Wokalna harmonija

Wokalna harmonija je asimilaciski proces, kotryž artikulaciju wolóžuje. We wuskim zmysle je připodobnjenje sufiksowych wokalow na zdónk, ale tež znutřka zdónka. Při tym cuze słowa abo najnowše požčonki často wjace k wokalnej harmoniji (dospołnje) njewjedu.

Wona wustupuje w rozdźělnych rěčnych swójbach, na přikład w turkowskich a mongolskich rěčach, kaž tež w někotrych finougriskich rěčach.

 Přikłady 

 Turkowske rěče 

 Baškiršćina 
+ Wokale w baškiršćinje prědnje zadnje njekulojćene kulojćene njekulojćene kulojćene wysoke и [i] ү [ü] у [u] srjedźne е [ě] ө [ö] ы [ı] о [o] niske ә [ä] а [a] 
Baškiršćina ma dźewjeć wokalow.

W baškiršćinje wustupujetej dwě warianće wokalneje harmonije. Štyriformowa warianta wužiwa wokale "ы", "о", "е" a "ө". Na př. prašenska partikla ma formy -мы, -мо, -ме, -мө.

Dwuformowa warianta wužiwa jenož wokalej "а" a "ә".
 Funkcija Prědnje Přikład Woznam Zadnje Přikład Woznam Komentar ablatiw-дән 
-тән 
-ҙән 
-нән  өҫтәлдән wot blida-дан 
-тан 
-ҙан 
-нан  шкафтан
Германиянан z kamora
z Němskeje ekwatiw -сә инглизсә jendźelsce -са алманса němsce

 Turkowšćina 
+ Wokale w turkowšćinje Prědnje Zadnje Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene Wysoke i ü ı u Niske e ö a o
Turkowšćina ma wósom wokalow a rozeznawa je po dwěmaj přiznamjenjomaj, a to [±prědnje] a [±kulojćene].

W turkowšćinje dwě warianće wokalneje harmonije wustupujetej. A to tak mjenowana "małka wokalna harmonija" (z wokalomaj "a" a "e", turkowsce küçük sesliler uyumu) a "wulka wokalna harmonija" (z wokalemi "i", "ı", "u" a "ü", turkowsce büyük sesliler uyumu).

 Małka wokalna harmonija
 Po wokalach e, i, ö a ü sćěhuje e w sufiksu, mjeztym zo po wokalach a, ı, o a u sćěhuje a.
Sćěhowace sufiksy małku wokalnu harmoniju wjedu:
 Funkcija Prědnje Přikład Woznam Zadnje Přikład Woznam Komentar pluralny sufiks -ler evler domy -lar atlar konje lokatiw -de Berlinde w Berlinje -da vapurda na łódźi futur -ecek  gelecek wón/wona budźe přińć -acak çıǧacak wón/wona budźe won hić/přińć infinitiw -mek gelmek přińć -mak çıkmak won hić/přińć. particip -en gelen. přińducy -an çıǧan won ducy/přińducy konwerbrunočasnosće -(y)erek gelerek přińdźo -(y)arak çıǧarak won přińdźo kondicional -se  gelse jeli přińdźe -sa çıksa jeli won přińdźe

 Wulka wokalna harmonija
 Po wokalomaj e a i sćěhuje i, po wokalomaj ö a ü sćěhuje ü, po wokalomaj a a ı sćěhuje ı a po wokalomaj o a u sćěhuje u.
Sćěhowace sufiksy wulku wokalnu harmoniju wjedu:
 -li, -lı, -lu, -lü Na př. Berlinli "Berlinjan; Berlinski", Romalı "Romjan, romski", Kölnlü
 -cik, -cık, -cuk, -cük (diminutiw)
 -di, -dı, -du, -dü (preteritum)
 -i, -ı, -u, -ü (akuzatiw)
 -inci, -ıncı, -uncu, -üncü (rjadowy ličbnik) Na př. ikinci "prěni", onuncu "dźesaty"
 -(y)ip, -(y)ıp, -(y)up, -(y)üp (konwerbowa kóncowka předčasnosće)

Někotre dwuzłóžkowe sufiksy maja wobě harmoniji, při čimž małka wokalna harmonija je w jednej złóžce a wulka wokalna harmonija w druhej.
 -(y)ince, -(y)ünce, -(y)ınca, -(y)unca (konwerbowa kóncowka z woznamom "tak chětře, ruče kaž/hač, ručež")
 -dikçe, -dıkça, -dukça, -dükçe (konwerbowa kóncowka z woznamom "dołhož, doniž")

Nimo toho samo małko wuwzaćow eksistuja, kaž na př. -ken (konwerbowa kóncowka z woznamom "mjeztym zo"), wokal o w kóncowce -iyor (prezens).

