Estišćina

Estišćina (estisce eesti keel) je rěč baltiskofinskeje hałuzy finougriskich rěčow, a słuša tuž do swójby uralskich rěčow. Estišćina je přiwuzna z finšćinu a zdalenje tež z madźaršćinu. K skupinje finskich rěčow słušeja tež někotre małe rěče, na přikład liwišćina, karelšćina, samišćina, marišćina a dalše. Estišćina njeje přiwuzna z rěčemi susodnych narodow (rušćinu, letišćinu, šwedšćinu), kotrež słušeja k indoeuropskim rěčam. 

Estisce rěči wokoło 1,1 milion ludźi, wjetšina z nich (něhdźe 950.000) bydli w Estiskej. Estišćina je jenička hamtska rěč w Estiskej a jedna ze 24 hamtskich rěčow Europskeje unije.

Alfabet a wurjekowanje

W estišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami õ , ä , ö , ü . W cuzych słowach wužiwaja tež pismiki š, z a ž. W alfabetiskim porjedźe sćěhuja õ, ä, ö, ü za pismikom v na kóncu alfabeta, š, z a ž sćěhuja za s.

Wokale

+Wokalne fonemy estišćiny Prědnje wokale Zadnje wokaleilabialnylabialnyilabialnylabialnywysoki   srjedźny    niski  

Tabela pokazuje jenož kajkosć wokalnych fonemow, nic jich rozdźělne dołhosće.

Nimo jednorych wokalow eksistuje hišće wulka ličba diftongiskich wjazanjow:
ae, ai, au, ea, ei, iu, oe, oi, ou, ui, õe, õi, õu, äe, äi, äu, öi.

Rěčna norma žada, zo slěd üü so jako  wurjekuje. 

Při wupadźe konsonantow nastawaja hišće dalše diftongi, kiž w njezměnitych zdónkach njewustupuja: öe, ao, eo, õo, äo, oa, õa, öa.

 Konsonanty 

+ Konsonantiske fonemy estišćiny   bilabialne labiodentalne alweolarne palatalno-alweolarne postalweolarne palatalne welarne uwularne ploziwy              nazale        ()      wibranty                frikatiwy             aproksimanty                laterale              

Typiska wosebitosć estišćiny je rozeznawanje třoch schodźenkow dołhosće (krótko – dołho – předołho) tak pola konsonantow tak pola wokalow, na př. koli  ‘čapor’ – kooli  ‘šule’ (genitiw singulara) – kooli  ‘šulu, do šule’, kanu  ‘kokoše’ (partitiw plurala) – kannu  ‘kany’ (genitiw singulara) – kannu  ‘kanu’ (partitiw singulara). Prawopis rozdźěl mjez dołhim a předołhim schodźenkom njepokazuje, wuwzaće su rjady  –  – ,  –  –  a  –  – , hdźež pisaja b – p – pp, d – t – tt a g – k – kk.

Palatalizaciju konsonantow w pismje njewoznamjenjeja.

Na rozdźěl wot finšćiny nima spisowna estiska rěč wokalnu harmoniju. W někotrych narěčach je wokalna harmonija tola hišće zachowana (na př. južnoestisce külä ‘wjes’, tervüs ‘strowosć’, spisowna rěč küla a tervis).

Stopnjowa změna

Kaž tež druhe finsko-samiske rěče (nimo wepšćiny a južnosamiskeje rěče) pokazuje estišćina t. mj. stopnjowu změnu. Na rozdźěl wot finšćiny podleža tej w estišćinje wšě wokale a konsonanty, na př. kapp  ‘kamor’ (nominatiw singulara) – kapi  ‘kamora’ (genitiw singulara) – kappi  ‘do kamora’ (illatiw singulara), samm  ‘kročel’ (nom. sg.) – sammu  ‘kročele’ (gen. sg.) – sammu  ‘kročel’ (par. sg.), tool  ‘stólc’ (nom. sg.) – tooli  ‘stolca’ (gen. sg.) – tooli  ‘stólc’ (par. sg.). Často při tym jednotliwe konsonanty wupaduja a wokolnej wokalej so znižujetej: uba  ‘buna’ (nom. sg.) – oa  ‘buny’ (gen. sg.) – uba  ‘bunu’ (par. sg.), tigu ‘šlink’ (nom. sg.) – teo ’šlinka’ (gen. sg.) – tigu ’šlinka’ (par. sg.).

 Gramatika 

Substantiwy a adjektiwy

Estišćina ma 14 padow a dwaj numerusaj, ale nima žadyn genus. 

    ‘kniha’  ‘swinjo’    pad  singular  plural  singular  plural  wotmołwja na prašenje… nominatiw  raamat  raamatud  siga  sead  štó? što? genitiw  raamatu  raamatute  sea  sigade  koho? čeho?  partitiw  raamatut  raamatuid  siga  sigu  (hl. deleka) ilatiw  raamatusse  raamatutesse / raamatuisse  seasse  sigadesse  do koho? do čeho? inesiw  raamatus  raamatutes / raamatuis  seas  sigades  w kim? w čim? elatiw  raamatust  raamatutest / raamatuist  seast  sigadest  z koho? z čeho? alatiw  raamatule  raamatutele / raamatuile  seale  sigadele  ke komu? k čemu? adesiw  raamatul  raamatutel / raamatuil  seal  sigadel  při kim? při čim? ablatiw  raamatult  raamatutelt / raamatuilt  sealt  sigadelt  wot koho? wot čeho? translatiw  raamatuks  raamatuteks / raamatuiks  seaks  sigadeks  z kim? z čim? (so stać) terminatiw  raamatuni  raamatuteni  seani  sigadeni  hač do koho? hač do čeho? esiw  raamatuna  raamatutena  seana  sigadena  jako štó? jako što? abesiw  raamatuta  raamatuteta  seata  sigadeta  bjez koho? bjez čeho? komitatiw  raamatuga  raamatutega  seaga  sigadega  z kim? z čim?

