Morfem

Morfem je najmjeńša woznam nošaca jednotka rěčneho systema z wěcownym abo gramatiskim woznamom.

Terminus „rěčny system“ so nałožuje, hdyž je so někajka rěč segmentowała, to rěka jeje kompleksne struktury so na jednotki rozdźělili a tute so do wěstych kategorijow zarjadowali resp. klasifikowali. Z tym je so kompleksnosć rěče systematizowała a zakład za dalše wědomostne přepytowanja a přirunowanja rěčow wutworił. 

Morfemy realizuja so akustisce jako rjad zwukow (fonow), fonologisce jako rjad fonemow a pisomnje jako rjad grafemow. Fonemy, fony a grafemy njenoša same woznam, ale maja jako twarski material morfemow jenož woznam rozeznawacu funkciju. 

Samsne morfemy móža wšelaku zwukowu podobu měć. W słowomaj łódźe a sykorki zwuraznjatej wobě kóncowce -e a -i gramatiski woznam „nominatiw plural“. Jedna so wo warianće samsneho morfema. Tute mjenujemy alomorfy.
Wšelake morfemy móža tež identisku zwukowu podobu měć.
Na přikład zwuraznjatej -i w słowje słyš-i gramatiski woznam „3. wosoba singulara prezensa“ a -i w słowje łódź-i „datiw a lokatiw singular femininumow“. Stej tuž alomorfaj (warianće) wšelakeju morfemow. 

 Rozrjadowanje morfemow 

Morfemy dźělimy po jich funkciji na:

 Bazisowe morfemy abo korjenje 

Bazisowe morfemy abo korjenje noša leksikaliski woznam. K nim móžeja so dalše morfemy připowěsnyć. Morfemy, kiž so ke korjenjam abo tež k druhim morfemam přiwjazaja, mjenujemy afiksy. Jeli steja afiksy před bazisowym morfemom, jedna so wo prefiksy, jeli po bazisowym morfemje, wo sufiksy.

Přikłady za bazisowe morfemy:
chlěb, chlěb-ow-y; hołb-ik, hołbj-ac-y; roz-dźěl, dźěl-enj-e; syd-ło, syd-ać

 Deriwaciske morfemy 

Deriwaciske (łać. wotwodźenske) morfemy so připowěsnu ke korjenjam a tworja nowe słowa z nowym wěcownym woznamom. Deriwaciske morfemy wustupuja jako prefiksy abo sufiksy.

Přikłady: 
chlěb-ušk, wot-dźěl, mił-osć, syd-li-ć, syd-le-nj-e, 

 Gramatiske morfemy 

Gramatiske morfemy njezměnja wěcowny woznam słowa. Wone tworja gramatiske formy słowa. Připowěsnu so jako afiksy ke korjenjam abo k deriwaciskim morfemam. 
Ke gramatiskim morfemam liča so tež swobodne morfemy kaž „so“, artikle, prepozicije a konjunkcije. Swobodne morfemy steja jako samostatne słowo w sadźe. 

Přikłady: 
pó-słać, syd-ny-ć, po-syd-ny-ć, mudr-iš-i, naj-hłup-iš-i

 Kóncowkowe morfemy abo kóncowki 

Kóncowka je gramatiksi sufiks (morfem), kiž připowěsnje so ke korjenju abo k poslednjemu sufiksej słowa. Při konjugowanju abo deklinowanju zwuraznja kóncowka kazus (pad), numerus (ličbu), genus (ród), wosobu, tempus (čas) atd. 
Dźěl słowa, ke kotremuž so kóncowka připowěsnje, mjenujemy zdónk. 

Přikłady za kóncowku: roz-kćě-t-y, roz-kćě-t-eho; łochć-om, łochć-emi; łušći-ł, łušći-li

 Přehlad wo rozčłonkowanju słowow do jednotliwych morfemow 

 gram. morfemy				 deriw. morfemy korjeń deriw. morfemy gram. morfemy  wu------------ rosć---------- ---------------- en----------- ----y na-------naj------- --------------- čisć--------- ------------------- iš------------- ----i  před------------ staj--------- e-------nj--------- ---------------- ----e  roz------pře------	 strě--------- -------------- -------------- ----ć  za----------- sadź------- it----------- -------------- ----y
 zdónk! kóncowka

Kategorija:Rěčespyt