Maniok

Maniok (Manihot) je ród ze swójby mlóčenjowych rostlinow (Euphorbiaceae). W rodźe Manihot so mjez něhdźe 60 do 100 družinow rozeznawa. Někotre družiny so w tropach jako škrobowe dodawarjo plahuja. Wšě plahowane družiny su po horjeka mjenowanym mjenom, wotwisnje wot regiona, woznamjenjene. Najwažniša družina je prawy maniok (Manihot esculenta). Dokelž wobsahuje korjeń rostliny škrob, je jeje plahowanje šěroko rozšěrjene. Wona pochadźa originalnje z regionow dźensnišeje Brazilskeje a Paraguaya a bu hižo před wobsydlenjom Ameriki přez Europjanow wot prawobydlerjow za zežiwjenje wužiwana. Mjeztym so rostlina swětodaloko we wjele dźělach tropow a subtropow plahuje.

 Wopis 

Manihot-družiny su štomy, kerki, połkerki abo zelišćowe rostliny. Wobsahuja běły mlokowu mězu. Někotre družiny wobsedźa korjentne boble. Schódne lisćowe łopjena su jednory abo rukojće rozdźělene. Łopjenowe šiški su dołhe. Pódlanske łopjena su małke.

Rostliny su zwjetša jednodomnje getrenntgeschlechtig (monözisch), rědko dwudomnje getrenntgeschlechtig (diözisch). Kćenja steja po wjacorych w jednorych abo zestajenych, často terminalnych kićojtych abo njeprawowokołkojtych kwětnistwach. Jednosplažne kćenja su pjećličbne. Kćenjowa wobalka wobsteji jenož z pjeć keluškowych łopješkow, Krónowe łopješka faluja. Muske kćenja wobsahuja wósom hač 15 swobodnych stamenow w dwěmaj kruhomaj. Žónske kćenja wobsahuja nimo pěstki tež druhdy někotre staminodien. Tworja třiwjechlojte  kapslowe płody.


 Systematika 
Ród Manihot bu 1754 wot jendźelskeho botanikarja Philip Miller nastajeny.Gard. Dict. Abr. ed. 4 (1754). Znutřka roda so dźensa něhdźe 60 hač 100 družinow rozeznawaja, kotrež wšě z Neotropis pochadźeja, zwjetša z Brazilskeje.

K najwažnišim družinam roda słušatej:

 brazilski maniok (Manihot glaziovii)
 prawy maniok (Manihot esculenta)

Nimo toho eksistuja dalše družiny. Abgerufen am 31. Mai 2008.

