Tupiske rěče

Tupiske rěče su jedna z najdale rozšěrjenych indigenych rěčnych swójbow w nižinje na wuchodźe Južneje Ameriki. K jich rozšěrjenskim kónčinam słušeja abo słušachu wulke dźěle Brazilskeje, Paraguay, wuchodna Boliwiska, Francoska Guayana, dźěle sewjerneje Argentinskeje ale tež nakromne kónčiny w sewjerowuchodźe Peruwa a w juhowuchodźe Kolumbiskeje. Tupiske rěče so wot wjele milionow ludźi rěča, při čimž rozšěrjenje jednotliwych hałuzow a rěčow je pak jara njerunostajne. Z wotstawkom najdalšo rozšěrjena hałuza der Tupiskich rěčow su Tupi-Guaraniske rěče. Mjeztym zo k tutej hałuzy słušaca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěčnikow, wučinja ličba rěčnikow wšěch wostatnych rěčow hromadźe mjeńše hač 200.000, a mnoholičbne tutych rěčow su wot wotemrěća pohrožene.

 Klasifikacija 
Tupiske rěče so do dźesać hałuzow rozrjaduja, z kotrychž Tupi-Guaraniske rěče su z wotstawkom najdalšo rozšěrjene, mjeztym zo někotre druhe jenož jednu abo mało rěčow wobsahuja. Sćěhowaca přehladka naspomni wšě dźensa hišće rěčana abo dosahace dokumentowane wotemrěte rěče z jich dźensnišimi abo něhdyšimi rozšěrjenskimi kónčkami ale tež jich ličbu rěčnikow.Žórła za klasifikaciju a ličby rěčnikow: Aryon D. Rodrigues: Tupí, w: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999, S. 107-110; ale tež specielnje ta Tupi-Guaraniske rěče: Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, ibid., S. 125-133.

