Ablawt

Ablawt (tež apofonija) mjenuje so změnu wokalow mjez rozdźělnymi morfami, kotrež samsny morphem reprezentuja. Zapřijeće bu w lěće 1819 wot Jacoba Grimma do rěčewědy za poznamjenjenje prawidłowneje změny w zdónkowym wokalu při fleksiji germanskich sylnych werbow (tu a tam hižo zašo podobnje wužity, ale hišće nic jako jasnje wobrysowane fachowe zapřijeće). Tutón ablawt najskerje dźe hižo na protoindoeuropsku prarěč a pokazuje hišće swoje wuskutki w najwjace indoeuropskich rěčach.

Rozeznawa so mjez kwalitatiwnym ablawtom (změna wokala) a kwantitatiwnym ablawtom (změna wokaloweje dołhosće). Pomjenowanja ablawtowych schodźenkow jednotnje njejsu. Zwjetša so pola indoeuropskeho ablawta tři schodźenki rozeznawaja:
 Połny schodźenk (zakładny schodźenk, normalny schodźenk) 
 Podlěšenski schodźenk
 Zhubjenjenski schodźenk (redukciski schodźenk, nulowy schodźenk)

 Ablawty pola němskich werbow 

W germanšćinje słuži pola tak mjenowanych słabych werbow dentalny sufiks (na př. -t- w němčinje, -ed w jendźelšćinje) za markěrowanje preterituma a participa II. Pola sylnych werbow wšak chětro prawidłowny ablawt wustupuje, to rěka, tam so hłowne wokale při konjugaciji měnjeja.

Přikład z němčiny:

Słaby werb je na př. loben, zdónkowy wokal njeměnja so při tworjenju preterituma: loben, lobte, gelobt.

Sylny werb je na př. trinken, wokal měnja so při tworjenju preterituma: trinken, trank, getrunken.

Su w germanšćinje sydom ablawtowych rjadow, znutřka kotrychž wokal so po krutym prawidle ablawtuje (prěnjotna přičina za to su mj. dr. sćěhowace konsonanty). W němčinje su do dźensnišeho wšě sydom ablawtowych grupow wobchowane, při čimž někotre werby su tež swoju ablawtowu grupu w běhu rěčnych stawiznow změnili, abo počachu słabe być, na př. so werb backen w sewjernej němčinje hłownje słabje skłonjuje (backen - backte - gebackt), mjeztym zo so w hornjej němčinje hišće husto sylny preteritum a particip II (backen - buk - gebacken) jewjetej.

Přikłady za werby jednotliwych ablawtowych rjadow:

1. ablawtowy rjad němčiny: ei - i - i
 beißen - biss - gebissen
 schreiben - schrieb - geschrieben
 schneiden - schnitt - geschnitten

2. ablawtowy rjad němčiny: i - o - o
 biegen - bog - gebogen
 bieten - bot - geboten
 fliegen - flog - geflogen
 frieren - fror - gefroren
 wiegen - wog - gewogen

3. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - o/u
 singen - sang - gesungen
 sterben - starb - gestorben

4. ablawtowy rjad němčiny: e/o - a - o
 kommen - kam - gekommen
 nehmen - nahm - genommen

5. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - e
 lesen - las - gelesen
 liegen - lag - gelegen
 sitzen - saß - gesessen

6. ablawtowy rjad němčiny: a - u - a
 tragen - trug - getragen
 graben - grub - gegraben

7. ablawtowy rjad němčiny: ei/au/ō/a/ū - i - ei/au/ō/a/ū
 heißen - hieß - geheißen
 hauen - hieb - gehauen
 stoßen - stieß - gestoßen
 fangen - fing - gefangen
 fallen - fiel - gefallen
 schlafen - schlief - geschlafen
 rufen - rief - gerufen

Při wuknjenju srjedźowysokoněmčiny a starowysokoněmčiny ma zaběranje z ablawtowymi rjadami wosebje wulki woznam.

Tute přesunjenje wokalow dźe na indoeuropski přechad wróćo a hodźi so tohodla, zdźěla pola samsnych werbow, we wjacorych rěčach wobkedźbować, na př.

němčina: 
 sprechen - sprach - gesprochen
 geben - gab - gegeben
nižozemšćina:
 spreken - sprak - gesproken
 geven - gaf - gegeven
jendźelšćina: 
 speak - spoke - spoken
 give - gave - given
islandšćina: 
 stela - stal - stolið
 gefa - gaf - gefið

Hodźi so jenakorazny, zwjetša nic dokładnje jenaki system ablawtowych rjadow wobkedźbować, dokelž su so wšelake zwukowe přesunjenja stali. Pismowy wobraz husto starše formy dołho wobchowuje, kotrež su so w rěčanej rěči hižo změnili. 

Po horjeka naspomnjenej definiciji je ablawt tež w zapado- a serwjerogermanšćinje rozšěrjeny přezwuk (na př. němsce Maus - Mäuse, Mäuslein; fahren - fährt), kotryž bu přez -i/j- w sćěhowacej złóžce zawinowany. Tutón je wo wjele młódši zjaw hač indoeuropski ablawt, čehoždla ani njeje systematiski abo historiski zwisk ze změnu w ablawtowych rjadach a přezwuk so zwjetša k ablawtowym fenomenam njeliči.

