Białystok

Białystok (pólske wurjekowanje [], znate tež pod druhimi mjenami) je najwjetše město w sewjerowuchodnej Pólskej nad rěku Biała, hłowne město Podlaskeho wojewódstwa, blisko hranicow k Běłoruskej a Litawskej. Město je zarjadniske, hospodarske, wědomostne a kulturne srjedźišćo regiona a z nimale 300.000 wobydlerjemi dźesate najwjetše město Pólskeje.
260px|left|thumb|Katedrala najswjećišeje knježny Marija

 Wo měsće 
Mjezy hłownymi městami wojewódstwow Białystok je 2. najhusćišo wobydlene, 11-a bóle čłowjekopołne a 13-a bóle šěroke w Pólske. 

Wono je wobdźělnik pola: Unija Pólskich Metropolow, Euroregion Niemen, Eurocities, ale je tež sydło "Fondajxo Verdaj Pulmoj" Pólskeje. Białystok je srjedźišćo komercielnych kontaktow z wuchodnej Europu. Funguje w nim "Centro al Promocio de Orienta Merkato".

Geografiske přičiny (město leži blisko Litawskeje, Běłoruskeje a Ruskeje) a historiske wobstejnosće stej specifiski charakter města Białystok zawinował. Za čas lětstotkow su žiwi tu ludźo wšelakich kulturow, nacijow a nabožinow byli.
250px|left|thumb|Francoskostylowa zahroda pola palasta
Město a swoja wokolina formujetej Białystokowy měšćanski kopjenski rum. Białystok je wulke srjedźišćo tekstiloweje, zežiwjenskeje, mechaniskeje, chemiskeje a drjewoweje industrije.

Něhdźe 32% přestrjenje  Białystoka je zeleni - parki, zelenišća a 1779 hektarow lěsow kreěruja dobry mikroklimat. W kopjenskim rumje leži tež dźěl nacionalneho parka. Dla tajkeho jónkróčneho susodstwa bu Białystok w lěće 1993 jako prěnje pólske město přeprošowane k projektej Reto de Sanaj Urboj Monda Organizajxo pri Sano. 
W Białystoku skutkuja wjace hač 570 njestatnych organizacijow.

Najbliže lětanišćo je we Waršawje.

 Mjena 
Po legendźe, Białystok swoje mjeno dołži litwiskim  wójwodźe Gediminas. Wójwoda bě tury w lěsu honił. Wotpočujcy pódla lěsneje rěčki, wón prajił: čista, běła rěka. Natwarimy kubło tu, abo załožujmy wjes. Rěka Biała (běła) běži hač do nětko přez město. Po słowje Białystok w staropólskej rěči woznamjenja běła skłonina (wot kotrejež běži woda) abo čista rěka. 

W druhich rěčach wono so mjenuje: běłorusce Беласток (Bjelastok); jiddisce ביאַליסטאָק (Bjalistok), hebrejsce ביאליסטוק, litawsce Balstogė, rusce Белосток (Bjelostok)). Zamenhof sam w Esperantorěčnych rozmołwach  wužiwad mjeno Belostoko kotrež pochadźa wot ruskeho (w swojim času oficialne) mjena města.

 Stawizny 
250px|right|thumb|Palast swójby Branicki (Medicinska Akademija w Białystoku)
Prěnje sydlišća w městnje, hdźež nětko leži město, pochadźaja z kamjentneje doby. Ze železoweje doby pochadźaja wulke ??kurganoj, najskerje rownišća  ??militestroj, pódla nětčišeje wsy Rostołty. Městno bě při ??trako mjez dwěmaj morjomaj ležało: Baltiske a Čorne a tam so kultury měšałe mjeztym pólska, ruteniska a pruska.

W 14. lětstotku městno je dźěl Litwy počinało. Po ??Kreva Uniji (1385) Litwa je so k křesćanskim kraju wuwiwała a w białystokowy region započina wustupować křesćanski putnicy. Prěnje pisomne přispomnjenje wo Białystoku pochadźa z lěta 1426 - tehdy litwiski wulkowójwoda  Vytautas je  wjes Białystok Macieja z Tykocin přepodawał. Srjedź 15. lětstotka swójba Tabutowicz natwari prěnje kublerske domy w Dojlidy a Białystok.

