Okcitanšćina

Okcitanšćina (okcitansce occitan Dataja:Loudspeaker.svg abo lenga d'òc Dataja:Loudspeaker.svg) je romaniska rěč, kotruž so wot někak 2 milionow ludźi w Okcitanskej rěči, to rěka w južnej třećinje Francoskeje, w Italskej (w dolinach Valadas Occitanas a w kalabriskej gmejnje La Gàrdia), w Katalanskej (Val d'Aran) a w Monaku. 

Okcitanšćina dźěli so do wjace narěčow, najwuznamniše su lengadokska narěč (lo lengadocian), prowensalska narěč (lo provençal abo lo provençau) a gaskonska narěč (lo gascon). Okcitanšćina je jara bliska katalanšćinje.

 Mjeno rěče 
Dźensa nałožujetej so za okcitanšćinu jenož dwě mjenje, mjenujcy occitan (husćišo wužiwane) a lenga d'òc. Tutej mjenje pojawištej so kónc 13. lětstotka, wonej stej wotwodźenej wot słowa òc (okcitansce haj), kotrež pak je wot łaćonskeho hoc wotwodźene. W srjedźowěku rozeznawachu so lenga d'òc abo okcitanšćina, lenga de si abo italšćina a lenga d'oïl abo francošćina (oïl je archaiska forma dźensnišeho francoskeho oui).thumb|200px|right|Okcitanska: okcitanski rěčny teritorij. 
W zańdźenosći, wosebje pak we 18.-20. lětstotkach, wužiwaše so za okcitanšćinu tež mjeno prowensalšćina, někak wot lěta 1960 tuto słowo jenož prowensalsku narěč woznamjeni. Okcitanšćinu mjenowachu tež lemosinšćina (w 13. lětstotku) a  gaskonšćina (w 16.-18. lětstotkach). Dźensa wužiwatej so tutej mjenje jenož za wodpowědowacej narěči okcitanšćiny.

W srjedźowěku židowscy wobydlerjo Okcitanskeje wučiwachu wosebitu rěč, kiž bě so z okcitanšćiny wuwiła. Tuta rěč rěka šuadit (שואדית) abo tež "židowska prowensalšćina", najstarše teksty w njej napisane pochadźeja z 11. lětstotka. Posledni znaty rěčnik šuadit běše francoski spisowaćel Armand Lunel (1892-1977).

 Stawizny a status okcitanšćiny 

Okcitanšćina wuwi so z ludoweje łaćonšćiny, kotruž běchu do wonych kónčin romske wójska w lětach 118-52 př. Chr. n. přinjesli. Proces romanizacije wjace lětstotkow traješe, Prowensalska a delni Lengadoc buštej zromanizowanej hižo w 1. lětstotku po Chr. n., někotre hórske kraje přiswojichu sej romanisku rěč hakle we 8. abo 9. lětstotku po Chrystusu. Dźěl baskiskeho rěčneho teritorija do dźensnišeho zromanizowany njebu.

Prěnje okcitanizmy namakamy we łaćonsce pisanych dokumentach z 9. lětstotka, prěnje ryzy okcitanske teksty pochadźeja z kónca 10. lětstotka. W srjedźowěku ocitanšćina jako dwórska rěč a tež rěč wědomostnikow a wuměłcow měješe jara wysoki prestiž.
We wukraju prestiž okcitanšćiny zwyšowaše twórba a skutkowanje troubadourow (okcitansce trobadors) w 12. a 13. lětstotkomaj. Jich rěč bě tež wulki italski basnik Dante Alighieri w něšto wjeršach sławneje Božeje komedije wužił: "Tan m'abellis vostre cortes deman, / qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire. / Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan; / consiros vei la passada folor, / e vei jausen lo joi qu'esper, denan. / Ara vos prec, per aquella valor / que vos guida al som de l'escalina, / sovenha vos a temps de ma dolor!" (Dante, La divina Commedia, Purgatorio XXVI, 140-147).

