Swahilšćina

Swahilšćina (Kiswahili) je rěč, kiž so we wuchodnej Africe wužiwa. Wona ma wjele narěčow. Mjeno rěče pochadźa wot pluraliskeje formy (sawahil) arabskeho słowa sahil "pobrjóh".

 Rozšěrjenje 
Wužiwa so w tutych krajach: Tanzanija, Burundi, Kenia, Mayotte, Mosambik, Somalia, Južna Afrika a Uganda.
W někotrych z nich je samo jako hamtska rěč.

 Fraze 
Jedna z najbóle znatych frazow we swahilšćinje je „hakuna matata“ z trikoweho filma Walta Disneyja Kral lawow. To woznamjenja „žadyn problem“ abo „nječiń sej žane starosće“. 

Ale tež znatej mjenje Simba a Rafiki stej z tuteje rěče, dokelž tej słowje woznamjenjatej law resp. přećel.

 Alfabet 
Za pisanje swahilšćiny dźensnišeho dnja so łaćonski alfabet wužiwa. 
a, b, ch [č], d, dh (jendź. th kaž we słowje that), e, f, g, gh, h, i, j [dź], k, l, m, n, ng’, ny [ń], o, p, r, s, sh [š], t, th (jendź. th kaž we słowje thin), u, v (něm. v we słowje Vase), w, y [j], z

 Gramatika 
 Fonologija 
 Wokale 
Standardna swahilšćina ma pjeć wokalnych fonemow: /a/, /e/, /i/, /o/ a /u/, kaž španišćina, japanšćina a esperanto. Wotpowěduja němske krótke wokale a so tež w njepřizwučnych złóžkach nic redukowanje wurjekuja. Předposledni Wokal je dołhi, ale tež wotewrjeny, dokelž přizwuk přeco je na předposlednjej złóžku.
Wurjekowanje:

 /a/ kaž „a“ w němski „hat“; 
 /e/ kaž „e“ w němski „Fett“; 
 /i/ kaž „i“ w němski „in“; 
 /o/ kaž „o“ w němski „hoffen“; 
 /u/ kaž „u“ w němski „Kuss“; 
Swahlšćina nima diftongi. Słowo za „leopard“, chui, so tohodla chu’i wurjekuje.

 Konsonanty 
Slědowaca tabela wobsahuje konsonanty swahilšćiny w formje jich pisomneje realizacije. W róžkatych spinkach je přeco zwuk we fonetiskej transkripciji podawany. Nimo mjenowanych tež eksistuje pismikowa kombinacija <ng'> (wurjekuj: []). Rozeznawa so wot <ng> přez falowanje  kluzila [ɡ]. <m> na spočatk słowa před konsonantom k [] nastanje. Wosebitosć w zwukowym inwentarje swahilšćiny su implosiwy, kotrež na městno spěwnych plosiwow [], [] a [] stupaja.

+ Konsonanty po knize wot Braunera a Hermsa  bilabial labio-dental dental dental-alweolar alweolar palatal-alweolar palatal welar glotal Plosiwy p []   t []   k [] Affrikate      ch [] j []/[] Frikatiwy  f [] v [] th [] dh [] s [] z [] sh []  gh []/[]Swahili Spelling and Pronunciation  h []  Flaps(geschlagen)    r []    Nasale m []   n []  ny [] ng []Swahili alphabet (alfabeti ya kiswahili) and pronunciation, ng' [] Approximanty w []     y []  lat. Approxi-manten    l []     Implosiwy b []    d []   g []
Přispomnjenje: Jeli stej dwaj zwukaj w kašćiku, potom je prěni njespěwny a druhi spěwny.

Někotři rěčnicy njespěwny wotpowědnik wot konsonanta gh [] wužiwaja. To so jako kh [] pisa, kaž na př. khabari (město habari) "powěsć; nowinka".

 Klasowy system 
Swahilšćina ma klasowy system kaž wšě Bantuske rěče. Su cyłkownje wósom klasow (po Kauderwelsch, na stronach 12-14). Někotři awtorojo liča singular a plural po jednym, tak zo po nich swahilšćina ma samo pjatnaće abo sydomnaće klasow. Klasa z prefiksom ku- ma jenož singular.

Tu slěduje připis po Kauderwelsch 10, 6. nakłada wot lěta 1997.

Adjektiwy a numerale maja samsne prefiksy kaž substantiwy, ale werby, genitiwne partikle a někotre druhe słowne družiny maja zdźěla druhe.

1. klasa wobsahuje słowa za žiwochow. W singularje so substantiwy započinaja z m abo mw, w pluralu z wa.
 mtu "čłowjek" watu "ludźo" mtoto "dźěćo" watoto "dźěći"

 Přikład w singularje: mtoto mmoja anasoma „Jedne dźěćo čita.“ mtoto "dźěćo" mmoja "jedyn" anasoma "čita" Přikład w pluralu: watoto wawili wanasoma „Dwě dźěsći čitatej.“ watoto "dźěći, dźěsći" wawili "dwaj, dwě" wanasoma "čitaja"
2. klasa wobsahuje rostliny, dźěle přirody a někotre dźěle ćěła. W singularje so substantiwy započinaja z m abo mw, w pluralu z mi.
 mkate "chlěb" mikate "chlěby" mti "štom" miti "štomy"

3. klasa wobsahuje słowa, kotrež daja so ćežko zarjadować. W singularje so substantiwy započinaja z ki abo ch, w pluralu z vi abo vy.
 kitabu "kniha" vitabu "knihi" chakula "jědź" vyakula "jědźe" 

