Bołharšćina

Bołharšćina (bołharsce български език) je južnosłowjanska rěč, kotraž so z kyriliskim alfabetom pisa. Najbliša je wona makedonšćinje, kotraž je po měnjenju někotrych zwjetša bołharskich a grjekskich linguistow jenož dialekt bołharšćiny.

 Słowoskład 
Słowoskład so přewažnje ze słowjanskich zdźědźenych słowow zestaja; požčonki pochadźeja předewšěm z grjekšćiny a turkowšćiny. Wot 19. lětstotka běchu  zaso a zaso prócowanja, narunać turkowske słowa přez slawizmy, kotrež wosebje z rušćiny pochadźeja. Wuskutki měchu tute prócowanja předewšěm na pisomny rěč; wobchadna rěč je přeco hišće bohata na turkowskich elementach.

 Alfabet 
Bołharšćina so w bołharskej warianće kyriliskeho alfabeta pisa. Bołharski alfabet (Азбука/Azbuka) wobsahuje 30 pismikow w sćěhowacym porjedźe:
 А Б В Г Д Е Ж З И Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ь Ю Я а б в г д е ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ь ю я

W starych tekstach móžeja nimo toho pismiki Ѣ/ѣ (Jat; wurjekowanje regularnje hdy po konteksće kaž е abo я; na př. голѣм ↔ голѣми) ale tež Ѫ/ѫ (Wulki Jus, nic zaměnjować z kyriliskim pismikom Mały Jus: Ѧ/ѧ) wustupować. W dźensnišej bołharšćinje so tute stare znamješka pak wjace njewužiwaja; wone so za čas ortografiskeje reformy 1945 wotstronichu.

Za małe pismiki so často tak mjenowane kursiwne formy tež w zrunanym pismje wužiwaja. Dokelž so tute wot (ruskich) standardnych formow zdźěla sylnje rozeznawaja, kotrež so tež w najwjace leksikonach pokazaja, nastanu za wosoby bjez znajomosćow słowjanskich rěčow (turisća atd.) často problemy při wučitanju na přikład pućnikow. Tabelariski přehlad wo rozdźělach mjez kursiwnymi a njekursiwnymi formami so namaka w nastawku wo kyriliskim pismje.

 Fonetika 
Najwjetše pismiki so cyłkownje kaž w němčinje resp. kaž jich ekwiwalenty w němčinje wurjekuja. Hłowne rozdźěle k standardnym němskim wurjekowanju su

 we wurjekowanju r-zwuka (z jazykom gerollt)
 we wurjekowanju l-zwuka (hlej tabelu)
 w fakće, zo ə-zwuk móže (njepřizwučny němski e) tež w přizwučnej poziciji wustupować
 w tróšku bóle dychanym wurjekowanju ch-zwuka (hlej tabelu)
 w palatalizaciji, wosebje słyšomny při l a n

Palatalizacije wustupuja nic tak často kaž na př. w rušćinje. Sylne rozdźěle mjez palatalizowanymi a njepalatalizowanymi wurjekowanjemi su jenož při małych pismikami jasnje słyšomne, na př. při n a l:

 Přir. син [sin] ↔ синьо [siño]; ñ kaž w němski „España“ abo kaž gn w „Cognac“; serbsce ń
 Přir. ла [l kaž w nižozemšćinje] ↔ ле [němski l] ↔ ля [někak lj abo kaž l w italskimgli w Tagliatelle].

Kaž w němčinje a w druhich słowjenskich rěčach eksistuje wuzwukowe stwjerdźenje.

 kyrilisce ISO 9 zwukowe pismo wopis А а A a // kaž němski a Б б B b // kaž němski b В в V v // kaž němski w Г г G g // kaž němski g Д д D d // kaž němski d Е е E e // kaž němski e kaž w „er“ abo „Erbrecht“ Ж ж Ž ž // ž З з Z z // z И и I i // i Й й J j // kaž němski j (quasi wie sehr kurzes, unbetontes i) К к K k // kaž němski k Л л L l //, //, // před а, о, у, ъ błukši (velarer) hač w němčinje, přirunajomny z l w nižozemšćinje abo z jendźelskim „well“
 před e a и často něhdźe kaž němski l
 před ь (ьо), ю, я a často tež před e a и jasnje palatalizowany, něhdźe kaž gl w italskim słowje „Tagliatelle“ М м M m // kaž němski m Н н N n // normalerweise kaž němski n
 před ь (ьо), ю, я (regionalnje tež před e a и) jasnje palatalizowany, něhdźe kaž ñ w „España“ abo gn w „Cognac“ О o O o // kaž němski o П п P p // kaž němski p Р р R r // gerolltes Zungen-r С с S s // s Т т T t // kaž němski t У у U u // kaž němski u Ф ф F f // kaž němski f Х х H h // něhdźe kaž němski ch, ale tróšku bóle dychany:

