Mali

Mali je nutřkokrajny stat w zapadnej Africe. Je njewotwisny wot Francoskeje wot lěta 1960, tak mjenowaneho Afriskeho lěta. 

Krajne mjeno je so po přikładźe srjedźnowěkowskeho mócnarstwa Mali woliło. 

Po wojerskim puču w stolicy Bamako a jednobóčnej deklaraciji wo njewotwisnosći sewjera kraja (Azawad) steji kraj w lěće 2013 snano před šćěpjenjom.Peter Stützle: Europa will Mali helfen - aber wie? strona Němskeje žołmy wot 23. oktobra 2012, wotwołany samsny dźeń 11. januara 2013 je so Opération Serval, zasadźenje francoskich wobrónjenych mocow za podpěranje wójska Maliskeho knježerstwa započała.

 Geografija 
 Połoženje 
Mali je nutřkokrajny stat w zapadnej Africe z přestrjenju 1.240.192 kwadratnych kilometrow, z kotrychž 20.002 km² na wody přińdźe. Leži we  wulkokrajinje Sudan kaž tež w Sahelu a dźěli so swoju  7243 kilometrow dołhu krajnu hranicu ze sydom susodnymi statami; na sewjerowuchodźe a na sewjer z Algeriskej (1376 kilometrow dołhosće), na sewjerozapadźe z Mawretanskej (2237 kilometrow), na wuchod z Nigerom (821 km) a na juhowuchodźe z Burkina Faso (1000 kilometrow). Z Malijom mjezuja nimo toho Senegal (419 kilometrow) na zapad, Gineja (858 kilometrow) na juhozapadźe a Słonowinowy pobrjóh (Côte d'Ivoire, 532 kilometrow) na juh.Mali. In: Central Intelligence Agency (Hrsg.): The World Factbook 2009. Washington 2009,  Wyše Nigeroweho koła leži pusćina  Sahara, kotraž dwě třećinje krajneje přestrjenje pokrywa.

 Ludnosć 
Maliska ludnosć zestaja so z něhdźe 30 rozdźělnych  ludstwow. Maja rozdźělne rěče a kultury a su zhromadnje žiwe do dalokeje měry woměrje. 

Hłowne ludstwo su Bambara, kotřiž tworja nimale třećinu (32 %) wobydlerjow. Politisce nawodni su Malinke, hačrunje staja jenož 6 procentow ludnosće. Tohorunja kruće zasydleni rólnicy su Senufo z 12 procentami, Soninke z 9 procentami,  Songhai ze 7 procentami a Dogon. Jako nomadźa abo połnomadźa su žiwi wosrjedź kraja předewšěm Fulbe, kotřiž 14 procentow ludnosće kraja tworja, nimo toho Tuareg a Mawrojo. Dalše skupiny su Minianka, Bozo, Khassonké, Bobo a Dioula. W bywšej francoskej koloniji je hišće dźensa něhdźe 6000 Francozow žiwe.Ein schwarzer Tag für Frankreich. spiegel. de wot 12. januara 2013, wotwołany 12. januara 2013

 Rěče 
Hišće před hamtskej rěču francošćina, kotraž so jako druha rěč wot wokoło  10 % ludnosće wužiwa, je Bambara (40 procentow rěčnikow) najbóle rozšěrjena rěč. Hačrunjež něhdźe 80 procentow wobydlerjow, inkluziwnje tych, kotřiž ju jako druhu rěč wužiwaja, Bambaru wobknježa, je francošćina jenička hamtska a wučbna rěč. Na Bambarje krajne mjeno Mali „wodosłon“ woznamjenja. Dalše rěče su dogonowe rěče, Fulfulde, Songhai-rěče, Soninke, Senufo-rěče a Tamašek. Arabšćina ma předewšěm w nabožnym konteksće wulki wuznam. Wot wjele Maličanow so wjacore z tutych rěčow rozumja.Fischer Weltalmanach 2006, ISBN 3-596-72006-0, S. 307.

