Osetišćina

Osetišćina (osetisce ирон æвзаг [iRON avŽAG]) so hłownje w Sewjernej Osetiskej a Južnej Osetiskej rěči, hdźež je tež připóznata hamtska rěč. Wuznamne diaspory eksistuja tež w Moskwje, Pětrohrodźe, Toronće a někotrych druhich wulkich městach w swěće. Cyłkownje je něhdźe 600 tysac rěčnikow (po druhich powobličenjach, je snadź nic wjace hač 400 tysac dobrych rěčnikow ).

Rěč słuša k iranskej skupinje indoeuropskich rěčow (wuchodo-iranska skupina, ke kotrejž słušeja tež paštušćina w Afghanistanje, jagnobišćina w Tadźikistanje a někotre dalše). Wjele iranistow wužiwa osetišćinu, zo by dešifrěrowało mjena eminentiskich Skitow, kotrež su w antiknych wopisach regiona zwostali. Eksistuja spušćomne  etymologiske a historiske dopokazy něhdyšich kontaktow osetiskich rěčnikow ze słowjanskimi, finno-ugriskimi a turkiskimi ludami. Mnoho je hižo z kawkaskeje wokoliny do rěče dóšło.

 Alfabet 
Za napisanje osetiskeje rěče hodźa so alfabety na zakładźe georgiskeho abo łaćonskeho alfabeta wužiwać. Wot lěta 1937 so oficielnje alfabet wužiwa, kotryž na ruskej graždance bazěruje:

+Moderny kyriliski alfabet А    Б  В  Г  (Гу)  Гъ  (Гъу)  Д  Дж  Дз  Е  З  И  Й  К  (Ку)  Къ  (Къу)  Л  М  Н  О  П  Пъ  Р  С  Т  Тъ  У  Ф  Х  (Ху)  Хъ  (Хъу)  Ц  Цъ  Ч  Чъ  Ы  a    б  в  г  (гу)  гъ  (гъу)  д  дж  дз  е  з  и  й  к  (ку)  къ  (къу)  л  м  н  о  п  пъ  р  с  т  тъ  у  ф  х  (ху)  хъ  (хъу)  ц  цъ  ч  чъ  ы  /ɑ  ɐ  b  v  ɡ   ɡʷ  ʁ   ʁʷ  d  dʒ  dz  e  z~ʒ  i  j  k   kʷ   k’   k’ʷ  l  m  n  o  p   p’  r  s~ʃ  t   t’  u, w  f  χ   χʷ  q   qʷ  ts   ts’  tʃ   tʃ’  ɨ/ 

Charakteristiski pismik w alfabeće osetišćiny je æ, kotryž w žanym druhim kyriliskim alfabeće njewustupuje.

Pismiki ё, ж, ш, щ, ъ, ь, э, ю, я, so wužiwaja jenož w požčonkach z rušćiny a we swójskich mjenach, kaž na př.: журнал, Шаляпин, объект, пьеса, экватор, Юрик, якорь.

Pismiki а, б, в, г, д, е, и, й, л, м, н, о, р, ф su blisko rušćiny po swojich wurjekowanju.

мад – mać; кард – nóž; бал – wišnja; арв – njebjo; арм – ruka; кад – česć; бел – łopač; тел – nić; ердо – kamin; их – lód; хид – móst; ирд – jaskrawy; ивад – blědy; ивар – chłostanje; ихдон – lodowa woda; мит – sněh; бон – dźeń; ном – mjeno; ком – huba.

 Łaćonski alfabet 
Wot lěta 1923 hač 1937 je so warianta łaćonskeho alfabeta wužiwała.

+Łaćonski alfabet (wužiwany wot 1923 hač 1937) A  Æ  B  C  Ch  Č  Čh  D  Dz  Dž  E  F  G  Gu  H  Hu  I  J  K  Ku  Kh  Khu  L  M  N  O  P  Ph  Q  Qu  R  S  T  Th  U  V  X  Xu  Y  Z  a  æ  b  c  ch  č  čh  d  dz  dž  e  f  g  gu  h  hu  i  j  k  ku  kh  khu  l  m  n  o  p  ph  q  qu  r  s  t  th  u  v  x  xu  y  z  /ɑ  æ  b  ts   ts’  tʃ   tʃ’  d  dz  dʒ  e  f  ɡ   ɡʷ  ʁ   ʁʷ  i  j  k   kʷ   k’   k’ʷ  l  m  n  o  p   p’  q   qʷ r  s~ʃ  t   t’  u, w  v  χ   χʷ  ɨ  z~ʒ/

Nimo toho pismikaj Š a Ž so běštej wužiwajali zo by transkribowali ruske słowa. "Słabej" wokalaj æ  a ы  stej jara powšitkownej w rěči, kajkosć kotraž je zhromadnosć  z Persišćinu.