 před а, о, у, ъ kaž měšenje z němskeho h a ch we słowje „lachen“
 před е, и kaž němski ch we słowje „Licht“ Ц ц C c // c Ч ч Č č // č Ш ш Š š // š Щ щ Ŝ ŝ // št Ъ ъ ʺ //([], [], [], []) kaž rumunski ă. Něhdźe kaž njepřizwučny němski e we słowje „gelingen“. Móže pak tež do směra błukeho a "hić", něhdźe kaž němski er na kóncu słowa kaž w „aber“. Wie etwa ein stark dumpfes e, wie in gehen, kommen oder haben, aber eher wie habn. Ь ь ʹ // Palatalizuje předchadźace konsonanty. Wustupuje jenož hromadźe z о srjedźa słowow jako ьо, Wurěkowanje kaž němski jo w „Joch“.

Jara rědko tež z e jako ьe, Wurěkowanje je + palatalizowanje. Ю ю Û û // kaž němski ju w „Julian“. Palatalizuje přechadźace konsonanty a móže často do směra ü "hić", na př. Кюстендил=„Küstendil“ Я я Â â // kaž němski ja w „Jasmin“. Palatalizuje přechadźace konsonanty.

 Gramatika 
Bołharska gramatika so we wjacorych dypkach wot druhich słowjanskich rěčow rozeznawa. Tuta wosebitosć je zdźěla trakiskeho pochada, ale tež wuslědk rěčneje reformy. Tež susodne rěče, kaž na přikład albanšćina abo rumunšćina, kotrejž pak słowjanskej njejstej, maja zdźěla samsne wosebitosće. Tohodla so tute rěče tež pod zapřijećom Balkanske rěče zjimaja, hačrunjež njejsu mjez sobu wusko přiwuzne. Rěča so w tutym zwisku wo rěčnym zwjazku.

 Deklinacija, artikl 
Mjez słowjanskimi rěčemi eksistuja jenož w bołharšćinje a w blisko přiwuznej makedonšćinje artikle; definitny artikl so porno wjele druhim rěčam do nomena (resp. prěnjeho słowa jeho nominalneje skupiny) přida.

 човекът – (tón) čłowjek, жената – (ta) žona, морето – (to) morjo, мъжете – (ći) mužojo
 старият човек – (tón) stary čłowjek
 моята жена – (ta) moja žona

W bołharšćinje eksistuja nimo toho jenož jara słabje wuwite pady; chiba při pronomenach ale tež při artiklowych formach maskulinow wone njewustupuja. W mało padach, hdźež wostanu wone widźomne, so nominatiw, datiw a akuzatiw rozeznawaja; genitiw so přez prepoziciju на+datiw narunuje (přirunajomny k narunanju genitiwa we wobchadnej němčinje přez von+datiw).

Při komunikaciji w přećelskim a swójbnym kruhu so wokatiw wužiwa.

 Časowe formy, werbalne aspekty 
Bołharšćina ma jara wulku wjelestronskosć na formach při werbach. Rozeznaja so dźewjeć rozdźělnych časowych formow: prezens, dwě futurowej formje (futurum a futurum exactum ), štyri zańdźenostne formy (imperfekt, aorist, perfekt, pluskwamperfekt), při tym so aorist a imperfekt jako tak mjenowane "syntetiske formy" a perfekt, pluskwamperfekt jako "perifrastiske formy" zańdźenostnych temporow mjenuja. Syntetiske formy njejsu - zestajane, mjeztym so perifrastiske formy najčasćišo zestajane formuja. Na př.: аз четох [aorist] - "ja čitach"  a аз четях [imperfekt] - "ja načitach" stej njezastajanej zańdźenostnej formje. Аз съм чел [perfekt] - "sym čitał" a Aз бях чел [pluskwamperfekt] - "běch čitał" stej (kaž tež w serbšćinje)  zestajanej zańdźenostnej formje, kotrejž so z wužićom pomocnych werbow formuja. 

Kaž druhe słowjanske rěče wužiwa tež bołharšćina tak mjenowany werbalny aspekt w (nimale?) wšěch časowych formach. Potajkim eksistuja matematisce 18 wšelakich kombinacijow z aspekta a tempusa. Wězo su někotre aspektowe tempusowe kombinacije jenož jara rědke (na př. imperfekt perfektiwnych werbow).

