Mongolske rěče

Mongolske rěče tworja w Aziji (předewšěm w Mongolskej, w Chinje a Ruskej, jednotliwa rěč tež w Afghanistanje) rozšěrjenu rěčnu swójbu wot něhdźe 15 poměrnje blisko přiwuznych rěčow z něhdźe 7,5 milionami rěčnikow. Wone so po słowoskładźe jara njerozeznawaja, za to pak sylnišo po morfologiji  a syntaksy.

 Mongolske rěče jako podskupina altajskich rěčow 
Mongolske rěče buchu často do genetiskeho zwiska z tunguziskimi a turkowskimi rěčemi stajene a z tymi jako „altajsku rěčnu swójbu“ zjimane. Bjezdwěla wobstajace typologiske a leksikaliske přezjednosće mjez mongolskimi, tunguziskimi a turkowskimi rěčemi so móžeja tola tež přez wzajomne wobwliwowanje dla  rěčnych kontaktow město přez genetiku přiwuznosć wujasnjować. Prašenje genetiskeje jednosće altajskich rěčow je w historiskej linguistice dale dwělomne. 

 Wažne rěče 
Jenička mongolska rěč z wjace hač milionom rěčnikow je
 Mongolšćina z 5–6 milionami rěčnikow: (Wonkowa) Mongolska (z toho 2,5–3 miliony Chalcha-dialekt), China (Znutřkowna Mongolska)

Dalše wjetše mongolske rěče su:

 Burjatišćina 450 tysac: Ruska, Mongolska, China
 Ojratišćina 350 tysac: Mongolska, China
 Sarta (Santa, Dongxiang) 250 tysac: China
 Kalmykšćina (Kalmyk) 180 tysac: Ruska
 Mangghuer (Monguor, Tu) 150 tysac: China
 Dagur (Daur, Dahuren) 100 tysac: China
 Ordos (tež Urdus) 100 tysac: China

 Klasifikacija 

Genetika jednosć mongolskich rěčow je cyle njezwadna, wězo bu nutřka struktura tuteje rěčneje swójby – předewšěm tež dla relatiwnje wulkeje podobnosće najwjetšich rěčow, kotrež k wotmjezowanskim problemam wjedźu -  na kóždy pad žiwje diskutowana. Tradicionelna klasifikacija do zapadneje a wuchodomongolskeje hłowneje hałuzy, kaž tež do třećeje kategorije tak mjenowanych nakromnych rěčow bě bjezwuwzaćnje teritorialnje město genetisce motiwowana, při čimž je so aktualne, nic pak historiske rozšěrjenje rěčow za zakład brało.

Předležeca sylnišo genetisce orientowana klasifikacija bazuje předewšěm na V. Rybatzki, Intra-Mongolic Taxonomy. z J. Janhunen (ed.), The Mongolic Languages. (2003). Ke klasifikaciji bu wobjim leksikaliskich zhromadnosćow jednotliwych rěčow wobkedźbowany.

 Mongolske (15 rěčow, 7,5 mio. rěčnikow)
 Dagur (Sewjerowuchodne Mongolske)
 Dagur (alternatiwnje Dahur, Tahur, Daur, Dahuren; naslědnistwowa rěč Khitan) (100 tysac)
 Khitan † (rěč hač do 12. lětstotka chinskeje Liao-dynastije)
 Burjat (Sewjerne Mongolske)
 Chamnigan (Mongol-Chamnigan) (2–3 tysac) (bilingual mongol.-tungus.)
 Burjatšćina (Buryat, Buryaad) (450 tysac)
 Chalcha-Ojrat (Centralne Mongolske)
 Chalcha-Ordos
 Mongolšćina (5–6 mio.)
 Džerim-dialektowa skupina: Chorčin, Džasagtu, Džarut, Džalajt-Dörbet, Gorlos
 Džuu-Uda-skupina: Aru Chorčin, Baarin, Ongniut, Najman, Aochan
 Džosotu-skupina: Charačin, Tümet
 Ulaan-cab-skupina: Čachar, Urat, Darchan, Muumingan, Dörben Chüüched, Chešigten
 Šilingol-skupina: Üdzümčin, Chuučid, Abaga, Abaganar, Sönöd
 Dialektowa skupina wonkowneje Mongolskeje: Chalcha, Chotogojt, Darchat, Congol, Sartul, Dariganga
 Ordos (Urdus) (100 tysac)
 Oirat-Kalmyk
 Ojratišćina (Oirat, Oyirad) (350 tysac)
 Kalmykšćina (Kalmyk) (180 tysac)
 Shira Yugur (Juho-centralne Mongolske)
 Shira Yugur (Sarygh Yughur, Dongbu Yugu, Ost-Yughur, Nggar) (3 tysac, etnisce 6 tysac)
 Monguor-Santa (Juhowuchodne Mongolske)
 Mongghuol (Huzhu Mongghul, Monguor, Tu) (150 tysac, etnisce 200 tysac)
 Mangghuer (Minhe Mangghuer) (25 tysac)
 Bonan (Bao'an, Paoan, Paongan) (6 tysac)
 Kangjia (0.4 tysac) (hakle w 1990-tych lětach wotkrywana)
 Santa (Sarta, Dongxiang, Tungxiang, Tung) (250 tysac)
 Moghol (Juhozapadne Mongolske)
 Mogholi (Moghol) (200 rěčnikow, etnisce tři tysac)