 Nabožiny 
miniatur|270px|Wupřestrěwanje islama hač do lěta 750:

Wobydlerjo Sudanoweho pasma su so wot sewjeroafriskich muslimskich dobywarjow z najwjetšeho dźěla islamizowali. W jenakim času eksistowachu pódla toho domoródne wěrowe formy dale. Maliski islam je tež elementy tradiconelnych afriskich nabožinow přiwzał, předewšěm pola narodow Malinke a Songhai.

Sunitiski islam malikitiskeje prawniskeje šule je z něhdźe 90 procentami najbóle rozšěrjena nabožina ludnosće w Maliju. Muslimojo su předewšěm na sewjeru žiwi; sufistiske bratrowstwa wulki wliw wukonjeja.

Na juh praktikuje něhdźe jedyn procent ludnosće animistiske nabožiny. K tutym nabožinam so najwjace přisłušnikow narodow Bobo, Senufo a Dogon wuznawa. Katolikojo a protestanća maja jenož snadny podźěl dweju procentow. Bywša kolonialna móc Francoska měješe katolski raz.

 Politika 
miniatur|hochkant|Sejmowy prezident a dezignowany přechodny prezident Dioncounda Traoré
Mali mějachu hač do wojerskeho puča w měrcu 2012 za mjenje bóle poradźeny přikład demokratizacije w Africe, je wšak jedyn z najchudźišich a najmjenje wuwitych krajow swěta. Statna forma kraja je semiprezidialna republika we formje semiprezidentoweho knježerstwoweho systema. Kóžde pjeć lět wolena narodna zhromadźizna wopřimuje 147 zapósłancow a knježi ze stolicy Bamako. Sejmowy prezident je wot lěta 2007 Dioncounda Traoré. Z přez 100 opoziciskich stronow je 14 w sejmje zastupjene.http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Mali_node.html

 Po wojerskim puču 2012 

21. měrca 2012 so w Maliju wojerski puč wotmě. Rěčnik pučistow Amadou Konaré wopodstatni statny přewrót z njekmanosću prezidenta, wot srjedź januara 2012 trajacy zběžk  Tuareg-rebelow Narodneho hibanja za wuswobodźenje Azawada (MNLA) w regionje Azawada na sewjer kraja pod kontrolu dóstać. Za nawjedowarja pučistow maja stotnika wobrónjenych mocow Malija Amadou Sanogo. Po zdobywanju prezidentoweho palasta w Bamaku deklarowachu pučisća knježerstwo za powalene. Wustawu su za njepłaćiwu deklarowali, za apryl planowanu prezidentstwowu wólbu su šmórnyli a wšě dotalne statne institucije zawrěli. Wjacorych ministrow su zajeli. Prezidenta Amadou Toumani Touré su za wotsadźeneho deklarowali; jemu poradźi so hromadźe z lojalnymi wojakami ćěkańca.

Rada bjezstrašnosće UN, Afriska unija a zwonkowna spółnomócnjena EU Catherine Ashton zatamachu statny přewrót a napołožichu wojerskej junće sankcije; EU-komisija připowědźi, swoju wuwićowu pomoc za Mali na chwilu zastajić. 1. apryla 2012 připowědźi Sanogo, zo by wustawa zaso płaćiwa była a zo bychu so „swobodne, wotewrjene a demokratiske wólby“ zmóžnili. 6. apryla 2012 zwoli Sanogo do wobłukoweho dojednanja ze Zapadoafriskim hospodarskim zjednoćenstwom (ECOWAS) za přepodaće mocy ciwilnemu knježerstwu. Maliski sejmowy prezident Dioncounda Traoré měł přechodne prezidentstwo přewzać a w běhu 40 dnjow nowe wólby organizować, ECOWAS pak kónči swoje sankcije. Zo by tutón krok zmóžnił, wozjewi tež prjedawši prezident Touré 8. apryla swój wotstup.

