Bislamšćina

Bislamšćina, tež Bislama, je jedna z hamtskich rěčow republiki Vanuatu a zdobom Lingua franca mjez 108 rozdźělnymi rěčemi (rěči »Aore« a »Ifo« so hižo njerěčitej), kotrež so we Vanuatu rěča.

90 % Ni-Vanuatu (wobydlerjow Vanuatua) wužiwa Bislama jako druhu rěč, 10 % – znajmjeńša młoda generacija z wobeju městow Port Vila a Santo – jako prěnju rěč; nimo toho so wot wjace hač 1.200 ludźi w Nowej Kaledoniskej rěči. Wona liči k pacifiskim na jendźelšćinje bazowacym kreolskim rěčam. Dla stawiznow Vanuatua ma wona wjele požčonkow z francošćiny a z melanesiskich rěčow. Syntaksa je sylnje melanesisce charakterizowana. Zdźěla je Pidźinej na Salomonach, tokpisinšćinje (Papuwa-Nowa Gineja) a Broken of the Torres Strait (Queensland, Awstralska) podobna. 
 SIL-Code:  BCY ISO 639-1:  bi ISO 639-2:  bis

 Stawizny 
Kupy dźensnišeho Vanuatua buchu před někotrymi tysac lětami wot Melanezičanow wusydlowane, kotřiž rozdźělne oceaniske rěče na kupy přinjesechu. Wjele wsow mějachu lědma kontakt jedyn k druhemu, tak zo so wulka mnohostronskosć na rěčach wuwiwaše (Vanuatu ma najwjetšu rěčnu hustosć). Europjenjo přińdźechu hakle w srjedźišću 19. lětstotka na kupy – znajmjeńša Britenjo a Francozy, kotřiž tam :de:Sandelholz wotkrywachu a plahowachu. Wóni rekrutowachu wjele Ni-Vanuatuow k dźěłu na plantažach cokorinow w Queensland. Za čas Druheje Swětoweje wójny dyrbjachu wjele Ni-Vanuatuow na ameriskich wojerskich bazach dźěłać. Z wjelerěčneje situacije nastawaše najprjedy jendźelski pidźin, kotryž bu wot generacije ke generaciji dale daty a k dźensnišej kreolskej rěči Bislama bywaše.
Mjeno so hodźi wot Beach-la-Mar wotwodźić, kotrež sam z francoskeho biche de mer (mórski kórki, němsce: Seegurke) pochadźa. W 19. lětstotku buchu mórske kórki na kupach we wulkej měrje žnjate a sušene. Wot dźěłaćerjow tehdy rěčany pidźin bu z tutym činom asociěrowany, tak zo so mjeno rěče etablěrowaše.

Situacija
Vanuatu je (nimo na př. Haitija) jedyn mało statow, w kotrychž so kreolska rěč k hamtskej rěči činješe. Přičina bě wěsće, zo komunalne politikarjo problem z jendźelšćinu abo francošćinu njerěčacym wobydlerstwom měješe. Parlament, rozhłosowe wusyłanja, nowiny wužiwaja předewšěm Bislamšćinu.
Hakle nětko so w zakładnych šulach kraja započnje, tež Bislamšćinu wučić.

 Fonetika 
Bislamšćina ma pjeć wokalow, a to a, e, i, o, u. Nimo toho diftongi ae, oe a ao wustupuja.W pdf-dataji faculty, strona 8

 Bilabial Labiodental Alweolar Palatal Welar Glotal Plosive  p b   t d  j /c/  k g  Nazal  m   n   ng //  Frikatiw   f v  s    h Aproksimant   r //  y /j/  w  Lateralny aproksimant    l   

Fonetiska wariacija
Wotwisnje wot regionalnych rěčow fonetiska wariacija wustupuje.W pdf-dataji faculty, strona 9

 mjez spěwnymi a njespěwnymi konsonantami, na př.d a t, dok, tok (: dog) "pos", tok (: talk)
 rozeznawanje mjez f a v, na př. Vanuatu, Fanuatu
 kombinacije z eksploziwneho zwuka a nazala, na př. stampa, stamba (: stump) "pjenk"
 rozeznawanje mjez p a f, na př. pig, fig (: pig) "swinjo", faea, paea (: fire) "woheń"W pdf-dataji faculty, strona 10
 wupušćenje h, na př. biaen, bihaen (: behind) "po", harem, arem (: hear) "słyšeć, čuć, ...", přidaće h, na př. ae, hae (: eye) "wóčko"

 Gramatika 
Bislamšćina ma podobne pronomeny kaž Tokpisinšćina.Boretzky, strona 161. Ale tam njejsu trialne formy.Hlej při e-gli.comW pdf-dataji faculty, strona 13