 Geografiske rozšěrjenje po statach 
Mongolske rěče su w Mongolskej, Chinje, Ruskej a Afghanistanje rozšěrjene. Slědowaca tabela pokaza rozšěrjenje rěčow z aktualnymi ličbami rěčnikow w jednotliwych krajach.

+ Mongolske rěče – rozšěrjenje po statach Rěč Ličba rěčnikow Rozšěrjena w slědowacych krajach DAGUR Dagur 100 tysac China (Nutřkowna Mongolska, Xinjiang) BURJAT Burjatšćina 450 tysac Ruska 320 tysac, China 65 tysac, Mongolska 65 tysac Chamnigan 3 tysac Ruska (Transbaikalny region) bilingual mongol.-tungusisch CHALCHA-OJRAT Mongolšćina 5-6 mio. Mongolska 2,5 mio. (předewšěm Chalcha), China (Nutřkowna Mongolska) 3-3,5 mio. Ordos (Urdus) 100 tysac China (Nutřkowna Mongolska) Ojratišćina 350 tysac Mongolska 200 tysac, China 150 tysac Kalmykišćina 180 tysac Ruska (Republika Kalmykiska) SHIRA-YUGUR Shira Yugur 3 tysac China (Gansu) MONGUOR-SANTA Mongghuol (Monguor) 150 tysac China (Qinghai) Mangghuer 25 tysac China (Qinghai) Bonan (Paoan) 6 tysac China (Qinghai, Gansu) Kangjia 0.4 tysac China (Qinghai) hakle w 1990-tych lětach wotkrywana Sarta (Dongxiang) 250 tysac China (Gansu) MOGHOL Mogholi 0,2 tysac Afganistan (pola Herata)

 Leksikaliske přirunanje 
Zo najwjetše mongolske rěče relatiwnje blisko hromadźe přiwuzne su, pokazaja slědowace słowne runicy ze zakładneho słowoskłada najwažnišich modernych mongolskich rěčow. Přidatnje je protomongolska abo staromongolska forma a forma literariskeje Mongolšćiny (wot 12. lětstotka w ujguriskim wertikalnym pismje traděrowana, w 17. lětstotku fiksěrowana). Formy dźensnišich mongolskich rěčow su date w fonetskej transkripciji.

 Woznam Proto-Mongol. Spis.Mongol. Mongolšćina Chamniganšćina Burjatšćina Kalmykšćina Baoanšćina Monguoršćina Daguršćina Juguršćina hora*ahulaaγula/ʊːl//ɔːla//ʊːlə//uːl//uːla//ula//aul//ʊːla/starši bratr*akaaqa/ax//aka//axə//ax//aqa//aqa//ak//aka/běły*čagahančaγan/tsagaːŋ//tsagaːn//sagan//tsagan//tʃixaŋ//tʃiqaːn//tʃikan//tʃɤkaːn/wucho*čikinčiki(n)/tʃix//tsiki//sexən//tʃikn//tʃixaŋ//tʃiki//tʃikʲ//tʃkɤn/čerwjeny*hulahanulaγan/ʊlaːŋ//ʊlaːn//ʊlaːn//ulan//hulaŋ//xulaːn//xulan//hlaːn/wopuš*sehülsegül/suːl//heːl//huul//syl//sel//suːl//sɤulʲ//syːl/žołty*sirasira/ʃar//hira//ʃarə//ʃar//ʃira//ʃira//ʃar//ʃra/

