Rušćina

Rušćina (,  ) je słowjanska rěč. Ruska rěč słuša k wuchodosłowjanskim rěčam a do swójby indoeuropskich rěčow a je najbliša ukrainšćinje, rusinšćinje a běłorušćinje.

Rušćina je hamtska rěč Ruskeje a słuži jako rěč mjezynarodneje komunikacije a zhromadneho dźěła mjez wulkej ličbu narodow, kiž wobydluja něhdyše republiki Sowjetskeho zwjazka (w Běłoruskej, w Ukrainje, w Kazachstanje, w Kirgiskej a w druhich krajach). Rusce rěči so nimo toho tež w Zjednoćenych statach Ameriki, w Pólskej, w Němskej, w Bołharskej atd.

Rušćina je připóznata jako jedna z pjeć oficialnych jednanskich rěčow w Organizaciji zjednoćenych narodow.

Rusce rěči 255 milionow ludźi (dźewjata najwjetša rěč w swěće, 2024), z toho w Ruskej samej wjace hač 134 miliony (2020)Федеральная служба государственной статистики России. Всероссийская перепись населения (2020—2021). Таблица 5. Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей. (ruš.), jako maćeršćinu — 111,5 milionow (2020)Федеральная служба государственной статистики России. Всероссийская перепись населения (2020—2021). Таблица 6. Население по родному языку. (ruš.).

 Dialekty 
Nimo jednotneje powšitkownje připóznateje spisowneje rěče rěči so hišće wulka ličba wšelakorych regionalnych dialektow.

Wšitke dialekty rozrjaduja so do třoch skupin: sewjerneje, južneje a srjedźnoruskeje předchodneje.

Narěčne wosebitosće sewjernych dialektow (ladogo-tichwinskeho, wologodskeho, archangelskeho (pomorskeho) atd.)Бромлей С. В., Булатова Л. Н., Гецова О. Г. и др. Русская диалектология / Под ред. Л. Л. Касаткина. — Москва: Academia, 2005. — С. 253—255 — ISBN 5-7695-2007-8:
 zachowanje njeakcentowaneho o: [молокó] ([moloko]) "mloko"; до гó[рода] (do go[roda]) "do města";
 zachowanje konsonanta g (jako w spis. rus.): но[г]а (no[g]a) "noha";  
 femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku -ы město južnoruskeje -е (jako w spis. rus.): возле жен[ы] (wozle žen[y]) "pola žony";
 w 3. wos. prezensa werba kóncowka z twjerdym konsonantom -t (jako w spis. rus.): (он/она/оно) спи[т] (on/ona/ono spi[t]) "(wón/wono/wona) spi"; (они) спя[т] (oni spja[t]) "(wone) spja" atd.
Narěčne wosebitosće južnych dialektow (zapadneho, kursko-orjolskeho, wuchodneho (rjazańskeho) atd.):
 we wšěch złóžkach bjez přizwuka so přeměnjeja wokale а, о do jednoho zwuka — tónle zjaw so mjenuje akanje (jako w spis. rus.): [мълакó] ([məlako]) "mloko"; до гó[ръдъ] (do go[rədə]) "do města"; 
 změna konsonanta g na γ (abo h): но[γ]а (no[h]a) "noha"; 
 femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku -е: возле жен[е] (wozle žen[e]) "pola žony"; 
 w 3. wos. prezensa werba kóncowka z mjechkim konsonantom -t’ : (он/она/оно) спи[т’] (on/ona/ono spi[t’]) "(wón/wono/wona) spi"; (они) спя[т’] (oni spja[t’]) "(wone) spja" atd.

 Ruski alfabet 

 А а /a/ Б б /b/ В в /w/ Г г /g/ Д д /d/ Е е /ě/ Ё ё /jo/ Ж ж /ž/ З з /z/ И и /i/ Й й /j/ К к /k/ Л л /ł/ М м /m/ Н н /n/ О о /о/ П п /p/ Р р /r/ С с /s/ Т т /t/ У у /u/ Ф ф /f/ Х х /ch/ Ц ц /c/ Ч ч /č/ Ш ш /š/ Щ щ /šč/ ъ twjerdy pismik ы /y/ ь mjechki pismik Э э /e/ Ю ю /ju/ Я я /ja/

