Zdźěr

Zdźěr (zestarjene tež Zder; ) je wjes we wuchodosakskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša wot 1994 k Wulkodubrawskej gmejnje. Leži w serbskim sydlenskim rumje Hornjeje Łužicy.

 Geografija 
Wjes leži sewjernje Budyšina a na sewjernej kromje Hornjołužiskich honow mjez Wulkej Dubrawu a Klukšom. Susodne wjeski su Zdźar na sewjerowuchodźe, Klukš na wuchodźe, Čelchow na juhu a Brěmjo na zapadźe. Přez Zdźěr wjedźe zwjazkowa dróha 156 z Budyšina do Běłeje Wody, wot kotrejež wotbočuje wokrjesna dróha K7210, wjedźaca přez Brěmjo do Wulkeje Dubrawy. Na južnej kromje Zdźěrje běži něhdyša železniska čara Radwor–Lubij.

 Ležownostne mjena 
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Haćišća, Rozdera, Wupalency, Srany kerk, Syte chójny, Dubina, Burizna (drje Pyrizna, Queckenfeld), Korčmarjec hórka, Korčmarjec doł, Sukec hora, Dźěłošća.Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50, tu str. 11 (digitalizat).

 Stawizny 
mini|left|Knježi dwór w Zdźěri
Prěnje historiske naspomnjenje Zdźěrje jako Dzyr bě w lěće 1400. W lěće 1413 so k prěnjemu razej ryćerkubło w Zdźěri naspomni, kotrymž hač do 1595 ležownostne knjejstwo přisłuša. Po tym přeńdźe wjeska zhromadnje z Brěmjenjom do wobsydstwa Budyskeho tachantskeho kapitla, štož wujasni wobstaće katolskeje diaspory w Zdźěri hač do dźensnišeho. W lěće 1884 měješe wjeska po Mukowej statistice 244 wobydlerjow, mjez nimi 241 Serbow (99 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 w Zdźěrjanskej gmejnje serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 63,8 %.

1834 załoži Budyske tachantstwo šulu w Zdźěri, do kotrejež chodźachu tež dźěći z Brěmjenja. Prěni wučer bě Jan Symank; pozdźišo wučachu tam tež Michał Nawka, Józef Hajna a Jan Meškank. Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom bu šula 1937 zawrjena a Zdźěrjanske dźěći chodźachu do Klukšanskeje, Brěmjenjanske pak do Wulkodubrawskeje šule. Po wójnje bě šula znowa w Zdźěri.

Wot lěta 1906 měješe Zdźěr zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Radwor, kotraž bě w Radworju z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W nazymje 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě. Wotrězk Bart–Radwor wužiwaše so hišće hač do 1994 za nakładowy wobchad.

Hač do lěta 1994 bě Zdźěr samostatna gmejna z wjesnym dźělom Čelchow.

 Nabožina 
mini|Serbski narowny kamjeń na Zdźěrjanskim pohrjebnišću
Katolske bože słužby wotměwachu so w Zdźěrjanskej hrodowskej kapałce wot lěta 1721 a buchu wobstarane najprjedy z Budyšina a wot 1862 wot Radworskeho fararja. Wot 1923 do 2005 bě wjeska ze sydłom romsko-katolskeje wosady „Swjata Marija bjezhrěšneho podjeća“ (němsce Mariä Unbefleckte Empfängnis), kotraž wobjimowaše katolikow Zdźěrje, Brěmjenja a z přewažnje ewangelskich wsow na wuchodźe Budyskeho wokrjesa. Wot 2005 je w lětach 1965–68 natwarjena Zdźěrjanska cyrkej filiala Radworskeje wosady Swj. Marije, kralowny róžowca. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Klukšanskej wosadźe.

 Infrastruktura 
Přez Zdźěr wjedźe zwjazkowa dróha 156 z Budyšina do Běłeje Wody. Mjez Zdźěrju a Zdźarom leži lětanišćo Klukš, kotrež słuži hłownje płujadłam.

Sewjernje wjeski nadeńdźe so wot lěta 1965 Zdźěrjanska wodarnja, hdźež wudobywa so z hłubokosće 30 metrow pitna woda za wulke dźěle stareho wokrjesa Budyšin.

 Wosobiny 
 Jurij Wendšuh (1610–68), cistercienski rjadnik, reformator a klóšterski stawiznar; rodźeny w Zdźěri
 Jan Žur (1812–72), wučer a dopisowar do Krajana; rodźeny w Zdźěri
 Mikławš Dórnik (1877–1946), Zdźěrjanski farar 1923–40

 Literatura 



 Žórła 

 Wotkaz 

Kategorija:Wulka Dubrawa
Kategorija:Sydlišćo w Budyskim wokrjesu
Kategorija:Sydlišćo w Hornjej Łužicy
Kategorija:Sydlišćo w serbskim sydlenskim rumje
Kategorija:Prěnje naspomnjenje 1400
Kategorija:Něhdyša gmejna (Wokrjes Budyšin)
Kategorija:Rozpušćenje gmejny 1994