Sewjerosamiska rěč

Sewjerosamišćina (často jednorje samišćina, sewjerosamisce davvisámegiella abo sámegiella) je rěč samiskeje hałuzy finougriskich rěčow. Z dźensa hišće žiwych samiskich rěčow ma sewjerosamišćina najwjetšu ličbu rěčnikow (něhdźe 30.000) a płaći husto kaž poprawna samiska rěč. Sewjerosamišćina je přiwuzna k druhim rěčam samiskeje hałuzy, ale podobna tež baltofinskim rěčam.


Sewjerosamišćina je hamtska mjeńšinowa rěč w gmejnach Kåfjord (Gávkevuotna), Karasjok (Kárášjohka), Kautokeino (Guovdageaidnu), Lavangen (Loabát), Nesseby (Unjárga), Porsanger (Porsáŋgir) a Tana (Deatnu) w Norwegskej; Arjeplog (Árjepluovve), Gällivare (Jiellevárri), Jokkmokk (Johkamohkki) a Kiruna (Giron) w Šwedskej a Enontekiö (Eanodat), Inari (Anár), Sodankylä (Soađegilli), Utsjoki (Ohcejohka) w Finskej.

 Alfabet a wurjekowanje 

W sewjerosamišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami á [], č [], đ [], ŋ [], š [], ŧ [], ž [].

 Wokale 

+Wokalne fonemy sewjerosamišćiny Prědnje wokale  Zadnje wokale i [] u [] e [] o [] á [] a []

Dołhosć wokalow wotwisuje wot jich pozicije w słowje a wot stopnjoweje změny. W prawopisu dołhosć so njewoznamjenja. Dwójne ii njeje dołhi wokal ale wjazanje [].

Nimo jednorych wokalow ma sewjerosamišćina hišće diftongy ea [], ie [], oa [] a uo []. Te móža měnić so z dołhimi wokalami e [], i [], o [] a u [], na př. geassit ‘ćahnyć’ > gesset ‘ćahnu’, giehta ‘ruka’ > gihtii ‘w ruce’, oastit ‘kupić’ > ostet ‘kupja’, čuorvut ‘wołać’ > čurvot ‘wołaja’.

 Konsonanty 

+ Konsonantiske fonemy sewjerosamišćiny   bilabialne labiodentalne dentalne alweolarne postalweolarne palatalne welarne glotalne plosiwy p [], b []     t [], d []   dj [] k [], g []   nasale m []     n []   nj [] ŋ []   wibranty       r []         frikatiwy   f [], v [] ŧ [], đ [] s [] š []     h [] aproksimanty           j, i []     laterale       l []   lj []     afrikaty       c [], z [] č [], ž []      

W cuzych słowach wustupuja hišće aspirěrowane konsonanty [], [] a []: páhkka ‘paket’, telefuvdna ‘telefon’, kapihtal ‘kapitl’.

Kaž tež estišćina znaje sewjerosamišćina rozeznawanje třoch schodźenkow dołhosće (krótko – dołho – předołho), na př. oađán [] ‘spju’, oađđit [] ‘spać’ a oađđi [] ‘spjacy’. Tabela wšelake dołhosće njepokazuje. W prawopisu rozdźěl mjezy dołhimi a předołhimi konsonantami husto njeje widźeć.

Pola předołhich konsonantow bb, dd, gg je prěni dźěl dołhi a spěwny, druhi krótki a połspěwny: oabbá [] ‘sotra’, loddi [] ‘ptačk’, čoggot [] ‘so zhromadźić’.

Pismik t na koncu słowa so wurjekuje kaž [], hdyž w sadzé slěduje hišće slówo, hewak (t. r. před přestawku) kaž [].

 Stopnjowa změna 

Na rozdźěl wot finšćiny je stopnjowa změna w sewjerosamišćinje jara komplikowana a zapřijmje wšě konsonanty a konsonantiske zwiski.

Stopnjowa změna wosahuje dohromady 141 padow móžnych přeměnjenjow konsonantow a kombinacijow z nich. Tabela pokazuje jenož jedyn přikład za wšelake typy.