W lěće 1547 sta so Białystok z wobsydstwom swójby Wiesiołowski, kotraž natwari tam murjowanu cyrkej a palast. Po tym, zo zemrě Krzysztof Wiesiołowski bjez potomnikow, přewza pólski stat swójbne wobsydstwo.

 Symbole 
70px|right|thumb|Wopon
 Wopon 
Nowy wopon Białystoka bu wot měšćanskeje rady  27. februara 1995 wuzwolowany. Na hornim, čerwjenym dźělu taflički je slěborny worjoł ze złotej krónu; na delnim, złotim dźělu je Pogoń, kóń je slěborny, jěchar w módrym kiraso, při jeho tarči je jagelona křiž. Wulka (honorinda) wersija wopona wobsahuje dwaj slěbornej pazorakaj, kotrež dźerža woponowu tafličku . Nad tym je měšćanska króna, a pod tym je slěborne pasmo z napismom CIVITAS BIALYSTOK.
70px|right|thumb|Chorhoj
 Chorhoj 
W samsnym dnju měšćanskeje rady je chorhoj Białystoka wuzwolował. Po rozsudźe, barby Białystoka su běła, žołta a čerwjena, w chorhoji kaž tři horicontalne šlebjerdy. Wosrjedźa je wopon Białystoka.

 Demografija 
250px|right|thumb|Białystok
W Białystoku bydla 295 mil ludźow - 155 mil žonow a 137 mil mužow.

Demografiske změny za čas poslednich lětow:
 1950 - 68 500
 1960 - 121 000
 1970 - 168 000
 1980 - 224 000
 1990 - 270 500
 2000 - 285 500
 2004 - 295 000

 Narodne mjenšiny 
200px|right|thumb|Monument za Józef Piłsudski; za tym radnica je widźomna
 Běłorusy 
Białystok je kulturne a towaršnostne srjedźišćo Běłorusow (po  registrowanju wobydlerstwa bydli tam 7,5 mil Běłorusow, 2,5 % wobydlerstwa). Funguje tam konsulat Republiki Běłoruskeje a wjace organizacijow, mjeztym "Zwjazk Běłoruskeje młodźiny, Běłoruski Kulturny Zwjazk, Zwjazk Běłoruskich Žurnalistow" a druhe; funguje njewotwisny Radio Racja kotraž wusyła wusyłanja tež k Běłoruskej; so tež wotměwa kóždolětnje festiwal "Běłoruski spěw" a swjedźeń wo Běłoruskej kulturje.

 Rusojo 
W Białystoku funguje hłowna organizacija ruskeje mjenšiny w Pólskej (něhdźe 10-15 mil ludźi) - "Ruski Kulturni-zdźěłanski Zwjazk".

 Tatarojo 
W měsće a swojej wokolinje bydla něhdźe 1800 Tatarow. Funguje tam Podlaska filiala Zwjazka Pólskich Tatarow.

 Druhe mjenšiny 
W Białystoku tež bydla: cyganojo (funguje tam Hłowna Rada Cyganow w Pólskej) a Ukrainy (po registrowanju wobydlerstwa - 417 ludźi), funguje w měsće Zwjazk Podlaskich Ukrainow a Zwjazk Njewotwisneje Ukrainskeje Młodźiny.

 Kultura 
200px|right|thumb|Podleski Muzej
200px|right|thumb|Podleske Opera a Filharmonija
Muzeje a galerije

Białystok je najwjetše kulturne srjedźišćo w sewjerowuchodnym dźělu  Pólskeje. Funguje tam Podleski Muzej a jich filiale w Białystoku (Historiski Muzej, Muzej Skulpturow Alfons Karny, Białystokski Muzej de Vilagxo), w Choroszcz (Muzej palastowe salonow), w Supraśl, Tykocin a Bielsk Podlaski. Nimo toho w Białystoku hódny wopytej je Armejowy Muzej a Muzej Natury Uniwersity w Białystoku. Leži tam tež jedyn z najlěpšich galerijow modernych wuměłstwow - Galerija Arsenał. Druha je Galerija swójby Snendziński, kotraž zhromadźiła najwjetši zběrku twórbow a arkiwowych dopomnjenkow tuteje pólskeje wuměłcowskeje swójby z Vilno. Nimo toho leža tam 19 priwatnych wuměłstwowych galerijow.