Okcitansce prědowachu tež duchowni tak mjenowaneje katharskeje cyrkwje, kotruž romska katolska cyrkej za kecarsku sektu měješe. W lěće 1208 rozsudźi so bamž Innocenc III. přećiwo katharam křižerjow posłać. Sćěhowaše dołha wójna, kotraž za wuslědk měješe, zo w połójcy 13. lětstotka okcitanske teritorije Francoska wobknježi. Kónc 15. lětstotka (w sewjernych kónčinach mjenowanych Creissent hižo w 13. lětstotku) započa so w Okcitanskej francošćina jako rěč politiskeje a kulturneje elity rozšěrować. To bě započatk diglosije w Okcitanskej. W 16. lětstotku buštej tu jenož francošćina a italšćina jako hamtskej rěči připóznatej. W kraju Bearn pak wužiwaše so okcitanšćina w oficialnych dokumentach hač do časa Francoskeje rewolucije. Njedźiwajo na politisku situaciju wjetšina wobydlerjow dale okcitansce rěčeše, wosebje ludoweje woršty, ale těž wyše klasy tutu rěč zdźěla nałožowachu. Okcitanska literatura dale kćěješe.

 Wurěkowanje okcitanšćiny 

 Wokale 
 a:
 -a-, a- a à wurěkuje so [a].
 -a na kóncu słowa, njeakcentowane wurěkuje so .
 á na kóncu słowa wurěkuje so .
 e:
 e abo é wurěkuje so [e].
 è wurěkuje so .
 i abo í wurěkuje so [i] abo [j].
 o
 o abo ó wurěkuje so [u] abo [w].
 ò wurěkuje so .
 u wurěkuje so [y] abo  w semiwokalnej poziciji, jelizo po wokalu njesćěhuje, [w].

 Konsonanty 
 b: [b]/
 c: [k]. [s] před "e" a "i". Dwójne cc wurěkuje so [ts].
 ch: 
 ç: [s]
 d: [d]/
 f: [f]
 g: [g]/ před "a", "o", "u".  před "e" a "i". Na kóncu słowa wurěkuje so [k], w někotrych słowach pak  . gu před "e" a "i" je [g]/.
 h: něme, w gaskonskej narěči [h].
 j: , [dz]
 k: [k]
 l: [l]. Dwójne ll wurěkuje so [ll].
 lh:  , na kóncu słowa [l].
 m: [m], na kóncu słowa [n]. Dwójne mm wurěkuje so [mm].
 n: [n]. Na kóncu słowa je něme. [m] před "p", "b" i "m".  před c/qu a g/gu.  před "f". nd a nt wurěkujetej so [n].
 nh: . Na kóncu słowa [n].
 p: [p]
 qu: [k] před "e" a "i", hewak [kw].
 r: [r] a . Na kóncu słowa je zwjetša něme. rn a rm wurěkujetej so .
 s: [s]. [z] mjez wokalemi. ss wurěkuje so [s].
 t: [t]. tg/tj wurěkuje so . tl je [ll]. tn je [nn]. tm je [mm]. tz je [ts].
 v: [b]/, w sewjernej a wuchodnej okcitanšćinje [v]. 
 w: [w], [b]/
 x: [ts], [s] před konsonantom.
 y: [i]/[j]
 z: [z], [s] na kóncu słowa.

 Zarys gramatiki okcitanšćiny 

Na sćěhowacych linkach podamy krótki, jara jednory zarys gramatiki načasneje okcitanšćiny na zakładźe lengadokskeje narěče.Gaston Bazalgues, L'occitan lèu-lèu e plan, Éditions - Disques OMNIVOX, Paris 1977

 Substantiw (wěcownik) 

Kaž we wjetšinje romaniskich rěčow (z wuwzaćom rumunšćiny a jej bliskich balkanskich romaniskich rěčow), ma tež okcitanski substantiw dwaj genusaj (maskulinum a femininum) a dwaj numerusaj (singular a plural). Plural substantiwow twori so z pomocu kóncowki –s, na př. paire – paires.

Před substantiwom zwjetša artikl steji, pak definitny, pak indefinitny.

Definitny artikl ma tute formy: 
 maskulinum
 singular: lo, na př. lo paire
 plural: los, na př. los paires
 femininum
 singular: la, na př. la maire
 plural: las, na př. las maires
W singularje před wokalemi definitny artikl so eliduje: l’amic (m.), l’amiga (f.).

Indefinitny artikl ma sćěhowace formy:
 maskulinum
 singular: un, na př. un paire
 plural: uns/unes (Indefinitny artikl wužiwa so w plurale jenož zrědka.)
 femininum
 singular: una, na př. una maire
 plural: unas

Na rozdźěl wot srjedźowěkeje okcitanšćiny načasna rěč njeznaje kategoriju pada, wona jenož prepozicije (předłóžki) wužiwa: lo paire, del (= de + lo) paire, al (= a + lo) paire, pel (= per + lo) paire; w plurale pak los paires, dels (= de + los) paires, als (= a + los) paires, pels (= per + los) paires.