 sylny stopjeń (nom. sg.)  słaby stopjeń (nom. pl.)  woznam  zapřijate zwuki guossi  guossit  ‘hosć’  đđ, ff, ll, hll, llj, mm, nn, nnj, ŋŋ, rr, hrr, ss, šš, ŧŧ, vv (předołho → dołho) guolli  guolit  ‘ryba’  đđ, ff, ll, hll, mm, nn, ŋŋ, rr, hrr, ss, šš, ŧŧ, vv (dołho → krótko) áhkku  áhkut  ‘wowka’  hcc, hčč, hkk, hpp, htt johka  jogat  ‘rěka’  hc, hč, hk, hp, ht oabbá  oappát  ‘sotra’  bb, dd, ddj, gg, zz, žž bárdni  bártnit  ‘syn’  rbm, rdn, rdnj, rgŋ biebmu  biepmut  ‘jědź’  bm, dn, dnj, gŋ sátni  sánit  ‘słowo’  pm, tn, tnj, kŋ jávri  jávrrit  ‘jězor’  đb, đg, đj, đv, ib, ic, id, if, ig, ik, il, ihl, ihm, ihn, ip, ir, is, it, iv, iz, lb, lc, lč, ld, lf, lg, lj, lk, lp, ls, lš, lt, lv, lž, mb, mp, ms, mš, nc, nč, nd, ns, nt, nz, nž, ŋg, ŋk, rb, rc, rč, rd, rf, rg, rj, rk, rp, rs, rš, rt, rv, rz, rž, sk, sm, sp, st, šk, šm, št, šv, tk, tm, vd, vg, vj, vk, vl, vhl, vp, vr, vt, vz, vž čalbmi  čalmmit  ‘wóčko’  đbm, đgŋ, ibm, idn, igŋ, lbm, ldn, lgŋ, vdn, vdnj goansta  goansttat  ‘trik’  isk, ist, mšk, nsk, nst, rsk, rst, vsk teaksta  teavsttat  ‘tekst’  kc, kč, ks, kst, kš, kt

 Gramatika 

 Substantiwy 

Sewjerosamišćina ma šěsć padow: nominatiw, genitiw, ilatiw, lokatiw, komitatiw a esiw. Dokelž stary akuzatiw (kóncowka *-m) je spadnył ze starym genitiwom (kóncowka -n) słuži genitiw dźensa tež jako pad njeposrědneho objekta. Esiw ma jenož jednu formu za singular a plural.

Samiska gramatika rozeznawa mjezy runozłóžkowym a njerunozłóžkowym zdonkam. Třeća skupina substantiwow su t. mj. kontrahowace zdónki.

    runozłóžkowy  njerunozłóžkowy  kontrahowacy    singular  plural  singular  plural  singular  plural nominatiw  guolli  guolit  luomi  luopmánat  boazu  bohccot genitiw  guoli  guliid  luopmána  luopmániid  bohcco  bohccuid ilatiw  guollái  guliide  luopmánii  luopmániida  bohccui  bohccuide lokatiw  guolis  guliin  luopmánis  luopmániin  bohccos  bohccuin komitatiw  guliin  guliiguin  luopmániin  luopmániiguin  bohccuin  bohccuiguin esiw  guollin  luomin  boazun    ‘ryba’  ‘žołty ćernjowc’  ‘sob’

Posesiwowe sufiksy 

Wobsydstwo zwuraznje sewjerosamiska rěč z pomocu posesiwowych sufiksow, kiž sćěhuja kóncowkam pada. Kombinacija teju kóncowkow wučinja komplikowane wjazanja. Tu so pokazuje jenož padowe formy singulara (eallu ‘stadło’):

    1. sg.  2. sg.  3. sg.  1. du.  2. du.  3. du.  1. pl.  2. pl.  3. plnom.  ellon  ellot  eallus  ellome  ellode  ealluska  ellomet  ellodet  eallusetgen.  ellon  elot  ealus  ellome  elode  ealuska  ellomet  elodet  ealusetil.  ellosan  ellosat  ellosis  elloseame  elloseatte  elloseaskka  elloseamet  elloseattet  elloseasetlok.  ealustan  ealustat  ealustis  ealusteame  ealusteatte  ealusteaskka  ealusteamet  ealusteattet  ealusteasetkom.  ealuinan  ealuinat  ealuinis  ealuineame  ealuineatte  ealuineaskka  ealuineamet  ealuineattet  ealuineasetes.  eallunan  eallunat  eallunis  ealluneame  ealluneatte  ealluneaskka  ealluneamet  ealluneattet  ealluneaset

 Adjektiwy 

Adjektiwy ma w sewjerosamišćinje dwě zakładnej formje – atributiwnu a predikatiwnu. Atributiwna forma so njedeklinuje: Son lea čeahpes bárdni ‘Wón je wušikny hólc’, Dáppe leat ollu čeahpes bártnit ‘Tu su mnoho wušiknych hólcow’.

Hdyž adjektiw wužiwa so jako predikat, tón so deklinuje po numerusu: Bárdni lea čeahppi ‘Hólc je wušikny’, Bártnit leat čeahpit ‘Hólcy su wušikni’.

