Saksko-Anhaltska

Saksko-Anhaltska ( Sachsen-Anhalt,  Sassen-Anhalt) je parlamentariska republika a jako kraj dźělnje suwereny sobustawski stat Zwjazkoweje republiki Němskeje. Płoninowy kraj ma něhdźe 2,17 milionow wobydlerjow. Najwjetšej měsće kraja stej krajnej stolicy Dźěwin a Halle (Solawa), dalši wyši centrum je Dessau-Roßlau.

Kraj nasta dnja 21. julija 1947 přez zjednoćenje Swobodneho stata Anhaltska z pruskimaj prowincomaj Magdeburg a Halle-Mjezyborg, kotrejž bě Swobodny stat Pruska dnja 1. julija 1944 přez dźělenje swojeje prowincy Sakskeje stworił. Kraj Saksko-Anhaltska nasta z reformu NDR we wobwodach a wobsteji w dźensnišej formje wot němskeho znowazjednoćenja dnja 3. oktobra 1990. Rozrjaduje so do jědnaće wokrjesow a třoch bjezwokrjesnych městow. Namjezowace kraje su Delnja Sakska, Braniborska, Sakska a Durinska, wot 1990 do 1992 tež Mecklenburgsko-Předpomorska.

Saksko-Anhaltska leži centralnje w Němskej a srjedźnej Europje. Přeprěči so wot jednoho z najwažnišich zapado-wuchodnych zwiskow Europy (A 2) a jednoho z najwuznamnišich sewjero-južnych zwiskow kontinenta (A 9, něhdy Via Imperii). Južny dźěl Saksko-Anhaltskeje słuša k metropolowemu regionej srjedźneje Němskeje. Kraj mjezuje z metropolowymi regionami Hamburg, Berlin-Braniborska kaž tež Hannover a dla jeho wulkeho sewjero-južneho rozpřestrěća (něhdźe 210 kilometrow) leži najjužniši dźěl jenož něhdźe 60 kilometrow (powětrowa linija) wot hranicy z Bayerskej zdaleny.

Saksko-Anhaltska wobsedźi pjeć swětowych městnow UNESCO – Bauhaus, Dessau-Wörlitzski zahrodowy raj, Lutherowej wopomnišći w Eislebenje a Wittenbergu, stare město Quedlinburga a Naumburgsku tachantsku cyrkej. W kraju dawaja mnohostronske hrodowe, hrodowe a cyrkwinske krajiny kaž tež dalše drohotne kulturne pomniki. Z wjacorymi wysokimi šulemi a slědźenišćemi stej Halle a Magdeburg wědomostnej srjedźišći.

 Geografija 
Saksko-Anhaltska mjezuje z Braniborskej na wuchodźe, ze Sakskej a Durinskej na juhu a z Delnjej Sakskej na sewjerozapadźe. Přez kraj běži Łobjo.

 Regiony 
 Anhaltsko-Wittenberg
 Chemijowy třiróžk
 Łobjo-Berda-Hola
 Mansfeldski kraj
 Ostfalska
 Smoliny
 Solawa-Unstrut
 Stara Marka

 Rěki 
 Łobjo (1.166 km)
 Solawa (413 km)
 Habola (325 km)
 Modłej (124 km, ze Šwikawskej Modłej 290 km)
 Aller (263 km)
 Běły Halštrow (257 km)
 Unstrut (192 km)
 Čorny Halštrow (188 km)
 Bode (140 km, z Rappbode 169 km) Ohre (110 km)
 Milde/Biese/Aland (97 km)
 Wipper (Harz) (85 km)
 Jeetze (73 km, w Delnjeje Sakskej Jeetzel )
 Helme (65 km)
 Fuhne (59 km)
 Großer Graben/Schiffgraben (46 km)
 Ilse (40km)
 Tanger (33 km)

 Města 
Najwjetše města Saksko-Anhaltskeje su:

 město  wobydlerstwo () Hala nad Solawu   Dźěwin   Dessau-Roßlau   Wittenberg   Halberstadt   Weißenfels   Stendal   Bitterfeld-Wolfen   Mjezybor   Bernburg  

 Krajne wokrjesy 

framed|right|upright|300px|Krajne wokrjesy w Sakskej-Anhaltskej

Krajny wokrjesWobydlerstwoPřestrjeń Anhaltsko-Bitterfeld (ABI)1.452,71Hrodowski wokrjes (BLK)1.413,36Berda (BK)2.366,19Smoliny (HZ)2.104,00Jerichowski kraj (JL)1.576,66Mansfeld-Južne Smoliny (MSH)1.448,60Solawski wokrjes (SK)1.433,22Selowy wokrjes (SLK)1.425,86Altmarkkreis Salzwedel (SAW)2.292,52Stendal (SDL)2.422,96Wittenberg (WB)1.929,89Bjezwokrjesne města:  1. Dźěwin (MD)200,952. Dessau-Roßlau (DE)244,623. Hala nad Solawu (HAL)135,02

 Nabožina 
Něhdźe 25,5% wobydlerjow (617.000) su religiozne.
 ewangelski: 391.000 (15,7%)
 katolski: 101.000 (4,1%) - wosebje w Mansfeldskim kraju
 druhe cyrkwje: 80.000 (3,3%)
 druhe nabožiny: 45.000 (2,4%)

 Krajny sejm 
200px|left
W tuchwilnym wosmym Dźěwinskim sejmje je šěsć stronow zastupjenych, kotrež maja cyłkownje 97 sydłow: 
 CDU (40)
 AfD (22)
 Lěwica (10)
 SPD (9)
 FDP (7)
 Zwjazk 90/Zeleni (6)

Třo zapósłanča su bjez frakcije.

Wot apryla 2016 knježeše koalicija z CDU, SPD a Zelenych z ministerskim prezidentom Reiner Haseloff. Po wólbach 2021 změni tutón swojeho koaliciskeho partnera na FDP. Wjace hač poł lěta do krajnych wólbow 2026 wotstupi Haseloff po 15 lětach a krajny sejm woli w januarje 2026 dotalneho frakciskeho předsydu CDU Sven Schulze za ministerskeho prezidenta.

 Literatura 
 Friedrich Ludwig Müller, Angela Pfotenhauer, Elmar Lixenfeld: Romanik in Sachsen-Anhalt; Monumente-Edition. Monumente-Publikation der Deutschen Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2001; ISBN 3-935208-05-7 oder ISBN 3-935208-09-X
 Gisela Stockmann: Schritte aus dem Schatten. Frauen in Sachsen-Anhalt; Querfurt: Dingsda-Verlag, 1993; ISBN 3-928498-12-6 (mit Lebensbildern von Katharina von Bora, Caroline Neuber, Dorothea Erxleben, Anna Louisa Karsch, Caroline Bardua, Louise von Francois, Hedwig Courths-Mahler und Christa Wolf)

 Wotkaz 


Kategorija:Załožene 1947
Kategorija:Załožene 1990