 Gramatika 

Osetiski zwukowy system, słowoskład a samo gramatika buchu sylnje wot ibero-kawkaskich a turkiskich rěčow wobwliwowane. Tak je w rěči 9 padow (najebać powšitkowneje tendency iraniskich rěčow deklinaciju zjednorjować), słowje къух (někak "kuch") a къах ("kach") za ruku (něm. Arm) a nohu (něm. Bein) paralelnje k indoeuropskimaj арм (ruka, něm. Hand) a фæд (noha, něm. Fuß). W zwukowym systemje su so specifiske kawkaske glotalne okluziwne konsonanty zjewili, přez kotrež su trójki "spěwny-njespěwny-glotalny": d - t - t', b - p - p', d - t - t', dz - c - c' nastali atd. Podobnje spodźiwny za indoeuropsku rěč je uwularny zwuk [q], kotryž so mjez druhim w arabskimaj słowomaj qalbī ("moja wutroba") a Qaddafi namaka, we wjele turkiskich rěčach (nic w turkowšćinje samej) a w ajmaršćinje.

W literarnej warianće osetiskeje rěče je 35 fonemow: 7 wokalow, 2 połwokalow a 26 konsonantow.

Akcent je dynamiski; je přeco na prěnjej złóžce, nimo padow, hdyž w njej je "słaby" wokal (æ abo ы) — w tym padźe akcent je na druhej złóžce. Słowa tworja syntagmy w osetišćinje, a akcent kóžda syntagma ma, nic wšak kóžde słowo. Digorski dialekt (hlej "Dialekty") maja bóle komplikowane akcentowanje.

Osetišćina ma zbytki gramatiskich přiznamjenja, zo bychu definitnosć markěrowali: w digorskim dialekće je wobchował definitny artikl i (němsce "der", "die", "das"), mjeztym zo w ironskim dialekće akcent móže na prěnju złóžku ze słabym wokalom dóńć (kaž by hišće dalša słaba złóžka před njej, kotraž je něhdy artikl była), jeli dźe wo definitny objekt, wo kotrymž rěčnicy wědźa.

Osetišćina ma bohaty a žiwy słowotwórbny system, tworjo nowe słowa předewšěm přez zestajenje korjenjow a přidaće sufiksow (rědšo prefiksow). Najebać wjele ruskich požčonkow, osetišćina je relatiwnje puristiska rěč porno druhim mjeńšinowym rěčam Ruskeje, z tójšto neologizmami přihódnje  wutworjenymi z pomocu swójskich morfemow.

 Substantiw 
Substantiwy so po genusach njerozeznaja. Nimo toho njeje artikl. 
мад "mać", бел "łopač".

 Pronomen 
æз – ja
ды – ty
уый – wón, wona, wono
мах – my
сымах – wy
уыдон – woni, wone

 Werb 
Infinitiw :
Kóncowka infinitiwa je -ын.

бадын – "sedźeć", барын – "wažić, wuwažić", дарын – "dźeržeć", амонын – "pokazać", амайын – "tružić", ивын – "měnjeć, změnić", нæмын – "bić"

Prezensowy zdónk wotpowěduje korjenjej werba.

кæнын "činić" кæн-
дзурын "rěčeć" дзур-
кусын "dźěłać" кус-
цæрын "žiwy być" цæр-
хæрын "jěsć" хæр-

Preteritowy zdónk twori so přez přidaće sufiksa -т- abo -д- ke korjenjej werba.
лас (ын) "wjesć" ласт
дар (ын) "dźeržeć" дард
дас (ын) "truhać" даст
уар (ын) "lubować" уарзт
æхгæн (ын) "začinić, začinjeć" æхгæд
сай (ын) "jebać" сайд
сид (ын) "wołać" сидт

 Tworjenje preteritoweho zdónka so často wot alternacije wokalow æ/а přewodźuje:

