Tokpisinšćina

Tokpisinšćina (swójske mjeno Tok Pisin) je kreolska rěč w Papuwa-Nowej Gineji. Wot lěta 1975 wona je jedna z třoch narodnych rěčow w Papuwa-Nowej Gineji. Dwě dalšej stej jendźelšćina a hirimotuwa rěč. 

Nimo toho je druhim kreolskim rěčam podobna, kaž na př. Bislamje na Vanuatu, Pijinje na Salomonach a Torres Creole na Torres Strait (Awstralska), kotrež su z melaneziskeho pidźina nastali.

 Mjeno rěče 
Słowo Tok-Pisin pochadźa wot tok a pisin. Při tym tok pochadźa z jendźelskeho talk, woznamjenjace "rozmołwa", ale tež "słowo", zdźělenka" a "rěč". Pisin woznamjenja "pidźin" a originalnje pochadźa wot jendźelskeho business. Na rozdźěl wot sugestije mjena Tok-Pisin njeje pidźin, ale kreolska rěč.

Prjedy rěč měješe druhe mjena, a to Melanesiski Pidźin (jendźelsce Melanesian Pidgin), Neo-Melanesišćina (jendźelsce Neo-Melanesian), Pidźinowa jendźelšćina (jendźelsce Pidgin English) a 'Tok Boi'. Ale nětko 'Tok Pisin' je akceptowane mjeno rěče.

 Oficialnosć a přiwuzne rěče 
Wona je jedna z oficialnych rěčow Papuwa-Noweje Gineje, z jendźelšćinu a hirimotuwej rěču), a najčasćišo rěčana rěč w městnje. Wužiwaja ju w medijach a knježenju Papuwa-Noweje Gineje, hačrunjež mjeńše hač jendźelšćinu. Někotre bazowe šule wuwučuja w Tokpisinšćinje.

Njewužiwaj bislamšćinu jako mjeno za tokpisinšćinu. Wonej stej dwě rozdźělnej rěči, kotrejž pak stej blisko přiwuznej.

 Powšitkowne 
Rěč słuži předewšěm komunikaciji mjez přisłušnikami rozdźělnych rěčnych zhromadźenstwow, ma pak - hinak hač najwjetše Pidgin-rěče - tež so powyšowacu ličbu maćernorěčnych rěčnikow.

85% słowoskłada bazuje na jendźelskej rěči, mjeztym zbytk wobsteji z melaneziskich słowow, ale samo słowa z němčiny eksistuja. Rěč ma wjele narěčow, kaž na př. sylnišo wot jendźelšćiny wowliwowany Waigani-Pidgin wokoło Port Moresby. Tokpisinšćina so je z pidźinoweje rěče wuwiła, při tym tute wuwiće hišće traje, dokelž maćernorěčnicy wot wšěch rěčnikow hišće su mjeńšina. Ale tuta skupina jara rosće, při čimž wjele rěčow z jenož małkimi ličbami rěčnikow wotemrěwaja.

Přikłady:

 apinun "popołdnjo; wječor; dobre popołdnjo"
 misis "běła žona; mandźelska"
 sik "chory; chorosć; chory być"
 haus sik "chorownja"
 gude "dobry dźeń"
 kaikai "jědź; jěsć"
 bulut, blut "krej" (z němskeho Blut)
 tenkyu "dźakuju so"

 Fonetika 
Fonetika tokpisinšćiny je jednoriša hač ta jendźelšćiny. Eksistuje jenož 16 konsonantow a 5 wokalow.

 Konsonanty 

LabialKoronalPalatalWelarGlotal Kluzil////// Frikatiwne////// Nazal////// Lateral// Aproksimant// // Wibrant // 

 Hdźež so dwaj symbolaj jewitaj, lěwy reprezentuje njespěwny konsonant.
 //, //, a // móžeja pak dentalne pak alweolarne konsonanty być, mjeztym // je jenož alweolarny.
 //, //, a // móžeja w někotrych narěčach přenazalne być: //, // a //.
 // su wot staršich rěčnikow bilabialnje wurjekowane: //, ale // so často wot // njerozeznawa.
 W najwjetšich narěčach tokpisinšćiny, // je podótk (jendźelsce tap) abo klepk (jendźelsce flap).

 Wjace jendźelsce 
We wurjekowanju, kotrež je wjace podobne jendźelšćinje, eksistuja dalše fonemy, a to předewšěm: //, //, //, //, //, // a //.
 Fonem Přikład Přikład z přidatym fonemom Woznam // vilis, viles   vilidj wjes //, f pis  fish ryba f lip  lif łopjeno // klos  kloudhz drasta // tisim  tichim wučić // senis  cheinj změna; změnić

 Wokale 

Tok Pisin ma pjeć wokalow, kotrež su wokalam w španišćinje, japanšćinje a dalšim pjećwokalnym rěčam podobne:
 prědni centralny zadni Zawrjeny //  // Srjedźny //  // Wotewrjeny  //

Nimo toho eksistuja tři diftongi, a to ai, au a oi.
kaikai "jědź; jěsć"
haus "dom, hěta"
boi "słužownik; hólc"

 Wosebitosće přirunane z jendźelšćinu 
Na kóncach słowow njejsu spěwne konsonanty, tak zo z konsonantow b/v, d, g, dź/dz nastanu konsonanty p, t, k, s. Jenož słowo god so zda być wuwzaće, ale so wurjekuje z kónčnym t.
 tokpisinšćina etymon woznam bak, bek  bag zak bet  bed bilip  believe wěrić bis  beads našijnik; parle bris  bridge móst hait  hide potajny jas  judge wusud rot  road kurs; šćežka

Konsonantowe sćěhi na kóncach słowow so tež zhubja. Tu stej dwě warianće móžnej: 
wotpadnjenje 
zasunjenje wokala.
 tokpisinšćina etymon woznam akis  axe sekera amaun  amount danis  dance reja das  dust proch gip  Gift jěd sikis  six šěsć

 Gramatika 
Kaž druhe kreolske rěče tokpisinšćina ma relatiwnje jednoru gramatiku. Njeeksistuje konjugacija ani deklinacija. 

