विष्णु वामन शिरवाडकर कुसुमाग्रज

विष्णु वामन शिरवाडकर कुसुमाग्रज (27 फरवरी 1912 – 10 मार्च 1999) एक मराठी साहित्यकार थे। इन्हें 1987 में ज्ञानपीठ पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।

 साहित्य रचना 

कविता संग्रह
 अक्षरबाग (१९९0)
 किनारा(१९५२)
 चाफा(१९९८)
 छंदोमयी (१९८२)
 जाईचा कुंज (१९३६)
 जीवन लहरी(१९३३)
 थांब सहेली (२००२)
 पांथेय (१९८९)
 प्रवासी पक्षी (१९८९)
 मराठी माती (१९६०)
 महावृक्ष (१९९७)
 माधवी(१९९४)
 मारवा (१९९९)
 मुक्तायन (१९८४)
 मेघदूत(१९५६)
 रसयात्रा (१९६९)
 वादळ वेल (१९६९)
 विशाखा (१९४२)
 श्रावण (१९८५)
 समिधा ( १९४७) 
 स्वगत(१९६२)
 हिमरेषा(१९६४)

निबंधसंग्रह
 आहे आणि नाही (पुस्तक) - लघुनिबंध संग्रह
 प्रतिसाद (पुस्तक) - लघुनिबंध संग्रह

नाटक
 ऑथेल्लो
 आनंद
 आमचं नाव बाबुराव
 एक होती वाघीण
 किमयागार
 कैकेयी 
 कौंतेय
 जेथे चंद्र उगवत नाही
 दिवाणी दावा
 दुसरा पेशवा
 दूरचे दिवे (रूपांतरित, मूळ इंग्रजी नाटक ॲन आयडियल हजबंड. लेखक ऑस्कर वाईल्ड)
 देवाचे घर
 नटसम्राट
 नाटक बसते आहे
 बेकेट
 महंत
 मुख्यमंत्री
 ययाति देवयानी
 राजमुकुट
 विदूषक
 वीज म्हणाली धरतीला
 वैजयंती

कथासंग्रह
 अंतराळ (कथासंग्रह)
 अपॉईंटमेंट (कथासंग्रह)
 एकाकी तारा
 काही वृद्ध काही तरुण (कथासंग्रह)
 जादूची होडी (बालकथा)
 प्रेम आणि मांजर (कथासंग्रह)
 फुलवाली (कथासंग्रह)
 बारा निवडक कथा (कथासंग्रह)
 सतारीचे बोल (कथासंग्रह)

उपन्यास
 कल्पनेच्या तीरावर
 जान्हवी
 वैष्णव

आठवणीपर
 वाटेवरच्या सावल्या (पूर्वीचे नाव- विरामचिन्हे)

एकांकी नाटक
 दिवाणीदावा १९५४, ४ आवृत्ती १९७३.
 देवाचे घर १९५५, २री आवृत्ती १९७३.
 नाटक बसते आहे आणि इतर एकांकिका१९६०, २ री आवृत्ती १९८६.
 प्रकाशाची दारे मौज दिवाळी अंक, १९५९.
 बेत, दीपावली, १९७०.
 संघर्ष, सुगंध दिवाळी अंक, १९६८.

लघुनिबंध और इतर लेखन
 आहे आणि नाही
 एकाकी तारा
 एखादं पण, एखादं फूल
 प्रतिसाद
 बरे झाले देवा
 मराठीचिए नगरी
 विरामचिन्हे

