Оrgany rěče

Оrgany rěče (tež organy artikulacje, rěčadła) — system organow, z kotrychž pomocu čłowjek rěčne zwuki tworiŠewc-Schuster H. Gramatika hornjoserbskeje rěče. — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984. — Zwjazk 1 fonologija, fonetika a morfologija. — S. 16..

Rěčadła su:
 hornja huba;
 delnja huba;
 hornje zuby;
 delnje zuby;
 dźasna — alweole (Zahndamm);
 twjerde njebjeska — palatum (harter Gaumen);
 mjechke njebjeska — welum (weicher Gaumen);
 čopik (Zäpfchen);
 jazyk:
 kónčk jazyka;
 chribjet jazyka — dorsum;
 korjeń jazyka;
 jazykowa kósć (Zungenbein);
 ertnica;
 delnje čelesno;
 nadkyrkowe wěčko (Kehldeckel);
 přistup ke kyrkej (Kehlkopfeingang);
 hłosowce;
 kyrkowe krymsty (Kehlkopfknorpel);
 dychnica;
 póžěradło — larynx (Rachenröhle);
 přistup k nósnicy (Zugang zur Nasenhöhle);
 nósnica (Nasenhöhle);
 płuca.

We wobłuku rěčadłow rozeznawamy tři družiny:
 organy, kiž tworja dych;
 organy, kiž tworja hłós;
 organy, kiž modeluja wudychowy prud (woprawdźite artikulaciske organy).

Organ, z kotrehož pomocu srěbamy powětr, su płuca. Při rěčenju wudychujemy powětr přez dychnicu a kyrk. Městno hłosotworjacych organow, t. r. hłosowkow, je w kyrku mjez škitowym a pjeršćenjowym krymstom. Hłosowce stej porno sebi stejacej kóžce, kotrejž tworitej mjez sobu, wot zady započinajo a postupnje so rozšěrjejo, wusku wotwěru, t. mj. hłosowu wotwěru. Při normalnym dychanju je hłosowa wotwěra šěroko wotewrjena a hłosowce njejstej napjatej. Při rěčenju pak so hłosowce přez wotpowědne zwjertnjenje krymstow zespinatej, přibližitej so k sebi a wutworitej přez to mjeńšu wotwěru. Artikulaciski prud dóstawa so přez nju a pohibuje napjatej kóžce, přez to nastawa ton (zynk) kaž w hudźbnym nastroju. Na tute wašnje nastaty ton zesylnjuje so potom w resonatoriskich jamach (larynx abo póžěradło, ertnica, nósnica). Městno woprawdźitych artikulaciskich organow je nad kyrkom. K nim słušeja wšitke rěčadła w póžěradle a w ertnicyŠewc-Schuster H. Gramatika hornjoserbskeje rěče. — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984. — Zwjazk 1 fonologija, fonetika a morfologija. — S. 16—17..

Rozeznawamy pasiwne a aktiwne rěčadłaŠewc-Schuster H. Gramatika hornjoserbskeje rěče. — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984. — Zwjazk 1 fonologija, fonetika a morfologija. — S. 17.:
 Pasiwne rěčadła su: zuby, dźasna (alweole), twjerde njebjeska (palatum) a mjechke njebjeska (welum), kotryž přechadźa zady do owule (čopika) a kiž zawěra/wotewěra přistup k nósnicy.
 Aktiwne rěčadła su: delnje čelesno z delnimi zubami, kotrež ertny resonator rozšěrja a zwužuje. Předku před woběmaj čelesnomaj stej hubje (delnja a hornja huba), wonej regulujetej přez swoje pohiby (skulojćenje, neutralne nastajenje a połna zawěra) artikulaciju a postajtej barbu hłosa (timbre). Najpohibliwiše rěčadło je jazyk (lingua), kotryž hodźi so doprědka, dozady a horje wusunyć. Ze swojimi dźělemi (kónčk, prědni, srjedźny a zadni dźěl) twori wón na wšelakich městnach wužiny abo dospołne zawěry a formuje přez to akustisku podobu jednotliwych zwukow. Horni dźěl abo chribjet jazyka mjenuje so dorsum. 

 Nóžki 

Kategorija:Fonetika