 Werby 
W tokpisinšćinje eksistuja tři werbowe klasy.
 Werby ze sufiksom (-im, z jendźelskeho him), kotryž su transitiwne, kaž na př. giv "dać", givim "(što/koho) dać".
 Ale někotre werby móžeja bjez sufiksa transitiwne być, kaž na př. gat "měć", kaikai "jěsć" (Werb kaikaim ma druhi woznam, a to "kusać, kusnyć").
 Wjele werbow přeco dyrbi kóncowku -im wužiwać, kaž na př. abusim "měšeć", ainim "žehlić", askim "prašeć so; prašenje", baim "kupić", bihainim "sćěhować, slědować", harim "słyšeć", larim "dowolić; dopušćić".
 Někotre werby móžeja z kóncowku ale tež bjez kóncowki transitiwne być, kaž na př. bilip, bilipim "wěrić", dring, dringim "pić", lain, lainim "wuknyć". Formy bjez kóncowki -im žada prepoziciju long.
 Někotre werby su z kóncowku -im transitiwne, ale bjez kóncowki su njetransitiwne, kaž na př. boil "warić so", boilim "warić"; op, opim "wočinić", pait, paitim "bić".
 Werby w pochadnej formje, tuž bjez -im, kotrež su njetransitiwne.
 Někotre werby jenož bjez kóncowki wustupuja, kaž na př. beten "modlić so", dai "mrěć", go "hić", kam "přińć", krai "rjejić", ran "běžeć" (Transitiwny werb ranim ma druhi woznam, a to "honić").
 Wjele werbow móže tež z kóncowku -im wustupować a su potom transitiwne, kaž na př. bruk "łamać so", brukim "łamać"; hait "chować so", haitim "chować".
 Pomocne werby.

Při někotrych werbach njetransitiwna forma złóžku podwoja, mjeztym zo so tute podwojenje při wotwodźenej formje na -im njestawa. Na př.
 lukluk "kukać, hladać"; lukim "widźeć",
 toktok "rěčeć z někim"; tokim "powědać koho wo čim".

Wjele werbowych zdónkow hodźi so ze sufiksom abo bjez sufiksa wužiwać.
 Njetransitiwny Přełožk Transitiwny Přełožk Mi save rait.Mi inap rait. Móžu pisać. Mi save raitim pas.Mi inap raitim pas. Móžu list pisać. Em i rit. Wón/Wona čita. Em i ritim buk. Wón/Wona knihu čita. Wara i boil pinis. Woda so je wariła. Meri i boilim wara pinis. Žona je wodu wariła. Mi lukluk. (Ja) hladam. Mi lukim yu. // Mi lukim bikpela man. Widźu će. // Widźu wulkeho muža. Mi giv. Dam. Mi givim kaikai long meri. Dam žonje jědź. Mi kat. Rězam. Mi katim prut. Rězam płód.

Wjele werbow ma jenož transitiwnu formu z kóncowku -im.
 Transitiwny Přełožk Komentar askim prašeć so; prašenje Tež substantiw móže być. kisim brać, wzać; dóstać pilim čuć; dótkać so putim połožić, klasć salim předać // słać, pósłać, posyłać Za přełožk słać so alternatiwnje warianta salim i go wužiwa. yusim wužiwać

Někotre transitiwne werby na -im bazuja na druhich słownych družinach, kaž na př. substantiw, adwerb, adjektiw.
 Słowne družina Baza forma Přełožk Transitiwny werb Přełožk adwerb bek wróćo bekim mytować; narunać, narunować;wróćić, wróćeć adwerb bihain po (+ lokatiw) bihainim slědować; napodobnjeć  substantiw bilip wěra bilipim wěrić substantiw brum mjetawka brumim čisćić, rjedźić   adjektiw daun hłuboki daunim pobić, dobyć; dele pušćić/pušćeć substantiw kom česak komim česać substantiw kot sudnistwo, sud; wusud kotim wobskoržeć; so hóršić; zasudźeć substantiw lait swětło laitim zapalić   substantiw win dych, wodych; powětr; wětr  winim wěć, duć substantiw win dobyće winim pobić, dobyć; přetrjechić 

Druhdy zmóžnja kóncowka -im mjez słowami rozeznawać, kotrež bychu hewak homonymy byli.
 Słowne družina Forma bjez sufiksa Přełožk Transitiwny werb Přełožk substantiw het hłowa; hłowny hetim hidźić; zacpěwać // hłójčkować adjektiw holi swjaty holim dźeržeć  substantiw kari // kar curry // awto karim wutrać; porodźić, porodźeć;njesć, nosyć adjektiw kol, kolpela zymny kolim wołać

 Partikla (časćica) i 
Po pronomeny za 3. wosobu w singularje, wšě wosoby w pluralu a po substantiwje jako subjekt dyrbi partikla i stać. W prěnjej a druhej wosobje singulara so nihdy njewužiwa. W jendźelšćinje so predicate marker mjenuje.

Po slědowacych słowach so partikla i móže wuwostajeć: mipela, yupela, ken, laik. Partikla před partiklu no steji, kotraž markěruje negaciju.

Druhdy so partikla i jako formu werba "być" přełožić.
 Bjez partikle i Přełožk Z partiklu i Přełožk Pozitiwne sady Mi kam. // Yu kam. Přińdu. // Přińdźeš. Em i kam. Wón/Wona přińdźe. Mi kaikai. // Yu kaikai. (Ja) jěm. // (Ty) jěš. Ol i kaikai. Woni/Wone jědźa. Mi wok. // Yu wok. (Ja) dźěłam. // (Ty) dźěłaš. Tom i wok. Tom dźěła. Mipela go. // Yupela go. Dźemy. // Dźeće. Mipela i go. // Yupela i go. Dźemy. // Dźeće. Sip i longpela. Łódź je dołha. Negatiwne sady Mi no kam. // Yu no kam. Njepřińdu. // Njepřińdźeš. Em i no kam. Wón/Wona njepřińdźe. Mi no kaikai. // Yu no kaikai. (Ja) njejěm. // (Ty) njejěš. Ol i no kaikai. Woni/Wone njejědźa. Mi no wok. // Yu no wok. (Ja) njedźěłam. // (Ty) njedźěłaš. Tom i no wok. Tom njedźěła. Mipela no go. // Yupela no go. Njeńdźemy. // Njeńdźeće. Mipela i no go. // Yupela i no go. Njeńdźemy. // Njeńdźeće. Sip i no longpela. Łódź njeje dołha.