 Rěčne periody a pismowe systemy 
Rozdźěluja so Mongolske rěče historisce do slědowacych periodow:

 Staromongolska rěč – Mongolska rěč před 13. lětstotkom
Staromongolšćina steji hišće blisko Proto-Mongolšćiny, konstrukta protorěče, z kotrychž su wšě mongolske rěče wuchadźałe. Wobsahuje mnoholičbne turkowske a mongolske (?) požčonki a bu tež wot Chinšćiny Tang-dynastije wobwliwowana. W tutym času bu wot  mongolskich Khitanow, kotrež Liao-dynastiju załožowana, swójske pismo wuwiwała. Tute słužiłe potom jako bazu za samostatne pismo tunguziskich Dźurdźenow (němsce Dschurdschen) a tež jako bazu Mandźurskeho pisma. Na kóncu  staromongolskeje periody bu wertikalne ujguriske pismo wot Mongolow přejimałe.

 Srjedźomongolska rěč – Mongolska rěč wot 13. hač do spočatka 17. lětstotka
Srjedźna Mongolšćina je w tekstach w chinskej transkripciji wobchowowana (najwažniši tekst je „Tajne stawizny Mongolow“, něhdźe 1240), ale tež w tibetiskim Phags-Pa-pismje a dwurěčnych glosarach. Najstarši wobchowowany pismowy dopokaz wot něhdźe 1225 je tola kamjeń Yisüngge, nefy Tšingis Chana. Na kóncu tuteje periody so  konwertowanje Mongolow k (tibetiskim) buddhizmej (w 17. lětstotku) stało. Tohodla bu wjele přiłožkow z Tibetišćiny abo Sanskrita publikowane a buddhistiske terminusy do Mongolšćiny přijimane abo přiłožene.

W srjedźomongolskim času započina diferencowanje mongolskich narěčow, kotrež so su pozdźišo k dźensnišim mongolskim rěčam wuwiwałe.

 Moderne Mongolske rěče – Mongolske rěče wot 17. lětstotka
W 17. lětstotku so stało přechod k modernej rěčanej rěči, ale tež fiksěrowanje klasiskeje pismoweje rěče, kotraž na staro- a srjedźomongolskich stopjenja wróći. Rěčane formy Mongolšćiny so su wot pismoweje rěče jara daloko zdalowachu.

 Rěčna charakteristika 
 Typologiske přiznamjenja 
Typologisce maja mongolske rěče wulku podobnosć z woběmaj druhimaj skupinomaj altajskich rěčow (Turkowske a Tunguziske). Tute přiznamjenja su tuž  do dalokeje měry hromadźe altajske a so zdźěla tež pola uralskich a paleosibiriskich rěčow (hlej Altajske rěče) namakaja.

Najwažniše typologiske charakteristiki mongolskich rěčow su:

 Srěnjowulke foneminwentary a jednora złóžkowa struktura, lědma konsonantowe clustery. Regularnje sydom wokalow („turkowski“ *ï je z *i spadnył). Wokale so móžeja po jich městnje artikulacije (prědku/zady), kulojćenje (kulojćeny/njekulojćeny) a wysokosći (wysoki/hłuboki) rozdźělować. Tuta klasifikacija je za wokalnu harmoniju wot rozsudneho wuznama.

 městno artikulacije prědku zady kulojćenje njekulojćeny  kulojćeny  njekulojćeny  kulojćeny  wysoki i ü u hłuboki e ö a o

 wokalna harmonija mjez poslednim wokalom kmjena a slědowacym sufiksom, kotraž na rozdźělne wokalne opozicije wotpočuje, předewšěm na městno artikulacije „prědku/zady“ („Palatalna wokalna harmonija“). Přikładaj: mal-iyar „ze skotom“ (instr.), köl-iyer „z nohu“ (instr.). Někotre mongolske rěče, na př. Mogholi a Monguor, su wokalnu harmoniju zhubili.
 pospochi aglutinowacu słowotwórbu a fleksiju, a to nimale bjez wuwzaća přez sufiksy. Kóždy morfem ma specifiski woznam a gramatisku funkciju a je – wothladane wot žadanjow wokalneje harmonije – njepřeměnjomny.
 adjektiwy so w modernych mongolskich rěčach njeflektěruja, njepokazaja žanu konkordancu z jich wobmjezowacym słowom, kotremuž wone předchadźa. Wězo maja starše rěčne stopjenja zbytki konkordancy w numerusu a genusu.
 při wužiću kwantificěrowadłow (ličbniki, podaća mnóstwa) wupadnje pluralowe markěrowanje.
 njeeksistuja žane artikle.
 njeeksistuje žadyn gramatiski genus, ani při pronomenach.
 wažny za mongolske rěče je koncept konwerbow (poprawom participy), kotrež so jako narunanje za pódlanske sady wužiwaja. Při tym deleka přikłady z Chalcha.
 werb steji na kóncu sady, normalny sadoslěd je SOV (subjekt-objekt-werb).