Znajomosć historiskich wuwićow ablawta móže husto pomhać, zo bychu so po zdaću připadne njeprawidłownosće wuwswětlili. Na přikład ma němski werb "sein" łaćonsce formje est (ist) a sunt (sind). Je trjeba wobkedźbować, zo tutej formje stej přiwuznymaj němskimaj formomaj jara pdobnej. Rozdźěl mjez singularom a pluralom we woběmaj rěčomaj da so jednorje wujasnić: praindoeuropski korjeń wobeju werbow je *h1es-. W indoeuropskej prarěči bu zdónkowy wokal w pluralu wuwostajeny (t. mj. nulowy schodźenk ablawta), štož k formomaj *h1és-ti za je a *h1s-énti für su wjedźeše (-u- w łać. sunt je pozdźiše přetworjenje).

 Ablawty w sanskriće 
Stari gramatikarjo sanskrita wuchadźachu wot zhubjenskeho schodźenka jako zakładny schodźenk a mjenowachu połny schodźenk Guṇa (wulki stopjeń) a podlěšenski schodźenk Vṛddhi (róst). Słowniki sanskrita, kotrež su zwjetša po korjenjach natwarjene, wobsahuje zwjetša zhubjenski schodźenk jako hesło. Nimo wokalow a/ā, i/ī, u/ū a diftongow o/au a e/ai so tež połwokale y a v jewja, nimo toho sanskrit sonantnej likwidaj ṛ a ḷ wužiwa, a tež nazalaj m a n móžetej wokalisku funkciju měć.

Sanskrit znaje 15 ablawtowych rjadow:
  redukciski schodźenk  Guṇa  VṛddhiI  -upab-daḥ ("teptańca")  apadyate ("dźe")  āpādaḥ ("stopa")II  i/yjitaḥ ("poraženy")  e/ayjetā ("dobyćer")  ai/āyajaiṣam ("porazach")III  u/vśrutaḥ ("słyšeny")  o/avśrotā ("posłuchar")  au/āvaśrauṣīt ("(wón) słyšeše")IV  ṛ/r bhṛtaḥ ("njeseny")  arbharati ("njese")  ārbhāraḥ ("ćeža")V  ḷ/lkḷptaḥ ("přihódny sčinjeny") alkalpate ("je přihódny, je w porjadku")  āl ?VI  a/mgacchati ("dźe")jagmiva ("smój šłoj")  amagamat ("dźěše")  ām ?VII  a/nrājñā ("z kralom" instr.) anrājan ("kralo!" wok.)  ānrājānam ("krala" akuz.)VIII  i/- sthitaḥ ("stał")  ātiṣṭhāmi ("steju")  -IX  īgītaḥ ("spěwany") ā(i)/āygāyati ("spěwa")  -X  ū  ā(u)/āv  -XI  ī/(i)y  ayi/ay  -XII  ū/(u)vbhūtaḥ ("bywał")  avi/avbhavitum ("bywać")  -XIII  īr/ūr/ir/urtīrṇaḥ ("přewjezeny")  ari/artarati ("přewjeze")  -XIV  ā(m)dāmyati ("skludźi")  ami/amdamaḥ ("skludźer", swójske mjeno) -XV  ājāyate ("narodźi so")  ani/anjanitum ("płodźić")  -

 Ablawt w Litawšćinje 
W Litawšćinje so tři ablawtowe rjady rozeznawaja, při čimž nic přeco wšě wotstopnjowanja při słowach wustupuja.

 Rjad Normalny schodźenk Podlěšenski schodźenk Wotsćinjenje Podlěšenski schodźenk a wotsćinjenje Zhubjenjenski schodźenk Komentary I. e ė a o uo i (į) žélti "počinać rosć" žėlė žalias "zeleny" žolė "trawa" - - Zhubjenjenski schodźenk tu njewustupuje, dokelž likwida abo nazale faluja. ėda "jědź" uodas "kuntwora" - Přez nazalowanja su rjady ę, ą, į nastali, při čimž tute wokale dźensa su dołhe a wjace nazalne njejsu. gręžti grąžìnti grįžti Pódla r a l bu i zasunjeny, t.r. ir, ri, yr, ry, il, li atd. berti "kidać, kidnyć" bėrė barstyti "sypać" bìrti, byra (bįra) "so sypać (pasiw)"

 Rjad Normalny schodźenk Podlěšenski schondźenk Wotsćinjenje Zhubjenjenski schodźenk Komentary II. ei (ej) ėj ai (aj) i y ie sneigėti "so sylnje sněhować" snaigė "sněženka" snìgti "so sněhować" snyguriuoti "so małko sněhować" sniegas "sněh"

 Rjad Normalny schodźenk abo wotsćinjenje Zhubjenjenski schodźenk Podlěšenski schodźenk Komentary III. au u ū uo ov laukti "čakać" lùktelėti "tróšku čakać" palūkėti "čakać chwilu"
lūkuriuoti "wočakać, dočakać" kráuti "nakłasć; staplować" krūvà "hromada" króvė

Wězo wustupuja nimo toho tak mjenowane ablawtowe wobsunjenja, při čimž tute w tym wobsteja, zo i-schodźenk bjez sćěhowaceho likwidy abo nazala wustupuje.
 teškia, tėškė (tėkšti "šprycować; bić, klepać; mjetać"), taškyti "šprycować", tìško (tìkšti "šprycować"), tyška "šprycuje, šprycuja"

 Hlej tež 
 Přezwuk

 Literatura 

 Harald Wiese: Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. Logos-Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-8325-1601-7. 
 Alfred Senn: Handbuch der litauischen Sprache. Band 1: Grammatik. Winter, Heidelberg 1966, S. 77–79 (Indogermanische Bibliothek. Reihe 1: Lehr- und Handbücher). 

 Eksterne wotkazy 
 Online Verbformgenerator Skłonjowanje němskich sylnych werbow z woznamjenjenjom ablawta

Kategorija:Rěčespyt