 Werby 

Sewjerosamiski werb ma tři numerusy, tři wosoby, štyri časy a štyri modusy. Na rozdźěl wot substantiwow a adjektiwow maja werby w sewjerosamišćinje tež formy duala.
Kaž pola substantiwow eksistuje tež pola werbow rozeznawanje mjezy runozłóžkowym, njerunozłóžkowym a kontrahowacym typami.

+ Konjugacija werbow w prezensu    runozłóžkowy  njerunozłóžkowy  kontrahowacy1. sg. (mun)   boađán  veahkehan  čohkkán2. sg. (don)  boađát  veahkehat  čohkkát3. sg. (son)  boahtá  veahkeha  čohkká1. du. (moai)  bohte  veahkehetne  čohkkájetne2. du. (doai)  boahtibeahtti  veahkeheahppi  čohkkábeahtti3. du. (soai)  boahtiba  veahkeheaba  čohkkába1. pl. (mii)  boahtit  veahkehit  čohkkát2. pl. (dii)  boahtibehtet  veahkehehpet  čohkkábehtet3. pl. (sii)  bohtet  veahkehit  čohkkájit    ‘přińć’  ‘pomhać’  ‘sedźeć’

Za negaciju werbow wužiwa so wosebity negacijowy werb. W prezensu sćěhuje negacijowemu werbej forma bjez kóncowki (runozłóžkowe a kontrahowace werby) abo z kóncowku -t (njerunozłóžkowe werby), na př. mun boađán ‘ja přińdu’ : mun in boađe ‘ja njepřińdu’, doai veahkeheahppi ‘wój pomhatej’ : doai eahppi veahket ‘wój njepomhatej’, sii čohkkájit ‘woni sedźa’ : sii eai čohkká ‘woni njesedźa’.

Zestajane formy eksistuja za perfekt a pluskwamperfekt (Mun lean boahtán ‘Ja sym přišoł’), za progresiw (Son lea borramin ‘Wón jě’, posłownje „wón je jědźacy“).

 Syntaks 

Normalny słowoslěd w sewjerosamišćinje je subjekt – werb – objekt, na př. Mun jugan gáfe ‘Ja piju kofej’. W prašacych sadach sćěhuje werbej partikla go, a werb steji na spočatku sady: Jugan go mun gáfe? ‘Piju ja kofej?’.

 Słowoskład 

Najwjetši dźěl słowoskłada sewjerosamišćiny je uralskeho abo finougriskeho pochada. Rěč je tola južo zahe přewzała słowa wot susednych germanskich rěčow, na př. buoidi ‘tuk’ (< germ. *faita), gussa ‘kruwa’ (< sk. *kūz) abo lavkkis ‘tcha’ (< *flauhaz). Nowše požčonki su mj. dr. gáffe ‘kofej’, (k)ruvdnu ‘króna’ abo skuvla ‘šula’.

Sewjerosamišćina je zhromadnje z druhimi rěčemi samiskeje hałuzy w běhu časa přewzała jara mnoho słowow z baltofinskich rěčow. K tym słušeja na př. addit ‘dać’ (fi. antaa), girji ‘kniha’ (fi. kirja), loahppa ‘kónc’ (fi. loppu), haddi ‘płaćizna’ (fi. hinta), šaldi (fi. silta), oahppat ‘wuknyć’ (fi. oppia) abo bánnogáhkku ‘pampuch' (fi. pannukakku, to zaspět z skandinawiskich rěčow).

Nowe požčonki so přiměrjeja samiskej fonetice, na př. parlameanta ‘parlament‘, kultuvra ‘kultura’ abo tradišuvdna ‘tradicija’.

 Narěče 

Sewjerosamišćina ma tři hłowny narěče – mórski narěč, Tornioski narěč a finmarkski narěč. Posledni dźěli so do dweju skupinow (zapadna a wuchodna). Najnapadniši rozdźěl mjezy tymaj skupinomaj wobsteji w tym, zo na wuchodźe kajkosć diftongow wotwisuje wot dołhosće slědowaceho konsonanta, na př. geahččat [] ‘hladać’, ale geahčan [] ‘hladam’.

 Prawopisy 

Přitomny prawopis sewjerosamišćiny pochadźa z lěta 1979. Před tym buchu wužiwane rozdźělne systemy w třoch skandinawiskich krajach. Wosebje finougriski rěčespyt wužiwaše hač do započatka 21. lětstotka prawopis, kotryž norwegski slědźer Konrad Nielsen wuwi za swóju wučbnicu samišćiny (Lærebok i lappisk, 1926) a kotryž bu tež wužiwany w jeho wulkim samisko-norwegskim słowniku (Lappisk ordbok, 1932–1962).