 Partikle za časy 
Dokelž konjugacija faluje, za časy so partikle wužiwaja. Pozicija partikle i wotwisuje wot wužiwaneje partikle za čas. Steji tuž před bin, ale po bai.
 Čas Partikla Přikład Přełožk preteritum bin Mi bin go. (Ja) dźěch. Em i bin slip. Wón/Wona spaše. perfekt pinis Mi go pinis. (Ja) sym šoł/šła. Ol i slip pinis. Woni/Wone su spali. futur bai Mi bai go. (Ja) póńdu. Man bai i wok tumora. Muž budźe jutře dźěłać.

Bai (abo dołha warianta baimbai) často samo steji před subjektom, kaž na př.
 Bai mi save. "(Ja) budu wědźeć."
 Baimbai em i kaikai kek. "Wón/wona budźe tykanc jěsć."

 Přeběhowa forma 
Za přeběhowu formu prezensa su štyri móžnosće:Mihalic, strona 29
 z postponowanym słowom i stap.
 Pikinini i kaikai i stap. "Dźěćo runje jě."
 z doprědka stajenym słowom stap.
 Mi stap kaikai kek. "Runje jěm tykanc."
 Pikinini i stap kaikai kiau. "Dźěćo runje jě jejko."
 ze sćěhowacym nau. 
 Papa i slip nau. "Nan nětko spi."
 z doprědka stajenym wok long
 Mi wok long drilim hul bilong skru i go insait bihain. "Toču runje dźěru za šrub zasadźeny po tym." 

Samo je móžno kombinacija, kaž na př. z i stap a nau.
 Jon i wok i stap nau. "Jon runje dźěła." (Tu stap sćěhuje hłownemu werbej.)

Postponowane i stap so móže z wurazom zańdźenosće kombinować. 
 Asde pikinini i rait i stap. "Wčera je dźěćo pisał."
 Mi bin slip i stap. "Sym runje spał."

 Modalne werby 
Tokpisinšćina ma někotre modalne werby.
 Werb Woznam Etymologija Přikład Přełožk laikMihalic, pagxo 33  rady činić  like Man i laik wok. Muž rady dźěła. saveMihalic, paĝo 32   zwučenosć   saber Wokboi i save wok long fonde. Dźěłaćer dźěła na štwórtkach. ken směć  can  Meri i ken wok. Žona smě dźěłać. mas dyrbjeć  must Emi i mas wok. Wón/Wona dyrbi dźěłać. inap1Mihalic, paĝo 34  móc  enough  Jon inap wok. Jon móže dźěłać.
1 Steji snadź fonologiskeje formy dla (i + inap > inap) bjez partikle i. Ale při negaciji so partikla i wužiwa.

 Kopula 
Eksistuja tři móžnosće werb być do tokpisinšćiny přełožić.
Hdy by so měł substantiw bliže postajić, so partikla i wužiwa. Na př. Ol pik i enimal. "Swinje su zwěrjata."
Jeli wo wokomikny staw dźe, to so słowo stap wužiwa. Na př. Mi stap we? "Hdźe sym?", Yu stap long haus. "Sy w domje.", Mi stap gut. "Wjedu derje."
Jeli wo přitomnosć abo eksistencu wot něčeho dźe (němsce da ist; es gibt), to so werb gat wužiwa. Na př. I gat wanpela pukpuk long riva. "Eksistuje krokodil w rěce."

 Adwerbowe sufiksy 
Někotre werbowe afiksy so móža wužiwać, zo by dalše werby tworić.Mihalic, strona 22
 an ( on), na př. goan "pokročić; dale hić"
 ap ( up), na př. kamap "přińć; schadźeć (słónco); započeć; so jewić; rosć"; goap "lězć, łazyć"
 aut ( out), na př. kamaut "won přińć"
 daun ( down), na př. sindaun "sedźeć; wostać; bydlić; tudy/tam być"
 awe, ewe, owe ( away), na př. tekewe "preč wzać; wotstronić"; ranawe, ranowe, ronowe "ćěkać, ćeknyć; preč běžeć, preč běhać, wuběhnyć"

Někotre werby ze sufiksom -ap, -aut abo -ewe móžeja tež -im wobsahować.Mihalic, strona 24

Někotre werby wobsahuja dwójce sufiks -im.
 litimapim ( to lift) "zběhać, zběhnyć"
 pulimapim "leć"

Wjetšina werbow z tajkim sufiksom jenož jónu kóncowku -im wužiwa.
 bagarapim "ničić, kóncować"
 goapim "lězć, łazyć"
 pulapim "pjelnić"

 Pronomeny 
Wosobowe pronomeny 
Tokpisinšćina ma tři wosoby, kotrež genusy njerozeznaja.

Gramatiska wosebitosć tokpisinšćiny stej dwě formje při wosobowym pronomenje 1. wosoby w dualu a pluralu, a to ekskluziwna a inkluziwna forma. 
 ekskluziwna forma: Mipela i save (Znajemy. - Ale jenož skupina, za kotruž rěčnik rěči, to znaje.)
 inkluziwna forma: Yumi save (Znajemy. - A skupina, za kotruž rěčnik rěči, a tež ta, ke kotrejž wón rěči, to znaje.)