Partitiw słuži k zwuraznjenju dźělneho subjekta, na př. Lapsed on tänaval ‘Dźěći su na dróze’ (wěste dźěći), ale Tänaval on lapsi ‘Na dróze su dźěći’ (někajke, njeznata syła). W mnohich padach słuži partitiw jako pad njeposrědneho objekta, wosebje z werbami zaznaća, na př. Ma näen autot ‘Ja widźu awto’. Z druhimi werbami zwuraznja partitiw njedospołnosć jednanja, tak Ma söön torti ‘Ja jěm tortu’, ale Ma sõin tordi ära ‘Ja sym tortu zjědł’. Partitiw sćěhuje tež numeralam nimo üks ‘jedyn’: üks raamat ‘jedna kniha’, ale kaks raamatut ‘dwě knize’, kümme raamatut ‘dźesać knihow’ atd. 

Wulki dźěl substantiwow móže tworić plural tak z kóncowku -de- tak z kóncowku -i- (kiž móže tež formu -e- abo -u- měć).

Deklinacija adjektiwow je jenaka kaž ta substantiwow.

Werby

Estiski werb ma dwaj numerusaj (singular, plural), tři wosoby (1., 2., 3.), štyri časy (prezens, imperfekt, perfekt, pluskwamperfekt) a štyri modusy (indikatiw, kondicional, imperatiw a modus obliquus). Estišćina ma dwaj infinitiwaj, jedyn na -ma a jedyn na -da: Ma tahan lugeda ‘Ja chcu čitać’, ale Ma hakkan lugema ‘Ja započnu čitać’.

 lugema, lugeda ‘čitać’ wosoba  prezens  imperfekt  perfekt  kondicional 1. sg. (ma)  loen  lugesin  olen lugenud  loeksin 2. sg. (sa)  loed  lugesid  oled lugenud  loeksid 3. sg. (ta)  loeb  luges  on lugenud  loeks 1. pl. (me)  loeme  lugesime  oleme lugenud  loeksime 2. pl. (te)  loete  lugesite  olete lugenud  loeksite 3. pl. (nad)  loevad  lugesid  olid lugenud  loeksid

Tak mjenowany modus obliquus (kóncowka -vat) zwuraznja, zo rěčnik je wobsah prajeneho jenož słyšał a nic sam dožiwił, na př. Poiss loeb ‘Hólc čita’, ale Poiss lugevat ‘Hólc pječa čita’.

Při negaciji werba so wužiwa njezměnita partikla ei, za kotrejž sćěhuje forma werba bjez kóncowki: (ma) loen ‘(ja) čitam’, ale ma ei loe ‘ja nječitam’. W imperfekće sćěhuje partikli forma participa na -nud: ma ei lugenud ‘ja nječitach’.

Słowoskład

Najwjetši dźěl słowoskłada estišćiny je uralskeho abo finougriskeho pochada. Z 13. lětstotka je estišćina ale tež přewzała wulku ličbu słowow z němčiny (najprjedy z delnjoněmčiny, pozdźišo z wysokoněmčiny), na př. müts ‘čapka’, kool ‘šula’, köök ‘kuchnja’, nööp ‘knefl’, naaber ‘susod’ a kleit ‘šat’, tudeng ‘student’, tisler ‘blidar’, liiderlik ‘njerodny’, rehkendama ‘ličić’. 

Wjazanja ze prepozicije a werba pochadźeja w estišćinje tež zwjetša z němčiny, na př. ette tulema ‘stać so’ (< něm. vorkommen), juurde võtma ‘přiběrać’ (< něm. zunehmen) abo läbi kukkuma ‘přepadnyć’ (<něm. durchfallen).

Wosebitosć estišćiny je tworjenje neologizmow bjez přikłada w druhich rěčach, tak na př. relv ‘bróń’, laup ‘čoło’, raal ‘komputer’ abo rula ‘skateboard’.

Stawizny

Najstarše dokłady estišćiny su z Heinrichoweje Chroniki Liwiskeje (Henrici Chronicon Livoniae) wot 1224–1227, prěni tekst z lěta 1524 (rukopis z Kullamaa). Do kónca 19. lětstotka měješe estišćina dwě rozdźělnej formje spisowneje rěče – sewjeroestišćinu (t. mj. rěč Tallinna) a južnoestišćinu (t. mj. rěč Tartu’a).

Pisanje staršich tekstow złožowaše so na principy němskeho prawopisa, přez čož na př. rozeznawanje dołhosćow njebě móžno – słowo kalla móžeše stać za  (‘ryba’, dźensa kala) abo  (‘lij’, dźensa kalla).

 Wotkazy 

Kategorija:Estiska
Kategorija:Baltofinske rěče