Wuhlikowy dioksid

Wuhlikowy dioksid (CO2) je bjezbarbny, njewonjaty płun, kotryž je ćeši hač powětr. Skapalnjeny, wón sylnje so wuwarjuje a nachwilnje ćopłotu z wokolina wućahuje, tak zo nastawa běły wuhlikowodioksidowy sněh (druhe mjeno: suchi lód). Tutón suchi lód so wuwarjuje bjez roztawanja (sublimuje), tohodla wón je dobra chłódźenska a konserwowanska maćizna.

Wón so pušća we wodźe k wuhlikowej kisalinje (H2CO3). Wón so wužiwa za wuhlikowodioksidowe napoje, kotrymž wuhlikowa kisalina da  kisałkojty słód.

Dokelž wuhlikowy dioksid je ćeši hač kislik, wón ma nachilnosć wutłóčować kislik z jamach  a tworić płunowe jězory. Tohodla je móžne dusyć w tajkich městach, na př. studnje abo sila. 

Wuhlikowy dioksid je hłowny wobstatk powětra, z něhdźe 0,038% po wolumenje. Wón je wažny dokelž wón so wužiwa wot rostlinow za fotosintezu. Nimo toho wón je bazowy akter  při rostlinarnjowym efekće  a tohodla so prócuja  wot rozdźělnych instancow  pomjeńšować jeho emisiju do atmosfery za čas poslednich lětdźesatkow (na kóncu 20. lětstotka a spočatk 21. lětstotka).

 Wobswětowy problem 
Wot industrielneje rewolucije su emisijowali do atmosfery miliony tonow wuhlikoweho dioksida, ale předewšěm wokoło lět dla powšitkowneho a zaindustrielneho a zatransportoweho wužića wuhla, njesměrny producent wuhlikoweho dioksida, emisjia CO² je drastisce stupała. Po Druhej swětowej wójnje so je nowa industrielna rewolucija wotměwała, kotraž je nowe stupanje tutych emisijow wuskutkowała. Runje před tutymi rosćenjemi a dla specifiskich podawkow so je małke zniženja wotměwali, kaž na př. za čas Prěnjeje a Druheje swětoweje wójny, po ekonomiskej krizy lěta 1929, po druhej naftowej krizy  lěta 1979 a po krizy kónčaceho Sowjetskeho zwjazka. Za čas poslednich lětdźesatkow róst bě jara wyši w Aziji dla tehdomneho spěšneho industrielneho rosta, ale hišće emisija CO² so předewšěm w hižo wuwitych krajach a předewšěm w Zjednoćenych statach Ameriki wotměwać.

 Hłowne producenća (w lěće 2004) 
 USA, z 7,067 miliony tonow (telko kelkož wósom slědowacych producentow hromadźe).
 Ruska, 2,024.
 Japanska, 1,355.
 Němska, 1,015.
 Kanada, 758.
 Britiska, 665.
 Italska, 582.
 Francoska, 562.
 Awstriska, 529.
 Španiska, 427.

Praja, nimo Zjednoćenych statow Ameriki, Kanady a Japanskeje, wšě su kraje zapadneje Europy. Pad USA je kedźbyhódny, jeli wotwažuja, zo tutón kraj njeakceptuje wupjelnjować wjele mjezynarodnych zrěčenjow, kaž tón Protokol Kioto (1997). Jenož w Zjednoćenych statach Ameriki funguje wjace hač 245 milionow jězdźidłow. Zjednoćene staty Ameriki je zamołwite za 27 % emisijow, mjeztym cyła Europa jenož za 24 %. Ruska za 15 % a wuchodna Azija (Čina) za 11 %. Cyła Afrika jenož za 2'5 % a Južna Amerika za 3 %. W přerězku emisija CO² bu zawinowana wot produkcije elektriki (33 %), industrije (25 %), transporta (24 %), dom  a tepjenje (13 %) a rafinerije (5 %).

 Referency 
 El País, 5. junija 2008, Gustavo Hermoso, "Presente, pasado y futuro de las emisiones de CO²", bazita sur datenoj de The Atlas of Climate Change, The Woods Hole Research Center kaj UNFCCC-CDIAC, 2006. (z esperantorěčneje wikipedije, na kotrejž tutón nastawk bazuje)

 Hlej tež 

Kategorija:Chemiske wjazby
Kategorija:Płuny