Johann Wolfgang von Goethe

Johann Wolfgang von Goethe (* 28. awgusta 1749 w Frankobrodźe nad Mohanom jako Johann Wolfgang Goethe; † 22. měrca 1832 we Weimarje) bě jedyn z najwuznamnišich reprezentantow němskorěčneje lyriki.

Pochadźejo z nahladneje byrgarskeje swójby dósta Goethe hižo w młodych lětach wuběrne wukubłanje přez domjacych wučerjow a studowaše potom w Lipsku a Straßburgu prawnistwo. Po studiju skutkowaše jako prawiznik w Frankobrodźe a Wetzlaru, při čimž wužiwaše wólny čas za basnistwo. Z dramu Götz von Berlichingen docpě zažny wuspěch a připóznaće w literarnym swěće.

Jako šěsćadwacećilětny bu přeprošeny na Weimarski dwór, hdźež nadeńdźe swoju nowu domiznu. Jako přećel a minister wójwody Carla Augusta zastawaše tam politiske a administratiwne zastojnstwa a bě přez běrtlk lětstotka nawoda dwórskeho dźiwadła.

Goethowa twórba wobjima lyriku, dramy, epiku, awtobiografiske, literarnoteoretiske kaž tež přirodowědne spisy. Tohodla płaći jako jedyn z „uniwersalnych ženijow“ tuteje doby kaž tež jako pućrubar a najwažniši zastupjer periody „Sturm und Drang“. Hromadźe z Schillerom, Herderom a Wielandom wuwiwaše tak mjenowanu Weimarsku klasiku. Jeho monumentalny Faust płaći hač do dźensnišeho jako najwuznamniša twórba němskorěčneje literatury, Goethe sam jako němski narodny basnik.

Po nim pomjenowane su mjez druhim Goethowe instituty, kiž šěrja němsku rěč a kulturu we wukraju, Goethowy narodny muzej we Weimarje a Johanna Wolfganga Goethowa uniwersita w ródnym Frankobrodźe kaž tež mnoholičbne šule, dróhi, myta a towarstwa w cyłym němskorěčnym rumje.

 Wubrane twórby 
Dramy:
 Die Laune des Verliebten (lubosćinska hra), spisana 1768, čišćana 1806
 Die Mitschuldigen (wjeselohra), zahajena 1769, čišćana 1787
 Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand (činohra), 1773
 Ein Fastnachtsspiel vom Pater Brey, 1774
 Jahrmarktsfest zu Plundersweilern (farsa), 1774
 Hanswursts Hochzeit (farsa), 1775
 Götter, Helden und Wieland (farsa), 1774
 Clavigo (tragedija), 1774
 Egmont (tragedija), zahajena 1775, čišćana 1788.
 Erwin und Elmire (činohra ze spěwanjom), 1775
 Die Geschwister. Ein Schauspiel in einem Akt, 1776.
 Stella. Ein Schauspiel für Liebende, 1776.
 Der Triumph der Empfindsamkeit. Eine dramatische Grille, spisane 1777
 Proserpina (monodram), 1778/1779
 Iphigenie auf Tauris (drama), prozaiska wersija 1779, čišćana 1787.
 Torquato Tasso (drama), wot 1780, čišćana 1790.
 Faust. Ein Fragment, 1790
 Der Groß-Cophta (wjeselohra), 1792.
 Der Bürgergeneral (wjeselohra), 1793
 Faust. Eine Tragödie. Wot 1797, čišćana pod tutym titlom hakle 1808.
 Mahomet der Prophet, přełožk tragedije Voltaira, 1802.
 Die natürliche Tochter (tragedija), 1803.
 Pandora. Ein Festspiel, nastata 1807/08, čišćana 1817.
 Faust. Der Tragödie zweiter Teil, 1832 (postum).

