Južnosamiska rěč

Južnosamišćina (južnosamisce åarjelsaemien gïele) je rěč samiskeje hałuzy finougriskich rěčow. Zhromadnje z sewjerosamišćinu, Pite-samišćinu a Lule-samišćinu wona słuša k zapadnej kupku samiskich rěčow.

Rěčny teritorij južnosamišćiny leži předewšěm w Norwegskej, w prowincy Nord-Trøndelag, zdźěla tež w šwedskich prowincach Jämtland a Västerbotten. W norwegskej gmejnje Snåsa (Snåase), hdźež tu rěči něhdźe 5% wobydlerstwa, je južnosamišćina z lěta 2008 druha hamtska rěč.

Južnosamiska rěč ma jenož mało rěčnikow, jich cyłkowna ličba njeje wjetši hač 600 ludźi. Rěč je tohodla sylnje wohrožena. Ličba rěčnikow je tola w zańdźenych lětach tróšku přiběrała. W lěće 2010 mějachu po statistice 18 šulerjow zakładneje šule južnosamišćinu jako prěnju rěč.Statistisk sentralbyrå: Elever med samisk som 1. og 2. språk. Grunnskolen per 1. oktober.

 Alfabet a wurjekowanje 

W južnosamišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami ï, å, æ a ø. W Šwedskej wužiwa so město æ a ø pismiki ä a ö.

Južnosamiski prawopis bu nasćinjeny na zakładźe prawopisow skandinawiskich rěčow, čehoždla rozdźěl wot sewjerosamišćiny je so tež optisce hišće powjetšił, přir. sewjerosamisce čáhci [] : južnosamisce tjaetsie [] ‘woda’ abo sewjerosamisce boahtit [] : južnosamisce båetedh [] ‘přińć'.  

 Wokale 

+ Wokalne fonemy južnosamišćiny prědnje wokale srědnje wokale zadnje wokale ilabialny labialny ilabialny labialny ilabialny labialny wysoki i [] y [] ï [] u [] o [] srědźowysoki ee [] øø [] åå [] srědźoniski e [], ee [] å [] niski æ [], ae [] a [] aa []

W njepřizwukowanych złóžkach wurěkuje so e jako redukowany wokal [], na př. maaneste [] ‘wot dźěsća’. Tón wokal móže často tež dospołnje wotpadnyć, na př. gïetese [] abo [] ‘w ruce’.

Nimo jednorych wokalow ma sewjerosamišćina hišće diftongy ea [], ie [], ïe [], oe [], ua [], ue [], yø [], åa [], åe [].

 Konsonanty 

+ Konsonantiske fonemy južnosamišćiny   bilabialne labiodentalne alweolarne palatalne welarne glotalne plosiwy p [], b []   t [], d []   k [], g []   nasale m []   n [] nj [] ng []   wibranty     r []       frikatiwy v [] f [] s [] sj []   h [] aproksimanty       j []     laterale   l []   lj []     afrikaty     ts [] tj []    

Wšě konsonanty móža wustupić tež jako dołhe, na př. manne ‘ja’, orre ‘nowy’, voessjedh ‘warić’ abo mænngan ‘pozdźišo’, ale jenož mjezy prěnim a druhim złóžku.

Před wokalemi ï [], æ [] a diftongami ie [], ïe [], ea [] a yø [] konsonanty k a g so palatalizěruja.

W cuzych słowach wustupuja hišće aspirěrowane konsonanty [], [] a []: pryøvedh ‘probować’, tååge ‘ćah’, kaamraate ‘towarš’.

 Stopnjowa změna 

Na rozdźěl wot druhich samiskich a baltofinskich rěčow (nimo wepsišćiny), južnosamišćina nima stopnjowu změnu. Rěčespytnicy hišće njejsu wěsći, hač je južnosamišćina stopnjowu změnu w běhu časa zhubiła abo hač ta njeje tu ženje wutworiła.

 Přezwuk 

Typiska wosebitosć južnosamiskeje rěče je přezwuk wokalow. Při tym změni so wokal prěnjeje złóžki pod wliwom wokala druheje złóžki. Přezwuka dla eksistuja w južnosamiskej rěči tež prědnje wokale jako [] a [], kotrež druhe samiske rěče njeznaja. Dokelž dźensniše e je nastate z prěnjotneho *ə kaž tež z prěnjotneho *i abo *u, móže e zawinić wšelake přezwuki:

 Prěnjotny zwuk prěnjeje złóžki  Zwuk druheje złóžki   + e/i (< *ə) + a + o/oe + e (<*u) + ie + e/i (<*i) i ï æ æ y i i a a a a o e i o o å å o u u ie ïe ea ea yø ie ee aa aa aa aa åå ae ee (ææ) åa åa åa åa åå åe øø oe oe ua åa åå ue øø

 Gramatika 

 Substantiwy 

Južnosamišćina ma dwaj numerusaj (singular a plural) a wosom padow: nominatiw, akuzatiw, genitiw, ilatiw, inesiw, elatiw, komitatiw a esiw. Esiw ma jenož jednu formu za singular a plural.