Paradigma wariěruje we wotwisnosći wot lokalnych rěčow; dual je wšědny, trial wšak mjenje. Najwjetši inwentar pronomenow tokpisinšćiny je:Mihalic, stronje 13-14Kapitel wo pronomenach w kursu Unilang wo tokpisinšćinje

  Singular  Dual  Trial  Plural 1. ekskluziwny mi(I)  mitupela(wón/wona a ja)  mitripela(wobaj a ja)  mipela(woni/wone a ja) 1. inkluziwny -  yumitupela(ty a ja)  yumitripela(mój a ja)  yumipela / yumi(wy a ja) 2. yu(ty)  yutupela(wój)  yutripela(wy tři/třo)  yupela(wy štyri/štyrjo abo wjace) 3. em(wón/wona)  tupela(wonaj/wonej)  tripela(woni třo/wone tři)  ol(woni štyrjo/wone štyri abo wjace)

Posesiwne pronomeny
Posesiwne pronomeny so wuprajeja z doprědka stajenym słowom bilong na sćěhowacym wašnju:Kapitel wo posesiwnych pronomenach w kursu Unilang wo tokpisinšćinje
haus bilong mi "mój dom"
dok bilong em "jeho pos"

Demonstratiwne pronomeny To a tamne
Jako demonstratiwne pronomeny so sćěhowace słowa wužiwaja, jeli wo bliskosć dźe:
 hiaLaŭ Kauderwelsch, stronje 55-56 "tutón, tuta, tuto"
 Pukpuk hia i gat bikpela tit.Wobsahuje cyłu sadu w tróšku druhej formje, a to Pukpuk hia i gat bikpela tis."TOK PISIN ENGLISH Dictionary" na stronach 109 (tit), 9 hač 11 (bik-), 117 hač 119 (wan-), 191 (yet pod hesłom each other) "Tutón krokodil ma wulke zuby."
 em hia "tutón, tuta, tuto"
 em pusi hia i gat pikinini. "tuta kóčka ma młode."
 dispelaMihalic, stronje 15-16 "tutón, tuta, tuto"
 dispela dok i gat longpela ia. "tutón pos ma dołhej wuši." 

Při dalokosći so wužiwa:
 em ... long hap "tamny"
Em pusi long hap kaikai liklik rat. "Tamna kóčka žerje myš."

Jeli dalokosć njeje wažna, potom so wužiwa:
 em "to" "(tu)to"

W pluralu wšak so sćěhowace formy wužiwaja:
ol ... hia "te, ći"
 Ol dok hia i kraim, ol dok long hap i slip. "Tute psy šćowkaja, tamne psy spja."
ol ... long hap "tamne"
 em ol "tute, tući"

Nimo toho eksistujetej sćěhowacej pronomena:
 em tasol ""
 diskain, dispela kainMihalic, strona 81 "tajki"

 Refleksiwny pronomen 
Njeje woprawdźity refleksiwny pronomen. Město toho so yet po wosobowym pronomenje wužiwa.Mihalic, strona 15
 mi yet, yu yet atd.
 Yu mas lukautim em olsem yu save lukautim yu yet. "Dyrbiš na njeho kedźbować, tak kedźbuj na sebje."

Při někotrych werbach so reduplikacija wužiwa.
 Ol i mas waswas gut wantaim wara na sop. "Woni/Wone so dyrbja derje z wodu a mydłom myć."

W někotrych regionach so bilong z personalnym pronomenom wužiwa.
 Mi no katim yu, bilong yu  katim yu. "Ja njejsym tebje rězał, sy sebje rězał."

 Reciprokny pronomen 
W tokpisinšćinje su rozdźělne móžnosće přełožić "jedyn druheho/druhemu/na druheho/na druhim".

Jedna warianta je reduplikacija werba.Nastawk wo Reciproknosć w rěči. Přikład w tokpisinšćinje je na stronje 13. 
 Tupela i paitim-paitim. "Wonej bitej."

Druha warianta su kombinacije wosoboweho pronomena ze słowom "yet".
 tupela yet
 yumi yet
 mi(tu)pela yet
Na př. mitupela i lukim mitupela yet "(mój) widźimoj jedyn druheho"

 Prašace słowa 
W tokpisinšćinje su jenož někotre prašace słowa, z kotrychž někotre su pronomeny, někotre su adjektiwy abo adwerby.
 husat; wanem man "štó, koho"
 husat man "štó"
 husat ol man "štó (pl.)"bilong husat "čeji"
 wanem  "što; kotry ..."
 wanem samting "što"
 wanem kain "kajki"
 bilong wanem, watpo, wai, hausat "čehodla"
 long wanem hap "hdźe"
 long wanem as "z kotreje přičiny"
 olsem wanem, hau "kak"
 wataim, wanem taim "hdy"
 long wanem taim "ke kotremu časej?"
 we "hdźe"
 hamas, haumas, hamani "kelko"
 hamas taim "kak často"

 Substantiwy 
Substantiwy pady a genusy nimaja. Za plural słowo ol před tym steji, jeli tam numeral njesteji.
 Singular Přełožk Plural Přełožk Mi lukim dok. Widźu psa. Mi lukim ol dok. // Mi lukim foapela dok. Widźu psy. // Widźu štyri psy. Wanpela meri Jedna žona Tupela meri Dwě žonje

Jeli chceš substantiw po splahu rozeznawać, móžeš za muske stworjenčko słowo man a za žónske stworjenčko słowo meri wužiwać. Wobě słowje přeco hłownemu substantiwej slědujetej a tworitej z nim nominalnu frazu.Pukpuk meri i kaikai wanpela dok man. "Žónski krokodil žerješe muskeho psa."pikinini man "syn"pikinini meri "dźowka"paul man "honač"paul meri "kokoš"

 Zestajenje 
Eksistujetej dwaj typaj zestajenych substantiwow.
Rozdźělene pisane su
Po Mihalic wone njejsu woprawdźite zestajenki, ale nominalne frazy.
 Substantiw Po słowje Woznam skin diwai koža  štom skora masta kot knjez  sud/prawo prawiznik kot ren płašć  dešć dešćikowy płašć bokis diwai kašćik  drjewo drjewjany kašćik dua ain wrota  železo železne wrota haus kapa dom  blach dom z blachowej třěchu mit sol mjaso  sól woselena/naselena/słonena mjaso  rum slip stwa  spać/spanje lěharnja, spanska stwa; spanska rumnosć haus lotu dom  nabožina; so modlić cyrkej haus pepa dom  papjera; dokument hamt; běrow
Hromadu pisane su
Po Mihalic jenož wone su woprawdźite zestajenki. Druhi dźěl potom je substantiw, mjeztym zo prěni móže k rozdźělnych słownej družinje słušeć.
 Substantiw Po słowje Woznam sikman chory  čłowjek chory čłowjek; pacient skulboi šula  hólc šuler skulrum šula  rumnosć šulowa rumnosć wokboi dźěło  hólc dźěłaćer
Druhdy rezultowace słowo samo substantiw wjace njeje.
 Substantiw Po słowje Woznam kwiktaim spěšny  čas skoro

 Adjektiwy 
Adjektiwy často maja sufiks -pela (z jendźelšćiny "fellow"), hdyž substantiwy modifikuja;  wuwzaće je liklik "małki". Liklik da so tež jako adwerb z woznamom "trochu" wužiwać, kaž na př. dispela bikpela liklik ston, "tutón trochu wulki kamjeń".

