèlman pou zak otorite piblik ak zafè jidisyèDélima PIERRE, 2011.  

Konstitisyon 1867 la, nan atik 29 li, deklare ansèyman an lib. Libète pou anseye a kapab egzèse selon kondisyon kapasite ak moralite lalwa fikse, epi anba gwo siveyans Leta. Siveyans sa a egzèse sou tout etablisman edikasyon ak ansèyman, san okenn distenksyon. Chak komin genyen lekòl primè pou tou de (2) sèks yo, gratis epi aksesib pou tout sitwayen, distribye pwogresivman selon kantite popilasyon an. Leta ap kreye tou, nan sant seksyon riral yo, lekòl primè agrikòl, nan objektif pou gaye ansèyman nan mitan mas popilè yo. Vil prensipal yo genyen, anplis, lekòl siperyè oswa segondè kote yo anseye eleman syans, literati ak bèl zèv atistik.   

Nan Konstitisyon 1874 la gen de (2) atik ki konsakre pou kesyon edikasyon. Ansèyman an lib. Ansèyman primè a gratis epi obligatwa. Lekòl primè yo fonde pwogresivman, selon enpòtans popilasyon yo. Atik 34 la presize libète ansèyman an kapab egzèse selon kondisyon kapasite ak moralite lalwa fikse, avèk otorizasyon epi anba gwo siveyans gouvènman an. Siveyans sa a aplike sou tout etablisman edikasyon ak ansèyman, san distenksyon. Yon lekòl atizay ak metye dwe kreye nan chak chèf-lokal depatman.    

Sa ki enpòtan pou souliye, se lefèt 16 konstitisyon ki te adopte pandan diznevyèm syèk la tradwi yon volonte klè dirijan nouvo nasyon an te genyen pou bay mas popilè yo ak jenès la aksè ak edikasyon.     

 Konvansyon yo 
Ayiti siyen plizyè konvansyon entènasyonal ki makònnen ak edikasyon. Pami yo, genyen atik 26 Deklarasyon inivèsèl dwa moun, Konvansyon San José a, Pak entènasyonal sou dwa sivil ak politikConvention de San Jose page 10, Konvansyon sou dwa timoun, Konvansyon sou lit kont diskriminasyon nan ansèyman (atik 28 ak 29 ki bay yon atansyon patikilye pou timoun ki nan sitiyasyon difisil), ansanm ak Konvansyon amerikèn sou dwa moun ki konsakre, nan preyanbil li, kilti kòm pi wo ekspresyon lespri imen an, Ayiti ratifye an 1977. Anplis, Leta ayisyen rekonèt tout dokiman entènasyonal peyi a siyen epi ratifye fè pati entegral lejislasyon nasyonal laConstitution de 1987, article 276-2Jacques Michel Gourgues. 

 Dekrè yo 
Nan objektif pou devlope aparèy edikatif la, pouvwa egzekitif la te adopte plizyè dekrè. Pami yo, gen Dekrè 1974 sou kreyasyon ak fèmti lekòl prive yo; Dekrè 7 mas 1978 la, ki pwoklame fizyon ansèyman primè riral ak ansèyman primè iben nan yon sèl sèvis, sa vle di ansèyman primè ayisyen, dekrè sa a konsidere kòm premye pa endispansab nan direksyon refòm sistèm edikatif ayisyen an; Dekrè 30 mas 1982 a, ki vize ranplase sistèm tradisyonèl la pa yon apwòch plis pratik e adapte ak reyalite ayisyèn nan, ki make refòm Bernard la; Lwa 23 oktòb 1984 la sekreteri d Eta a te kreye; Dekrè 1985 la ki òganize fòmasyon pwofesyonèl ak teknik atravè Enstiti Nasyonal Fòmasyon Pwofesyonèl (INFP); ansanm ak Dekrè 8 me 1989 la ki kreye Direksyon Fòmasyon ak Pèfeksyònman. 

 Siyifikasyon kad legal sa a 
Analiz konstitisyon diznevyèm syèk yo, konvansyon yo, lwa yo ak dekrè diferan gouvènman ayisyen yo adopte pèmèt idantifye omwen yon tandans fondamantal ki make refleksyon chèf Leta yo ak konstitiyan yo. Tandans sa a se volonte pou ankouraje enklizyon ak ouvèti anvè lòt kategori sosyal ki depase kad restren Leta a. Ansèyman piblik la deklare ouvè pou tout timoun. Sepandan, kondisyon admisyon yo, rezistans elit tradisyonèl yo, mank motivasyon ak abitid lekòl lakay majorite popilasyon an, ansanm ak pwosesis majinalizasyon sistemik yo, souvan vin pi fò pase deklarasyon prensip yo, menm lè gen kèk inisyativ ki te vize amelyore aksè efektiv ak edikasyonDélima PIERRE, 2011. 