    singular  plural  singular  plural nominatiw  gåetie  gåetieh  maana  maanah akuzatiw  gåetiem  gøøtide  maanam  maanide genitiw  gåetien  gøøti  maanan  maanaj ilatiw  gåatan  gøøtide  maanese  maanide inesiw  gåetesne  gøøtine  maanesne  maanine elatiw  gåeteste  gøøtijste  maaneste  maanijste komitatiw  gøøtine  gøøtigujmie  maanine  maanajgujmie esiw  gøøtine  maanine    ‘dom’  ‘dźěćo’

Kaž tež druhe samiske rěče, ma južnosamišćnina posesiwowe sufiksy. W dźěnsnišnjej rěči te ale so wužiwaja jenož pola woznamjenjow přiwuznistwa, na př. tjædtjeme ‘mója mać’, tjædtjene ‘mojeje maćerje’, tjædtjanadth ‘z twojej maćerju’.

 Adjektiwy 

Adjektiwy ma w južnosamišćinje dwě zakładnej formje – atributiwnu a predikatiwnu, kiž ale so husto njerozeznawaja. Zwjetša adjektiwy so njedeklinuja, jeničke wuwzaće je, hdyž te funguja kaž substantiw, na př. Kaarreh leah noere ‘Mužojo su młodźi’, noere kaarreh ‘młodźi mužojo’, ale dah noerh ‘te młodźi’.

 Werby 

Južnosamiski werb ma tři numerusy, tři wosoby, štyri časy a štyri modusy. Na rozdźěl wot substantiwow a adjektiwow maja werby w južnosamišćinje tež formy duala.

+ Konjugacija werbow w prezensu    ‘přińć’  ‘slědować’  ‘być’1. sg. (manne)   båatam  dåeredem  leam2. sg. (datne)  båatah  dåeredh  leah3. sg. (satne)  båata  dåerede  lea1. du. (månnoeh)  båetien  dåeriedien  lean2. du. (dåtnoeh)  båeteden  dåeriedidien  lidien3. du. (såtnoeh)  båetiejægan  dåeriedægan  lægan1. pl. (mijjieh)  båetebe  dåeriedibie  libie2. pl. (dijjieh)  båetede  dåeriedidie  lidie3. pl. (sijjieh)  båetieh  dåeriedieh  leah

Za negaciju werbow wužiwa so wosebity negacijowy werb. W prezensu sćěhuje negacijowemu werbej forma z kóncowku -h, na př. båatam ‘ja přińdu’, im båetieh ‘ja njepřińdu’.

Zestajane formy eksistuja za perfekt a pluskwamperfekt (Leam tjaaleme ‘Sym pisał’) a za progresiw (Leam tjaelieminie ‘Ja pisam’, posłownje „ja sym pisacy“).

 Syntaks 

Normalny słowoslěd w južnosamišćinje je subjekt – objekt – werb, na př. Dam baakoem im åajaldehtieh ‘To słowo ja njezabudu’.


 Stawizny 

Prěni přełožk Biblije do južnosamisčiny wuńdźe 1811. 1957 wuńdźe čitanka za dorosćenych („Sámien lukkeme-gärjá“) a 1993 prěnja čitanka za šulerjow („Lohkede Saemien“).

Z lěta 1997 wuńdźe raz w kwartalu cyrkwinski časopis Daerpies Dierie z nastawkami južnosamisce, norwegsce a šwedsce.

Radijowe programy wusyła norwegski statni sćelak NRK dwójce w tydźenju za 15 minutow, te wospjetuje šwedski SR na slědowacym dnju.

Z lěta 1968 eksistuje w gmejnje Snåsa samiska šula (Åarjelsaemien skuvle), hdźež samišćina bu wučina njajprjedy pak jenož  jako šulny předmjet. Ze spočatka 90ych lět so wuči južnosamišćina tež jako maćeršćina.

Prěnje rěčespytne wopisanje wozjewi norwegski slědźer Knut Bergsland w lěće 1946 (Røros-lappisk grammatikk). Bergsland bě tež w rozsudnej měrje zamołwity za dalše wuwiće južnosamišćiny k spisownej rěči. Najwjetši słownik južnosamiskeje rěče – Südlappisches Wörterbuch (3 zwjaski) šwedskeho rěčespytnika Gustav Hasselbrink – wuńdźe w lětach 1981–1985. Słownikaj za dźensnišu spisownu rěč wuńdźeštej w Norwegskej 1993Knut Bergsland, Lajla Mattsson Magga: Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja = Sydsamisk-norsk ordbok. Oslo, Idut 1993. a w Šwedskej 2007Per-Martin Israelsson, Sakka Nejne: Svensk-sydsamisk, sydsamisk-svensk ordbok och ortnamn = Daaroen-åarjelsaemien, åarjelsaemien-daaroen baakoegärja jih sijjienommh. Kiruna, Saemiedigkie 2007..

 Wotkazy 

 risten.no – Južnosamiska gramatika 
 Giellatekno – Internetowe słowniki, gramatiki a druhe materiale
 Åarjelh Faaroe – južnosamiske wusyłanja norwegskeho staneho sćelaka NRK
 Åarjelsaemien – wusyłanja šwedskeho radija

 Nóžki 

 Žórła 









Kategorija:Samiske rěče