Fonetiska hódnota a přikładyLopatin W. W. Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał K. K. Trofimowič. Redakcija Fr. Michałk a P. Völkel — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, — 1974. — S. 513—514.:
 А — армия (armija) "armeja"; дар (dar) "dar"; час (čas) "hodźina";
 Б — b: большой (bol’šoj) "wulki"; b’: белый (b’elyj) "běły";  
 В — w: ванна (wanna) "wanja"; w’: вилка (w’ilka) "widlički";
 Г — g: галка (galka) "kawka"; g’: гибнуть (g’ibnut’) "hinyć";
 Д — d: дуб (dub) "dub"; d’: дело (d’elo) "dźěło";
 Е — e (po konsonantach, powšitkownje porowych mjechkich kaž tež tupych sibilantach a c): небо (n’ebo) "njebjo"; вера (w’era) "wěra"; шесть (šest’) "šěsć"; жесть (žest’) "blach"; целый (celyj) "cyły"; je (na spočatku słowa, po wokalach, a po ь, ъ) ель (jel’) "šmrěk"; поесть (pojes’t’) "pojěsć"; приезд (prijezd) "přijězd"; к семье (k sem’je) "k swójbje"; отъехать (otjechat’) "wotjěć";
 Ё — o (po porowych mjechkich konsonantach a po tupych sibilantach): мёд (m’od) "měd"; тётя (t’ot’a) "ćetka"; шёлк (šolk) "žida"; чёрный (čornyj) "čorny"; jo (na spočatku słowa, po wokalach, a ь, ъ): ёж (jоž) "jěž"; заём (zajom) "požčonka"; семьёй (sem’oj) "swójbu"; 
 Ж — жаба (žaba) "krokawa"; жито (žito — ž[y]to) "žito";
 З — z: запад (zapad) "zapad"; z’: зять (z’at’) "přichodny syn";
 И — i, y na spočatku słowa, po wokalach, po mjechkich konsonantach a po ž, š, c: их (ich) "jich" (gen. woni); бои (boi) "boje"; липа (lipa) "lipa"; жир (žir — ž[y]r) "tuk"; цифра (cifra — c[y]fra) "cyfra"; ji po ь: Ильич (Iljič) Iljič (wot Илья Ilja — mjeno) na př. Wladimir Iljič Lenin; 
 Й (krótke i) — j (na kóncu słowa a před konsonantami): мой (moj) "mój"; последний (poslednij) "posledni"; край (kraj) "kraj"; чайка (čajka) "tonuška";
 К — k: кора (kora) "skora"; k’: кедр (k’edr) "cedra";
 Л — l: ладонь (ladoń) "dłóń"; l’: лист (l’ist) "łopjeno";
 М — m: маска (maska) "maska"; m’: мясо (m’aso) "mjaso";
 Н — n: новый (nowyj) "nowy"; n’: нет (n’et) "nic";
 О — осень (oseń) "nazyma"; воск (wosk) "wósk"; яйцо (jajco) "jejo";
 П — p: поле (pol’e) "polo"; p’: пиво (p’iwo) "piwo";
 Р — r: рука (ruka) "ruka"; r’: река (r’eka) "rěka";
 С — s: сова (sowa) "sowa"; s’: сила (s’ila) "móc";
 Т — t: тогда (tohda) "tehdy"; t’: тело (t’elo) "ćĕło";
 У — ухо (ucho) "wucho"; думать (dumat’) "myslić"; чудо (č’udo) "dźiw"; 
 Ф — f: форма (forma) "forma"; f’: фирма (’f’irma) "firma";
 Х — ch: хор (chor) "chór" kaž ch w słowje "wucho"; ch’: хирург (ch’irurg) "chirurg" kaž ch w słowje "mnich";
 Ц — цапля (capl’a) "čapla"; 
 Ч — час (čas) "hodźina";
 Ш — шум (šum) "hara"; шить (šit’ — š[y]t’) "šić";
 Щ — щит (ščit) "tarč";
 ъ (twjerdy znak) — signalizuje, zo ma so slĕdowacy wokal čitać jako skupina j + wokal: объектив (objektiw) "objektiw"; объём (objom) "wobjim"; адъютант (adjutant) "adjutant"; объятие (objatije) "wobjeće";
 Ы — y po porowych twjerdych konsonantach: мыло (mylo) "mydło"; сады (sady) "zahrody"; разгрызть (razhryzt’) "rozhrymzać";
 ь (mjechki znak) — ma samsnu funkciju kaž pismik ъ: семья (sem’ja) "swójba", к семье (k sem’je) "k swójbje"; пью (p’ju) "piju"; пьёт (p’jot) "pije"; woznamjenja mjechkosć předchadźaceho konsonanta: мать (mat’) "mać"; маленький (malen’kij) "małuški"; pisa so po tradiciji po tupych sibilantach na kóncu někotrych formow: знаешь (znaješ) "wěš"; мышь (myš) "myš"; режь (r’ež) "rěž"; печь (p’eč’) "pjec";
 Э (wobroćene e) — e na spočatku słowow, druhdy po wokalach a po porowych twjerdych konsonantach: этот (etot) "tón"; поэт (poet) "basnik"; мэр (mer) "měšćanosta";
 Ю — u po porowych mjechkich konsonantach: люди (l’udi) "ludźo"; морю (mor’u) "morju"; ju na spočatku słowa, po wokalach a ь, ъ: юбка (jubka) "suknja"; Юрий (Jurij) Jurij; поют (pojut) "spěwaja"; бьют (b’jut) "bija";
 Я — a po porowych mjechkich konsonantach: мяч (mjač) "bul"; поля (polja) "pola"; ja na spočatku słowa, po wokalach a ь, ъ: яма (jama) "jama"; Яков (Jakow) Jakub; стоят (stojat) "steja"; семья (sem’ja) "swójba";