 Singular Dual Trial Plural 1. ekskluziwny mi(ja) mitufala, mituvala(wón/wona a ja) mitrifala(wobaj a ja) mifala, mivala(woni/wone a ja) 1. inkluziwny - yumitu(fala), yumituvala(ty a ja) yumitrifala(mój a ja) yumi(wy a ja) 2. yu(ty) yutufala(wój) yutrifala(wy tři/třo) yufala, yuvala(wy štyri/štyrjo abo wjace) 3. em, hem(wón/wona) tufala, tuvala, tugeta(wonaj/wonej) trifala(woni třo/wone tři) ol, olgeta(woni štyrjo/wone štyri abo wjace)

 Leksika 
Bislama je jednora a harmoniska rěč z něhdźe 2.800 słowami.
Hłowny dźěl leksika pochada z Jendźelšćiny 19. lětstotka, a to něhdźe 90 %. Zbytk pochadźa z lokalnych rěčow (něhdźe 3,75 %; na př. nawita "sepija, čornica"), z francošćiny (mjez 6 a 12 %; na př. pamplimus "pamplmuza") a druhich rěčow (něhdźe 0,25; z portugalšćiny je pikinini "dźěćo")W pdf-dataji faculty, strona 11.

Přikłady: 
 Bislama Jendźelsce Němsce Serbsce brij  bridge  Brücke  móst buluk  wot bullock  Ochse  woł masket  musket  Gewehr  třělba giaman  starojendź. gammon  betrügen  jebać, wobsudźić puskat  wot pussy cat  Katze  kóčka Tank yu tumas  Thank you very much Vielen Dank  Dźakuju so Yu gat…?  Do you have…?  Haben Sie/Hast Du ...?  Maš/Maće ...? Mi wantem samting long kakae. I am hungry/I want something to eat. Ich bin hungrig. Sym hłódny.

Dla wliwa oceaniskich rěčow přeměnješe so tež často woznam z jendźelšćiny pochadźacych słowow.

Přikłady:
 Bislama Jendźelsce Němsce Serbsce han  hand  Finger, Hand, Arm  porst, ruka leg  leg  Fuß od. Bein  noha harem  harem  Sinne (hören, fühlen, etc.)  słyšeć, čuć atd. mamaW pdf-dataji faculty, strona 12  biological mother; mother' sisters  Mutter; Mutters Schwester  mać; sotry maćerje

Njemały dźěl leksiki pochadźa tež z francošćiny.

Přikłady:
 bislama francosce němsce serbsce bonane  bonne année  Neujahrsfeier  swjedźeń na Nowe lěto kabine  cabinet  Toilette  toaleta pima  piment  Chili  chili

Přikłady melanesiskeho wliwa:
Nambawan - ekscelentny
kakae - cyroby, jědź
pikinini - dźěćo

Dla snadneho słowoskłada so často jara wobrazne přepisowanja wužiwa.
 mama loa "wustawa" (po słowje "maćerski zakoń", : mother law)
 blufis "?" (po słowje "čorna ryba", : blue fish)
 hanbom "granata (po słowje "rukowa bomba", : hand/arm bomb)

 Přikładowy tekst 
Tekst z Bible :Tufala i stap yet long Betlehem, nao i kam kasem stret taem blong Meri i bonem pikinini. Nao hem i bonem fasbon pikinin blong hem we hem i boe. Hem i kavremapgud long kaliko, nao i putum hem i slip long wan bokis we oltaim ol man oli stap putum gras long hem, blong ol anamol oli kakae. Tufala i mekem olsem, from we long hotel, i no gat ples blong tufala i stap.''

(2. Kapitel: Die Geburt Jesu - Während sie dort waren, geschah es, daß sich die Tage erfüllten, da sie gebären sollte, und sie gebar ihren erstgeborenen Sohn, hüllte ihn in Windeln und legte ihn in eine Krippe, weil nicht Platz für sie war in der Herberge).

 Nóžki 

 Žórła 


 Wotkazy 

 Bibliografija 
 Ethnologue 
 Małki słownik rjadowany po Bislamšćinje (wotwołany 29. oktobra 2011) 
 Małki słownik rjadowany po Jendźelšćinje (wotwołany 29. oktobra 2011) 
 Přehlad wo Bislamšćinje (wotwołany 29. oktobra 2011)  
 Nastawk wo Bislamšćinje (wotwołany 29. oktobra 2011) 
 Přehlad wo Bislamšćinje (wotwołany 29. oktobra 2011) 

Kategorija:Jednotliwa rěč
Kategorija:Vanuatu
Kategorija:Kreolske rěče