Glosa

Glosa se yon lang oksilyè atifisyèl ki fèt pou kominikasyon entènasyonal. Li gen plizyè karakteristik:
 Pwononsyasyon li regilye, epi òtograf li se fonetik.
 Estrikti li trè senp epi ki baze sou siyifikasyon.
 Li se yon lang analyse ki pa gen okenn inflexions oswa sèks. Yon ti kantite mo okipe relasyon gramatikal.
 Pi wo pase tout, Glosa net ak vrèman entènasyonal akòz itilizasyon rasin Latin ak grèk, ki itilize nan vokabilè syantifik entènasyonal la.

 Istwa 
Glosa baze sou bouyon lang oksilyè InterglossaHogben, Lancelot (1943). Interglossa. A draft of an auxiliary for a democratic world order, being an attempt to apply semantic principles to language design. Harmondsworth, Middlesex, Eng. / New York:  Penguin Books. OCLC 1265553. syantis Lancelot Hogben te kreye pandan lè vid li t ap gade dife nan Aberdeen pandan Dezyèm Gè Mondyal la. Yo te pibliye Interglossa an 1943 kòm yon bouyon yon oksilyè.

Ron Clark te tonbe sou manyèl Interglossa a: yon bouyon yon oksilyè anviwon 1960. Apre sa, li te rankontre Pwofesè Hogben ak objektif pou devlope lang lan. Yo te travay pou amelyore li, pou fè li pi fasil pou itilize nan tout fòm kominikasyon posib. Wendy Ashby te rantre nan pwojè a an 1972. Lè Hogben te mouri an 1975, yo te deja diskite pifò chanjman yo. Hogben ak Clark te dakò ke lang lan ta dwe gen yon òtograf fonetik (sa vle di: chak lèt ​​reprezante yon sèl son). Prensip sa a te vle di ke CH, TH ak PH grèk yo ta dwe kounye a eple K, T ak F.

Finalman, Ron Clark ak Wendy Ashby te entwodui kèk lòt chanjman, ki te bay lang lan nouvo non Glosa (ki soti nan mo grèk la pou lang, lang - "glossa" se transliterasyon angle a), e konsa yo te fonde yon nouvo lang oksilyè.Glosa Education Organisation (GEO) (2006). History behind Glosa. (pdf) , p. 7.

Jiska anviwon 1979, Ashby ak Clark te teste itilizasyon Glosa a lè l sèvi avèk volontè lokal nan vil kote yo t ap viv la. Pandan peryòd sa a, yo te devlope epi revize vokabilè a ak kèk detay sou fòmasyon fraz. Yo te demenaje nan yon lòt vil lè yo te pibliye premye diksyonè Glosa a.

Depi 1987, òganizasyon charitab GEO (Glosa Education Organisation) te ankouraje ansèyman Glosa kòm yon dezyèm lang nan lekòl atravè lemond.

Sit entènèt ofisyèl GEO a te kreye pa Paul O. Bartlett an 1996, e kounye a se Marcel Springer ki jere li. Li bay Diksyonè Entènèt Glosa a (Glosa Inter-reti Diktionaria),W. Ashby, P. Bartlett, R. Clark, C. Ganson, R. Gaskell, N. Hempshall, G. Miller, W. Patterson, K. Smith, M. Springer. "Glosa Inter-reti Diktionaria. Glosa Internet Dictionary. Glosa-English and English-Glossa. (pdf)  Updated: 2009-11-05. ansanm ak yon kou entwodiksyon,W. Ashby & R. Clark (1985-1992). 18 Steps to Fluency in Euro-Glosa. Richmond, UK: Glosa Education Organization, . HTML-version by Marcel Springer (2001-2006)  ak lòt resous. Yo te kreye yon Wiki an Glosa an 2021.Glosa Wiki Nan mwa janvye 2025, yo te pibliye yon nouvo magazin sou entènèt, ki rele U Glosa jurnali, nan Glosa.U Glosa jurnali Nan mwa mas 2025, yon chanèl YouTube ki rele Mi Simpli Bio ("Lavi Senp Mwen") te kòmanse telechaje ti videyo an Glosa.Mi Simpli Bio