 Přikład w singularje: kitabu kimoja kinatosha „Jedna kniha dosaha.“ kitabu "kniha" kimoja "jedyn" kinatosha "dosaha" Přikład w pluralu: vitabu viwili vinatosha „Dwě knize dosahatej.“ vitabu "knize, knihi" viwili "dwaj, dwě" vinatosha "dosahatej, dosahaja"

4. klasa wobsahuje předewšěm płody, dźěla rostlinow a wjele cuzych słowow. W singularje nima prefiks, w pluralu ma prefiks ma.
 shamba "polo" mashamba "pola"  yai "jejko" mayai "jejka"
5. klasa je najjednoriša klasa, kotrež wobsahuje najwjace słowow. Singular a plural stej samsnej.
 ngoma "bubon, bubony"
 baba "nan, nanojo"

6. klasa wobsahuje słowa, kotrež započinaja w singularje z u abo w, w pluralu z n. N jenož so pokaza, jeli slědowacy konsonant je jedyn z d, g, j, ch a z. Před jednym z slědowacych n, v a b nastanje m. Před wokale nastanje ny.
 ukurasa "strona" kurasa "strony"
7. pa-klasa wobsahuje jenož jedne słowo, mahali "městno".

8. klasa wobsahuje wšě werby. Započina so na ku abo kw. Plural njeje.
 kucheka "smjeć so"
 kupika "warić"

 Změna klasow 
Z samsneje korjenja móžeja so přez wužiwanje rozdźělnych klasowych prefiksow wotwodźenki tworić: čłowjeske (1.) mtoto (watoto) „dźěćo, dźěći“; abstraktne (6.) utoto „dźěćatstwo“; pomjeńšowanje (3.) kitoto (vitoto) „embryjo“; powjetšenje (4.) toto (matoto) „wulke dźěćo/wulke dźěći“.

Tež móžne: rostliny (2.) mti (miti) „štom(y)“; graty (3.) kiti  (viti) „blido/blida“; powjetšenje (4.) jiti (mati) „wulki štom“; pomjeńšowanje (3.) kijiti (vijiti) „kij/kije“; ? (6.) ujiti (njiti) „šwižny, wulki štom/šwižne, wulke štomy“.

Afrika "Afrika"; (1.) Mwafrika "Afričan", Waafrika "Afričenjo"

 Pronomeny 
 Wosobowe pronomeny 
Swahilšćina ma rozdźělne pronomeny, a to samostatne ale tež afiksowe.
 wosoba numerus samostatny jako subjektowy prefiks jako objektowa złóžka jako posesiwny pronomen komentar 1. Singular mimi ni- -ni- -angu 2. wewe u- -ku- -ako 3. yeye a- -m- -ake 1. Plural sisi tu- -tu- -etu 2. ninyi m- -wa- -enu 3. wao wa- -wa- -ao Komentary Jenož z werbomaj ni "sym, sy, je atd." a si "njejsym, njejsy, njeje atd". Za subjekt Za objekt Za wobsydstwo
Přikłady: 
 mimi ni mgonjwa "(ja) sym chory"
 wao ni tajiri "(wone/woni) su bohate"
 wewe si msafari "(ty) njejsy turist"
 anacheka "(wón/wona) so směja"
 mkate wako "mój chlěb"
 Rafiki yako alituona. "twój přećel nas widźeše."

 Słowoskład 
Swahilšćina wobsahuje słowa z paralelemi w druhich bantuskich rěčach, na př. baya "špatny", mtoto "dźěćo". Arabšćina je wot 10. lětstotka swahilšćinu wobwliwowała. Pochadźe nic jenož słowa z nabožneho wobwoda, kaž na př. baraka "žohnowanje", imani "wěra", ale tež wjele słowow maritimneho wikowanja na př. fedha "pjenjezy", hesabu "ličbowanka", z prawnistwa na př. kadhi "sudnik", sheria "zakoń", pisanskeje kultury na př. kitabu "kniha", nahau "gramatika" a słowa wšědneho dnja na př. sabuni "mydło", wakati "čas", mshahara "mzda".

W słowoskładźe tež su słowa z persišćiny, na př. bagala "płachtata łódź", teli "złoty pask". Ale tež su słowa z hindišćiny, na př. bali "nawušnica".

Tež kolonialne stawizny je słowoskład wobwliwował. Z portugalšćiny ma swahilšćina słowa kaž na př. gereza "twjerdźizna", bendere "chorhoj", meza "blido". Z němčiny su słowa kaž na př. daktari "doktor", aparati "aparat" a shule "šula". Jara wažne su słowa z jendźelšćiny, kaž na př. motokaa "awto", eropleni "lětadło", kampuni "firma", redio "radijo", dansi "europska reja", klabu "klub", ale tež mjena měsacow: Januari, Februari, Machi.

 Nóžki 

 Žórła 
 Brauner/Herms: Lehrbuch des modernen Swahili, ISBN 3-324-00106-4, 4. Auflage, 1990 
 Christoph Friederich: Kauderwelsch Band 10, Kisuahili Wort für Wort, ISBN 3-89416-074-8 
 Harald Haarmann: Kleines Lexikon der Sprachen, ISBN 3-406-47558-2, strony 369-372 
 Jan Knappert: vortaro esperanto svahila, kamusi kiesperanto kiswahili, 1983, ISBN 92-9017-027-1 

 Wotkaz 
 Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary 
 Wikikniha wo swahilšćinje 

Kategorija:Bantuske rěče