 Adjektiw (kajkostnik) 

ma tež wosebite formy za maskulinum/femininum a za singular/plural:   
 maskulinum
 singular: escur
 plural:   escurs
 femininum
 singular: escura
 plural:   escuras

Stopnjowanje adjektiwow:
 Pozitiw:	escur
 Komparatiw:	mai escur
 Superlatiw:	lo mai escur
(Feminimum: escura, mai escura, la mai  escura; plural: maskulinum: escurs, mai escurs, los mai escurs, femininum: escuras, mai escuras, las mai escuras)

 Pronomen (naměstnik) 

 Personalne pronomeny (wosobowe naměstniki)

ieu	(ja)

tu	(ty)

el, ela	(wón, wona)

nosautres m., nosautras f. (my)

vosautres m., vosautras f. (wy)

eles, elas (woni, wone)

 Personalny pronomen jako subjekt a objektSubjektDirektny objektIndirektny objektieume (m’)me, a ieutute (t’)te, a tuel m.lo (l’)li, a elelala (l’)li, a elael n.oli, a el(refleksiwne)sese, a elnosautres, -asnosnos, a nosautres, -asvosautres, -asvosvos, a vosautres, -aseleslosli/lor, a eleselaslasli/lor, a elas(reflexiwne)sese, a se

 Posesiwne pronomeny (přiswojowace naměstniki)
 njeakcentowane

 Singular
mon, ma (mój, moja)

ton, ta (twój, twoja)

son, sa (jeho, jeje)

nòstre, nòstra (naš, naša)

vòstre, vòstra (waš, waša)

lor (jich)

 Plural
mos, mas (moji, moje)

tos, tas (twoji, twoje)

sos, sas (jeho, jeje)

nòstres, nòstras (naši, naše)

vòstres, vòstras (waši, waše)

lors (jich)


Přikłady: mon paire, ma filha, tos amics, vòstras amigas.

 akcentowane

 Singular
mieu; mieuna, miá (mój, moja)

tieu; tieuna, tiá (twój, twoja)

sieu; sieuna, siá (jeho, jeje)

nòstre, nòstra (naš, naša)

vòstre, vòstra (waš, waša)

lor (jich)

 Plural
mieus; mieunas, miás (moji, moje)

tieus; tieunas, tiás (twoji, twoje)

sieus; sieunas, siás (jeho, jeje)

nòstres, nòstras (naši, naše)

vòstres, vòstras (waši, waše)

lors (jich)

Přikłady: Lo mieu fraire. (Mój bratr.) Gojat mieu! (Mój hólče!) Aquò’s mieu. (To je moje.)

 Demonstratiwne pronomeny (pokazowace naměstniki)
 bliska wěc abo wosoba

 maskulinum
 singular: aiceste/aqueste
 plural: aicestes/aquestes

 femininum
 singular: aicesta/aquesta
 plural: aicestas/aquestas

 neutrum
 singular/plural: eiçò/aiçò

 daloka wěc abo wosoba

 maskulinum
 singular: aquel
 plural: aqueles

 femininum
 singular: aquela
 plural: aquelas

 neutrum
 singular/plural: aquò (aco)/ailò

 Numeral (ličbnik) 

 Kardinalne numerale (zakładne ličbniki)1 un, una11 onze21 vint-e-un2 dos, doas12 dotze30 trenta3 tres13 tretze40 quaranta4 quatre14 catòrze50 cinquanta5 cinc15 quinze60 seissanta6 sièis16 setze70 setanta7 sèt17 dètz-e-sèt80 quatre-vints, ochanta, ueitanta8 uèch, uèit18 dètz-e-uèch90 nonanta9 nòu19 dètz-e-nòu100 cent10 dètz20 vint1000 mila, mil

 Ordinalne numerale (rjadowe ličbniki)
1. primièr, primièra

2. segond, a

3. tèrç, a (tresen, a)

4. quart, a (quatren, a)

5. quint, a (cinquen, a)

6. seisen, a

7. seten, a

8. ochen, a (oiten, a)

9. noven, a

10. desen, a

11. onzen, a

12. dotzen, a  

13. tretzen, a

14. catòrzen, a

15. quinzen, a

16. setzen, a

17. dètz-e-seten, a

18. dètz-e-ochen, a (dètz-e-oiten, a)

19. dètz-e-noven, a

20. vinten, a

100. centen, a

1000. milen, a

 Werb (słowjeso) 

Okcitanske werby dźěla so do třoch konjugacijow,  werby 1. konjugacije maja w infinitiwje kóncowku –ar, werby 2. konjugacije kóncowku –ir a werby 3. konjugacije kóncowku –re, -er abo –e. Okcitanski werb ma štyri modusy (indikatiw, imperatiw, kondicional a konjunktiw) a wósom tempusow (prezens, passé composé/zestajeny preteritum, imperfekt, pluskwamperfekt, passé simple/jednory perfekt, passé antérieur, futur a futur antérieur).