 Klas mo 
Glosa gen de gwo gwoup mo:
 Primitif: Primitif yo se ti kantite mo fonksyon debaz ki prezan nan pifò lang—sa yo pèmèt nou dekri relasyon ki genyen ant gwo konsèp nou transmèt yo. Sa yo se fondamantalman prepozisyon ak konjonksyon, tankou: de [nan], e [ak], pre [anvan], supra [anwo], sub [anba; anba; pi ba; anba; pi piti; yon ti jan].
 Substantif: Substantif yo isit la se gwoup mo ki reprezante bagay, aksyon ak deskripsyon ki pi konplèks (pafwa itilizab pou tout twa) ki prezan nan yon lang, tankou: via [wout], kurso [kouri], hedo [kontan], vide [wè], celera [rapid], tako [vit; rapid; rapid; rapid; prese; rapid; rapid; prese; rapidite; vitès; prese; kouri; rapid; rapidite]; oku [je]. Tanpri sonje ke anpil nan mo sa yo gen plizyè siyifikasyon, selon fason yo itilize yo nan yon fraz (vèb, adjektif, elatriye), exempli gratia: "oku" ka vle di "je", "optik", "remarke ak je yo", "wè (gade)", "pèsevwa (ak je yo)", oswa "gade an kachèt".

 Fraz ak kloz 
Fraz yo, inite debaz siyifikasyon rekonèt nan Glosa, swiv yon lòd Sijè-Vèb-(Objè) epi fraz nominal yo "final sibstansyèl", ki vle di yo kòmanse ak mo ki mwens enpòtan an, epi apre sa gen lòt mo ki konbine pwogresivman pou elaji siyifikasyon sibstansyèl la, ki vini an dènye.

 Pati gramatikal yo 
Mo glosa yo ka souvan sèvi kòm plis pase yon pati gramatikal. Kidonk, pati gramatikal la se yon wòl mo a jwe nan yon fraz, se pa yon pwopriyete byen lye nan yon mo.

 Pwonon pèsonèl 
+Pwonon pèsonèl Moun  Kreyòl ayisyen  Glosa  Kreyòl ayisyen  Glosa 1 Mwen, mwen  mi  nou, nou  na 2 ou (s.)  tu  ou (pl.)  vi 3 li, li  fe yo, yo mu li, li  an li  id li/li/yonn  pe

Kontrèman ak angle, Glosa fè distenksyon ant "ou" konsènan yon sèl moun, ki se tu, ak konsènan plizyè moun, ki se vi.

Pwonon refleksif "yon sèl" se se, pwonon resipwòk alelo vle di "youn lòt",} epi yo itilize auto pou "pwòp tèt ou, pwòp tèt ou".

 Vèb 
Pifò mo ka sèvi kòm vèb, sa depann de plas yo nan fraz la (anjeneral nan pozisyon medyal la).

 Egzanp Tan Vèb Tan  Mo Presedan  Tèks Glosa  Tradiksyon Anglè Enfinitif  -  Mi volu lekto u bibli.  Mwen vle li liv la. Pase Senp pa  Mi pa lekto u bibli.  Mwen (te) li liv la. Enpafè  pa du  Mi pa du lekto u bibli.  Mwen t ap li liv la. Patisip Pase  ge-  U ge-lekto bibli  Liv ki li a / Liv ki te li a Prezan Senp  (nu)  Mi (nu) lekto u bibli.  Mwen (li) liv la / M ap li liv la. Prezan Kontinyèl  du  Mi du lekto u bibli.  M ap li liv la. Prezan Pafè  nu pa  Mi nu pa lekto u bibli.  Mwen (fèk) li liv la. Fiti-nan-Prezan  nu fu  Mi nu fu lekto u bibli.  Mwen pral li liv la / Mwen pral li liv la. Fiti-nan-Pase  pa fu  Mi pa fu lekto u bibli.  Mwen te pral li liv la / Mwen tapral li liv la. Fiti Senp  fu  Mi fu lekto u bibli.  Mwen pral li liv la. Fiti Pafè  fu pa  Mi fu pa lekto u bibli.  Mwen pral li liv la (demen). Kondisyonèl  sio  Mi sio lekto u bibli...  Mwen ta li liv la... Enperatif  -!  Lekto!  Li! Negatif  ne  Mi ne lekto u bibli.  Mwen pa li liv la/Mwen p ap li liv la. Interogatif  qe  Qe mi lekto u bibli?  Èske m ap li liv la? / Èske mwen li liv la? Pasif  gene  U bibli gene lekto ex mi.  Mwen li liv la/Mwen li l. Jèrondif  -  (U) lekto (de bibli).  Lekti (liv la...)