цæр (ын) "žiwy być" цард
хæсс (ын) "njesć" хаст
фæрс (ын) "prašeć so" фарст
кæс (ын) "čitać" каст
тæх (ын) "lětać" тахт
сæй (ын) "być chory, chorjeć" сад

Abo nawopak а/æ

æмбар (ын) "rozumić" æмбæрст
æййаф (ын) "zaso popadnyć, dosahnyć, łójić" æййæфт
араз (ын) "činić" арæзт
æвнал (ын) "so dótkać" æвнæлд
саф (ын) " zhubić, zhubjeć, zhubjować" сæфт 

Druha móžna alternacija je æ/о

кæн (ын) "činić" конд 

и/ы

фид (ын) "zapłaćić, płaćić" фыст
æрвит (ын) "słać, pósłać" æрвыст

у/ы

кус (ын) "dźěłać" куыст
кур (ын) "prašeć so" куырд
кув (ын) "strowić, postrowić" куывд
дзур (ын) "rěčeć" дзырд
агур (ын) "pytać" агуырд

ау/ы

стау (ын) "přenajeć??, chwalić?? " стыд
рæвдау (ын) "majkać" рæвдыд
ардау (ын) "přesćěhać, přesćěhować" ардыд

æу/ы

цæу (ын) "hić" цыд
кæу (ын) "płakać" куыд

о/ы

зон (ын) "znać" зынд
хон (ын) "wołać" хуынд
амон (ын) "pokazać" амынд 

žadyn/а

ст (ын) "stanyć, stawać, postanyć" стад
сс (ын) "mlěć " ссад
æхс (ын) "myć" æхсад

 Někotre infinitiwy.

цæрын – žiwy być
фæрсын –  prašeć so
æййафын – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
сафын –  zhubić, zhubjeć, zhubjować
комын – zarjadować so
æмбулын – dobyć, dobywać 
арауын – pjec 
хилын – lězć, łazyć
хизын – na pastwu wjesć
тæрын – honić
кæрдын – rězać
хæссын – njesć, nosyć
æмбарын – rozumić
æвналын – dótkać so
кæнын – činić
æфтауын – dodać, přidać
сурын – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
здухын – wjerćeć 
ризын – třepotać
æфсадын – syćić
сæттын – rozłamać, kóncować

 Dialekty 

Stej jenož dwaj dialektaj w osetišćinje: digorski, w kotrymž powěda jedna šesćina cyłeho luda, a ironski. Digorojo a Ironojo so wzajomnje chětro ćežko rozumja, ale po trochu praksy so problemy zhubja.

Digorojo často rozumja a hač wěsteho stopnja rěča ironiski dialekt, ale nic nawopak.

Sociolinguisća zwěsćuja, zo rěčnicy wšelakich dialektow wola rušćinu, zo bychu so wzajomnje rozumili.

 Ironski dialekt 
Ironšćina ma tři poddialekty: sewjerny (mjeńšina rěčnikow), kudarski (mjeńšina wobydlerjow Južneje Osetiskeje, tež Njeosetojo) a ksaniski abo čisanski (rozšěrjeny podłu rěki Ksani, ale cofa nětk kudarskemu).

 Digorski dialekt 
W prěnich lětach sowjetskeje mocy mějachu digorski dialekt za wosebitu rěč. W nim buchu wučbnicy publikowane, literarne twórby atd., ale w 1930tych lětach bu digorska literariska tradicija „přećiworewolucionarna“ mjenowana a wot toho časa njeje nihdy nowe zakćěće nazhonił. W poslednim času je so dźěło tole nastupajo zaso zahajiło: wuchadźatej tydźenska nowina Digora a literarny časopis Iraf w digorskim dialekće, je tež ze strony stata podpěrowane Digorske dźiwadło. Wustawa Sewjerneje Osetiskeje připóznawa osetišćinu „we woběmaj jeje formomaj — ironskej a digorskej“, štož woznamjenja faktisce nowe prawniske připóznaće digorskeho dialekta po wjele lětach zanjechanja.

Digorojo su zwjetša trojorěčni — woni derje rěča swój dialekt, rusce a literarnu osetišćinu.

 Literarna forma osetišćiny 

Literarna osetiska rěč (rěč w radiju, telewiziji, wučbje atd.) je na zakładźe ironskeho dialekta (z někotrymi leksikaliskimi požčonkami z digorskeho dialekta) nastała.