Adjektiwy z jednozłóžkowym zdónkom, kaž na př. gut, bik, nais, so zwjetša z kóncowku -pela jewja a steja před substantiwom, kotryž maja wopisować.Mihalic, stronje 17-18 bikpela haus "wulki dom" (ale bikpela bilong haus "wulkosć doma"Nastawk "Tok Pisin, die Verkehrsprache Melanesiens", na stronach 16 ("-pela"), 29 ("long", substantiwy),  33 (progresiwna forma, modalny inap) a 39 ("long"))naispela meri "dušna/šikwana žona"strongpela man "sylny muž"
Jeli so jako predikat wužiwaja, potom formy ze sufiksu abo bjez sufiksa -pela su móžne.Dispela rot i sot. "Tuta dróha je krótka."Dispela rot i sotpela.Jenož někotre njeprawidłowne jednozłóžkowe adjektiwy so bjez kóncowki -pela wužiwaja. Dźesać z tych so jako participy zańdźenosće přełožuja, mjeztym zo 17 je wšědne adjektiwy. Jeli so jako atributy wužiwaja, potom wone slěduju potrjecheny substantiw.Mihalic, paĝo 18ples hait "schowane městno"han kais "lěwa ruka"

Adjektiwy z wjacezłóžkowym zdónkom, kaž na př. nogut "špatny", redi "hotowy", so přeco bjez kóncowki -pela jewja a normalnje steja po substantiwje, kotryž maja wopisować.Mihalic, stronao 19taim nogut "špatne wjedro"skulboi orait "spokojny šuler"

Jenož někotre adjektiwy, kaž na př. liklik "małki" steji před substantiwom. liklik haus "mały dom"lapun papa "tróšku stary muž"

Stopnjowanje
Za stopjnowanje so słowje moa (za komparatiw) a long ol (za superlatiw) wužiwatej, kotrejž adjektiwej slědujetej.liklik "mały"liklik moa "mjeńši"liklik long ol "najmjeńši"

Ale eksistujetej dwě wuwzaći, a to słowje planti "wjele" a hanggre "hłódny", kotrejž so za superlatiw słowo tumas wužiwatej (wono hewak woznamjenja "jara", kaž na př. liklik tumas "jara mały"). hanggre "hłódny"hanggre moa "hłódniši"hanggre tumas "najhłódniši"

Přirunanje
Za přirunanje so słowo olsem wužiwa.
Ples hia na ples long hap olsem i nogut. "Tuta wjes a tamna wjes stej jenak špatnej."
Mi gat bigpela moa pik olsem yu gat. "Mam wjetše swinjo hač ty (maš)."

 Adwerby 
Adwerby so wot adjektiwow přez to rozeznawaja, zo kóncowka -pela faluje. Nimo toho steja po werbje.
Em i strongpela man, em i wok strong. "Wón je sylny muž, wón sylnje dźěła."
Gutpela buk hia. Em i peim gut. "To je dobra kniha. Předawa so derje."

 Prepozicije 
Eksistujetej jenož dwě woprawdźitej prepoziciji: bilong (z "belong"), kotraž woznamjenja "wot" abo "za" (tuž přiwuznosć, wobsedźenstwo, swójstwo), a long, kotraž woznamjenja wšo wostatne. Někotre frazy so jako prepozicije wužiwaja, kaž na př. long namel (bilong), "srjedź, wosrjedź".

long
 přikład  hornjoserbska prepozicija přełožk i siutim long spia z (+ instrumental) třěleć z hlebiju i go long rot na (+ lokatiw); po (+ lokatiw) hić na dróze; hić po dróze i stap long tebol na (+ lokatiw) być na blidźe i kam long Siamani z (+ genitiw) přińć z Němskeje

Móže so tež ze substantiwami kombinować.
 Přikład Přełožk Kompleksna prepozicija  Přełožk aninit long taunam pod syću přećiwo moskitam, pod moskitowej syću aninit long pod (+ instrumental) antap long paia nad wohenjom antap long nad  (+ instrumental) gaden arere long haus rola/pola pódla doma arere long pódla (+ genitiw); podłu  (+ genitiw)Hlej Kauderwelsch 18, na stronach 156 (arere long), 161 (klostu long), 170 (tit) arere long rot pódla dróhi ausait long penalti eria zwonka šěsnatki autsait long zwonka (+ genitiw) rum baksait long bikpela laplap rum zady gardiny/zawěška baksait long zady (+ genitiw), za (+ lokatiw)   bihain long zady (+ genitiw), za (+ instrumental);  po  (+ lokatiw) i stap insait long haus być znutřka doma, być w domje insait long znutřka (+ genitiw), w (+ lokatiw) graun insait long mak areal znutřka kolikow/stołpow bus klostu long nambis lěs blisko pobrjoha/brjoha/přibrjoha klostu long blisko (+ genitiw); podłu  (+ genitiw) banis namel long tupela rum sćěna/murja mjez dwěmaj rumomaj namel long mjez (+ instrumental); srjedź/wosrjedź (+ genitiw)  namel long gaden srjedź zahrody namel long 6 mun na 12 mun mjez šěsć a dwanaće měsacami paslain long bal i kamap před přichadźacym bulom, před bulom, kotryž přińdźe   paslain long před (+ instrumental) raun long haus sel wokoło stana raun long wokoło (+ genitiw)

bilong
 přikład  hornjoserbska prepozicija přełožk Brata bilong mi i lukim bilong kaikai. -1 ; za (+ instrumental) Mój bratr za jědźu pyta. Em i brata bilong mi. -1 Wón je mój bratr. Wona tež móže funkciju jedneje konjunkcijow "zo by"; "dokelž" měć. Em i kam bilong lukim yupela. zo by Wón/Wona přińdźe, zo by was widźał(a). Liklik pikinini i krai bilong no gat kaikai. dokelž Małe dźěćo rjeji, dokelž jědź nima.
1 To je ekwiwalent serbskeho posesiwneho pronomena.