कुसुमाग्रज संबंधी पुस्तकें
 कुसुमाग्रज शैलीचे अंतरंग (डाॅ. सुरेश भृगुवार)
 कुसुमाग्रज/शिरवाडकर : एक शोध, लेखक :  द.दि. पुंडे, मेहता प्रकाशन, पुणे, १९९१, (दुसरी आवृत्ती)
 कुसुमाग्रजांचा सामाजिक साहित्यविचार : डॉ. देवानंद सोनटक्के लिखित 'समीक्षेची अपरूपे-हर्मिस प्रकाशन (पुणे, २०१७) या पुस्तकातील एक लेख 
 कुसुमाग्रजांच्या प्रतिभेचा उगम आणि विकास (डाॅ. द.दि. पुंडे)
 भारतीय साहित्याचे निर्माते कुसुमाग्रज (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक, निशिकांत मिरजकर; मराठी अनुवाद - अविनाश सप्रे, साहित्य अकादमी, २०११)
 सौंदर्याचे उपासक कुसुमाग्रज (संपादक - डाॅ. नागेश कांबळे)

वि.वा. शिवाडकरांसंबंधी पुस्तकें
 रूपरेषा, वि.वा .शिरवाडकर, संपादक : सुभाष सोनवणे, चेतश्री प्रकाशन, अमळनेर, १९८४
 शिरवाडकरांची नाटके (शोभा देशमुख)

 पुरस्कार 

 महाराष्ट्र सरकार का उत्कृष्ट पुस्तक के लिये  पुरस्कार
 ’मराठी माती’ला (१९६० में)
 ’स्वगत’ला (१९६२ में)
 ’हिमरेषा’ला १९६२ साली
 ’नटसम्राट’ला (१९७१ में)
 ’नटसम्राट’ला साहित्य अकादमीचा पुरस्कार (१९७४)
 "ययाती आणि देवयानी" या नाटकास १९६६ या वर्षी तर संगीत "वीज म्हणाली धरतीला" या नाटकास १९६७ मध्ये राज्य शासनाचे पुरस्कार मिळाले.
 विशाखा कवितासंग्रहाला ज्ञानपीठ पुरस्कार 
 भारत सरकारचा साहित्यक्षेत्रातील योगदानाबद्दल पद्मभूषण पुरस्कार (१९९१ साली)
 भारत सरकारचा ज्ञानपीठ पुरस्कार
 अखिल भारतीय नाट्यपरिषदेचा "राम गणेश गडकरी" पुरस्कार त्यांना १९६५ मध्ये प्राप्त झाला‌.
 अंतराळातील एका ताऱ्यास "कुसुमाग्रज" हे नाव दिले गेले आहे.
 १९७४ साली 'नटसम्राट' नाटकाला 'साहित्यसंघ' पुरस्कार मिळाला.
 १९८६ मध्ये पुणे विद्यापीठाने त्यांना डि.लिट्. (D.Litt.) ही सन्माननीय पदवी प्रदान केली.
 १९८८ मध्ये संगीत नाटयलेखन पुरस्कार मिळाला.

वि.वा. शिरवाडकरांना मिळालेले सन्मान
 १९६० मध्ये मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाच्या अध्यक्षपदी निवड
 १९६४ च्याच मडगाव येथील अखिल भारतीय मराठी साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. 
 १९७० साली कोल्हापूर येथे भरलेल्या ५१व्या मराठी नाट्यसंमेलनाचे अध्यक्षपद
 १९९० साली मुंबईत भरलेल्या पहिल्या जागतिक मराठी परिषदेचे ते अध्यक्ष होते.
 त्यांचा जन्म दिवस (२७ फेब्रुवारी) हा मराठी भाषा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