 Nominalne tworjenje 
Nomina mongolskich rěčow maja kategoriji numerusa (singular/plural) a pada (sydom padow), kotrejž so přez přiwisowane pluralowe resp. padowe markěrowadłaj markěrujetej. Pluralowe markěrowadła steja před padowymi markěrowadłami. Wobaj sufiksaj podležitej wokalnej harmoniji.

Pluralowe tworjenje so na přikładźe klasiskeje spisowneje rěče pokaza. Pluralowe markěrowadła su -nar/-ner (jenož ludźo a bohojo), -ud,-üd a -čud/-čüd a warianty z tych, k tomu bóle zrědka hišće -d a -s.

+ Přikłady za pluralowe tworjenje w mongolskej spisownej rěči Woznam Singular Plural bratr aqa aqa-narstarša sotra egeči egeči-ner kniha nom nom-ud pismo bičig bičig-üd młodźenc ǰalaγu ǰalaγu-čudžonabüsügüibüsügüi-čüd pos noqai noqai-nuγudwołükerüker-nügüddruhibusubusudstarcebügenebüged

Slědowaca tabela pokaza padowe markěrowadła a deklinaciju słowa мал mal „skót“.

 Pad Padowy markěrowadło Forma Woznam Nominatiw -Ø mal skót (nom.) Genitiw -un/-ün, -yin, -u/-ü mal-un skota Datiw-lokatiw -dur/-dür, -tur/-tür, -a/-e mal-dur skotej, při skoće, k skotej Akuzatiw -yi, -i mal-i skota (ak.) Ablatiw -ača/-eče mal-ača wot skota Instrumental -bar/-ber, -iyar/-iyer mal-iyar zе skotоm, přez skota Komitatiw -luγa/-lüge, -tai/-tei mal-luγa abo mal-tai (hromadźe) ze skotom

Adjektiwy

Njepřewjedu žanu změnu w numerusu a padźe a njeeksistuje žana konkordanca z wobmjezowacym słowom.

 ulaγan nom „čerwjena (ulaγan) kniha (nom)"
 ulaγan nom-ud „čerwjene knihi"
 ulaγan nom-un „čerwjeneje knihi"

Personalne pronomeny

Pronomeny třećeje wosoby pochadźeja wot demonstratiwneho pronomena a rozeznawaja so po tym, hač je wotpowědna wosoba daloko abo blisko rěčnika: ene abo tere steji za „wón/wona/wono“ (njeeksistuje ani při pronomenje žane genusowe markěrowanje). W prěnjej wosobje plurala mjez ekskluziwnej a inkluziwnej formu „my“ rozeznawatej.

+ Personalne pronomeny w nominatiwje su Wosoba Singular Plural 1 bi bida (inklusiwnje), ba (ekslusiwnje) 2 či ta 3 ene, tere ede, tede

 Werbalna morfologija 

Tempus

Pola finitnych formow werba eksistuja jedyn tempus za njezańdźenosć a tři za zańdźenosć, kotrež so přez slědowace sufiksy markěrowaja (serbske přełožki su jenož přibližne):

{| class="prettytable"
|+ Markěrowadła finitnych formow mongolskeho werba
|-
!Pomjenowanje !! kóncowka !! přikład
|-
| Praesens imperfecti || -mui/-müi, -na(m)/-ne(m) || yabumui „du/dźeš/dźe“ atd.
iremüi „přińdu/přińdźeš/přińdźe“ atd.

|-
| Praesens perfecti || -luγa/-lüge, -la/-le || yabuluγa „dźěch/dźěše“ atd.
irelüge „přińdźech/přińdźe“ atd.
|-
| Praeteritum imperfecti || -ǰuqui/-ǰüküi, -ǰi, -či || yabuǰukui, yabuǰi „běch/bě/běše šoł/šła“ atd.ireǰüküi „běch/bě/běše přišoł/přišła“ atd.
|-
| Praeteritum perfecti || -ba/-be, -bai/-bei || yabuba „sym/sy/je … šoł/šła"irebei „sym/sy/je … přišoł/přišła"
|}