 Manihot acuminatissima  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 455 (1874).
 Manihot aesculifolia , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 55 (1827).
 Manihot alutacea , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 130 (1973).
 Manihot angustiloba  in A.P.de Candolle, Prodr. 15(2): 1073 (1866).
 Manihot anisophylla , J. Bot. 12: 230 (1874).
 Manihot anomala , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 27 (1827).
 Manihot attenuata  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 443 (1874).
 Manihot auriculata , Brittonia 13: 190 (1961).
 Manihot baccata , Int. J. Pl. Sci. 160: 181 (1999).
 Manihot brachyandra  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, XVI: 196 (1924).
 Manihot brachyloba  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 451 (1874).
 Manihot caerulescens , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 56 (1827).
 Manihot carthaginensis  in A.P.de Candolle, Prodr. 15(2): 1073 (1866).
 Manihot catingae , Bot. Jahrb. Syst. 42: 221 (1908).
 Manihot caudata , Proc. Amer. Acad. Arts 32: 82 (1903).
 Manihot cecropiifolia , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 49 (1827).
 Manihot chlorosticta , Contr. U. S. Natl. Herb. 13: 375 (1911).
 Manihot compositifolia , Revista Brasil. Biol. 49: 650 (1989 publ. 1990).
 Manihot condensata , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 100 (1973).
 Manihot corymbiflora  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 80 (1910).
 Manihot crassisepala  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 28 (1910).
 Manihot crotalariiformis , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 24 (1827).
 Manihot davisiae , J. Arnold Arbor. 23: 224 (1942).
 Manihot diamantinensis , Revista Brasil. Biol. 49: 658 (1989 publ. 1990).
 Manihot dichotoma , Tropenpflanzer 11: 863 (1907).
 Manihot divergens , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 41 (1827).
 Manihot epruinosa  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, XVI: 196 (1924). Syn. Manihot floribunda Pax & K. Hoffmann
 Maniok (Manihot esculenta ), Inst. Rei Herb. 1: 167 (1766). Syn. Manihot edule A. Rich., Manihot loureiri Pohl, Manihot manihot (L.) Cockerell, Jatropha manihot L., Manihot melanobasis Muell. Arg.)
 Manihot falcata , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 125 (1973).
 Manihot filamentosa , J. Wash. Acad. Sci. 20: 11 (1930).
 Manihot flemingiana , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 143 (1973).
 Manihot foetida , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 55 (1827).
 Manihot fruticulosa , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 149 (1973).
 Manihot gabrielensis , Revista Brasil. Biol. 49: 653 (1989 publ. 1990).
 Manihot glaziovii  
 Manihot gracilis , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 23 (1827).
 Manihot grahamii , Hooker's Icon. Pl. 11: t. 530 (1843).
 Manihot guaranitica , Bull. Herb. Boissier, II, 5: 671 (1905).
 Manihot handroana , Brogantia 26: 318 (1967).
 Manihot hassleriana , Bull. Herb. Boissier, II, 5: 672 (1905).
 Manihot heptaphylla , Tropenpflanzer 11: 863 (1907).
 Manihot hilariana , Adansonia 4: 282 (1864).
 Manihot hunzikeriana , Bonplandia (Corrientes) 1: 273 (1964).
 Manihot inflata  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 450 (1874). 
 Manihot irwinii , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 137 (1973).
 Manihot jacobinensis , Linnaea 34: 205 (1865). Syn.: Manihot occidentalis Muell. Arg., Manihot rigidifolia Pax & K. Hoffmann
 Manihot janiphoides  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 480 (1874).
 Manihot jolyana , Brogantia 24: 360 (1965).
 Manihot leptophylla  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 57 (1910).
 Manihot longipetiolata , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 25 (1827).
 Manihot maguireana , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 161 (1973).
 Manihot maracasensis , Bot. Jahrb. Syst. 42: 221 (1908).
 Manihot marajoara , Bol. Mus. Goeldi Hist. Nat. Ethnogr. 5: 120 (1908).
 Manihot mcvaughii , Contr. Univ. Michigan Herb. 24: 184 (2005).
 Manihot membranacea  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, III: 111 (1911).
 Manihot michaelis , Brittonia 13: 190 (1961).
 Manihot mirabilis  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 91 (1910).
 Manihot mossamedensis , Bot. Jahrb. Syst. 21: 442 (1896).
 Manihot nana  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 448 (1874).
 Manihot neusana , Ci. & Cult. 38: 340 (1986).
 Manihot nogueirae , Revista Brasil. Biol. 49: 656 (1989 publ. 1990).
 Manihot oaxacana , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 46 (1973).
 Manihot obovata , Anales Inst. Biol. Univ. Nac. Autón. México, Bot. 60: 52 (1990).
 Manihot oligantha  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 53 (1910).
 Manihot orbicularis , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 20 (1827).
 Manihot palmata  in A.P.de Candolle, Prodr. 15(2): 1062 (1866).
 Manihot pauciflora , Univ. Calif. Publ. Bot. 4: 89 (1910).
 Manihot paviifolia , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 52 (1827).
 Manihot peltata , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 18 (1827).
 Manihot pentaphylla , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 53 (1827).
 Manihot peruviana , Linnaea 34: 206 (1865).
 Manihot pilosa , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 55 (1827).
 Manihot pohliana  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 464 (1874).
 Manihot pohlii , Flora 47: 252 (1864).
 Manihot populifolia  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 93 (1910).
 Manihot pringlei , Proc. Amer. Acad. Arts 26: 148 (1891).
 Manihot procumbens , Linnaea 34: 206 (1865).
 Manihot pruinosa , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 28 (1827). Syn.: Manihot pseudopruinosa Pax & K.Hoffmann., Manihot burchellii Muell., Jatropa pruinosa Steudel
 Manihot pseudoglaziovii  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, XVI: 196 (1924).
 Manihot purpureocostata , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 19 (1827).
 Manihot pusilla , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 36 (1827).
 Manihot quinquefolia , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 56 (1827). Syn.: Jatropa quinquefolia Steudel
 Manihot quinqueloba , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 21 (1827).
 Manihot quinquepartita , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 196 (1973).
 Manihot reniformis , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 56 (1827). Syn.; Jatropa reniformis Steudel
 Manihot reptans  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 30 (1910).
 Manihot rhomboidea , Linnaea 34: 205 (1865).
 Manihot rubricaulis , Contr. Gray Herb. 68: 90 (1923).
 Manihot sagittatopartita , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 22 (1827). Syn. Jatropha sagittato-partita Steudel
 Manihot salicifolia , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 18 (1827).
 Manihot sparsifolia , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 26 (1827).
 Manihot stipularis  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 50 (1910).
 Manihot stricta , Adansonia 4: 282 (1864).
 Manihot subspicata , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 62 (1973).
 Manihot surinamensis , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 80 (1973).
 Manihot tenella  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 484 (1874).
 Manihot tomatophylla , Amer. Midl. Naturalist 36: 178 (1946).
 Manihot tomentosa , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 50 (1827).
 Manihot triloba , Bol. Soc. Bot. México 29: 38 (1965).
 Manihot tripartita  in A.P.de Candolle, Prodr. 15(2): 1068 (1866). 
 Manihot triphylla , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 37 (1827).
 Manihot tristis  in C.F.P.von Martius & auct. suc. (eds.), Fl. Bras. 11(2): 449 (1874).
 Manihot variifolia  in H.G.A.Engler, Pflanzenr., IV, 147, II: 85 (1910).
 Manihot violacea , Pl. Bras. Icon. Descr. 1: 43 (1827).
 Manihot walkerae , Bull. Torrey Bot. Club 69: 452 (1942).
 Manihot websteri , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 72 (1973).
 Manihot weddelliana , Adansonia 4: 281 (1864).
 Manihot xavantinensis , Fl. Neotrop. Monogr. 13: 124 (1973).
 Manihot zehntneri , Bot. Jahrb. Syst. 50(114): 10 (1914).