 Tupiske rěče
 Arikém-hałuza
 Karitiána (ca. 200 w Rondônia)
 Arikém (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
 Awetí-hałuza
 Awetí (Aueti, Auetö) (ca. 90 w Mato Grosso)
 Juruna-hałuza
 Juruna (Yuruna, Yudya) (ca. 200 w Mato Grosso; něhdy w Pará)
 Xipáya (2 w Pará)
 Manitsawá (wotemrěta, něhdy w Mato Grosso)
 Mawé-hałuza
 Mawé (Maué, Sateré-Mawé) (6.000 w Amaconasu)
 Mondé-hałuza
 Mondé (małko rěčnikow w Rondônia)
 Aruá (małko rěčnikow w Rondônia)
 Gavião (Ikõro, Digüt) (ca. 350 w Rondônia)
 Suruí (Paitér) (ca. 450 w Rondônia a Mato Grosso)
 Cinta-larga (ca. 600 w Mato Grosso a Rondônia)
 Zoró (ca. 300 w Mato Grosso)
 Mundurukú-hałuza
 Mundurukú (ca. 7.000 w Pará a Amaconas)
 Kuruáya (5 w Pará)
 Puruborá-hałuza
 Puruborá (Boruborá) (małke w Rondônia)
 Ramaráma-hałuza
 Káro (Arara, Urukú, Itogapúk, Ntogapíd, Ramaráma) (ca. 200 w Rondônia)
 Urumí (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
 Tuparí-hałuza
 Tuparí (ca. 300 w Rondônia)
 Wayoró (Ajurú) (ca. 80 w Rondônia)
 Mekéns (ca. 150 w Rondônia)
 Makurap (najskerje ca. 700 w Rondônia)
 Sakirabiát (najskerje ca. 70 w Rondônia)
 Kepkiriwát (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
 Tupi-Guaraniska hałuza
 Podskupina 1 (Guaraniska podskupina)
 Chiriguano-narěčny cluster (w Boliwiskej zwjetša [boliwiska] Guaranišćina) (ca. 50.000 w Boliwiskej, ca. 15.000 w Argentinskej, ca. 2.000 w Paraguayju)
 Avá (w Paraguayju Guarayu) (w Boliwiskej, Argentinskej, Paraguayju)
 Chané-narěč
 Tapieté-narěč
 Izoceño (w Boliwiskej)
 Guayakí (Aché) (ca. 850 w Paraguayju)
  [sćěhowace rěčne formy tworja skupinu wusko přiwuznych warietetow, za kotrež njeje žane wosebite nadwopřijeće]
 Stara Guaranišćina (w 16. hač 18. lětstotku we wuchodnym Paraguayju a dźensnišej sewjerowuchodnej Argentinskej a Južnej Brazilskej; dźensa pokročowana wot paraguayskeje Guaranišćiny)
 paraguayska Guaranišćina (ca. 4.000.000 w Paraguayju a mjezowacych dźělach Argentinskeje a Brazilskeje
 Kaiwá (Pãi-Tavyterã) (ca. 10.000 w Paraguayju, ca. 9.000 w Mato Grosso do Sul, ca. 500 w Argentinskej)
 Mbyá (ca. 8.000 w Paraguayju, ca. 2.300 w brazilskich zwjazkowych statach Espírito Santo, Rio de Janeiro, São Paulo, Paraná, Santa Catarina a Rio Grande do Sul, ca. 1.000-2.000 w Argentinskej)
 Nhandéva (Chiripá) (ca. 4.900 w brazilskich zwjazkowych statach Paraná, São Paulo a Mato Grosso do Sul)
 Xetá (nimale wotemrěta, w Paraná)
 Podskupina 2
 Guarayu (ca. 5.000 w Boliwiskej)
  [sćěhowace rěčne formy tworja skupinu wusko přiwuznych warietetow, za kotrež njeje žane wosebite nadwopřijeće]
 Sirionó (ca. 500 w Boliwiskej)
 Yuqui-Dialekt (ca. 150 w Boliwiskej)
 Jorá (Hora) (wotemrěta, něhdy w Boliwiskej)
 Podskupina 3
 Tupí (wotemrěta, něhdy w pobrjóžnych kónčinach wot São Paulo)
 Tupí Austral (Língua Geral Paulista) (něhdy w krajnym znutřkownym wot São Paulo a  wostatneje južneje Brazilskeje)
 Tupinambá (wotemrěta, něhdy w brazilskich pobrjóžnych kónčinach wot Rio de Janeiro hač Pará)
 Nheengatú (Língua Geral Amazônica) (ca. 3.000 w Amaconasu; něhdy podłu wobchadnych pućow w cyłej rumnosći Amaconasa)
 Kokáma/Omáwa
 Kokáma (najskerje znajmjeńša 2.000 w Peruwje, ca. 50 w Amaconasu, ca. 20 w Kolumbiskej)
 Omáwa (wotemrěta)
 Kokamíya (małko rěčnikow w Peruwje)
 Podskupina 4
 Avá (Canoeiro) (ca. 100 w Tocantins)
 Akwáwa-narěčny cluster
 Asuriní do Tocantins (Asuriní do Trocará) (ca. 200 w Pará)
 Suruí do Tocantins (Suruí do Pará) (ca. 150 w Pará)
 Parakanã (ca. 350 w Pará)
 Tapirapé (ca. 200-350 w Mato Grosso)
 Tenetehára-narěčny cluster
 Guajajára (ca. 10.000 w Maranhão)
 Tembé (ca. 100-200 w Maranhão a Pará)
 Podskupina 5
 Araweté [doskónčna klasifikacija hišće njeje wěsta] (ca. 200 w Pará)
 Asuriní do Xingu (ca. 70 w Pará)
 Kayabí (ca. 800 w Mato Grosso a Pará)
 Podskupina 6
 Apiaká (ličba rěčnikow njeje znata, w Mato Grosso)
 Kawahíb-narěčny cluster
 Amondawa (ca. 50 w Acre a Rondônia)
 Karipuna (12-15 w Acre a Rondônia)
 Juma (9 w Amaconasu)
 Parintintín (ca. 130 w Amaconasu)
 Tenharím (ca. 260 w Amaconasu)
 Uru-eu-wau-wau (ca. 100 w Rondônia)
 Podskupina 7
 Kamayurá (Kamaiurá) (ca. 270 w Mato Grosso)
 Podskupina 8
 na sewjer Amaconasa
 Emerillon (ca. 200 w Francoskej Guayanje)
 Wayampi (ca. 650 w Francoskej Guayanje, ca. 500 w Amapá, ca. 10 w Pará)
 Zo'é (prjedy Poturu) (ca. 180 w Pará)
 na juh Amaconasa
 Anambé (nimale wotemrěta, w Pará)
 Guajá (ca. 350 w Maranhão)
 Urubú-Kaapor (ca. 500 w Maranhão)
 Takunyapé (wotemrěta, něhdy w Pará)
 Turiwára (najskerje wotemrěta, něhdy in Pará)
 Amanayé (najskerje wotemrěta, něhdy w Pará)

 Nóžki 

 Literatura 
 Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 125-163.
 Aryon D. Rodrigues: Tupí, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 107-124.

Kategorija:Rěčna swójba

Kategorija:Rěče w južnej Americe