Litawšćina

Litawšćina (litawsce lietuvių kalba) słuša do skupiny baltiskich rěčow a je hamtska rěč Litawskeje, hdźež ju rěči wokoło 2,9 milionow ludźi. Zwonka Litawskeje je dalša miliona rěčnikow, přewažnje w susodnych statach.

Litawšćina ma dwě narěčnej skupinje, kotrejž hodźitej so dale poddźělić.

 Stawizny 
 Zažne stawizny 
Litawšćina pochadźa z dialektowych kónčinow indoeuropskeje prarěče, kotrymž so tež słowjanske a germaniske rěče w cyłku přiliča. Snadź bě dlěša trana rěčna jednota prabaltiskeje rěče a prasłowjanskeje rěče. Z baltiskich rěčow eksistuje nimo Litawšćina jenož hišće letišćina. Rozdźělenje Letišćiny a Litawšćiny jedyn wot druheho so za zažny srjedźowěk (7./8. Jh.) datuje. Wot přiwuzneje mortweje stareje prušćiny su znajmjeńša njesnadne pismowe pomniki. Litawšćina so přez wjele wobchowanych starožitnych gramatiskich formow wuzběhuje, kotrež so zdźěla tež w sanskriće abo w druhich starych indoeuropskich rěčach zaso namakaja. Žana druha žiwa, w Europje rěčaca rěč je bliža z indiskej hałuzu indoeuropskich rěčow přiwuzna hač Litawšćina.

Přichad Baltow w dźensnišim sydlerskim teritoriju so do třećeho lěttysac před Christusom datuje.  Přepytowanje wot mjenow wodźiznow je pokazało, zo baltiski sydlerski teritorij so je něhdy wot  Wisły hač Moskwy a Kiewa wupřestrěł – wězo smě so wot ćeńkeho wobsydlenja wuchadźeć. Baltiske ludy buchu tu pozdźišo wot ekspandowacych Słowjanow asimilowane.

Mindaugas je w srjedźowěku litawski stat załožił. Wo róli Litawšćiny w tutym staće je mało znata. Jako spisowna rěč je wuchodosłowjanska rěč słužiła, tak mjenowana kencliska Słowjanšćina, w Kyrilici, wězo nabohaćena z litawskim wokabularom.

 Alfabet 
Litawski alfabet bazuje na łaćonskim alfabeće, ale ma někotre přidate pismiki a diakritiske znamješka.

 Fonetika 
 Konsonanty 

+ Konsonanty Litawšćiny   bilabial labiodental alweolar postalveolar palatal welar njespěwny  spěwny  njespěwny  spěwny  njespěwny  spěwny  njespěwny  spěwny  njespěwny  spěwny  njespěwny  spěwny Plosiwy njepalatalizowane                         palatalizowane                         Afrikaty njepalatalizowane                           palatalizowane                           Nazale njepalatalizowane                            palatalizowane                            Wibranty njepalatalizowane                              palatalizowane                              Frikatiwy njepalatalizowane                       palatalizowane                       Aproksimanty njepalatalizowane                               palatalizowane                              Laterale njepalatalizowane                              palatalizowane                             

Při najwjetšich konsonantach je palatalizacija woprawdźe fonemiska.
Na nimale-minimalnych porow njefaluje, na př. anglų  „Jendźelčanow (Gen. Pl.)“ porno anglių  „wuhlow (Gen. Pl.)“;
woprawdźite minimalne pory so tola wobmjezuja zmjeńša na gramatiske fenomeny, na př. sunkus  „ćežki (Nom. Sg. m.)“ porno sunkius  „ćežke, ćežcy (Akk. Pl. m.)“.
Přikład za leksikaliski woprawdźity minimalny por  –  je žodo  „wón wupraji“ porno žiodo  „wón někoho hubu wočini“.

Před  a  móžeja jenož palatalizowane konsonanty stać.
Njefonemiska je palatalizacija nimo toho při ,  a , dokelž tute zwuki jenož w cuzych słowach wustupuja.
Ličba cuzych słowow jednory njedosaha, zo by minimalne pory k dispoziciji stajiła.

[] je alofon wot [] před [] abo [].

Nimo na słownych fugach móžeja mjez dwěmaj wokalomaj pak jenož palatalizowane pak jenož njepalatalizowane konsonanty stać.
Na kóncu słowa jenož njepalatalizowane konsonanty wustupuja, chibazo, při wotpowědnym słowje dźe wo krótku formu słowa, kotrež na tutym městnje wobsedźi palatalizowany konsonant.
Přikłady za to su infinitiwy, při kotrychž w   wobchadnej rěči často we wuzwuku stejacy i faluje, na př.  město  „hić“.
Nimo toho eksistuja tež někotre słowa, při kotrych dołhe formy zestarjene wupadaja, na př.  město  „dla“ abo  resp.  město .