 Wužiwanje 
30 hač 60 cm dołhe, w promjenjach hromadźe stejace, mlokomězowe a škrobowobohate korjenje wobsahuja při někotrych družinow cyanowodźik a su tohodla jědojte. Zajědojćenske zjawy su ataksija, amblyopija. Přez přihódne wobjednanje (sylny woćoplenje) so pak ćěkawy cyanowodźik wotstroni, a dóstanu potom dobre žiwidła. Maniok ma pak drobny wutk na proteina (jenož něhdźe 1,2 %) a jenož jara małke esencielne aminokisaliny. (strach Kwashiorkor-syndroma.) Zo by tomu zadźěwał, poruči so přidatne jědźenje na proteinach bohatych Maniok-łopjenow.

Wužiwanje boblow jako žiwidła wróćo dźe na prawobydlerjow južneje Ameriki. Maniok je tež dźensa hišće wažne hłowne žiwidła w Brazilskej, předewšěm w sewjerje a sewjerowuchodźe kraja.

Kaž wjele tropiskich  wužitne rostliny poskići maniokowy kerk z małkim nałožowanjom dźěła wysoki dobytk.

Boble bu wobělene, rozmlěte a truhane, a potom namočene. Po někotrych dnjach wutłóča masu, płokaja ju přez tak mjenowany tipití a spraža ju w kachlach. W tłóči wostawaca masa doda Maniokowu muku (farinha).

Maniokowa muka so móže podobnje kaž pšeńčnu muku wužiwa. Ludźo z alergijemi přećiwo pšeńcy a druhim žitam wužiwaja tohodla často maniokowu muku jako narunanje.

Nimoprodukt zhotowjenja maniokoweje muki je škrob („polvilho“), kotryž bu spraženy a potom „Tapioka“ mjenowany.

W druhich regionach dóstanu po modifikowanym jednanju tróšku druhe produkty; tež připrawjuja z muki tykanc (na př. Beijú), kotrež našemu chlěbej  mjenje abo bóle podobne su, a na Antillach měšeja maniokowu muku z pšeńčnej muku a pjeku z toho chlěb („conaque“).

Čerstwy korjeń wužiwaja jako hojenski srědk při brjodach.

Łopjena manioka so jako zeleninu jědźa. Symjenja wšěch tři horjeka mjenowanych družinow skutkuja purgěrujo a bluwanje rozbudźace.

Słódnosće, kotrež w Brazilskej z manioka zhotowja, su (u. a.) Beijú, Farofa abo Tarubá. Předewšěm w Peruwje wulce lubowana pojědź je „Yuca á la Huancaína“, „Yuquitas“ je tam samo při wšěch wulkich fastfood-rjećazach jako zakusk.

Maniok so tež w centralnej Africe (Kamerun, Gabun, Kongo atd.) intensiwnje a rady wužiwa. Muka (Foufou) so často za družinu kulkoweho ćěsta wužiwa. Bolba so rady w parje abo we wodźe wari a nic rědko fritěruje.
Maniokowe łopjena su tež jara lubowana jědź a so z  mazom zemskich worješkow, płodami wolijowych palmow abo kokosowym mlokom přihotuje.
Jara lubowane (a za europske njebjeski jara nawučenja potrěbne) su do palmowych łopjenow zawjete maniokowe žerdki (Bibolo). Tute so přez dospołne wupłokanje škroba z maniokoweje muka zhotowja a wobsteja tohodla nimale ze čisteho glutena. Tuta kruta, gumijojta, translucidna substanca so jako přikus k rybje a mjaso zjě.

 Nóžki 

 Žórła 
 Wopis w Flora of China. 

 Wotkazy 

Kategorija:Mlóčenjowe rostliny
Kategorija:Wužitna rostlina