"Mo anvan" isit la vle di yon mo ki itilize imedyatman anvan vèb fraz la oswa kloz la pou demontre oswa afekte tan li. Pa egzanp:
 Pou montre ke yon vèb nan tan pase, ajoute pa anvan vèb la.
 Pou endike tan fiti a, ajoute fu anvan vèb la.
 Pou endike kondisyonèl la, ajoute sio anvan vèb la.

 Adjektif 

Adjektif yo, tankou rès lang lan, pa gen chanjman. Yo pa chanje pou yo adapte ak tan, nimewo, sèks, fòmalite, oswa elatriye non yo modifye yo. Anjeneral, yo vini anvan mo yo modifye a. Pafwa, plas yon adjektif detèmine siyifikasyon li:

 Mi fu lekto mo bibli – M ap li yon liv
 Mi fu lekto bibli mo – M ap li premye liv la

Pou kreye "opoze", yon moun jis mete "no-" kòm yon prefiks pou adjektif la. Itilizasyon sa a sanble ak prefiks "mal-" nan lang Esperanto ki bay mo a siyifikasyon opoze a. Kidonk, itilizasyon Glosa ki anba a vle di "pa bèl". Li ekivalan a kèk nan itilizasyon sou in- oswa un- nan lang angle.

 kali – bèl
 no-kali – lèd
 termo – cho, chalè
 meso-termo – tyèd
 no-termo – frèt

 Konjonksyon 
 akorda-co – an konsekans
 alo – oubyen
 alo...alo – swa... oubyen
 alora – nan ka sa a...
 anti-co – sepandan
 e – epi
 fini-co – finalman
 hetero-co – sinon
 jam – deja
 kaso – ka...
 ko-co – tou
 klu – menm...
 ni....ni – ni...ni
 pene – prèske
 po-co – apre sa
 posi – petèt
 plus-co – anplis
 qasi – kòmsi...
 sed – men
 si ne... – sof si
 vice – olye de...

 Mo kesyon ak repons 
Mo yo itilize pou poze oswa reponn yon kesyon sou kiyès, ki kote, kisa, ki lè, poukisa, kijan oswa konbyen. Mo sa yo fòme yon ansanm nan yon fason semi-sistematik ak yon patikil nan konpoze a ki endike kantite abstrè (ki moun oswa bagay, ki kote, ki lè, pou ki rezon, nan ki fason, ki kantite a) ak prefiks/lòt patikil la ki endike fonksyon espesifik mo a (egzakteman ki, tout, kèk, negasyon, elatriye).

Men kèk egzanp. Gen lòt fason pou di korelasyon sa yo, tablo a montre sèlman sa ki pi debaz ak sistematik nan sa yo:

Kesyon(ki sa)Endefini(kèk)Trè endefini(nenpòt)Inivèsèl(chak)Negatif(non)qo–uno–ali–panto–nuli––ra (bagay)qo-ra?(ki bagay?)uno-ra(yon bagay)ali-ra(nenpòt bagay)panto-ra(tout bagay)nuli-ra(anyen)–pe (endividyèl)qo-pe?(ki moun?)uno-pe(yon moun)ali-pe(nenpòt moun)panto-pe(tout moun; tout)nuli-pe(pa gen youn)Endividyèlqo?(ki [cheval]? ki [cheval]?)uno(kèk [cheval])ali(nenpòt [cheval])panto(chak [cheval])nuli, zewo(pa gen [cheval])–lo (kote)qo-lo?(ki kote)uno-lo(yon kote)ali-lo(nenpòt kote)panto-lo(tout kote)nuli-lo(okenn kote)–mòd (manyè)qo-mòd?, komo?(kijan, nan ki fason)uno-mòd(yon jan kanmenm)ali-mòd(nan nenpòt fason)panto-mòd(nan tout fason)nuli-mòd />(pa gen okenn fason, pa jan)–ka (kòz)qo-ka?(poukisa; pou ki kòz)uno-ka(pou kèk kòz)ali-ka(pou nenpòt kòz)panto-ka(pou tout kòz)nuli-ka(san okenn kòz)–te (entansyon)qo-te?(poukisa; ak ki entansyon)uno-te(avèk kèk entansyon)ali-te(avèk nenpòt entansyon)panto-te(avèk tout entansyon)nuli-te(san okenn entansyon)–metri (kantite)qo-metri?, qanto?(konbyen)uno-metri(kèk)ali-metri(nenpòt)panto-metri(tout)nuli-metri(okenn)

Anplis de sa ki anwo yo, gen prefiks/kòmansman singu- (chak), ak sifiks/fen -numera (kantite/nimewo), -speci (kalite/kalite) ak -kron (tan), ki ka itilize menm jan ak sa ki anwo yo.

Qo horo? kapab itilize tou pou “Ki lè?” oswa “Ki lè li ye?”.

 Demonstratif 
Demonstratif debaz yo itilize pou endikasyon (sa a, sa a, elatriye) se:

 ci, isit la
 u-ci, sa a, sa a [X]
 plu-ci, sa yo
 la, la
 u-la, sa a, sa a [X]
 plu-la, sa yo

Ou kapab itilize demonstratif yo menm jan ak mo ki nan tablo ki anwo a: u-ci mode, u-la mode (konsa; nan fason sa a, nan fason sa a), u-ci ka, u-la ka (pou kòz sa a, pou kòz sa a), u-ci te (avèk entansyon sa a), elatriye.

Pou "fwa sa a", genyen tou nu (kounye a), epi pou "Ou ka di tanto; pou "kalite sa a" talo.

Pou chanje yon deklarasyon an yon deklarasyon entèwogatif, ou mete qe nan kòmansman fraz la.

 Prepozisyon 
Prepozisyon Glosa yo prezante isit la ak tradiksyon angle yo, epi ak egzanp mo angle ki gen mo kognat oswa menm rasin yo nan parantèz, ak pati ki koresponn lan an italik.

 ab – lwen (abduct)
 ad – pou ale nan / nan direksyon (advance)
 ana – anlè (anabolic)
 anti – kont (antibiotic)
 de – nan / sou / ki gen rapò ak (describe)
 dextro – (sou) dwat la (ambidextrous)
 dia – atravè (diagonal)
 epi – sou (epicentre)
 ex – deyò / pa (ajan) (exterior)
 infra – anba / pi piti (infrared, inferior)
 intra – anndan (intracloud)
 kata – anba (catastrophe)
 ko – avèk (coöperate)
 kontra – kontre / opoze (counter, contrast)
 laevo – agoch ​​(levorotation)
 margina – kwen / kote (margin)
 meso – mitan (Mesopotamia)
 minus – san / manke (minus)
 para – akote (parallel)
 per – pa (enstrimantal) (per)
 peri – alantou (pericarp)
 po – apre (post scriptum)
 pre – anvan (previous)
 pro – pou (pro oubyen kont)
 proxi – toupre (proximity)
 supra – anlè / anwo (supranasyonal)
 te – pou kapab... (tendency)
 tem – pou yon peryòd tan (temporary)
 tele – lwen (telephone)
 to(po) – nan plas (topology)
 trans – atravè (transition)
 ultra – pi lwen pase (ultrasofistike)
 vice – olye de (vis-prezidan)

 Referans 

Kategori:Lang atifisyèl