Na słownych fugach abo sam na mjezysłownych hranicach móžeja pak jenož spěwne pak jenož njespěwne konsonanty na so sćěhować; jeničke wuznaće wutworja , , ,  a , kotrež jako posledni konsonant skupiny tež po njespěwnym konsonanće móžeja stać.
Na př.:  „tři“ +  „dźěle (Nom. Pl.)“ = .

Hačrunjež to jako wopačne njepłaći, da so zwjetša alweolarne a postalweolarne frikatiwy abo afrikaty nic direktnje  za sobu artikuluja.
Artikulaciske městno sćěhuje z poslednjeho tutych konsonantow.
Na př.:  (zdónk wot leisti „lassen“) +  (kóncowka konjunktiwa) = ;
 (předwěšk „wu-; z-“) +  „posyłać“ =  „wotpósłać“.

Na poslednim přikładźe móžeja widźeć, zo geminacija samo na słownych fugach njewustupuje.

 Gramatika 
Litawšćina ma dwaj genusaj a numerusaj. Dźensniša litawšćina ma 7 padow, ale stara litawšćina je 10 padow měła.

Někotre werby słuša k jednej ablawtowych klasow. Ale nic wšě werby maja tajke zwukowu změnu.

 Słowjeso 

Přitomny čas 

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać1. sg.dirbu noriu skaitau2. sg.dirbi nori skaitai3. sg.dirba nori skaito1. pl.dirbame norime skaitome2. pl.dirbate norite skaitote3. pldirba nori skaito

Preteritum

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać1. sg.dirbau norėjau skaičiau (palatalizacija (zmjechčenje) - afrikata t→č)2. sg.dirbai norėjai skaitei3. sg.dirbo norėji skaitė1. pl.dirbome norėjome skaitėme2. pl.dirbote norėjote skaitėte3. pldirbo norėjo skaitė

Přichodny čas - infinitiw bjez sufiksa -ti + s + sufiks.

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać1. sg.dirb-s-iu norė-s-iu skaity-s-iu2. sg.dirb-s-i norė-s-i skaity-s-i3. sg.dirb-s norė-s skaity-s1. pl.dirb-s-ime norė-s-ime skaity-s-ime2. pl.dirb-s-ite norė-s-ite skaity-s-ite3. pldirb-snorė-sskaity-s

Frekventativ - infinitiw bjez sufiksa -ti + dav + sufiks.

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać1. sg.dirb-dav-au norė-dav-au skaity-dav-au2. sg.dirb-dav-ai norė-dav-ai skaity-dav-ai3. sg.dirb-dav-onorė-dav-oskaity-dav-o1. pl.dirb-dav-ome norė-dav-ome skaity-dav-ome2. pl.dirb-dav-ote norė-dav-ote skaity-dav-ote3. pldirb-dav-onorė-dav-oskaity-dav-o

 Kondicional 

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać1. sg.dirb-č-iau norė-č-iau skaity-č-iau2. sg.dirb-t-um(ei) norė-t-um(ei) skaity-t-um(ei)3. sg.dirb-t-ųnorė-t-ųskaity-t-ų1. pl.dirb-t-ume / umėme norė-t-ume / umėme skaity-t-ume / umėme2. pl.dirb-t-ute / umėte norė-t-ute / umėte skaity-t-ute / umėte3. pldirb-t-ųnorė-t-ųskaity-t-ų

 Imperativ 

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać1. sg.–––2. sg.dirb-knorė-kskaity-k3. sg.tegu + přitomny častegu + přitomny častegu + přitomny čas1. pl.dirb-k-ime norė-k-ime skaity-k-ime2. pl.dirb-k-ite norė-k-ite skaity-k-ite3. pltegu + přitomny častegu + přitomny častegu + přitomny čas

 Čisła 

 čisło  litawšćina 1  vienas 2  du, dvi 3  trys 4  keturi, keturios 5  penki, penkios 6  šeši, šešios 7  septyni, septynios 8  aštuoni, aštuonios 9  devyni, devynios 10  dešimt11  vienuolika12  dvylika13  trylika14  keturiolika15  penkiolika16  šešiolika17  septyniolika18  aštuoniolika19  devyniolika20  dvydešimt30  trysdešimt40  keturiasdešimt50  penkiasdešimt60  šešiasdešimt70  septyniasdešimt80  aštuoniasdešimt90  devyniasdešimt100  šimtas1000  tūkstantis

 Žórła 
 Alfred Senn: Handbuch der Litauischen Sprache, Heidelberg 1966
 Die Baltischen Sprachen, Langenscheidt Verlag Enzyklopädie 1994, ISBN 3-324-00605-8

 Wotkazy 

Kategorija:Wuchodobaltiske rěče