 Mongolske rěče 
 Mongolšćina 
Mongolšćina ma tři klasy wokalow:
 Prědnje wokale: ө, ү, э
 Zadnje wokale: а, о, у
 Neutralne wokale: и

Wokale я, е, ю, ё su faktisce kombinacije wokalow а, э, у, о z konsonantom й. Jeli słowo wobsahuje jenož wokal и, da so jako słowo prědnjeho rjada wobjednawa.

 Funkcija Prědnje wokale Woznam Zadnje wokale Woznam prezensa abo futur Чи ирнэ. Ty přińdźeš. Би тэнд явна. Ja tam du. Тэр надад ном(ыг) өгнө.  Wón/Wona mi knihu da. Тэр майханд орно. Wón/wona dźe do stana nutř. preteritum abo wotpohlad Чи сайхан кино үзлээ. Ty widźeše dobry film. Би цэцэрлэгт суулаа. Ja w zahrodźe sedźach. Чи одоо явлаа.  Ty nětko dźeš. цэцэрлэг zahroda сайхан dobry

 Uralske rěče 
 Finšćina 
Finšćina ma tři klasy wokalow:
 Prědnje wokale: ä, ö, y
 Zadnje wokale: a, o, u
 Neutralne wokale: i, e

Neutralne wokale so móžeja po wokalu z dweju prěnjeju skupinow jewja a so móžeja z wokalemi z wobeju rjadow kombinować, na př. äi, öi, yi a ai, oi a ui. Jeli słowo wobsahuje jenož neutralne wokale, da so wokale z prědnjeho skupiny wužiwaja, na př. eikö, eihän.

 Funkcija Prědnje wokale Woznam Zadnje wokale Woznam Täälläkö koira on? Je psyk tu? Koira on tuolla. Psyk je tam. Missähän kissa on? Hdźe je kóčka? Kissa on puutarhassa. Kóčka je na zahrodźe. Aasi ei ole täällä. Wosoł njeje tu. Tuollako aasi on? Je wosoł tam? Hiirellä on lyhyet jalat. Myš ma krótke nohi. Aasilla on pitkät korvat. Wosoł ma dołhej wuši. inesiw nenässä w nosu, na nosu kuvassa na wobrazu elatiw pöydästä wot blida talosta z doma adesiw pöydällä na blidźe torilla na wikach ablatiw häneltä wote njeho torilta wot wikow prašenska partikla -kö ? ko ? -hän -han

Při kompozicijach so wokal po poslednim wobstatku złožuje.

 Madźaršćina 
+ Wokale w Madźaršćinje Prědnje Zadnje Krótke Dołhe Krótke Dołhe Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene Wysoke i ü í ű u ú Srjedźne ö é ő o ó Nižne e a Najbóle nižne á
Madźaršćina ma 14 wokalow. Ale w někotrych narěčach a zdźěla wobchadnej rěči so dalša warianta "e" jewi.

Eksistuja tři typy sufiksow, a to jednoformowe, dwuformowe a třiformowe.
 Jednoformowe sufiksy často maja jedyn z wokalow "e", "é", "i" a "í" a su na př. -ig "hač do" (na př. hajóig "hač do łódźe"), -ként "jako" (na př. hajóként "jako łódź"), -kor (čas, na př. negykor "pjećich"), -é 'wobsydstwowa kóncowka'.
 Dwuformowe sufiksy su na př. -ban/-ben "w +lokatiw" (inesiw, na př. kezben "w ruce", hajóban "we łódźi"), -be/-ba "do +genitiw" (ilatiw, na př. kezbe "do ruki", hajóba "do łódźe"), -nek/-nak "-ej/-u, -je/-i (sg.); -am (pl.)" (datiw, na př. körnek "kruhu", hajónak "łódźi"), -unk/-ünk "my +prezensa"
 Třiformowe sufiksy su na př. -hoz/-hez/-höz "k" (na př. hajóhoz "k łódźi", évhez "k lětu", körhöz "ke kruhu"), -szor/-szer/-ször "raz" (na př. kétszer "dwójce", ötször "pjeć raz", hatszor "šěsć raz")

 Žórła 
Powšitkowne


Za jednotliwe rěče


 Małka gramatika turkowšćiny 






Kategorija:Fonologija