Dźiwadła a filharmonija

Dźak Białystokskim klankowym dźiwadłu a puparta kolegiu waršawoweje Dźiwałoweje Akademije, Białystok je mjenowana pólske srjedźišćo  klankodźiwadłoweje wuměłstwa. Nimo klankodźiwadła funguje tam tež Dramowe Dźiwadło a dźesatki priwatne dźiwadła (na při. Wierszalin w Supraśl). Město ma tež filharmoniju, kotrejež dospołne mjeno je Podleske Opera a Filharmonija (tuchwilu je twarjena nowa kulturny dom kotryž budźe wobsahować operu, filharmoniju, powjetšowane klankodźiwadło a kino).

Druhe kulturne městna

W Białystoku leži dźesatki bibliotekow - najwjetše su Podleska Biblioteka a Uniwersitowa Biblioteka. Druhe kulturne organizacije su mjeztym: Białystokske Srjedźišćo Kultury, Srjedźišćo Ortodoksneje Kultury, Kulturny dom "Śródmieście" a Młodźinski Kulturny dom.

 Wobchadny serwis 
Białystok je wobchadny suk sewjerowuchodneho dźěla kraja. Přez město dźe železniska čara wot europskeho wuznama: Waršawa-Suwałki-Kowno-Rigo-Talin, kotraž so ze čaru Ełk-Czeremcha-Siedlce křižuje. Białystok direktnje zwjazuje železnica z mjez druhim Waršawu, Olsztyn, Gdańsk, Wrócław. Měšćanski awtobusowy daloki wobchadny serwis docpě wšě najwažniše města w Pólskej.

Přez Białystok dźe mjezynarodny europski puć E67 mjenowany Via Baltica, kotryž zwjazuje zapadnu Europu z Skandinawisku.

Białystok je najwjetše pólske město, w kotrymž funguje jenož jedyn měšćanski wobchadny serwis - busy. 

W měsće funguje mały, sportowe lětanišćo Krywlany. Urbestraro planuja natwarić tu mjezyregionalne abo mjezynarodne lětanišćo.

 Zdźěłanje a wědomosć 
200px|right|thumb|Białystokski Polytechnikum
200px|right|thumb|Ekonomiska wysoka šula w Białystoku
 Wysoke šule 
 Medicinska Akademija w Białystoku
 Uniwersita w Białystoku
 Białystokski Polytechnikum
 Hudźbowa Akademija Fryderyk Chopin, filiala w Białystoku
 Dźiwadłowa Akademija w Waršawje, filiala w Białystoku
 Arkidioceza Wysoki Seminar w Białystoku
 Wysoka šula wo Zjawnym zarjadowanju w Białystoku
 Ekonomiska wysoka šula w Białystoku
 Wysoka šula wo Financach a zarjadowanju w Białystoku
 Njestatna Pedagogiska wysoka šula w Białystoku
 Wysoka šula wo Matematice a Informatice w Białystoku
 Žurnalistowa wysoka šula w Waršawje, filiala w Białystoku

W Białystoku studuja wjace hač 45 mil wosobow. Najstarša wysoka šula je Medicinska Akademija (załožena w lěće 1950, 3400 studentow) kotraž zarjaduje 2 hospitalej. Polytechnikum (załoženy w lěće 1964, 15.000 studentow) je najwjetša techniska šula w sewjerowuchodnym dźělu Pólskeje. W lěće 1968 bu załožena filiala Waršawskeje Uniwersity, w lěće 1997 přeformowana do samostatneje uniwersity (16.000 studentow; wona je najwjetša wysoka šula w Podlaskej).