Romany a nowele:
 Die Leiden des jungen Werthers (listowy roman), 1774, druha wersija 1787
 Wilhelm Meisters theatralische Sendung („Urmeister“, roman), wot 1776, čišćany hakle 1911
 Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten, 1795
 Wilhelm Meisters Lehrjahre, 1795/96
 Novelle, wot 1797
 Wilhelm Meisters Wanderjahre (roman), wot 1807, čišćany 1821, rozšěrjena wersija 1829
 Die Wahlverwandtschaften, 1809

Wjeršowe eposy:
 Reineke Fuchs (zwěrjacy epos), 1794
 Hermann und Dorothea, 1798
 Achilleis (fragment), 1799.

mini|Goethe na jězbje přez Italsku
Basnje:
 1771: Mailied
 1771: Heidenröslein
 1772: Wandrers Sturmlied
 1774: Prometheus
 1774: Ganymed
 1774: Der König in Thule (zažna wersija: Der König von Thule)
 1774/1775: Vor Gericht
 1775: Willkommen und Abschied (druha wersija 1789)
 1776: Warum gabst du uns die tiefen Blicke
 1776: Rastlose Liebe
 1777: An den Mond
 1780: Wandrers Nachtlied
 1780: (Wandrers Nachtlied) Ein Gleiches (Über allen Gipfeln)
 1782: Der Erlkönig (balada)
 1797: Der Zauberlehrling a Der Schatzgräber (baladźe)
 1797: Die Braut von Korinth a Der Gott und die Bajadere (baladźe)
 1798: Die Metamorphose der Pflanzen
 1799: Die erste Walpurgisnacht (balada)
 1813: Der Totentanz

 1823: (Marienbader) Elegie
 1829: Vermächtnis

Basnjowe cyklusy:
 Römische Elegien, 1788–1790
 Venezianische Epigramme, 1790
 Xenien (epigramy, hromadźe ze Schillerom), wozjewjene 1796
 Sonette, 1807/08
 West-östlicher Divan, wudaty 1819, rozšěrjeny 1827
 Trilogie der Leidenschaft, wudata 1827.
 Chinesisch-deutsche Tages- und Jahreszeiten, wudate 1830.

Přełožki:
 Diderots Versuch über die Malerei. Přełožene a komentowane wot Goetha, wudate 1799.
 Leben des Benvenuto Cellini, florentinischen Goldschmieds und Bildhauers, von ihm selbst geschrieben. Přełožene a wudate wot Goetha, wozjewjene 1803.
 Rameaus Neffe Ein Dialog von Diderot. Z manuskripta přełožene a komentowane wot Goetha, wudate 1805.

Estetiske spisy:
 Über den Dilettantismus (fragment, hromadźe ze Schillerom), 1799
 Über Kunst und Altertum (6 zwjazkow, hromadźe z Johannom Heinrichom Meyerom), 1816–1832

Přirodowědne spisy:
 Über den Granit, 1784
 Über den Zwischenkiefer der Menschen und der Tiere, 1786.
 Beiträge zur Optik (pojednanja, 2 zwjazkaj), 1791/92
 Zur Farbenlehre (wědomostne pojednanje), 1810

Awtobiografiska proza:
 Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit (awtobiografiske basnistwo, 4 zwjazki), 1811–1833
 Italienische Reise, 1816/17
 Kampagne in Frankreich (rozprawa), 1822

 Wotkazy 

 Goethowe teksty na zeno.org
 Teksty w projekće Gutenberg
 Goethezeitportal – wobšěrny portal wo Goethowej dobje

Kategorija:Muž
Kategorija:Němc
Kategorija:Rodź. 1749
Kategorija:Zemr. 1832
Kategorija:Basnik
Kategorija:Přirodospytnik
Kategorija:Němski spisowaćel
Kategorija:Awtor
Kategorija:Literatura (18. lětstotk)
Kategorija:Literatura (19. lětstotk)
Kategorija:Wosoba (Frankobrod nad Mohanom)
Kategorija:Wosoba (Weimar)