Mjeztym wobsadźichu Tuareg-zběžkarjo MNLA wšě města regiona Azawad na sewjer kraja a deklarowachu 6. apryla 2012 jednobóčnu njewotwisnosć Azawada.

Hačrunjež pučisća su knježerstwowe naležnosće přepodali, je jich dalša róla njejasna. 16. apryla zajachu wojacy prjedawšeho ministerskeho prezidenta Modibo Sidibé, 17. apryla předsydu a wuhlady mějaceho prezidentstwoweho kandidata strony Union pour la république et la démocratie (URD) Soumaila Cissé.Übergangsregierung in Mali lässt mehrere Politiker festnehmen

17. apryla zdźěli statna telewizija, Cheick Modibo Diarra budźe přechodne knježerstwo jako ministerski prezident nawjedować.Nach Militärputsch - Mali ernennt neuen Ministerpräsidenten sueddeutsche.de Diarra dźěłaše hač do kónca 2011 za  Microsoft jako předsyda za wobchodny wobwod Afrika.Dr. Cheick Modibo Diarra Měješe wotpohlad, za prezidentstwowu wólbu kandidować, kotraž poprawom bě planowany za 29. apryla 2012.Profile: Mali's Cheick Modibo Diarra

Mjez januarom a julijom 2012 ćekny přez 250.000 Maličanow dla politiskeje njestabilnosće, njewěsteje situacije a hubjeneho přistupa k žiwidłam a wodźe do susodnych krajow Burkina Faso, Mawretanska a Niger. Nimo toho bě w samsnej dobje wokoło 105.000 nutřkownych ćěkancow na sewjer a wokoło 69.000 nutřkownych ćěkancow na juh Malija.OCHA (Hrsg.): La crise au Sahel. Bulletin Humanitaire Spécial. Nr. 3 / 13. awgusta 2012 (Online-Version), S. 2.

Spočatk oktobra 2012 pomjenowa UNO něhdyšeho italskeho ministerskeho prezidenta Romano Prodi za społnomócnjenca za sahel.UNO-Pressemitteilung (engl.), wotwołany 23. oktobra 2012
Rada bjezstrašnosće UN přiwza 12. oktobra 2012 rezoluciju, w kotrejž sej wobchowanje statneje jednoty Malija žada.Nowinska zdźělenka na stronje UN wot 12. oktobra 2012 (jendź.), wotwołany 23. oktobra 2012 Wojerski bój ECOWAS poča so jewić.Niebel- „In Mali droht ein zweites Afghanistan.“ welt.de wot 22. oktobra 2012, wotwołany 23. oktobra 2012 ECOWAS chcyše 3.300 ludźi zasahnjenskich jednotkow pósłać, Europska unija planowaše zasadźenje 200 wuwučowarjowECOWAS-Staaten einigen sich auf 3300 Mann starke Eingreiftruppe. sueddeutsche.de wot 11. nowembra 2012, wotwołany 13. nowembra 2012 z wobdźělenjom Zwjazkoweje wobory.Merkel gibt grünes Licht für Mali-Mission. spiegel.de wot 22. oktobra 2012, wotwołany 12. januara 2013 Po zajeću přez militerow 10. decembra 2012 deklarowaše Modibo Diarra 11. decembra rano w připowědźenju w statnej telewiziji swój wotstup a wotstup swojeho cyłkowneho kabineta.Malis Regierungschef tritt zurück w: Handelsblatt wot 11. decembra 2012Unfreiwilliger Rücktritt in Mali Malis Ministerpräsident Diarra festgenommen w: Frankfurter Rundschau online wot 11. decembra 2012 Samsny dźeń je prezident Traoré Django Sissoko za interimneho premjerneho ministra pomjenował.Django Sissoko named as Mali prime minister, BBC News Africa Rada bjezstrašnosće UN podpěra w swojej rezoluciji 20. decembra 2012 wojerski bój susodnych statow.Tekst rezolucije (jendź.) na stronje němskeho UN-zastupnistwa, wotwołany 22. decembra 2012 Tutón bój njemóžeše so snadź do septembra 2013 započeć. Katrin Gänsler: Keiner traut mehr der Armee. taz.de wot 11. januara 2013, wotwołany 13. januara 2013 Mjeztym postupowachu wójska sewjera k juhej.Thomas Scheen: Unheilieg Allianz. faz.net wot 11. januara 2013, wowołany 11. januara 2013