 Dalše werbowe formy 
Tohorunja typisce za słowjanske rěče je mnohosć na participy: particip prezens, particip imperfekta, particip aorista, pasiwny particip prezens, pasiwny particip preterituma, adwerbialny particip, ale tež jenož rědko wužiwany tak mjenowany „zbytny infinitiw“.

Dalša zajimawostka w bołharšćinje – tež na rozdźěl wot druhich słowjanskich rěčow a tež najwjetšich druhich indoeuropskich rěčow – je pobrachowacy infinitiw. We słownych lisćinach kaž na přikład słownikach so město toho prawidłownje 1. wosoba singular prezens indikatiw aktiw wužiwa (kotraž so to jako "Nennform" werba woznamjenja, zo by charakter jako infinitiw wujasnjował). Při sadowych konstrukcijach kaž na př. „Chceš jěsć?“ („jěsć“ w serbšćinje w infinitiwje) so město toho ze słowom да (da) druhi werb w konjugowanej formje přida: „Искаш ли да ядеш?“ („Iskaš li da jadeš?“; po słowje přełoženy něhdźe: „Chceš, zo jěš?“).

 Werbowe modusy 
Jako werbalne modusy eksistuja nimo indikatiwa, imperatiwa a kondicionala (kotryž něhdźe funkciju konjunktiwa w němčinje ma) tež konklusiw (pokaza, zo so wobstejnosć z druheho logisce wotwodzuje),  renarratiw (pokaza, zo rěčnik je wobstejnosć nic sam dožiwił, ale zo wón wopisanje třećeho dale da, přirunajomny indirektnej rěči w němčinje) ale tež dubitatiwny renarratiw (kaž renarratiw; wězo dwěluje rěčnik na wěrnosć).

 Prašace sady 
Při zwěsćacych prašenjach (t.r. sady, na kotrež bu haj/ně-wotmołwa wočakował) so nimale přeco partikla ли (li) wužiwa. Wone wustupuje jenož při zwěsćacych prašenjach, ale nic při druhich prašenjach, a so typisce za werb abo pak přez to wosebite akcentowany dźěl prašenja sadźi. Přikłady:

 Chceš jěsć? – „[Ти] искаш ли да ядеш?“ („[Ti] Iskaš li da jadeš?“)
 Ty chceš jěsć? – „Ти ли искаш да ядеш?“ („Ti li iskaš da jadeš?“) – słowo „ty“ je akcentowane. 
 Přir.: Hdźe sy? – „Къде си [ти]?“ („Kăde si [ti]?“) – žane zwěsćace prašenje, tohodla bjez ли. Zo tam wo prašenje dźe, wuchadźa tež ze słowa къде (hdźe). To čini wužiće wot ли zbytne - to by pak nic wopačne a móže prašenju druhu nuansu dać. Na př.:

 „Къде ли си ти?“ - „Wo könntest Du denn nun sein?“
 „Накъде отива той?“ - „Hdźe (dokal) wón dźe?“
 „Накъде ли отива той?“ - „Wo könnte er denn nun hin wollen?“
 „Накъде пък се отправи този?“ - „Wo will auch dieser nun hin?“ (Betonung auf dieser: Verwunderung, dass auch dieser irgendwohin möchte, obwohl man z. B. gesagt hat - alle sollen bleiben)
 „Накъде ли пък се отправи този?“ - „Wo möchtet dieser hin?“ (Betonung aufs Ziel)
 „Кога ли и мен ще ме трясне някой гръм?“ - „Wann wohl auch ich von einem Blitz getroffen werde?“

 Někotre bołharske słowa a frazy 

 Wokal ə (kyrilisce ъ) so kaž němski e we słowje murmeln wurjekuje.
 Dokelž ma bołharšćina wariabelny akcent, přida so při wjacezłóžkowych słowach stajnje akcentowana złóžka

 hornjoserbsce bołharsce wurjekowanje dźeń ден den nóc нощ nošt dźěćo дете deté šula училище učílište woheń огън ógən ja dźěłam аз работя as rabótja dobry dźeń добър ден dóbər den dobre rano добро утро dobró útro Halo! здравей! zdrawéj! Kak so tebi/Wam wjedźe? Как си / сте? Kak si / ste? Wjedu so derje. Добре съм. Dobré səm. haj да da ně не ne snadź (móže być) може би može bi dźakuju so благодаря blagodarjà prošu моля mólja Što to je? Какво е това? Kakwó e towá?

 Wotkazy 

Kategorija:Bołharska
Kategorija:Wuchodne južnosłowjanske rěče