 कुसुमाग्रज के नाम से  पुरस्कार 
 नक्षत्राचे देणे काव्यमंच संस्थेचा कुसुमाग्रज स्मृति गौरव पुरस्कार : हा कवी प्रा. शांताराम हिवराळे यांना मिळाला होता.
 यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठाच्या कुसुमाग्रज अध्यासनाच्यावतीने देण्यात येणारा कुसुमाग्रज राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार
 कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान (नाशिक) यांच्यातर्फे देण्यात येणारा जनस्थान पुरस्कार. एक लाख रुपये रोख, स्मृतिचिन्ह, मानपत्र, शाल आणि श्रीफळ असे पुरस्काराचे स्वरूप असते. २०१३साली भालचंद्र नेमाडे यांना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला होता.
 नशिकच्या यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठाच्या कुसुमाग्रज अध्यासनाच्या वतीने देण्यात येणारा कुसुमाग्रज राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार. एक लाख रुपये रोख, स्मृतिचिन्ह, मानपत्र, शाल आणि श्रीफळ असे याही पुरस्काराचे स्वरूप असते.  २०१० साली कन्नड साहित्यिक जयंत कैकिणी, २०११ साली हिंदी साहित्यिक डॉ. चंद्रकांत देवतळे, २०१२ साली मल्याळी साहित्यिक के.सच्चिनानंदन आणि २०१३ साली गुजराती कवी, नाटककार आणि समीक्षक डॉ. सितांशू यशश्चंद्र यांना हा पुरस्कार देण्यात आला होता.
 महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या वतीने काव्य विभागासाठी दिला जाणारा कुसुमाग्रज पुरस्कार : हा, हत्ती इलो (काव्यसंग्रह-कवी अजय कांडर) आणि कल्लोळातील एकांत (काव्यसंग्रह-कवी अझीम नवाज) यांना विभागून मिळाला होता.
 नाशिक येथील कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानतर्फे विविध क्षेत्रातील असामान्य कामगिरीसाठी कुसुमाग्रज यांच्या स्मृतीदिनी, १० मार्चला  एक वर्षाआड  ‘गोदावरी गौरव पुरस्कार' देण्यात येतात. अभिनेते नाना पाटेकर, नालंदा नृत्य संशोधन केंद्राच्या संस्थापिका डॉ. कनक रेळे, रॅम सायकल शर्यत विजेते डॉ. महाजन बंधू, प्रसिद्ध वास्तुरचनाकार डॉ. बाळकृष्ण दोशी, जागतिक कीर्तीचे शास्त्रज्ञ डॉ. शशीकुमार चित्रे व महिला सबलीकरणाचे कार्य करणाऱ्या चेतना सिन्हा यांना हा पुरस्कार मिळाला आहे, (२०१६)
 महाराष्ट्र साहित्य परिषदेतर्फे काॅन्टिनेन्टल प्रकाशनपुरस्कृत कुसुमाग्रज स्मृती पुरस्कार जालना येथील संजीवनी तडेगावकर यांच्या 'संदर्भासहित' कवितासंग्रहाला  प्रदान झाला. (२८ फेब्रुवारी २०१९)

 संदर्भ ग्रंथ  
 सौंदर्याचे उपासक कुसुमाग्रज (संपादक - डाॅ. नागेश कांबळे)
 कुसुमाग्रज/शिरवाडकर : एक शोध, लेखक :  द.दि. पुंडे, मेहता प्रकाशन, पुणे, १९९१, (दुसरी आवृत्ती)
 कुसुमाग्रजांचा सामाजिक साहित्यविचार : डॉ. देवानंद सोनटक्के लिखित 'समीक्षेची अपरूपे-हर्मिस प्रकाशन (पुणे, २०१७) या पुस्तकातील एक लेख 
 रूपरेषा, वि.वा .शिरवाडकर, संपादक : सुभाष सोनवणे, चेतश्री प्रकाशन, अमळनेर, १९८४
 भारतीय साहित्याचे निर्माते कुसुमाग्रज, निशिकांत मिरजकर (मूळ इंग्रजी, मराठी अनुवादक अविनाश सप्रे, साहित्य अकादमी, २०११)

 बाहरी कड़ियाँ 
 कुसुमाग्रज जी की प्रसिद्ध कविता कणा - मराठीमाती

श्रेणी:मराठी साहित्यकार
श्रेणी:ज्ञानपीठ सम्मानित
श्रेणी:1912 में जन्मे लोग