Nomenklatura (biologija)

Nomenklatura je system z wědomostnych mjenow za žiwochi a z prawidłow k jich wutworjenju a wužiwanje. Za kóždy slědźenski předmjet  (rostliny, zwěrjata, atd.) eksistuje swójska sada prawidłow . Hłowny cil nomenklaturnych prawidłow je zaručenje jednozymslnosće za wědomostne mjena.

 Forma mjena 

Wědomostne mjeno družiny zestaja so z dweju słowow: prěnje słowo je mjeno roda a druhe słowo je epiteton družiny (resp. Epitheton specificum). Dwě słowje tworitej mjeno družiny, kotrež ma jednozmyslne być. 

Mjeno roda so při tym z wulkimi spočatnymi pismikami pisa a je w datym padźe złaćonšćeny substantiw w nominatiwje singulara. 

Družinowy epiteton so (zwjetša) małe pisa a je łaćonski abo złaćonšćeny adjektiw abo substantiw w nominatiwje singulara resp. substantiw w genitiwje. Adjektiw dyrbi w gramatiskim genusu mjenu roda wotpowědować a připodobnje so tež wotpowědnje při změnje roda. 

W ćišćowym napohledźe pak ma wědomostne mjeno kursiwnje napisane abo podšmórnjene być.

 Botanika 

Při družinach rostlinow njemóžetej mjeno roda a družinowy epiteton identiskej być, na př. mjeno Linaria linaria njeje dowolene (tawtonomija).

 Coologija 

Za k dispoziciji stejace wědomostne mjena (= nominelne taksa) zwěrjatow płaći princip binominalneje nomenklatury. Mjeno družiny wobsteji z dweju nomenow (singular nomen, tu mjena); tute tworja cyłkowne mjeno, kotrež ma jednozmyslne być.

Znutřka roda družiny dyrbja rozdźělne mjena měć, ale samsny družinowy epiteton w rozdźělnych rodach je dowoleny. Na rozdźěl wot botaniskeho nomenklaturoweho koda móžetej w coologiji mjeno roda a družinowy epiteton identiskej być (na př. šubut: Bubo bubo).

Wariacije tutoho systema su:
 podaće mjena poddružiny, kotrež so małe za mjenom družiny pisa (na př. Homo sapiens sapiens)
 pomjenowanje plahowanskich formow přez přidaće dalšeho małe pisaneho mjena a woznamjenjenja var. za wariaciju, kaž na př. Equus przewalski var. caballus – z domjaceho konja (Equus caballus) wuplahowana forma konja Přewalskeho (Equus przewalski)
 woznamjenjenje hybridow přez podaće mjenow družinow wobeju staršow kaž na př. mul (Equus caballus × asinus), kotryž bu z konja (E. caballus) a wosoła (E. asinus) skřižowany.

 Štó da mjena? 

Mjena ďadźa so wot slědźerjow, kotřiž družinu prěni raz wopisuja. 
Zo by so pochad mjena wuswětlił, so we wědomostnej literaturje mjeno awtora (husto skrótšene) na wědomostne mjeno připowěsnje. Carl von Linné, 'nan' taksonomije, je wjele družinow jako prěni pomjenował. Wottud so namaka wjele rostlinowych mjenow formy „ród družina L.“, při kotrymž „L.“ za Linné steji. Jeli so družina druhemu rodej jako do toho připisa, so mjeno/skrótšenka systematikarja, kotryž je družinu najprjedy zarjadował, w spinkomaj za mjenom pisa. Hlej k tomu lisćinu skrótšenkow biologow.

 Kriterije za mjenodaće 

Mjena rodoweje a družinoweje skupiny so často z wosebiteho znamjenja (na př. barba, wulkosć, zadźerženje), z městna wotkryća abo z wosoboweho mjena wotwodźa. Mjenodaće stawa so zwjetša přez awtora, kotryž je ród abo družinu po prawidle  zawjedł.

Jeli wobdźěłar wobhladuje wjacore mjena jako synonymy jedneje a teje sameje družiny, da ma starše k dispoziciji stejace mjeno prioritu (prioritny princip).

 Hlej tež: :de:Skurrile wissenschaftliche Namen aus Biologie und Medizin – wo principielnej swobodnosći awtora, mjeno dać, jelizo so žane zasadne prawidła njepřestupja

 Mjezynarodne zběrki prawidłow za nomenklaturu 

Dźensa su slědowace zběrki prawidłow (nomenklaturne kody) akceptowane:

 Rostliny (inklusiwnje Hriby a Cyanobakterije): Mjezynarodny kode botaniskeje nomenklatury (ICBN)
 Zwěrjata: Mjezynarodne prawidła za coologiskeje nomenklatury (IRZN)
 Bakterije: International Code of Nomenclature of Bacteria (Bacteriological Code) (ICNB)
 Kulturne rostliny: International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP)
 Wirusy: International Code of Virus Classification and Nomenclature (ICVCN)

Nowo namjetowanej, ale hišće njeakceptowanej, stej PhyloCode a BioCode.
BioCode chce při tym jednotny system nomenklatury za wšě žiwochi z wuwzaćom wirusow zawjesć, tuž systemy ICBN, IRZN, ICNB a ICNCP narunać.
PhyloCode wotpohladuje, prawidła za pomjenowanje wšěch nad družinu stejacych hierarchiskich skupinow dać.

Problemy při zjednotnjenju eksistowacych systemow nomenklatury nacinja docyła nic tak mało padow, w kotrychž bu samsne wědomostne rodowe mjeno w zwěrinstwje kaž tež w rostlinstwje wužite. Na pr. woznamjenja rodowe mjeno Oenanthe w rostlinstwje wódna kopricaProvizoriski přełožk (Apiaceae), w zwěrinstwje běła mlaskawaŽórło:Rězak, Filip: Němsko-serbski słownik (ptaki, Muscicapidae). Dalše dwójce wužiwane rodowe mjena su na př. Alsophila, Ammophila, Arenaria, ...

 Přispomnjenki 

 Hlej tež 
 DNA-barcoding

 Eksterne wotkazy 

 International Code of Botanical Nomenclature (ICBN)
 Internationale Regeln für die Zoologische Nomenklatur (IRZN): englischer Text
 NCBI Taxonomie (engl.)
 http://www.phylocode.org/
 http://tolweb.org/tree/
 https://web.archive.org/web/20031008080523/http://www.treebase.org/treebase/index.html
 https://web.archive.org/web/20051024054639/http://www.rom.on.ca/biodiversity/biocode/
 Nomenclator Zoologicus Volume 1–9 (1939)

Kategorija:Taksonomija