Hač dotal wostanje njerozrisany problem z ortoepiju (wurjekowanske prawidła)  literarneje osetiskeje rěče: do toho připóznate prawidła bazuja na nětko faktisce njepopularnej wurjekowanskej normje, kotruž pak w Južnej Osetiskej dale wužiwaja a wuča. W Sewjernej Osetiskej so  literarna rěč faktisce na najbóle rozšěrjenym (najbóle wužiwanym) wašnje. Su na přikład tele prawidłowne rozdźěle kaž w słowje цæдис ("jednota"), kotrež hodźi so wurjekować:
 [caDIS] po starej literarnej normje (wuči so dale w Južnej Osetiskej jako norma) a w někotrych wsach jako lokalne wurjekowanje;
 [saDISx] po nowej literarnej normje sewjerneje (a tež po wurjekowanju wužiwanym we wjetšinje sydlišćow);
 [sxaDIS] po najbóle popularnym wurjekowanju Južneje Osetiskeje (tež wurjekowanje stolicy Cchinvali).

Hačrunjež w literarnej rěči dwaj dźenikaj wuchadźetej, ("Rastdzinad" w sewjerje a "Churzarin" w juhu, hačrunjež so knihi wudawaja a rěč so w srjedźnych šulach wuči, sociologiske slědźenja pokazuja wysoki stopjeń analfabetizma mjez rěčnikami osetišćiny (nic wjace hač 20%  rěčnikow osetišćiny móže rěč po prawidłach pisać). To bu přez rozšěrjenje rušćiny zawinowane, mjez druhim w zdźěłanju. Nětko so zasozawjedźenje dwurěčneje wučby přihotuje, dźiwajo na fakt, zo za młodych Osetow we Wladikawkazu je hižo rušćina prěnja rěč, kotruž lěpje rěča. W eksperimenće wuknu rjadownje po nowym programje, z wobšěrnišim wuknjenjom osetišćiny a studowanjom wosebitych studijnych objektow w osetišćinje.

 Słowoskład 
Moderna osetiska rěč ma podobnosć ze starymi iranskimi rěčemi: stara persiska, awestiska, sanskrita. To pokaza, zo so prjedownicy osetow zahe rozdźělachu wot druhich iranrěčnych ludow.

Hačrunjež osetišćina je iranska, njeje jara podobna druhim iranskim rěčam. Osetojo njerozumja, na př., persiske abo paštuske prajenje. Samnoformowe wostanu numerale, někotre słowa, mjeztym zo gramatiske kategorije zdźěla su rozdźělne.

Na př. w tadźikiskej rěči „wysoka hora“ je кӯҳи баланд — substantiw před adjektiwom, substantiw je markěrowany přez izafet (kóncowka -i). W osetiskej rěči ta samsna zestajenka słowow je „бæрзонд хох“: adjektiw přeco steji pře substantiwom, wonej njewjazatej někajke specifiske kóncowki. Tola  forma adjektiwow nimale sej wotpowěduje: бæрзонддæр хох — кӯҳи баландтар „wyša hora“.

Osetišćina ma wjele zhromadnych słowow z druhimi indoeuropskimi rěčemi.