Negacija twori so z pomocu pas: Parli pas occitan. (Njerěču okcitansce.)

 Konjugacija werba cantar - indikatiw prezens passé composéimperfektpluskwamperfektcantiai cantatcantaviaviá(i) cantatcantasas cantatcantavesaviás cantatcantaa cantatcantavaaviá cantatcantamavèm cantatcantàvemaviàm cantatcantatzavètz cantatcantàvetzaviàtz cantatcantanan cantatcantavanavián cantatpassé simple passé antérieurfuturfutur antérieurcantèriaguèri cantatcantaraiaurai cantatcantèresaguères cantatcantaràsauràs cantatcantètaguèt cantatcantaràaurà cantatcantèremaguèrem cantatcantaremaurem cantatcantèretzaguèretz cantatcantaretzauretz cantatcantèronaguèron cantatcantarànauràn cantat


 Konjugacija werba cantar - imperatiwafirmatiwny canta, cantem, cantatznegatiwny cantes pas, cantem pas, cantetz pas

 Konjugacija werba cantar - kondicional prezens preteritumcantariá(i)auriá(i) cantatcantariásauriás cantatcantariáauriá cantatcantariàmauriàm cantatcantariàtzauriàtz cantatcantariánaurián cantat

 Konjugacija werba cantar - konjunktiw prezens perfektimperfektpluskwamperfektcanteaja cantatcantèssiaguèssi cantatcantesajas cantatcantèssesaguèsses cantatcanteaja cantatcantèsseaguèsse cantatcantemajam cantatcantèssemaguèssem cantatcantetzavjatz cantatcantèssetzaguèssetz cantatcantenajan cantatcantèssonaguèsson cantat

 Particip werba cantar  prezens preteritumwerbalny adjektiwcantant cantat, cantada, cantats, cantadascantador, cantadoira

 Infinitiw werba cantar  prezens preteritumcantar aver cantat

Kaž druhe romaniske rěče tež okcitanšćina ma wjele njeregularnych werbow. Njeregularne su napřikład werby aver (měć), èstre/èsser (być), far/faire (činić) a dr.

 Přirunanje konjugacijow w někotrych romaniskich rěčach a we łaćonšćinje (indikatiw prezensa werba cantar) okcitanšćina katalanšćinašpanišćinafrancošćinałaćonšćinacanticantocantoje chantecantocantascantescantastu chantescantascantacantacantail (elle) chantecantatcantamcantemcantamosnous chantonscantamuscantatzcanteucantáisvous chantezcantatiscantancantencantanils (elles) chantentcantant

 Kodifikacija a prawopis 

(Dalše wobdźěłanje sćěhuje!) 

 Okcitanske narěče 

Rěčespytnik Pierre Bec (okcitansce Pèire Bèc) dźěli ocitanske narěče takle:Pierre BEC, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, Paris, Picard 1973
 gaskonska skupina, hdźež jenička narěč słuša
 gaskonska narěč (gascon), wobsahujo tež aranés, kiž rěči so we Val 'Aran
 sewjerookcitanska skupina
 lemosinska narěč (lemosin)
 auvernhatska narěč (auvernhat)
 vivaroalpenska narěč (vivaroalpenc)
 južnookcitanska skupina
 prowensalska narěč, (provençal, regionalnje wurěkowane provençau; k njej tež narěč z wokoliny města Nice słuša, niçard)
 lengadokska narěč (lengadocian)
 (katalanšćina, kotraž bě so wot okcitanšćiny wotdźěliła)

Samsny wědomostnik pak hišće nadnarěčne (supradialektalne) dźělenje okcitanskich narěčow namjetuje:Pierre BEC, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, Paris, Picard 1973
 Skupina auvergnatsko-srjedźomórska
 lemosinska narěč (lemosin)
 auvernhatska narěč (auvernhat)
 vivaroalpenska narěč (vivaroalpenc)
 prowensalska narěč (provençal, regionalnje wurěkowane provençau, wobsahujo narěč niçard)
 Srjedźookcitanska skupina
 lengadokska narěč (lengadocian), z wuwzaćom južneje lengadošćiny
 Skupina aquitanopirenejska
 južnolengadokska narěč (lengadocian meridional)
 gaskonšćina (gascon)
 (katalanšćina, kotraž bě so wot okcitanšćiny wotdźěliła)

Wot prowensalskeje narěče bě so šuaditšćina wotdźěliła.