 Konjunkcije 
Eksistuja konjunkcije na "a", o "abo", sapos "jeli" a tasol "ale; jenož; jeli".

na
wanpela meri na tupela pikinini "jedna žona a dwě dźěsći"

o
tupela man o tripela man "dwaj mužej abo třo mužojo"

sapos
Sapos mi hanggre, mi mas kaikai. "Jeli sym hłódny, dyrbju jěsć."

tasol
Jeli steji na spočatku sady, to woznamjenja "ale; jeli", mjeztym zo na kóncu sady abo po někajkim słowje tasol "jenož" woznamjenja.
Tasol tupela pikinin i no laik kaikai. "Ale dwě dźěsći nochcetej jěsć."
Mi save tok Pisin liklik tasol. "Móžu jenož mało Pidgin rěčeć."

Přirunaj tež
Mipela tasol i kaikai mango. "Jenož my jěmy mangi."
Mipela i kaikai mango tasol. "Jěmy jenož mangi."

 Numerale 
Tokpisinšćina ma numerale z jendźelšćiny, ale často wužiwa kóncowku -pela.

 cyfra tokpisinšćina přikład přełožk 11-20 11-20 z jendźelskeje 10-100 10-100 z jendźelskeje 1  wan, wanpela wanpela pikinini  jedne dźěćo wanpela ten wan  ileven wanpela ten 2  tu, tupela tupela buk dwě knize wanpela ten tu twelve, twelpela  tupela ten twenti, twentipela  3  tri, tripela tripela meri tři žony wanpela ten tri tetin, tetinpela tripela ten teti 4  foa, fopela fopela pusi  štyri kóčki wanpela ten foa fotin fopela ten foti 5  faiv, faivpela faivpela dok  pjeć psow wanpela ten faiv fiftin faivpela ten fifti 6  sikis, sikispela sikispela fail šěsć datajow wanpela ten sikis sikistin sikispela ten sikisti 7  seven, sevenpela sevenpela de sydom dnjow wanpela ten seven seventin sevenpela ten seventi 8  et, etpela etpela man wósmjo mužojo wanpela ten et etin etpela ten eti 9  nain, nainpela nainpela diwai dźewjeć štomow wanpela ten nain naintin nainpela ten nainti 10  ten, tenpela tenpela yia dźesać lět tupela ten twenti, twentipela  wan handet

Dalše ličbniki su: tausen "tysac" (na př. tu tausen "dwaj tysac", tu tausen wanpela ten wan "2011") a milien "milion" (na př. tu milien "dwaj milionaj").Strona wo ličbnikach w tokpisinšćinje 

 Dalše přiznamjenja 
Reduplikacija je jara běžna w tokpisinšćinje, mjeztym zo móže rozdźělne funkcije měć. Po Nose, Masahiko wona jenož rědko pokaza plural a wariaciju. Rozdźělne werby móžeja reduplikować zo by wuprajić wospjetowanje, pokročowanje abo něšto podobne, ale nic wšě. 
+ Semantiske efekty reduplikacije, po Nose, Masahiko Jednozłóžkowesłowo Woznam Etymon Dwuzłóžkowesłowo Woznam pokazuje plural kain družina  kind kainkain  rozdźělne družiny wot wil koło  wheel wil-wil koleso  wjelorakosć  kala  barba  color kala-kala  wjelebarbny, pyšny mak znamješko, markěrowanja  mark mak-mak pyšny intensiw abo iteratiw(Nose, Masahiko mjenuje to jendźelsce repetitive and continuous aspect) danis rejować  dance danis-danis pokročować rejowanje luk kukać, kuknyć  look lukluk hladać, widźeć oltaim přeco  all the time oltaim-oltaim přeco, wěčnje; permanentnje paitim bić  fight pait-paitim stajne bić tok zdźělenka, słowo; powědać, prajić, rěčeć  talk toktok  diskusija, rěč připadnosć a wzajomnosć hait schować  hide hait-hait schować na rozdźělnych městnach pilai hrać  play pilai-pilai stajnje hrać was myć  wash waswas myć so
 wobeńdźe homonymiju kaž na přikład:
 Jednozłóžkowesłowo Woznam Etymon Dwuzłóžkowesłowo Woznam Etymon kus kašel; nazymnjenje; wuplusk  kuskus sekretar(ka) // štomowy kenguru  kuskus lap směchi; so smjeć  laugh laplap material za drastu lik  dźěra; přepušćić wodu  leak liklik  małki; tróšku  ikilik mat mata  mat matmat row  pis ryba  fish pispis čilać, čólać, lólać, lulać, čilkać  piss sip  łódź   ship sipsip  wowca   sheep
 Změna słowneje družiny
+ Změna słowneje družiny z reduplikaciju, po Nose, MasahikoLaux Nose, Masahiko: Reduplication in Tok Pisin  Jednozłóžkowesłowo Woznam Etymon Dwuzłóžkowesłowo Woznam sing spěwać  sing sing-sing tradicionalny festiwal ting ideja, měnjenje  think ting-ting  myslić

Někotre z tutych přiznamjenjow pochadźeja wot zhromadnych gramatiskich normow Awstroneziskich rěčow - hačrunjež zwjetša w zjednorjenej formje. Druhe přiznamjenja wšak, kaž jako słowoslěd, su jendźelšćinje bóle podobne.

 Słowoskład 
Słowoskład wobsahuje słowa rozdźělneho pochada, a to po něhdźe 85 % z jendźelšćiny, a zbytk z melanesiskich rěčow, malajišćiny, portugalšćiny a němčiny.