 osetišćina  мæй нæуæг  мад  хо  æхсæв  фындз  æртæ  сау  сырх  бур  цъæх  бирæгъ Druhe indoeuropske rěče persišćina  māh  nou̯  mādar  xͮāhar  šab bīnī  se  siyāh  sorx  zard  sabz  gorg urdušćina  māh / māheena  nayā  mā / walda  behn  rāt  nāk  tīn  siah / kālā  surkh / lāl  pīlā  sabz / harā  bheyrya paštušćina  myāsht  nəvay  mōr  khōr  shpa  pōza  dre  tōr  sur  zhaṛ  shin  lewa tadźikišćina  моҳ(mōh)  нав(nau̯)  модар(mōdar)  хоҳар(xͮōhar)  шаб(šab)  бинӣ(bīnī)  се(se)  сиёҳ(siyōh)  сурх(surx)  зард(zard)  сабз(sabz)  гург(gurg) hindišćina  mās  nayā  mātā  bahin  rāt  nāk  tīn  kālā / shyam  lāl  pīlā  harā  bik jendźelšćina  month  new  mother  sister  night  nose  three  black  red  yellow  green  wolf němčina  Monat  neu  Mutter  Schwester  Nacht  Nase  drei  schwarz  rot  gelb  grün  Wolf łaćonšćina  mēnsis  novus  māter  soror  nox  nasus  trēs  āter, niger  ruber  flāvus, gilvus  viridis  lupus francošćina  mois  nouveau  mère  sœur  nuit  nez  trois  noir  rouge  jaune  vert  loup italšćina  mese  nuovo  madre  sorella  notte  naso  tre  nero  rosso  giallo  verde  lupo španišćina  mes  nuevo  madre  hermana  noche  nariz  tres  negro  rojo  amarillo  verde  lobo katalanšćina  mes  nou  mare  germana  nit  nas  tres  negre  roig / vermell  groc  verd  llop rumunšćina  luna  nou/noi  mamă  soră  noapte  nas  trei  negru  roşu  galben  verde  lup grjekšćina  μήνας minas  νέος neos  μητέρα mitera  αδελφή adhelfi  νύχτα nihta  μύτη miti  τρία tria  μαύρος mavros  κόκκινος kokkinos  κίτρινος kitrinos  πράσσινος prassinos  λύκος likos litawšćina  mėnuo  naujas  motina  sesuo  naktis  nosis  trys  juoda  raudona  geltona  žalias  vilkas bołharšćina  месец mesets  нов nov  майка maika  сестра sestra  нощ nosht  нос nos  три tri  черен cheren  червен cherven  жълт zhălt  зелен zelen  вълк vălk rušćina  месяц новый мать  сестра  ночь  нос три чёрный  красный жёлтый  зелёный  волк hornjoserbšćina  měsac  nowy  mać  sotra  nóc  nós  tři  čorny  čerwjeny  žołty  zeleny  wjelk

 Literatura/beletristika 
Załožer osetiskeje literarneje tradicije je talentowany poet Konstantin (K'osta/Къоста) Chetagurov (Xetagkaty). Mjez dźěłami K'osty je wjele ludowych bajkow  a legendow, kotrež je w rymach zasopowědał. Nimale w samsnym času z Chetagurovom, na spočatku 20-a lětstotka su někotři dalši osetiskorěčni spisowaćeljo (Arsen Kocojev, Seka Gadijev a dr.) swoje twórby spisali, kotrychž dźěła su dźensa klasiske.

Osetiska literatura je swój rozkćěw mjez dwěmaj swětowymaj wójnomaj nazhoniła, najebać fakta, zo literatura tehdy bě njewobeńdźomnje ideologiska. W poslednim času rěča wo krizy osetiskeje literatury a wudaću knihow; wysokosć nakłada nowych literariskich twórbow je rědko wjace hač 500.

 Slědźenje 
Wuslědźenje osetišćiny je swój zakład we 18. lětstotku dóstało, hdyž pućowacy napisachu swoje zaćišće wo wopytach w Osetiskej. Mjez nimi běchu N. Vitsen, I. A. Guldenstedt, J. Reineggs. Najwažniši přinošk bě dźěło němskeho orientalisty von Klaprot „Pućowanje w Kawkaziskej a Georgiskej“ (wudate w lěće 1812). Von Klaprot bě prěni, kotryž tukanje wo genealogiskim poćahu mjez osetišćinu a alanšćinu wupraji a digorski idiom jako dialekt osetišćiny zwěsći, ale nic jako wosebitu rěč.

Mjez najsławnišimi wuslědźerjemi osetiskeje rěče je 
 Andreas Sjögren (załožer prěnjeho alfabeta, 19. lětstotk), 
 Vsevolod Miller (awtor dźěła "Осетинские этюды"/"Osetiske studije"), 
 Vaso Abajev (mjez druhim awtor 4-zwjazkoweje knihi "Historisko-etymologiski słownik osetiskeje rěče", 1957-1989).

 Hlej tež 
 Alanojo

 Přispomnjenki 

 Wotkazy 

  Vjaĉeslav (Slavik) IVANOV: KAŬKAZIO: La oseta lingvo [[Monato (gazeto)|Monato]]'' (2003/01, str. 24, )
 «Осетинский язык он-лайн». Zběrka materialijow za studentow osetišćiny 
 Esperanto-oseta vortaro por ĉ. 3 mil vortoj en Multizaurus 
 Internetowy kurs osetišćiny w ruskej rěči 

Kategorija:Iranske rěče
Kategorija:Osetiska
Kategorija:Rěče Ruskeje
Kategorija:Rěče Kartweliskeje
Kategorija:Rěče po alfabeće