 Sławne białystočenjo 
90px|right|thumb|Ludwik Zamenhof‎ 
90px|right|thumb|Ryszard Kaczorowski
Esperantisća
 Ludwik Zamenhof‎, iniciator rěče Esperanto
 Jakob Šapir, prezident "Zamenhofa E-Societo"

Wuměłcy
 Dziga Vertov, ruski filmowy režiser, jedyn z załožerjow dokumentariskej kinematografije
 Boris Kaufman, filmoperatoro, bratr Dziga Vertov
 Max Weber, US-ameriski moler
 Izabella Scorupco, pólska dźiwadźelnica

Politikarjo
 Jičak Šamir, politikar a ministerprezident Israela
 Maksim Litvinov, sowjetski diplomat
 Włodzimierz Cimoszewicz, ministerprezident a minister za wonkowne naležnosće Pólskeje
 Ryszard Kaczorowski, posledni prezident w eksilu Pólskeje

wědomostnicy
 Albert Sabin, wuslědźer šćěpjenskeho seruma přećiwo spinalnej mortwicy
 Hermann Friedmann, němsko-pólski filozof a jurist

 Esperanto 
200px|right|thumb|Prjedawša synagoga Piaskower; nětko mjez druhim sydlišćo wot "Fondumo Zamenhof" a "Bjalistoka Esperanto-Societo" (Esperanto-towarstwo Białystoka)
200px|thumb|Wopomjatna tafla na ródnišću  Zamenhofa
Białystok je ródne město iniciator rěče Esperanto, Ludwik Zamenhof‎. Wón je 15. decembra 1859 w dróze mjenowana Zielona rodźeny, kotraž nětko so "strato Zamenhofa" mjenuje. Pódla městno, hdźež něhdy stejał ródny dom Zamenhofa, nětko marmorowa tafla wisa. W domu je złota kniha, do kotrejež so wšitcy wopytowarjo zapisuja. Wšelakorěčnosć  wobydlerstwa a časta njepřećelske nastupanja mjez wšelakimi ludami da Zamenhofej impuls kreěrować mjezynarodnu rěč. Druhdy   so su jara swjedźenske pokongresy w měsće (1927, 1931, 1959 a 1987) wotměwałe. 

W měsće su wjele objektow, kotrež su z hibanjom Esperantistow  zawjazowane:
 Tafla, kotraž dopomina Ródny dom Zamenhofa (dróha "Ulica Zamenhofa 14") powěsnjena  po UK 1959)
 Monument k Ludoviko Zamenhof na zelenišću při dróze "Ulica Malmeda"
 Pomjatna tafla na murje něhdyšeho gymnazija (nětčiši liceum čisło 6, w dróze "Ulica Warszawska") w kotrymž wuknył Zamenhof w lětach 1869-1873
 Swójbny dom Jakobo Ŝapiro a pomjatna tafla za njeho (w dróze "Ulica Lipowa" 31/33)
 Bjalistoka Esperanto-Centro (w dróze "Ulica Piękna" 3)
 Dźěćaca Kliniska chorownja z mjenom Ludoviko Zamenhof (w dróze "Ulica Waszyngtona" 21) - tam je posłucharnja mjenowana "Salono Esperanto" a wulka ekspozicija wo patronje; w lěće 1993 Bahaa Esperanto-Ligo financował rum za fyziske zwučowanje z mjenom a z tafličku Lidja Zamenhof
 Dwě nowej białystokowej dróze: Esperantystów a Antoniego Grabowskiego
 Historiski muzej (w dróze "Ulica Warszawska") druhdy  přihotował  ekspoziciju wo Zamenhof a wobsahuje wjace dopomnjenkow wo Białystoku za čas Zamenhofa 
 Něhdyša zakładna šula čisło 23 z mjenom Ludoviko Zamenhof; šula rozpušćena w lěće 2000 dla falowanja šulerjow

 Zajimawostki 
 W měsće funguje najwjetši Polmos, producent mjeztym wódki Żubrówka.
 Zo město česćował, 1. junija 2007 so je  asteroid 19981 Bialystock mjenował.

 Sport 
 Kopańca 
 Jagiellonia Białystok Jagiellonia
 Hetman Białystok Hetman

 Hlej tež 
 Ortodoksna cyrkej k duchej Swjatym w Białystoku

 Žórła 

 Wotkazy 

  VisitBiałystok.com
  Měšćanski websydło (pólsce, jendźelsce, němsce, rusce a Esperantsce)
  Esperanto w Białystoku - Webstrona Bjalistoka Esperanto-Societo (pólsce a Esperantsce)

Kategorija:Białystok