+ Informacije wo pochadźe słowow Słowo Woznam# Etymon Komentar Z jendźelšćiny ai wóčko, woko eye Na rozdźěl wot jendźelšćinyma tež dalše woznamy. ain železo, wocl iron ainim žehlić, blotować + sufiks -im ais lod ice bagarapim  boleć; ničić, kóncować bugger up + him bata butra butter bruk łamać, lemić; so łamać, so lemić broken kisim  dóstać; wzać, brać; přiwzać, přijimać, přijeć catch him meri  žona  Mary mi ja me  sapos  jeli  suppose yu ty you Na rozdźěl wot jendźelšćiny sojenož w singularje wužiwa.  Z malajišćiny binatang insekt; wirus binatang 'Tier, Vieh'Erich-Dieter Krause: Wörterbuch Indonesisch-Deutsch, 4. nakład, ISBN 3-324-00470-5, na stronach 61 (binatang); 399 (sayur); 434 (susu) Adolf Heuken: Wörterbuch Deutsch-Indonesisch, 2. nakład, 1994, ISBN 3-324-00609-0, na stronomaj 506 a 577 Z malajišćiny sayor zelenina sayur susu mloko; nadro susu Z melanesiskich rěčow balus  hołb; lětadło balus  'airplane'Kurs wo Tolai-rěč Druha wersija kursa (lětadło), balu 'pigeon'Wo fonologiji wot Tolai (hołb) Z Tolai-rěče bung zetkanje; wiki; zetkać bung 'market' (wiki) diwai štom; drjewo davai 'wood, tree' (drjewo, štom) kiauStrona wo rěčnych warjetetach  jejko; cybla; mudo kiau 'egg' (jejko) kumul paradiziski ptak kumul 'bird of paradise'Druhi dźěl kursa  (paradiziski ptak) lapun stary; wobstarny liklik małki; tróšku ikilik 'little' (małki) palai ješćelca dinau dołh; požčować penjezy dinau 'debt'Diskusija wo awstroneskich słowach w tokpisinšćinje  (dołh) Z fidźišćiny Z němčiny bang ławka Bank beten modlić so beten binen pčołka Bienen Nimo słowa bi bogen wobłuk Bogen boksen pjasćować; wojować z pjasćomaj boxen bros hrudź Brust gip jěd Gift gumi gumij; gumijowe pasmo; drapak; ... Gummi raus preč hić; woteńć raus  rausim wotstronić; pušćićněmsce entlassen"  + sufiks -im supka kara Schubkarre(n) Z portugalšćiny pikinini baby, dźěćatko; dźěćo, syn, dźowka; symjo pequeninho "jara małki" save  znać; móc; wědźeć; pytnyć; znaće, wěda saber
# Tam so jenož zakładna forma mjenuje, dokelž by hewak tam njepřehladny było.

 Kompozicija 
Wjele słowow so přez kompoziciju twori, při čimž někotre słowa zwjetša jenož w kompozicijach wustupuja. Při tym su někotre warianty. A to: hromadźe pisane a rozdźělene pisane kompozicije.

Hromadźe pisane
Po Krifka to su kompozicije z modifikatorami (němsce Kompositionen mit Modifikatoren), mjeztym zo Mihalic mjenuje to kompozicije (jendźelsce Compounding).
 ara- (z jendźelskeho other. Jenož so w kompozicijach abo ze sufiksom -pela wužiwa.)
 arakain "rozdźělny"
 arasait "na druhim boku"
 bik- (Z jendźelskeho big. Zwjetša so w kompozicijach wužiwa.)
 bikbel "buwoł; tučny muž" (druhi dźěl je bel)
 bikbrata "starši bratr" (druhi dźěl je brata)
 bikbus "dźiwi lěs" (druhi dźěl je bus)
 bikman "nawoda; wjednik" (druhi dźěl je man)
 bikmaus "wótře rjejić" (druhi dźěl je maus)
 biknait "połnóc" (druhi dźěl je nait "nóc")
 biknem "mjeno,  reputacija; sławny" (druhi dźěl je nem "mjeno")
 biksan "połdnjo" (druhi dźěl je san "słónco")
 mausgras "broda" (ze słowow maus "huba", gras "trawa; włosy, kosmy; wołma")
 wan- (Z jendźelskeho one. Zwjetša so w kompozicijach wužiwa.)
 wanbel "přihłosowanje; měr" (druhi dźěl je bel)
 wanblut "krejpřiwuzny" (druhi dźěl je blut)
 wande "jedyn raz; jónu; něhdy" (druhi dźěl je de)
 wanhaus "ludźo, kotřiž bydlu w samsnym domje" (druhi dźěl je haus)
 wanpela "jedyn; sam, samlutki" (druhi dźěl je sufiks -pela)
 wanples "wosoba samsneho wsy" (druhi dźěl je ples)
 wanskul "sobušuler" (druhi dźěl je skul)
 wantok "wosoba, kotraž samsnu rěč rěči abo samsnej etniskej skupinje słuša; přećel" (druhi dźěl je tok)
 wanwok "kolega" (druhi dźěl je wok)

Rozdźělene pisane
Tokpisinšćina často wužiwa kompozicije rozdźělnych słowow, mjeztym zo jendźelšćina wužiwa wosebite korjenje słowow. Tydyšej tabeli wobsahujetej formy ze słowom "bilong" a bjez tutoho słowa. Po Krifka warianta bjez "bilong" je kompozicija z nomenami (Kompositionen mit Nomina), mjeztym zo Mihalic mjenuje to nominalne frazy (jendźelsce noun phrases).

