Dusyk

Dusyk (tež nitrogenij, z łać. nitrogenium) je chemiski element z periodoweho systema elementow ze symbolom N a rjadowej ličbu 7. Atomarnje dusyk w přirodźe lědma wustupuje, dokelž so hnydom přez sylnje eksotermnu reakciju k molekularnym dusykej N2 zwjaza. Elementarnje dusyk jenož w formje kowalentneho homodimera wustupuje, chemisku wjazbu z dweju dusykoweju atomow, (→ molekularny dusyk, tež Distickstoff (přir. Disauerstoff), sumariska formula N2).

Molekularny dusyk je z 78 % hłowny wobstatk powětra. Je za žiwochow esencielny element, kotryž so přez dusykowe fiksěrowanje na přirodnym wašnju organisce wjaza. W organiskej formje je jako strukturny element  proteinow wažny hłowny element wšěch organizmow. Dusyk je centralny element w dusykowym kołoběhu  ekosystemow a bu wot žiwochow w energijointensiwnym procesu organisce wjazany a k dispoziciju stajeny. Wustupuje w mineralach jara rědko. Na zemskim powjerchu a w powětrje je nimale bjezwuwzaćnje abiotisce w spočatkowym času zemje nastał a bu pozdźišo wot žiwochow zwjazany.

Elementiski symbol N so wot łaćonskeho pomjenowanja nitrogenium (wot starogrjech. νιτρον „Laugensalz“ a starogrjech. γενος „pochad“) wróćo wjedźe. Němske pomjenowanje Stickstoff dopomina na to, zo molekularny dusyk płomjenja haša („dusy“) abo zo žiwoch (na př. čłowjek) w čistym dusyku dusy.

 Wažne wjazby 
 Oksidy 
Dusyk wustupuje w někotrych oksidach, při tym ma rozdźělnu hódnosć.

 N2O, 

 NO Dusyk je w tutej wjazbje dwuhódnotny. 

 N2O3 Dusyk je w tutej wjazbje trojohódnotny., 

 NO2 Dusyk je w tutej wjazbje štworohódnotny. 

 N2O5 Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.

 Kisalina 

 HNO3 (salpetrowa kisalina) je sylna kisalina. Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.

 Wotkazy 

Kategorija:Njekow
Kategorija:Płun
Kategorija:Chemiski element