 Fonetika 
 Wokale 

Rušćina ma 5 wokaliskich fonemow (wokale so rozeznawaja po wysokosći wertikalneho połoženja jazyka, po labializowanosći — njelabializowanosći, a po rjadach — po mĕstnje, na kotrymž je jazyk zbĕhnjeny; nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet)Lopatin W. W. Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał K. K. Trofimowič. Redakcija Fr. Michałk a P. Völkel — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, — 1974. — S. 514.Лопатин В. В., Улуханов И. С. Восточнославянские языки. Русский язык // Языки мира. Славянские языки. — Москва: Academia, 2005. — С. 451. — ISBN 5-87444-216-2.:
 Wertikalne połoženje jazyka Rjad Prĕdni Srjedźny Zadni Njelabializowane Labializowane Wysoke i / и (ɨ / ы) u / у Srjedźne ɛ / е ɔ / о Niske a / а

Wokal i wustupuje w dwĕmaj wariantomaj. Po mjechkich konsonantach a na spočatku słowa je to wokal prĕdnjeho rjada. Po twjerdych konsonantach pak srjedźneho rjada. Na př. бить (b’it’) "bić" a быть (byt’) "być".

Hornjoserbski wokal y rozeznawa so wot ruskeho y, kiž ma bóle zadnje połoženje — yazyk leži při jeho wurěkowanju w srjedźnym a zdźěla zadnim dźělu ertnicyŠewc-Schuster H. Gramatika hornjoserbskeje rěče. — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984. — Zwjazk 1 fonologija, fonetika a morfologija. — S. 20..

W njepřizwučnych złóžkach so wokale přeměnjeja (redukuja) a w někotrych padach so njerozeznawaja. W złóžce bjezpošrednje před přizwukom po twjerdych konsonantach a tež na spočatku słowa (bjez přizwuka) so přeměni о do а: вóды (wody) "wody" — в[а]дá (w[a]da) "woda"; óсень (oseń) "nazyma" — [а]сéнний ([a]seńńij) "nazymski". W zbytnych njepřizwučnych złóžkach po twjerdych konsonantach so wokalej а a о přeměnjatej do krótkeho wokala srjedźneho połoženja jazyka a srjedźneho rjada ъ (abo [ə]): гóрод (gorod) "město" — [гъра]дá ([gəra]da) "města"; связáть (swjazat’) "zwjazać" — свя́з[ъ]нный (swjaz[ə]nnyj) "zwjazany"Lopatin W. W. Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał K. K. Trofimowič. Redakcija Fr. Michałk a P. Völkel — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, — 1974. — S. 515..

We wšěch njepřizwučnych złóžkach po mjechkich konsonantach so přeměnjeja wokale а, о a е do zwuka ие (abo ie), kotryž leži mjez i a e: пять (pjat’) "pjeć" — п[ие]ти́ (p’[ie]ti) "pjećoch"; вё́дра (wjodra) "bowy" — в[ие]дрá (w’[ie]dra) "bowa"; лéвый (l’ewyj) "lěwy" — л[ие]вшá (l’[ie]wša) "lěwak".