Tute formy nimaja žane rozeznawanje wosoby. Přikładaj:
 tere irebei „wón/wona/wono je přišoł/přišła/přišło" (perfektiw, zańdźenosć)
 bida nom-i ungši-mui „čitamy knihu“ abo „budźemy knihu čitać"

Negacija

Negacija so pola finitnych formow werba zwjetša přez negacisku partiklu ese zwuraznjuje, kotraž před formu werba steji: tere ese irebei „wón/wona/wono njeje přišoł/přišła/přišło". Pola werbalnych nomenow so partikla ügei wužiwaja, kotraž formje werba slěduje: Manu baγši iregsen ügei „Naš wučer njeje přišoł“.

Imperatiw

Poprawny imperatiw so přez samón kmjen tworja. Nimo toho eksistuja hišće druhe formy, kotrež schodźenki zdwórliwosće a dźerženja zwuraznjuja. Přikłady: yabu „dźi“, yabuγtun „dźi prošu“, yabuγarai „budź tak dobry a dźi“, yabutuγai „njech dźe“.

Werbalne nomeny

Werbalne nomeny z wjetšeho dźěla so wužiwaja k wurazej stawa. Wone so móžeja deklinować a jako predikat hłowneje, atributiwneje abo komplementoweje sady wužiwać. Přikłady: Tere kümün öčügedür iregsen bayina „Tón čłowjek je wčera přišoł“, Bi edür büri miqa idedeg „Ja jěm mjaso kóždy dźeń“, miqa idegči „mjasojědźk“.

Pomjenowanje  kóncowka  přikładNomen futuri  -qu(i)/-kü(i)  idekü „kiž budźe jěsć, jesć“Nomen imperfecti  -γa/-ge  idege „kiž jě, jědźacy“Nomen perfecti  -γsan/-gsen  idegsen „kiž je jědł“Nomen usus  -daγ/-deg  idedeg „kiž (regularnje) jě, jědźacy“Nomen actoris  -γči/-gči  idegči „jědźer“

Konwerby

Konwerby so we wšěch mongolskich rěčach při koordinaciji abo subordinaciji wjacorych sadow wužiwaja. Móžěja so je jako participy wobhladować. Hdy po funkciji maja rozdźělne formy:

Pomjenowanje  kóncowka  přikładConverbum conditionale  -basu/-besü, -bala/-bele  yabubasu „hdyž dźe“Converbum concessivum  -baču/-bečü  yabubaču „hačrunjež dźe“Converbum imperfecti  -ǰu/-ǰü, -ču/-čü  yabuǰu „dołhož dźe“Converbum modale  -(u)n/-(ü)n  yabun „přez to zo dźe“Converbum perfecti  -γad/-ged  yabuγad „po tym, zo dźěše“Converbum terminale  -tala/-tele  yabutala „doniž njeńdźe“Converbum abtemporale  -γsaγar/-gseger  yabuγsaγar „wot toho, zo dźěše“Converbum contemporale  -maγča/-megče  yabumaγča „lědma bě šoł/šła“Converbum successivum  -qula/-küle  yabuqula „ručež dźe“Converbum finale  -ra/-re  yabura „zo bych šoł“Converbum praeparativum  -run/-rün  yaburun „dokelž dźěše“

Jednora sekwenca so přez converbum imperfecti započina, jenož posledni werb w tajkej slědźe steji we finitnej formje, na přikład Bi doluγan čaγ-tur bos-ču, örlüge-yin qoγula ide-ǰü, nom ungši-ba. „Stańši z łoža sedmich, snědach a (potom) čitach knihu“

Předčasnosć so přez converbum perfecti wupraje. Přikład: Bida qubčas emüsü-ged, nom-i-ban ungši-mui'' „Zdrasćiwši, budźemy swoju knihu čitać“

 Hlej tež 
 Mongolšćina
 Altajske rěče
 Mongole

 Žórła 






 Wotkazy 

 Materialy za klasisku spisownu rěč
 Wo Khitanje a Daurje. 
 Wšelake mongolske alfabety a rěčne přikłady 

Kategorija:Mongolske rěče
Kategorija:Rěčna swójba