Genghis Khan

Biyografi 
Temüjin Borjigin, yo rele l Gengis Khan, te fèt ant ane 1155 oswa 1162 nan Khamag Mongol, ki kounye a se pwovens Khentii nan Mongoli, epi li mouri nan mwa out 1227 nan aktiyèl xian Qingshui (Lachin), se li ki te fondatè Anpi Mongòl la.

Temüjin se pitit gason ki pi gran nan Yesugei, yon chèf Mongòl nan clan Borjigin, ak madanm li Hö'elün. Lè li te gen uit an, papa li mouri epi fanmi li te abandone pa tribi li. Apre yon jènès nan povrete, li te fè alyans ak de chèf pwisan nan step yo, Djamuqa ak Toghril, ki te ede l kidnape, pou l marye, madanm li k ap vini, Börte. An 1187, yon konfli pete ak Djamuqa e Gengis Khan defèt. Li te ka t ap yon sijè nan dinasti Jin anvan li tounen sou sèn politik Mongòl la an 1196. An 1203, li fè fas ak de ansyen alye li yo. Apre li bat Naïmans yo, li soumèt Toghril epi li egzekite Djamuqa, konsa li vin dènye khan nan step Mongòl la.

An 1206, pandan yon qurultay (asanble egzekitif ki fòme ak notab ak militè), Temüjin pran tit Gengis Khan. Li kòmanse Lè sa a fè refòm ki vize asire estabilite alontèm. Li transfòme estrikti tribi Mòngòl yo an yon meritokrasi entegre, dedye nan sèvis fanmi ki nan pouvwa a. Apre li te anpeche yon tantativ koup deta pa yon chaman pwisan, Gengis Khan chèche konsolide pouvwa li. An 1209, li pran inisyativ pou anvayi Lachin, pandan li fè konkèt sou Xia oksidantal yo, ki dakò pou soumèt ane annapre a. Li lanse apre sa yon kanpay kont dinasti Jin ki fini an 1215 ak pran Zhongdu (Pekin). Jeneral li Djebé anekse Kara-Khitans an 1218. An 1219, li soumèt Anpi Khwarazien nan yon anvayisman ki detwi gwo vil nan Transoksian ak Gran Khorasan, pandan jeneral li yo Djebé ak Subötai rive nan Jòji ak Rus' Kiev la. Gengis Khan mouri an 1227, pandan li t ap konbat Xia oksidantal yo.

Pitit gason li Tolui asire gouvènans pandan yon entèregn de ane, jiskaske twazyèm pitit gason Gengis Khan, Ögedei, monte sou twòn nan an 1229.

Nan fen gouvènans li, Gengis Khan kontwole yon gwo pati nan Azi, ak anpil nan Mongoli, Lachin nò ak Sogdiane. Apre li mouri, anpi a pral elaji anpil pa siksesè li yo. Li pral fòme nan pi gwo epòk li youn nan pi gwo anpi nan listwa, estime apeprè 23,5 milyon km2 anba gouvènans pitit pitit gason li Kubilaï Khan an 1272. Sa a vin premye anperè dinasti Yuan nan Lachin.

Gengis Khan se yon figi ki kontwovèsyal. Mongòl yo konsidere l kòm papa nasyon yo ak yon figi lejandè, ki respekte anpil e ki te deifye apre lanmò li. Men, lame li a tou responsab pou milyon viktim ak destriksyon nan anpil rejyon nan Azi, Larisi ak mond Arab la, kote yo wè l kòm yon konkéran san pitye ak vyolan. Viktwa li yo te gen tou konsekans pou fasilite echanj komèsyal ak kiltirèl san parèy sou yon zòn jeyografik laj, sa ki te ankouraje devlopman yo.