Nielsenowy prawopis je stawizniski a pokazuje formy słowow, kiž w dźensnišej rěče bóle njeeksistuja. Za wšědne nałožowanje běše ta ortografija njewužijomna.

 Přikład 

 Nielsenowy prawopis  Dźensniši prawopisGo mon vuostâs gærde gullim duom sāne “lik'ko” jâ oǯǯum dâst juoǥâlāǥăn æppĕ-sælvĕs govâ sīlusâm, baggjanii mu sis'tĕ dâl'lanâǥâ hālu oamâstit likko – šâd'dât oasalâǯǯân likkost. Duom sāne skāggjâ, dâm čuoggjâm læi mu mielâst cæl'kĕmæt'tom, muttŏ stuoreb læi æppedkæt'ta dâm sis-doallo. Go mun vuosttas geardde gullen duon sáni “lihkku” ja ožžon das juogalágán eahpesealvves gova sillosan, badjánii mu siste dallánaga hállu oamastit lihku – šaddat oasálažžan lihkus. Duon sáni skádja, dan čuodjan leai mu mielas cealkemeahttun, muhto stuorit leai eahpitkeahttá dan sisdoallu. ‘Hdyž prěni raz słyšach to słowo „zbožo“ a dostach wot toho někajki njejasny wobraz w swojej duši, nasta wo mni hnydom přeće zbožo wobsedźeć – měć podźěl na zbožo. Wothłós toho słowa, jeho zynk bě po mojim mjenjenju njewuprajny, ale [hišće] wjetši bě bjezdwěla jeho wobsah.’

 Stawizny 

Najstarše dokłady sewjerosamišćiny pochadźa z 1648, hdyž šwedski farar Johannes Jonae Tornaeus přełoži cyrkwinsku přiručku Manuale sueticum ze šwedšćiny do samišćiny (Manuale Lapponicum). Prěni katechizm wuńdźe 1728 w Kopenhagenje (Dokter Marten Lutter Utza Katekismusaz, přełožowar Morten Lund). Tym slědowachu gramatika Knuda Leema (En Lappisk Grammatica Efter den Dialect som bruges af Field-Lapperne udi Porsanger-Fiorden, 1748) a jeho dansko-samiski słownik (En Lappesk Nomenclator efter Den Dialect, som bruges af Fjeld-Lapperne i Porsanger-Fjorden, 1756). 1840 wuńdźe prěni přełožk Noweho Zakonja (Hærramek ja bæstamek Jesus Kristus åđđa testament, přełožowar Nils Vibe Stockfleth), cyła Biblija prěni raz 1895 (přełožowar Jens Andreas Friis). Friisowy słownik sewjerosamišćiny (Ordbog over det Lappiske Sprog, 1887) bě zakładny za wuwiće prawopisa.

1910 wuńdźe prěna samiskorěčna kniha, kotrejež awtor bě Sam – Johan Turi’a Muitalus sámiid birra (‘Rozprawa wo Samach’). Druhe wažne twórbe za počinace samiske pismowstwo běchu Sámi soga lávlla (‘Spěw samiskeho roda’, 1906) wot Isaka Saby, kiž je dźensa samiska narodna hymna, a Pedar Jalvi’a Muohttačalmmit (‘Sněženki’, 1915).

 Medije  

Prěnje sewjerosamiske nowiny běchu Muitalægje (‘Powědar’, 1873–1875), tym slědowa Nuorttanaste (‘Sewjernička’), kiž wuńdzé hač do dźensnišeho. Druhe nowiny běchu Sami Usteb (‘Samiski Přećel’, 1899–1903) a Saǥai Muittalæggje (‘Powědar Powěsćow’, 1905–1911). Dźensa wuńdźa mjez druhim časopis Sápmelaš (‘Sam’, měsacnje) a nowiny Min Áigi (‘Naš Čas’, dwójce w tydźenju) a Ávvir (‘Kedźbnosć’, pjeć razow w tydźenju).
Telewizijne wusyłanja poskićeja NRK Sápmi (Norwegska) za cyły samiskorěčny teritorij. Statny finski radijowy sćelak YLE ma tež sewjerosamiski program (YLE Sámi Radio).

 Eksterne wotkazy 

 Giellatekno – Giellatekno: Internetowe słowniki, gramatiki a druhe materiale
 Sámi instituhtta ja Sámi allaskuvla – Samiski Institut a Samiska Wysoka Šula
 NRK Sápmi – Samiski program norwegskeho statneho sćelaka NRK
 YLE Sámi Radio – Samiski program finskeho statneho sćelaka YLE

 Žórła 











Kategorija:Samiske rěče