11. januara 2013 započa wojerska operacija maliskeho wójska z mjenom Opération Serval, podpěrana wot francoskich jednotkow, přećiwo islamistiskim rebelam, kotřiž ze sewjera postupowachu.Ein schwarzer Tag für Frankreich. spiegel. de wot 12. januara 2013, wotwołany 12. januara 2013

 Zarjadniske rozrjadowanje 

miniatur|Wjes při skale Bandiagary

Stat rozrjaduje so do wósom regionow a do stolicoweho distrikta. Tute rozrjaduja so do 49 wokrjesow a 703 gmejnow. Regiony su po swojich stolicach pomjenowane.

 Region  Stolica Přestrjeń Wobydlerjow (2009)Bamako (stolicowy distrikt) 245 km²  1.809.106 Gao  Gao  170.572 km²  544.120 Kayes  Kayes  197.760 km²  1.996.812 Kidal  Kidal  151.450 km²  67.638 Koulikoro  Koulikoro  89.833 km²  2.418.305 Mopti  Mopti  88.752 km²  2.037.330 Ségou  Ségou  64.947 km²  2.336.255 Sikasso  Sikasso  70.280 km²  2.625.919 Timbuktu  Timbuktu  408.977 km²  681.691

 Stawizny 

Mali běše wot 11. lětstotka hač do wokoło 1600 islamske wulkomócnarstwo, kotrež je so pozdźišo wot ludow Mossi a Fulbe dobyło a rozdźěliło. 1893 sta so z dobyćom města Timbuktu pod mjenom Francoski Sudan z koloniju Francoskeje. 4. apryla 1959 zjednoćištej  Francoski Sudan a Senegal znutřka Communauté française k Mali-federaciji, kotraž docpě 20. junija 1960 swoju njewotwisnosć wot Francoskeje. Dla diferencow mjez nawodnymaj politikarjomaj wobeju dźělow kraju, Modibo Keïta a Léopold Sédar Senghor, złama federacija hižo 20. awgusta samsneho lěta, a 22. septembra 1960 deklarowaše bywša kolonija Francoski Sudan pod mjenom Republika Mali formelnje swoju samostatnosć. Tutón dźeń płaći w Maliju wot toho jako narodny swjaty dźeń.

Po njewotwisnosći bě mali jednostronski stat, w lěće 1968 pučowaše so general Moussa Traoré k mocy, 1991 přińdźe po njeměrach k demokratiskim reformam a k přiwzaću wustawy. 1992 bu Alpha Oumar Konaré za prezidenta wuzwoleny.

Kraj ma wot lěta 1992 demokratisku wustawu. Hłowa stata bě wot 8. junija 2002 statny prezident Amadou Toumani Touré, ale wólbne wobdźělenje bě z wokoło 30 procentami jara małe. Statny prezident je so po wustawje najprjedy na pjeć lět direktnje wot luda wuzwolił a 29. apryla 2007 znowa wuzwolił. Po wotstupje ministerskeho prezidenta Modibo Sidibé 30. měrca 2011 sta so z bjezstronskej Cissé Mariam Kaïdama Sidibé prěni raz  žona ze šefowku knježerstwa w Maliju.

Na sewjer Malija přińdźe w zańdźenosći husćišo ke konfliktam z tam domoródnymi  nomadami, Tuaregami, kotrež po wobydlerskej wójnje w Libyskej znowa wudyrichu. Po puču w Maliju w měrcu 2012 dobychu wobrónjene jednotki Tuaregow hač do spočatka apryla wšě města w regionje Azawad a proklamowachu samostatny stat.