PŘIRUNANJE SAMSNEHO TEKSTA W NĚKOTRYCH OKCITANSKICH NARĚČACHPierre Bec, La Langue occitane, Que sais-je?, 1059, Paris, PUF 1973

Lengadokska narěč

Un òme aviá pas que dos dròlles. Lo plus jove diguèt a son paire: “Es ora pèr ièu de me governar sol e d’aver d’argent; me cal poder partir e véser de païs. Despartissètz lo vòstre ben e donatz-me çò que devi aver.” – “O mon filh”, diguèt lo paire, “coma voldràs tu, “siás un marrit e seràs castigat.” Apuèi dubriguèt una tireta, despartiguèt lo sieu ben e ne faguèt doas parts.

Prowensalska narěč

Un òme aviá rèn que dos fius. Lo plus joine diguèt a son paire: “Es tèmps que fuga mon mèstre e qu’aga de sòus; fau que posca me’n anar e que vega de païs. Partatjatz vostre bèn e donatz-me çò que deve aver.” – “O mon fiu”, faguèt lo paire, “coma voudràs; siás un marrit e seràs punit.” E puèi dubriguèt un tirador, partatgèt son bèn e ne faguèt doas parts.

Gaskonska narěč

Un òme n’avèva pas que dus hilhs. Lo mès joen digoc a son pair: “Qu’ei temps que sia mon mèste e qu’aja argent; que cau que posca me’n anar e que veja païs. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que devi aver.” – “Que òc, mon hilh”, digoc lo pair, “coma  volhas; qu’és un maishant e que seràs punit.” Lavetz draubiscoc un tirador, que partatgèc son ben e que’n hascoc duas porcions.

 Žórła 

 Wotkazy 
 Lo Tresaur dau Felibritge Najwuznamniši słownik prowensalskeje narěče okcitanšćiny, awtor F. Mistral 
 Lexilogos Una colleccion interessanta de ligams, mas la concepcion de l'occitan i es pas totjorn fisabla.
 Occitanet
 Lingüistica Occitana Revista electronica de lingüistica occitana
 Conselh de la Lenga Occitana Preconizacions dins la nòrma classica de l'occitan
 Marraire (l'occitan en Velai e al nòrd de Vivarés)
 Associacion Internacionala d'Estudis Occitans
 Institut Occitan (Pau)
 Bibliografia electronica dels trobadors
 Parlar Occitan Grop de discussion EN occitan
 La Lenga Occitana Grop de discussion SUS l'occitan
 Lista Òc Grop de discussion (non moderat) 
 Exercicis en lenga occitana
 Ressorsas pedagogicas per l'occitan
 Cièl d'Òc Banca de tèxtes numerizats
 Diccionari de l'occitan medieval
 Lexic de l'occitan medieval
 Thesaurus Occitan Basa de donadas dialectologicas multimèdia
 Òc per l'occitan Annuari de las entrepresas e organismes amb lo certificat "òc per l'occitan"
 Ostal d'Occitània de Tolosa l'Ostal de las associacions occitanas de Tolosa
 Pàgina Principal de La Calandreta (en occità)
 Trésor de la langue d'oc, digitalna knihownja okcitanskich tekstow

Telewiza w okcitanšćinje online
 Calandreta-TV wusyłanje za okcitanskich šulerjow
 Diari de Barcelona powěsće w aranskej okcitanšćinje z Barcelony
 TV FRANCE 3 regionalne wusyłanje francoskeje telewizy w lengadokskej okcitanšćinje, powěsće a aktuality (archiw)
 Òc tele wusyła wot 18.30 do 22.30 (najlěpje Internet Explorer nałožować)

Rozhłós w okcitanšćinje 
 Ràdio País Sćelak, kotryž wosebje okcitansce wusyła (stream online)
 Webowe strony Ràdio País (francosce a okcitansce - w gaskonskej narěči)
 Radio Occitania Sćelak, kotryž wjele okcitansce wusyła (stream online)
 Webowe strony Radio Occitania
 Ràdio Gasconha Okcitanski sćelak, kotryž wusyła w gaskonskej narěči (stream online)
 Webowe strony Ràdio Gasconha
 Lisćina sćelakow, kotrež wusyłaja okcitansce

Kategorija:Zapadoromaniske rěče