 tokpisinšćina jendźelšćina hornjoserbšćina bel  stomach; pregnancy; heart (emotions)  žołdk; brjuch; samodruhosć; wutroba (emocije)" belhat, bel i hat  angry; impatient  mjerzaty, rozmjerzany; njesćerpny bel hevi, bel i hevi  sad, worried  zrudny; starosćiwy bel isi, bel i isi  calm  měrny bel kirap, bel i kirap  aroused, excited  rozbudźeny bel kol, bel i kol  at ease, reconciled  wujednany bel kros, bel i kros  angry  mjerzaty, rozmjerzany bel pas, bel i pas  sad  zrudny haus  house  dom haus ais  walk-in freezer  chłódźernja haus balus  hangar  hangar haus buk  library  biblioteka haus kar  garage  garaža haus skul  school building  šulske twarjenje ples ples pilai  playground  hrajkanišćo ples singsing  dancing ground  rejwanišćo

 tokpisinšćina jendźelšćina hornjoserbšćina gras  grass  trawa, ... gras bilong fes  beard  broda gras bilong het  hair  włosy gras bilong pisin  feather  pjerjo, pjero gras antap long ai  eyebrow  brjowka gras nogut  weed  njerodź bilum  net bag  syćowy zak bilum bilong pikinini  placenta, uterus  maćernica, rodźeńca

Nimo toho su wopisace warianty:
 pikinini i dring susu yet "baby" (po słowach "dźěćo, kotrež hišće mloko pije")

 Afiksy 
Tokpisinšćina ma jenož mało afiksow, kotrež samo jenož su sufiksy.
-pela - wón so při adjektiwach, někotrych pronomenach a ličbnikach wužiwa.
 bikpela "wulki; wažny"
 dispela "tutón"
 tripela "tři"
-im - wón transitiwne werby wutwori z rozdźělnych słownych družinow. Někotre werby eksistuja samo jenož z tutym sufiksom.
 ritim (z rit) "čitać"
 raitim (z rait) "pisać"
 helpim "pomhać" (Njeje forma bjez sufiksa.)
 bihaimim "slědować, sćěhować; (po)słuchać na koho; kopěrować" (z bihain "po (+LOK); za (+INSTR)")

 Warianty we prawopisu 
Při někotrych słowach prawopis móže wotwisnje wot narěče abo žórła wariěrować.
 aitingk, aiting, ating "myslu, wěrju, měnju; najskerje; snadź"
 bilong, bolongKenneth G. Linton: Kanako el Kananam, 1960, blong, blo "wot, z (+ genitiw)"
 bilong wanem, bolong wonem "čehodla?"
 dispela, disla "tutón, tuta, tute"
 em, en (často po słowomaj bilong a long, tuž: bilong en, long en) "wón, wona, wono"
 halivim, halvim, helvim, helpim "pomhać"
 long, lo "na, při, ..."
 -pela, -pla sufiks při numeralach, adjektiwach a pronomenach
 popaia, popai "misnyć; so wobsunyć, so wusunyć"
 sisa, susa "sotra; (w někotrych arealach) bratr abo sotra abo bliski přećel druheho splaha"
 wanem, wonem "što"

 Rozdźěle we woznamje 
Na rozdźěl wot jendźelskich etymonow słowa často rozdźělne woznamy maja.

 słowo jendźelski etymon woznam po jendźelšćinje přidatne woznamy antap on top horjeka, zwjercha horje; powjerch; sylniši/lěpši  grasW gras bolong em i dai pinis „jeho włosy hižo su zešěrjeli“, na stronje 71, a w gras bolong kokoruk „herbaĵo de koko“ („trawa kokoše“), na stronje 72, z knihi Kanako el Kananam grass trawa kosma, włosy; pjero karim carry (+ him) njesć, nosyć rodźić inap enough dosć kmany  laik like přeće, přeć; wola, chcyćPo słownikach a Kauderwelsch chcyć što činić, so hotować/so nastajić p/so nastajeć/wobch. so rychtować na čo  sapim sharpen (+ him) wótřić rězbarić, rězbować, wurězbować

 Homonymija 
Dokelž ma tokpisinšćina ma mjenje zwukow hač jendźelšćina, často eksistuja homonymy, kotrež rozdźělne etymony maja.

+ Nastanje homonymow bek  zak, toboła; měch   bag wróćo   back bekim płaćenje; wróćić; wotmołwić  back + him pjec  bake + him bin buna  bean sym, sy, je -ł(a/o), smy, sće, su -li  been hat  twjerdy   hard wutroba   heart kłobuk; čapka   hat horcy, ćopły   hot sel  bělizna; skorpawa, skorpizna; ...   shell płachta; płachtakować, płachćić   sail; to sail banka (biologija)   cell

Často so přidatne elementy abo alternatiwne formy wužiwaja, zo by homonymy wobešli.

 Bjez přidatneho elementa Woznam Etymon Z přidatnym elementom Woznam Etymon nil hózdź; jehła  nail nildaun so klakać  kneel + down ol wone/woni  all olpela stary  old + fellow wok dźěłać  work wokabaut pućować  walk + about

Ale tež reduplikacija so móže za to wužiwać. 

Kaž na př. z jendźelskeju słowow ship a sheep stej słowje sip „łódź“ a sipsip „wowca“ nastałoj.

 Nóžki 

 Žórła 
 Bildatlas der Sprachen, ISBN 978-3-937872-84-1, strony 107, 147-153 (wo tokpisinšćinje); strony 107-109 (wo hirimotuwej rěči) 
 Francis Mihalic: The  Jacaranda Dictionary and Grammar of Melanesian Pidgin, ISBN 0-7016-8224-8 
 Kauderwelsch Band 18, Pidgin-Englisch für Papua-Neuguinea, 3. nakład 2001, ISBN 3-89416-517-0 
 Papua New Guinea TOK PISIN ENGLISH Dictionary, The perfect dictionary for learners of English and Tok Pisin, Oxford University Press 2008, 1. nakład, ISBN 978-0-19-555112-9 

 Wotkazy 

 Program w Tokpisinšćinje wot Radio Australia 
 Gramatika wot Tok Pisin 
 Seminarski material wot prof. dr. Krifka 
 Daty wo Tokpisinšćinje w Ethnologue z jara wjele literaturu 
Přełožk (Jendźelsko-Tok-Pisinski) 
Strona wo rěčnych warjetetach 
Unilang-wiki wo Tokpisinšćinje 
Nastawk wo prašenju "Tokpisinšćina je zjednorjena jendźelšćina?" 
Słownik wot projekta "Mihalic Project" 

Kategorija:Kreolske rěče
Kategorija:Rěče Papuwa-Noweje Gineje