 Pwoblèm estriktirèl sistèm nan 

 Òf edikatif ak aksè 
Dapre done resansman lekòl ki pi resan Direksyon Planifikasyon ak Koperasyon Ekstèn (DPCE) Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl (MENFP) reyalize, ansèyman klasik la konte 3 378 790 elèv. Tablo ki koresponn lan prezante, an valè absoli, kantite lekòl ak kantite elèv pou chak nivo ansèymanNiveau d’enseignement: Préscolaire. Fondamental 1er, 2e et Fondamental 3e cycles et secondaire.. 

Kantite lekòl ki bay sèvis edikasyon preskolè a rive nan 9 355, ladan yo gen 1 175 ki egziste sèlman pou nivo preskolè a. An total, 544 474 timoun gen aksè ak sousektè sa a. Majorite sant preskolè yo, sa vle di 93,58%, fè pati sektè ki pa piblik. Anplis, sant preskolè yo an jeneral gen ti kapasite, paske 71,03% ladan yo resevwa mwens pase 99 timoun. Yo konte 19 851 monitris ak monitè, pami yo 18 253 se fanm, sa ki reprezante 91,95%. Nan zòn vil yo, 53,20% monitè yo se nòmalyen, kont 11,22% nan zòn riral yoDPCE, 2010-2011.  

Nan de (2) premye sik ansèyman fondamantal la, lekòl piblik yo reprezante 12% nan pak lekòl la. Sitiyasyon an rete menm jan an pou twazyèm sik fondamantal la ak pou ansèyman segondè a. Sou tout teritwa nasyonal la, sektè ki pa piblik la okipe 88% pak lekòl la, kont 12% pou sektè piblik la.   

Resansman lekòl 2010–2011 lan te idantifye 13 599 lekòl ak 2 210 221 elèv, ladan yo gen 1 090 027 fi. Nan kantite sa a, 0,14% se elèv ki gen andikap. Sektè piblik la akeyi 22,02% elèv yo (sa vle di 486 620 elèv), pandan sektè ki pa piblik la resevwa 77,98% (sa vle di 1 723 601 elèv). Nivo sa a konte 70 009 anseyan, ladan yo 28% se fanm. Nan sektè piblik la, 26,73% anseyan yo se nòmalyen, kont 13,05% nan sektè ki pa piblik la. Majorite anseyan yo (61,09%) gen laj ant 20 ak 40 an.    

Kantite lekòl fondamantal twazyèm sik ak lekòl segondè yo ki resanse sou tout peyi a se 3 477, tout sektè konfonn. Menm lè enstitisyon piblik yo mwens anpil an kantite pase sa ki prive yo, yo ofri plis plas pou elèv yo. 23% lekòl piblik twazyèm sik fondamantal ak lise yo gen mwens pase 150 elèv, kont 52% nan sektè prive a. Nan sousektè sa a gen yon total 624 095 elèv, ladan yo 313 932 fi, sa vle di 50,3%.     

To brit eskolarizasyon pou premye ak dezyèm sik fondamantal yo se respektivman 143% ak 39,30%, tandiske to nèt eskolarizasyon pou menm nivo yo se 87,66% ak 23,54%, selon menm sous la.      

Konsènan ansèyman teknik ak pwofesyonèl, estatistik Enstiti Nasyonal Fòmasyon Pwofesyonèl (INFP) yo, jiska 30 jen 2010, rapòte 138 sant fòmasyon pwofesyonèl (17 sant piblik, 17 sant prive sibvansyone, ak 104 sant prive ki pa sibvansyone). Gen lòt sant teknik ak pwofesyonèl ki anba siveyans lòt ministè. Ministè Afè Sosyal ak Travay sipèvize 209 enstitisyon, ladan yo 80 % sitiye nan depatman Lwès. Anplis, gen 10 sant fòmasyon pwofesyonèl ki fè pati yon rezo enstitisyon anba sipèvizyon Ministè Agrikilti, Resous Natirèl ak Devlopman RiralCinq écoles moyenne d’agriculture et cinq centres de formation professionnelle.       

Ansanm enstitisyon sa yo, ki anseye pwogram nan nivo EEP, EET ak pwogram ansèyman menajè, te rasanble, nan fen ane 2009, yon total 21 090 patisipanRapport INFP.        

 Alfabetizasyon ak literasi 
Analfabetis touche prèske mwatye popilasyon an, kote 55% gason ak 51% fanm konsidere kòm moun ki konn li. 

Akòz mank mwayen finansye, ansèyman piblik ak gratis la akeyi sèlman 20% popilasyon lekòl la. Rès la se swa sektè prive a, konfesyonèl oswa pa konfesyonèl ki pran li an chaj, swa yo rete deyò sistèm lekòl la nèt. Demann sosyal pou edikasyon an trè fò, sa ki lakòz fristrasyon nan mitan popilasyon an. 

 Nòt ak referans yo