 Hospodarstwo 
Hišće w lěće 2003 wučini podźěl ludnosće z mjenje hač jednym US-dolarom dochodow na dźeń 73 procentow. Po druhich podaćach bě w lěće 2005 na 36 procentow ludnosće pod hranicu chudoby žiwe.https://web.archive.org/web/20130528135802/http://www.ipicture.de/daten/wirtschaft_mali.html přistup 14. januara 2012 Korupcija je daloko rozšěrjena.

 Wikowanscy partnerojo 
Najwažnišej eksportowej krajej stej Chinska, kotraž třećinu wuwozow Malija woteběra, a Pakistan (wok. 10 procentow). Najwažnišej importowej krajej stej Francoska (wok. 15 procentow) a Senegal (wok. 10 procentow).https://web.archive.org/web/20130528135802/http://www.ipicture.de/daten/wirtschaft_mali.html Zemski wolij je najwažiniša importowa twora. Najwažniše eksportowe twory su wudźěłki hórnistwa (wok. 75 %), bałma (10 %) a žiwe zwěrjata (5 %).

 Kultura 
miniatur|hochkant|Žona z luda Fulbe w tradicionelnej drasće

Wulka mošeja w Djenné je jedne z najwjetšich hlinjanych twarjenjow swěta a liči k najsławnišim twarjenjam Afriki. W lěće 1998 je so zhromadnje ze starym městom Djenné wot UNESCO za swětowe kulturne herbstwo deklarowała. Přistup je njemuslimam zakazany. Kónć junija 2012 su čłonojo islamistiskeje skupiny Ansar Dine mjez druhim mawsolej sufistiskeho swjateho Sidi Mahmud zapusćili, kotryž k swětowemu herbstwu UNESCO słuša. Wobrónjenych konfliktow dla je komitej swětoweho herbstwa UNESCO pusćinowe město Timbuktu z jeho hlinjanymi mošejemi kaž tež narowny pomnik Askia do toho na čerwjenu lisćinu wohroženeho swětoweho herbstwa stajił.Islamisten zerstören Weltkulturerbe, Spiegel online wot 1. julija 2012

 Literatura 
 Éric Milet, Jean-Luc Manaud: Mali. Olizane, Genf 2007, ISBN 978-2-88086-351-7.
 Rolf Hofmeier, Andreas Mehler: Afrika-Jahrbuch 2003. Politik, Wirtschaft und Gesellschaft in Afrika südlich der Sahara. Vs-Verlag, 2004.
 Wolfgang Lauber: Architektur der Dogon. Traditioneller Lehmbau und Kunst in Mali. Prestel, 1998.
 Sebastian Schutyser, Ingeborg Flagge, Jean Dethier: Lehmmoscheen in Mali. Junius Verlag, 2003.
 Rolf Vollertsen: Wohin die Tropfen fallen oder „Bissimila, ce koroba!“ – Notizen aus und über Mali. Nürnberg, 1993.
 Rainer Waterkamp: Mali. Im Banne des Sahel. 1991.
 Harald Haarmann: Sprachen-Almanach – Zahlen und Fakten zu allen Sprachen der Welt. Campus-Verl., Frankfurt 2002, ISBN 3-593-36572-3, S. 160.
 Thomas Krings: Sahelländer. WBG-Länderkunden, Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt, 2006, ISBN 3-534-11860-X

 Žórła 

 Wotkazy 

 Krajne a pućowanske informacije němskeho Wonkowneho zarjada
 Podrobne krajne informacije na websydle Němskeho towarstwa za mjezynarodne zhromadne dźěło
 Websydło statneho prezidenta (francosce)
 Art of Mali. W: Judy Decker: Incredible Art Education Resources. Princeton, New York Websydła k stawiznam a kulturje
 Informacije wo Maliju jeho konsulariskeho zastupnistwa w Düsseldorfje
 Nastawk wot Christofa Wackernagela, kiž je w Maliju žiwy, wo politiskej situaciji.

Kategorija:Mali
Kategorija:Stat w Africe
Kategorija:Nutřkokrajny stat