Po twjerdych konsonantach so wokal i přeměnja do zwuka srjedźneho rjada y: игрá (igra) "hra" — c [ы]гры́ (s [y]gry) "z hry".

 Konsonanty 
Konsonanty (37 fonemow) so dźĕla do sonornych a šumnych. Sonory su m, mʲ, n, nʲ, l, lʲ, r, rʲ, zbytne su šumne. Sonorne a šumne konsonanty so rozeznawaja po městnje artikulacije a po wašnju wurjekowanja (nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet; horjeka — njespěwny konsonant; deleka — spěwny)Lopatin W. W. Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał K. K. Trofimowič. Redakcija Fr. Michałk a P. Völkel — Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, — 1974. — S. 514—515.:
 po wašnju artikulacije po mĕstnje artikulacije labiale  prĕdnjojazykowe  dorsale  bi-labiale  labio-dentale  dentale  alweol.  post-alweol.  srjedźno-jazykowe  zadnjo-jazykowe kluzile tw.  p / п b / б   t / т d / д   k / к ɡ / г  m.  pʲ / п’ bʲ / б’   tʲ / т’ dʲ / д’   kʲ / к’ ɡʲ / г’    afrikaty tw.     t͡s / ц [d͡z]     m.      t͡ɕ / ч [d͡ʑ]    spiranty tw.   f / ф v / в   s / с z / з  ʂ / ш ʐ / ж   x / х [ɣ] m.   fʲ / ф’ vʲ / в’   sʲ / с’ zʲ / з’  ɕː / щ: ʑː / ж’:  ʝ / й  xʲ / х’ [ɣʲ] nazale tw.  m / м  n / н    m.  mʲ / м’   nʲ / н’    wibranty tw.     r / р     m.     rʲ / р’     laterale tw.    l / л    m.    lʲ / л’   

 Gramatika 
Rušćina ma šěsć padow a dwě čisle. Dual wjace nima. Při substantiwow, pronomenow a (zdźěla) ł-formow werbow ma tři genusy.

 Měć 
Za serbski werb měć eksistuje wosebita forma, kotraž wobsahuje prepoziciju , genitiwnu formu wobsedźerja a formy werba . Wobsydstwo normalnje steji w nominatiwje. 
  abo  "Mam wołojnik."
  "Měch wołojnik."
  "Změju wołojnik."

Při negaciji steji město nominatiwa wobsydstwa genitiw.

  "Nimam wołojnik." (Stara warianta bě: )
  "Njemějach wołojnik."
  "Njezměju wołojnik."

 Wěcowniki 
Deklinacija substantiwowРусская грамматика / Н. Ю. Шведова (главный редактор). — М.: «Наука», 1980. — Т. I.Фонетика. Фонология. Ударение. Интонация. Словообразование. Морфология. — C. 481—482. — 789 с.:
 I. typ — muskeho rodu: стол (stol) "blido", конь (koń) "kóń"; srjedźneho rodu (kóncowki -о a -е): окно (okno) "wokno", поле (pole) "polo";
 II. typ — žónskeho, muskeho a srjedźneho rodu (kóncowka -a): карта (karta) "karta", земля (zemlja) "zemja", сирота (sirota) "syrota";
 III. typ — žónskeho rodu (kóncowka -ø): ночь (noč’) "nóc"; muskeho rodu: путь (put’) "puć"; ničejeho rodu (kóncowka -ja): имя (imja'') "předmjeno".

Substantiwy (singular):
 Pad
 I. typ deklinacije
 II. typ deklinacije
 III. typ deklinacije Nominatiw стол конь окно́ по́ле ка́рта земля́ сирота́ степь путь и́мя Genitiw стола́ коня́ окна́ по́ля ка́рты земли́ сироты́ степи́ пути́ и́мени Datiw столу́ коню́ окну́ по́лю ка́рте земле́ сироте́ степи́ пути́ и́мени Akuzatiw стол коня́ окно́ по́ле ка́рту зе́млю сироту́ степь путь и́мя Instrumental столо́м конём окно́м по́лем ка́ртой, -ою землёй, -ёю сирото́й, -о́ю сте́пью путём и́менем Lokatiw (о) столе́ (о) коне́ (об) окне́ (о) по́ле (о) ка́рте (о) земле́ (о) сироте́ (о) степи́ (о) пути́ (об) и́мени

 Nóžki 

Kategorija:Wuchodosłowjanske rěče
!